Bijlage 1 Kerkenvisie Culemborg.pdf
Tekst van het document
De kerk is van grote cultuurhistorische waarde voor de
waaronder het Verhofstadorgel uit 1719, de kansel met
worden afgelezen.
stad. Het is het oudste nog bestaande kerkgebouw van
lezenaar, doophek, verschillende herenbanken, zeven
Culemborg, gebouwd in de 14e – 16e eeuw. De kerk is de
koperen kaarsenkronen (17e eeuw), het tongewelf (met
Stedenbouwkundige waarde
voormalige grafkerk van het geslacht Van Culemborg en
gedenkbord voor het gereedkomen daarvan, 1725),
De stedenbouwkundige waarde is bepaald door de lig-
uit 1626, die was gesitueerd achter de huidige kerk en
een aantal grafmonumenten waaronder de tombe van
ging in de historische binnenstad, direct achter de Markt,
pastorie. De cultuurhistorische waarde van het gebouw is
Catharina Alida van der Dussen in het koor van de kerk
de contouren van het voormalige kerkhof, het bouwvolu-
groot, vanwege de historisch-maatschappelijke betekenis
(in de kerk staat ook altijd nog de draagbaar waarop zij
me en de ingebouwde toren.
voor de stad als geheel en de Oud-katholieke geloofsge-
tijdens de uitvaartdienst in de kerk is gedragen; 1746).
Ook is de kerk een belangrijke factor in het silhouet van
meenschap in het bijzonder en vanwege het waardevolle
Daarnaast een aantal grafzerken waaronder die van
de stad.
interieur.
Elisabeth), een bronzen gedenkplaat van de doop van
8.2 Oud-Katholieke kerk van de HH Barbara en
Interieur
Jan van Riebeeck, en votiefstenen uit de 16e eeuw, het
Antonius-Abt
Het interieur bevat elementen van de Katholieke schuil-
epitaaf van Frederic d'Orville (1659).
Cultuurhistorische waarde
kerk in de pastorietuin (vanaf 1570), de preekstoel en
De kerk bezit ook een zilveren doopbekken (1764) en
De kerk is gebouwd als opvolger van de eerste statie
communiebank uit de 17e eeuw van fraai houtsnijwerk, het
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
65
Elisabeth van Buren (1451, de grootmoeder van Vrouwe
64
unieke barokke draaitabernakel op het hoofdaltaar met
8.3 Evangelisch-Lutherse kerk
Interieur
ivoren kruisbeeld uit de 15e eeuw (dit maakt deel uit van
Cultuurhistorische waarde
Belangrijke elementen in het interieur zijn het orgel uit
de buitgemaakte schatten van de Zilvervloot door Piet
De huidige kerk is de opvolger van de eerste Lutherse
1897, gebouwd door G. van Druten (herhaald gerestau-
Hein). Het rijk gedecoreerde barokke Renaissance- taber-
kerk uit 1676, die toen een verbouwing was van de voor-
reerd) met daarbovenop beelden van Ahasveros Muller
8.4 Nederlands Gerformeerde kerk (voormalige
nakel uit de 16e eeuw is vermoedelijk afkomstig uit de in-
malige kapel van het Sint-Pietersgasthuis (14e eeuw).
(1698) uit de hofkapel, de kansel met lezenaar, het doop-
synagoge)
middels afgebroken St. Janskerk van Culemborg. Het aan-
De cultuurhistorische waarde van de kerk is groot vanwe-
hek (circa 1840) met koperen lezenaar, de herenbanken
Cultuurhistorische waarde
wezige koper- en zilverwerk en textilia (altaarvoorzetsels
ge de historisch-maatschappelijke betekenis voor de stad
uit 1676-77, het orgelbalkon, en de middeleeuwse vloer-
De cultuurhistorische waarde is groot vanwege de oor-
en kazuifels) uit de 16e eeuw die tijdens de Beeldenstorm
als geheel en de Lutherse geloofsgemeenschap in het
tegels uit de St. Pieterskapel. Daarnaast het kerkzilver
spronkelijke functie als synagoge, de historisch-maat-
bewaard zijn gebleven: uniek religieus erfgoed dat op veel
bijzonder, door het interieur met elementen van de kerk
waaronder een avondmaalskan van Morley (tentoonge-
schappelijke betekenis voor de stad als monumentale
plekken door de Reformatie verloren is gegaan, waaronder
uit 1676, en het luidklokje van G. Schimmel (1686) met het
steld in Elisabeth Weeshuismuseum), geschriften zoals
herinnering aan de voormalige Joodse gemeenschap in
een kostbare zilveren lavaboschotel, permanent tentoon-
luidrecht.
bijbels, en de kroonluchter.
Culemborg.
gesteld in het Weeshuismuseum. Het monumentale orgel
De twee gebrandschilderde ramen van ds. Kok stammen
is uit 1900, gebouwd door orgelmaker J. Fr. Witte, firma
uit ongeveer 1950.
Architectonische waarde
Interieur
De kerk heeft architectonische waarde vanwege het
Het oorspronkelijke interieur is in de periode 1942 – 1945
gebouwtype (bakstenen zaalkerk met koepeltorentje en
volledig gesloopt. Daarna zat er enige tijd een meubelfa-
Architectonische waarde
inwendig een houten spitsbogig gewelf) en vanwege de
briek in het gebouw. Het gebouw is in 1949 aangekocht
De architectonische waarde is bepaald door het gebouw-
bouwstijl (neogotisch met typisch Lutheraanse ornamen-
door de plaatselijke Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt). In
type (bakstenen zaalkerk) en de bouwstijl (neobarok met
ten).
1967 heeft deze zich aangesloten bij de Nederlands Ger-
Bätz, Utrecht.
formeerde kerk. Het huidige interieur van de kerk is sober.
gotische ramen). Stedenbouwkundige waarde
Onderdelen van de oorspronkelijke inventaris, waaronder
Stedenbouwkundige waarde
De stedenbouwkundige waarde wordt bepaald door de
de Estherrollen, worden bewaard in het Weeshuismuseum.
De stedenbouwkundige waarde is bepaald door de ligging
ligging in de oude binnenstad op de hoek van de Achter-
in de historische binnenstad, in de oostelijke gevelwand
straat en de Goilberdingerstraat en het voorpleintje op
Architectonische waarde
van de Varkensmarkt.
de plaats van het koor van de kerk uit 1676.
De kerk heeft architectonische waarde vanwege het
66
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
67
vrijstaande situering aan de rand van oude binnenstad, aan
derijenbezit uit de 17e en 18e eeuw met Bijbelse voorstel-
gebouw met een sterke historische gelaagdheid. De
het St. Janskerkhof, langs één van de entrees tot de binnen-
lingen en portretten. Het monumentale Bätz-orgel is van
andere vier kerkgebouwen zijn ook van grote waarde
stad.
rijkswege beschermd, evenals de Elisabeth-klok uit 1555,
en betekenis vanwege de bouwhistorie en de kenmer-
oorspronkelijk afkomstig uit de Sint Janskerk. Het zogehe-
kendheid van het gebouw voor de religie waarvoor het
8.5 Rooms-Katholieke St. Barbarakerk
ten Antwerps tabernakel is overgebracht uit de voorganger
gebouwd is. Dit laatste geldt vooral voor de Lutherse
Cultuurhistorische waarde
van de huidige kerk.
kerk, de Oud-Katholieke kerk en de synagoge.
(eind 19e eeuw) en vormt met de overgebleven onderdelen
Architectonische waarde
Interieur
van het voormalige kleinseminarie de zogenaamde Papen-
De kerk heeft architectonische waarde vanwege het
De sacraliteit van de ruimtes van de beide grote Barbara-
hoek.
gebouwtype (bakstenen basiliek met opzij geplaatste
kerken scoort hoog. Ook de sacraliteit van de Evangelisch
De cultuurhistorische waarde van de kerk is grootvanwe-
westtoren) en de bouwstijl (eclectisch), ook door de
Lutherse kerk en de Oud-katholieke Kerk scoort hoog. Bij de
ge de historisch-maatschappelijke betekenis voor de stad
plaats die het kerkgebouw inneemt in het oeuvre van
synagoge is de sacraliteit grotendeels verloren gegaan; de
als geheel en de Katholieke geloofsgemeenschap in het
architect P.J. van Genk (zijn enige kerkgebouw boven de
inventaris en de samenhangende waarde van het interieur
bijzonder.
grote rivieren).
zijn vrijwel afwezig. Voor de Oud-katholieke kerk geldt het
Het kerkgebouw stamt uit de tijd van het Katholieke reveille
tegenovergestelde: hier is sprake van een samenhangend Interieur
Stedenbouwkundige waarde
historisch interieur met verschillende elementen die samen
De neogotische St. Barbarakerk is in de decennia na de
De stedenbouwkundige waarde van de kerk wordt be-
de inventaris vormen.
ingebruikname door schenkingen verrijkt met decoraties.
paald door het bouwvolume, de markante toren en de
Daarvan getuigen tot op de dag van vandaag de zijalta-
ligging in de oude binnenstad, direct aan de Markt,.
Architectuur
gebouwtype (bakstenen zaalkerk) en de bouwstijl (neogo-
ren, de kruiswegstaties, de preekstoel en beelden en een
tisch) en de plaats die het bouwwerk inneemt in het oeuvre
groot deel van de koper- en zilverschat. De decreten van
8.6 De waardering voor de vijf monumentale kerken
Culemborg alle van betekenis zijn binnen de geschiedenis
van de architect (het enige kerkgebouw van Cornelis Sillevis).
het Tweede Vaticaans Concilie lieten echter hun sporen na
samengevat
van de architectuur. Als we ze onderling met elkaar vergelij-
in deze kerk: het hoofdaltaar en ook de communiebanken
Cultuurhistorie
ken vallen de volgende verschillen op. De St. Barbarakerk en
Stedenbouwkundige waarde
moesten het veld ruimen. Een groot deel van de oorspron-
Vooral op cultuurhistorie scoren de binnenstadskerken
de synagoge kennen een zekere mate van zeldzaamheid.
De stedenbouwkundige waarde wordt bepaald door de
kelijkheid ging zo verloren. De parochie heeft een rijk schil-
hoog. Bij de Grote of Barbarakerk is er sprake van een
Zo is de St. Barbarakerk samen met ‘tweeling’-kerk De Hei-
68
Qua architectuur geldt dat de vijf kerken op de schaal van
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
69
lige Hartkerk in Breda uniek binnen de neogotische kerken
silhouet van de stad. Als we meer inzoomen op de buurt
in Culemborg en daarmee voor de geschiedenis van
duidelijk zichtbaar vanaf de invalswegen naar de stad en
uit de laat 19e eeuw. De synagoge is kenmerkend voor haar
rondom het kerkgebouw dan is het vooral de St. Barbara-
Culemborg. De Turkse moskee is typerend voor de ont-
daarmee beeldbepalend op stadsdeelniveau. De Moluk-
bouwtijd en is ontworpen door de Culemborger Cornelis
kerk die opvalt: zij staat zeer prominent aan de Markt en
wikkeling van de Turkse gemeenschap en heeft daarmee
se kerk is van betekenis voor de buurt en beeldbepalend
Sillevis.
bepaalt daarmee mede het gezicht van het centrum. Dit in
een sociaal-culturele en religieuze waarde. De sociale of
voor de directe omgeving. Dit geldt in zekere zin ook voor
Dezelfde lijn is te zien bij de gebouwtypologie van de
tegenstelling tot Grote of Barbarakerk aan de Grote Kerk-
maatschappelijke waarde van deze gebouwen is in een
De Ark. Over het algemeen gaan deze gebouwen weinig
Evangelisch-Lutherse kerk, de Grote of Barbarakerk en de
straat. De andere kerken hebben ook een belangrijke plek
aantal gevallen groot.
relatie aan met de omliggende woonwijk of de andere
Oud-katholieke kerk. Voor deze gebouwen geldt dat ze op
op buurtniveau.
voorzieningen: ze staan op zichzelf en zijn niet of nauweInterieur
zich gaaf en van belang zijn maar niet uitzonderlijk als we
lijks specifiek voor de locatie ontworpen.
het op regionale of nationale schaal bekijken. Een meer
Op het niveau van het perceel hebben alle vijf kerken wel
Voor de vijf kerkgebouwen en de moskee geldt dat ze
uitgewerkte waardering en nader onderscheid kunnen wor-
iets van een ensemblewaarde doordat er sprake is van een
sober en doelmatig zijn ingericht.
den gemaakt op het moment dat transformatie van één of
zekere samenhang van verschillende gebouwonderdelen.
meerdere kerken aan de orde is.
Soms is dat vanwege historische relaties of elementen,
Architectuur
wordt gestart, is bovenstaande globale waardebepaling
soms door één of meerdere (bij)gebouwen of een tuin.
De gebouwen hebben slechts een beperkte architecto-
onvoldoende. Bij transformaties wordt een gedetailleerde
nische waarde. Qua architectuur is er met name bij de
waardebepaling opgesteld, bestaande uit een bouwhisto-
Qua materialisering, detaillering en constructie zijn de Gro-
8.8 Gedetailleerde waardebepaling bij transformatie Als voor een kerkgebouw een proces van transformatie
te of Barbarakerk, de St. Barbarakerk en de Evangelisch-
8.7 Waardering van de zes overige kerkgebouwen
Turkse moskee sprake van een voor de religie typerend
rische opname met waardenstelling van gebouw, interieur
-Lutherse kerk niet heel bijzonder ten opzichte van verge-
De overige zes kerken in Culemborg onderscheiden zich
gebouw en typologie. De Koninkrijkszaal en De Ark verte-
en inventaris. Daarnaast wordt er een transformatiekader
lijkbare gebouwen elders in het land. Dat geldt wel voor de
qua waardering duidelijk van de vijf monumentale binnen-
genwoordigen qua architectuur geen bijzondere waarde.
opgesteld, waarin op basis van de gedetailleerde waar-
Oud-katholieke Kerk (m.n. interieur) en de synagoge (m.n.
stadskerken.
denbepaling de ruimte voor transformatie wordt vastgeStedenbouwkundig
exterieur). Cultuurhistorische waarde
Stedenbouwkundig is de waarde van de kerkgebouwen
Stedenbouwkundig
De cultuurhistorische waarde van de overige kerkgebou-
buiten de binnenstad beperkt. Alleen voor de Open Hof
Op stedenbouwkundig gebied steken de Grote of Barbara-
wen is geringer dan van de monumentale kerken. Het
geldt dat er sprake is van een zekere ensemblewaarde:
kerk en de St. Barbarakerk letterlijk met kop en schouders
sociaal-culturele verhaal en de situatie van de Molukse
een samenhangende compositie met meerdere volu-
boven de andere kerken uit: zij zijn beeldbepalend voor het
kerk is van waarde voor de huidige Molukse gemeenschap
mes en open ruimte. De Turkse moskee en Filadelfia zijn
70
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
legd.
71
9. DE TRANSFORMATIE VAN HUIDIG NAAR TOEKOMSTIG GEBRUIK Beleidslijnen voor transformaties van kerkge-
zijn, is op dit moment onbekend (met uitzondering van
bouwen in Culemborg
de St. Barbarakerk en de Grote of Barbarakerk).
I
sociale rol en betekenis;
n de komende tijd zullen steeds meer kerkgebouwen
bij voorkeur blijven de gebouwen publiek toegankelijk:
worden;
er wordt gezocht naar oplossingen met een open
bij eventuele herbestemming heeft een herbestem-
blik en bredere scope dan alleen het gebouw zelf; kijk
in Nederland en mogelijk ook in Culemborg hun
We schetsen in dit hoofdstuk een algemene beleidslijn die
ming met een publieke functie de voorkeur boven een
dus ook naar de omgeving (de ‘markt’ en de fysieke
religieuze functie verliezen. De gebouwen hebben
we bij transformaties van Culemborgse kerkgebouwen
herbestemming met een private functie;
omgeving);
echter nog steeds een culturele en maatschappe-
willen volgen, waarbij het besef aanwezig is dat de waar-
lijke betekenis. Om een kerkgebouw te kunnen behou-
den alleen 'levend' kunnen blijven door aanpassingen te
den voor de toekomst zijn transformaties soms onver-
(blijven) doen.
ook na herbestemming moet het (cultuurhistorische) verhaal van kerk en stad verteld en beleefd kunnen
er wordt gezocht naar combinaties in plaats van alleen naar eendimensionale oplossingen;
mijdelijk. Naast de rol en betekenis van het kerkgebouw voor de
Transformaties
cultuurhistorie, leefbaarheid in de stad en de waarden van
Transformaties kunnen bestaan uit wijzigingen in
het gebouw (exterieur, interieur en inventaris) ziet de ge-
gebruik, wijzigingen in de eigendoms- en beheersstruc-
meente ook het belang van hergebruik van kerkgebouwen,
tuur en wijzigingen aan, in of bij het gebouw. Trans-
passend in de doelstelling van duurzaamheid in materiële
formaties zijn niet uniek in de geschiedenis: ook in het
zin maar ook op bijvoorbeeld sociaal-cultureel vlak.
Proces 'van religie naar toekomst'
verleden hebben veel kerkgebouwen transformaties ondergaan om het gebouw te behouden of om het
Uitgangspunten voor de binnenstadskerken
aan te passen aan eigentijdse gebruikswensen.
Op basis hiervan heeft de gemeente voor de afwegingen in het proces van transformatie van de vijf kerkgebouwen
In deze kerkenvisie bepalen we niet voor elk gebouw
in de binnenstad de volgende uitgangspunten vastge-
afzonderlijk en specifiek het pad naar de toekomst.
steld:
Het enige wat we weten is dat er in de toekomst
de vijf binnenstadskerken blijven als gebouw behou-
transformaties nodig zullen zijn. Bij welke kerken die
den, zo mogelijk met een religieuze functie, aan-
zullen spelen, wanneer en wat de redenen daarvan
gevuld met een maatschappelijke, culturele en/of
72
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
73
vanzelfsprekend kijken we daarbij ook naar haalbaar-
gebouw, interieur, inventaris en de locatie, uitgevoerd
heid en betaalbaarheid.
door een gespecialiseerd bureau. Deze waardebepa-
Stap 1
als concerten, exposities, evenementen. Door het gebouw
ling betreft de bouwhistorische en cultuurhistorische
Voortgaand religieus gebruik als hoofdfunctie
meervoudig te gebruiken komt het gebouw meer midden
Het transformatieproces
waarden en gaat veel verder dan de globale waarde-
Dit wordt altijd als eerste onderzocht: religieus gebruik
in de samenleving te staan en krijgt het een sterkere en
Transformaties van kerkgebouwen in Culemborg worden
ring in hoofdstuk 8. Kerkeigenaar en gemeente komen
door de huidige eigenaar, door een andere geloofsge-
bredere maatschappelijke betekenis. Soms zijn daarvoor
als volgt aangepakt:
samen overeen welke waarden een kerkgebouw
meenschap of een combinatie van beide. Bouwkundige
aanpassingen aan het gebouw noodzakelijk.
vertegenwoordigt en wat dat betekent voor de trans-
aanpassing van het gebouw is meestal beperkt of zelfs
Initiatief bij de kerkeigenaar
formatie. Ook de sociaal-maatschappelijke en steden-
niet nodig. Naast het religieus gebruik kan het gebouw in
Stap 3
De kerkeigenaar meldt aan de gemeente dat hij niet
bouwkundige waarden zoals omschreven in hoofdstuk
meer of mindere mate voor medegebruik worden inge-
Herbestemming met publiek
meer in staat is de lasten van de instandhouding van
7 worden nader uitgewerkt. Ook kan worden nage-
zet. Hiervoor zijn soms wel (bouwkundige) aanpassingen
toegankelijke functie
het kerkgebouw te dragen of dat hij voorziet dat het
gaan of in het verleden verloren gegane waarden of
nodig.
Als meervoudig gebruik niet mogelijk is of onvoldoende
huidige religieus gebruik van het gebouw op (korte)
historische verbanden nog zichtbaar kunnen worden
termijn zal worden beëindigd. De kerkeigenaar neemt
gemaakt, of dat er aan kan worden gerefereerd, of
Stap 2
is een verdere stap richting herbestemming nodig. Bij de
daarmee het initiatief om te komen tot een transfor-
dat ze nog kunnen worden teruggebracht.
Meervoudig gebruik
monumentale kerken zal in eerste instantie moeten worden
Naast het religieus gebruik vindt er ook medegebruik door
gezocht naar herbestemming met een of meer functies die
anderen plaats. Voorbeelden zijn culturele activiteiten zo-
passend zijn bij het gebouw, en waarbij het gebouw publiek
1.
matie van het gebouw. De gemeente zal nooit eigenstandig een initiatief tot transformatie nemen.
4. De transformatieladder: van huidig gebruik naar
soelaas biedt of als de religieuze functie toch zal verdwijnen
toekomstig gebruik 2. Gezamenlijke stappen
De transformatie van een kerkgebouw vergt zorgvul-
Kerkeigenaar en gemeente onderzoeken gezamenlijk
dige en gefundeerde afwegingen. Daarvoor wordt
de mogelijke toekomstscenario’s van het gebouw.
gewerkt met de transformatieladder. Op deze ladder kunnen zes stappen van steeds verdergaande vormen
3. De eerste stap is het opstellen van een gedetailleer-
van transformatie worden gezet. Het onderzoek naar
de waardebepaling
een nieuwe toekomst voor kerkgebouwen begint altijd
Bij een transformatie wordt altijd gestart met het
bij stap 1. Pas als die stap niet leidt tot bevredigende
opstellen van een gedetailleerde waardebepaling van
oplossingen of niet van toepassing is komt stap 2 in beeld, en zo verder.
74
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
75
toegankelijk blijft. Om een gebouw (deels) publiek toegan-
Stap 5
oog op behoud van waardevolle inventarissen en interi-
Nieuwbouw
kelijk te houden ligt een transformatie naar een culturele of
Tijdelijke functie of leegstand
eurelementen. Bij een gunstige ligging in de stad kan een
Het bovenstaande betekent ook dat een aanvraag van
sociaal-maatschappelijke functie het meest voor de hand.
Als de voorgaande stappen geen haalbare transforma-
gebouw ook als ontmoetingsplaats worden gebruikt.
een geloofsgemeenschap voor het bouwen van een nieuw
Daarnaast kunnen functies met een publiek toegankelijke
tie opleveren, kan het kerkgebouw wellicht een tijdelijke
foyer ook worden toegepast. In sommige gevallen kan een
functie krijgen (of tijdelijk leeg staan). Daarmee blijft het
Factoren die bij het onderzoek een rol spelen, zijn onder
vraagt. Gezien het stappenschema van de ladder komen
combinatie van functies met een verschillend karakter
gebouw nog behouden, wachtend op een betere toe-
andere de mogelijkheden van religieus, sociaal-maat-
leegstaande of leegkomende kerkgebouwen allereerst in
noodzakelijk zijn. Dit kan aanpassingen aan het gebouw
komst. De ervaring leert dat dit in veel gevallen uiteindelijk
schappelijk en cultureel gebruik, de financiële situatie van
aanmerking om in die ruimtebehoefte te voorzien. Een
vergen met bijvoorbeeld het toevoegen van volume buiten
alsnog tot een geslaagde transformatie leidt.
de kerkeigenaar, de omvang en karakteristieken van het
besluit tot nieuwbouw behoort daarom altijd te worden
kerkgebouw, de verschillende waarden van het gebouw,
voorzien van een deugdelijk onderzoek naar mogelijk (her)
de oorspronkelijke kerk.
kerkgebouw een zorgvuldige en onderbouwde afweging
Door het kerkgebouw op deze manier te transformeren
Stap 6
de mogelijkheden om wijzigingen aan te brengen aan het
gebruik van bestaande (kerk)gebouwen. Reeds lopende
blijft het gebouw van betekenis voor de samenleving en
Sloop
gebouw en het interieur en de mogelijkheden op het per-
nieuwbouwtrajecten vormen hierop een uitzondering.
blijft het een levendige plek met een verbindend karakter.
Sloop van het gebouw met herontwikkeling van de locatie
ceel in relatie tot de openbare ruimte en de omliggende
Voorbeelden: bibliotheek, boekhandel, detailhandel, hore-
betekent dat de aanwezige waarden verloren gaan. Dit
bebouwing (bestemmingsplan).
ca, concertzaal.
is de allerlaatste en onwenselijke stap, en voor de monumentale binnenstadskerken in principe niet aan de orde.
Stap 4
Relatie met andere kerkgebouwen en voorzieningen Bij de mogelijkheden voor een nieuwe toekomst wordt ook
Herbestemming met private functie, niet publiek toe-
Specifieke onderbouwing nodig
gekeken naar de relaties met de andere kerkgebouwen
gankelijk
Bij een transformatie van een kerkgebouw is altijd een
en voorzieningen in de stad. Is hier samenwerking mo-
Als een publieke functie niet haalbaar blijkt, kan er worden
specifieke onderbouwing en uitwerking nodig. Specifiek
gelijk, zijn we misschien elkaars concurrenten? Dit moet
gekeken naar private functies. Ook dan zal er moeten wor-
omdat elk gebouw verschilt in betekenis voor de stad, het
goed worden onderzocht om gezamenlijk het gewenste
den gezocht naar een mogelijkheid om (een deel van) het
sociale en culturele leven. Ook biedt elke locatie zijn eigen
stadsprofiel van Culemborg samen zoveel mogelijk te
kerkgebouw en het verhaal ervan beleefbaar te houden. In
(on-)mogelijkheden voor een transformatie. Van veel kerk-
versterken en bestaande voorzieningen voldoende ruimte
dit geval blijft het gebouw slechts in materiële zin visueel
gebouwen zijn de (historische) betekenis voor de stad en
te blijven bieden. De nieuwe toekomstige rol en betekenis
aanwezig in het straat- of stadsbeeld. Voorbeeld: apparte-
de beleving daarvan onderbelicht, en dat geldt ook voor
kan en zal per kerkgebouw verschillend zijn.
mentengebouw.
de educatieve waarde en museale waarde, ook met het
76
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
77
10. TOEKOMSTPERSPECTIEF VAN DE KERKGEBOUWEN
A
fhankelijk van de situatie van het kerkge-
Van de overige kerkgebouwen zijn geen voornemens van
voor sociaal-maatschappelijke activiteiten en culturele
behouden kan blijven voor religieus gebruik, bij voorkeur
bouw (bouwkundige staat, financiën) en de
de kerkeigenaren bekend. Van die gebouwen is niet onder-
activiteiten zoals concerten, exposities en evenementen.
door meerdere geloofsgemeenschappen; hiermee zou
verwachte ontwikkelingen van het religieuze
zocht of er plannen zijn voor verdere ontwikkeling of trans-
De kerk staat op de transformatieladder op trede 2: religi-
het gebouw ‘kerk van de stad’ kunnen worden. Daar-
gebruik en het overig gebruik kan een kerkei-
formatie. Mocht dit op enig moment aan de orde zijn dan
eus gebruik en medegebruik door andere activiteiten.
naast kan het gebruik van de kerk voor andere doelein-
genaar het initiatief nemen om met de gemeente en an-
gelden in principe dezelfde kaders voor die transformaties.
dere kerken en eventueel andere partijen te onderzoeken
den worden uitgebreid. Omdat hiermee niet voldoende Exploitatie
extra inkomsten ontstaan om de exploitatie en instand-
wat de mogelijkheden zijn voor het toekomstig gebruik
10.1 Grote of Barbarakerk, 14e – 16e eeuw
Door de teruglopende ledenaantallen en daardoor lagere
houding van het gebouw te kunnen betalen, wordt
van de kerk. Daarbij wordt gewerkt met de transforma-
Gebruik van het kerkgebouw
inkomsten zijn de de hoge kosten van instandhouding van
gezocht naar een breder gedragen financiële en beheers-
tieladder.
De kerk wordt gebruikt voor religieuze bijeenkomsten en
de kerk door de Protestantse gemeente niet zelfstandig
verantwoordelijkheid met als doel het behoud van het
andere bijeenkomsten door de Protestantse gemeente:
meer op te brengen. De inkomsten uit verhuur voor het
kerkgebouw. Samen met de gemeente wordt onderzocht
Onderstaand wordt voor de vijf monumentale kerkgebou-
ochtenddiensten, vespers en cantatevespers op de zon-
medegebruik zijn onvoldoende als aanvullende financie-
of een Stichting Grote Barbara kan worden gevormd, die
wen het toekomstperspectief geschetst dat de kerkeige-
dagavond. Het gemiddeld kerkbezoek in de ochtenddien-
ringsbron.
verantwoordelijk wordt voor beheer en instandhouding
naren voor ogen hebben, tegen de achtergrond van het
sten is 200-250 mensen. Dit aantal loopt langzaam terug.
Het gebouw verkeert door het reguliere onderhoudspro-
en voor de verhuur en exploitatie van het kerkgebouw.
transformatieproces (hoofdstuk 9).
Naast het kerkelijk gebruik wordt het gebouw ook gebruikt
gramma in goede staat, maar zal zonder aanvullende financiering op termijn in verval raken.
Beoordeling vanuit de methodiek van het transformatieproces
78
Toekomstperspectief
In dit toekomstperspectief blijft deze kerk op dezelfde
Het kerkbestuur vindt dit een onwenselijk scenario en
trede van de transformatieladder staan: religieus gebruik
heeft zich daarom eind 2018 gewend tot het gemeente-
en medegebruik. Gezien de grootte van het gebouw
bestuur met het verzoek om gezamenlijk te zoeken naar
heeft de kerk een unieke positie als grootste ontmoe-
een oplossing. De Protestantse gemeente heeft daarbij
tingsruimte van de stad; hier kunnen grote producties
voor ogen om op de tweede trede van de transforma-
worden gerealiseerd. Daarmee is de kerk in dit opzicht
tieladder te blijven, dus geen herbestemming van het
voor de andere kerken en andere zalen in de stad niet of
kerkgebouw. Het kerkbestuur wil graag dat het gebouw
nauwelijks een concurrent te noemen. Bij een eventueel
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
79
(sterk) gewijzigd gebruik in de toekomst zal ook nader
Het medegebruik genereert extra inkomsten. Het regu-
den met de waarden van de kerk. Hiervoor moet dan een
moeten worden onderzocht wat de verhouding is met de
liere onderhoud van de kerk kan worden gefinancierd uit
gedetailleerde waardenbepaling worden uitgevoerd.
bestaande (culturele) voorzieningen in Culemborg. Ook
deze extra inkomsten en uit eigen middelen. De parochie
kan worden onderzocht of de toren weer meer publiek
kan het gebouw hiermee zeker de komende 10 jaar zelf-
10.3 Evangelisch-Lutherse kerk, 1839
toegankelijk kan worden gemaakt.
standig draaiend houden. Eventueel heeft de parochie
Gebruik van het kerkgebouw
Mochten in de toekomst aanpassingen aan het gebouw
nog de mogelijkheid om de pastorie als appartementen
De Evangelisch-Lutherse gemeente viert 10 tot 15 kerk-
nodig zijn voor het toekomstig religieus gebruik of mede-
te verhuren. Naast het regulier onderhoud wil de paro-
diensten per jaar in haar kerkgebouw en deze diensten
gebruik, dan dient hierbij rekening te worden gehouden
chie plannen maken voor verbetering en verduurzaming
worden doorgaans door 10-15 gemeenteleden bezocht.
met de waarden van de kerk. Hiervoor moet dan een
van het gebouw: toiletten, restauratie orgel, zonnepane-
gezamenlijke diensten. De parochie zoekt ook naar uitbrei-
In de periode 1962 tot en met 2018 huurde een kerkelijke
gedetailleerde waardenbepaling worden uitgevoerd.
len, isolatie. Dit vergt externe financiering.
ding van de verhuuractiviteiten.
gemeente het kerkgebouw voor haar kerkdiensten. Er werd dus structureel medegebruik gemaakt van de kerk.
10.2 Oud-Katholieke St. Barbara en Antoniuskerk,
Toekomstperspectief
Beoordeling vanuit de methodiek van het transforma-
De kerk wordt ook verhuurd voor andere activiteiten: cul-
1836
Het gebouw voldoet uitstekend als kerkgebouw voor de
tieproces
tureel, conferenties en workshops, maaltijden en trouw- en
Gebruik van het kerkgebouw
parochie. Het parochiebestuur wil het gebouw dan ook
In dit toekomstperspectief blijft deze kerk op dezelfde
rouwdiensten.
De kerk wordt gebruikt voor religieuze bijeenkomsten en
blijven gebruiken voor de vieringen. De parochie zoekt ook
trede van de transformatieladder staan: religieus gebruik
De kerk bevindt zich daarmee op de transformatieladder
andere bijeenkomsten door de Oud-Katholieke parochie:
naar medegebruik door andere geloofsgemeenschappen.
en medegebruik. Gezien de cultuurhistorische betekenis en
op trede 2: religieus gebruik en medegebruik door andere
wekelijkse vieringen (gemiddeld 25 mensen). Naast het
Dit leidt tot een beter gebruik van het gebouw en ook tot
de waarde van het interieur en de ligging in de stad heeft
activiteiten.
kerkelijk gebruik worden kerk en zaaltjes verhuurd voor
hogere inkomsten. De Oud-Katholieke parochie houdt
het gebouw de potentie voor uitbreiding van het medege-
concerten, lezingen en exposities. Op dit moment komen
af en toe samen met de Evangelisch-Lutherse gemeente
bruik. Wat betreft het medegebruik is het gebouw deels
Exploitatie
er onder andere door Kerk Open door de week veel
een concurrent te noemen van de Lutherse kerk en de
De verhuur van de kerk vormt een bron van inkomsten
niet-kerkelijke bezoekers.
synagoge. Dit heeft vooral met de schaal van het gebouw
voor de Evangelisch-Lutherse gemeente. Het medege-
De kerk bevindt zich daarmee op de transformatieladder
te maken.
bruik in de vorm van veel kleinschalige, incidentele ver-
op trede 2: religieus gebruik en medegebruik.
Zou in de toekomst aanpassing van kerkgebouw of pas-
huren vraagt relatief veel energie van de vrijwilligers in
torie nodig zijn voor het toekomstig religieus gebruik of
verhouding tot de opbrengsten.
Exploitatie
medegebruik, dan dient hierbij rekening te worden gehou-
80
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
81
Beoordeling vanuit de methodiek van het transforma-
De kerk bevindt zich daarmee op de transformatieladder-
lisch-Lutherse kerk en mogelijk ook van andere voorzienin-
tieproces
op trede 2: religieus gebruik en medegebruik door andere
gen in de stad.
In dit toekomstperspectief blijft deze kerk vooralsnog op
activiteiten.
Als de kerkeigenaar de gebouwexploitatie echt zou willen
dezelfde trede van de transformatieladder staan: religi-
verbeteren zou kunnen worden onderzocht welke unieke
eus gebruik en medegebruik. Gezien het geringe eigen
Exploitatie
positie de synagoge als gebouw heeft en hoe deze ‘in de
religieus gebruik van de kerk lijkt verhuur aan een andere
Met regulier onderhoud kan het gebouw in goede staat
markt’ kan worden gezet.
geloofsgemeenschap mogelijk. Voor uitbreiding van het
worden gehouden. De gemeenteleden doen veel zelf. De
Zou in de toekomst aanpassing van kerkgebouw worden
medegebruik door verhuuractiviteiten vormen de Oud-
Nederlands Gereformeerde kerk kan het onderhoud zelf fi-
overwogen ten behoeve van het gebruik, dan dient daarbij
-Katholieke kerk en de Christelijk Gereformeerde kerk
nancieren; de verwachting is dat dat ook voor de komende
rekening te worden gehouden met de waarden van de
concurrerende gebouwen. Zou in de toekomst aanpassing
10 jaar zal lukken. Voor grote vervangingen en restauraties
kerk. Hiervoor moet dan een gedetailleerde waardenbe-
van kerkgebouw worden overwogen ten behoeve van het
is externe subsidie nodig.
paling worden uitgevoerd.
Toekomstperspectief
gebruik, dan dient daarbij rekening te worden gehouden
De Evangelisch-Lutherse gemeente zoekt daarom naar
met de waarden van de kerk. Hiervoor moet dan een ge-
Toekomstperspectief
Er liggen kansen om de kwaliteit van de omgeving en
een huurder als structurele mede-gebruiker van het
detailleerde waardenbepaling worden uitgevoerd.
De Nederlands Gereformeerde kerk staat open voor
daarmee de kwaliteit van het gebouw en de relatie met de
gebouw zoals ze dat ook al tientallen jaren gewend was.
samenwerking met andere geloofsgemeenschappen,
historie van de stad en de vroegere Joodse gemeenschap
Deze huurder hoeft geen kerkgenootschap te zijn.
bijvoorbeeld in de vorm van medegebruik van het kerkge-
veel meer voor het voetlicht te brengen. Dit betekent dat
bouw. Ook wil zij het gebruik door derden intensiveren.
ontwikkelingen rondom het kerkgebouw in de openbare
Mocht medegebruik niet lukken dan wil het kerkbestuur
10.4 Nederlands Gereformeerde kerk (synagoge),
nadenken over de mogelijkheid om het gemeentezaaltje
1868
als appartement te gaan verhuren. Momenteel maken de
Gebruik van het gebouw
Beoordeling vanuit de methodiek van het transforma-
Evangelisch-Lutherse kerk en de Oud-Katholieke kerk op
De kerk wordt gebruikt voor religieuze vieringen op de
tieproces
incidentele basis over en weer gebruik van elkaars kerkge-
zondagen. Daarnaast wordt de kerk veel verhuurd voor
In dit toekomstperspectief blijft deze kerk op dezelfde
bouwen.
kleinschalige bijeenkomsten, vooral van culturele aard, on-
trede van de transformatieladder staan: religieus gebruik
der andere van De Roos van Culemborg (exposities, kleine
en medegebruik. De kerk is wat betreft het medegebruik
concerten, lezingen) maar ook voor bv. koorrepetities.
een concurrent van de Oud-katholieke kerk en de Evange-
82
ruimte of de gebouwde omgeving moeten worden afge-
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
stemd op deze potentiële waarden.
83
Toekomstperspectief
herontwikkeling van het gebouw beschrijft.
10.6 Overige kerken De toekomstperspectieven van de overige kerken zijn
Het parochiebestuur wil binnen een aantal jaren afstand doen van het kerkgebouw en onderzoekt in samenwer-
Er liggen kansen om de historische lagen van het terrein
slechts in algemene zin onderzocht. Er zijn grote ver-
king met de gemeente de mogelijkheden tot herbestem-
direct achter de St. Barbarakerk tot aan de Kapel (Papen-
schillen tussen deze kerken, zowel qua gebouw als qua
10.5 Rooms-Katholieke St. Barbarakerk, 1886
ming. Het streven is dat het kerkgebouw (gedeeltelijk)
hoek) zichtbaar te maken en mede bepalend te laten zijn
locatie. Bij eventuele transformaties in de toekomst
Gebruik van het gebouw
ook gebruikt kan bijven worden voor maatschappelijke
voor de kwaliteit van de transformatie van het gebouw en
geldt ook voor deze kerken dat onderzoek nodig is naar
De kerk wordt voornamelijk religieus gebruikt. De vie-
doeleinden. Het parochiebestuur wil ten minste de voor-
de directe omgeving. Hierdoor kan de historische relatie
de cultuurhistorische en architectonische waarde van
ringen van de parochie worden door gemiddeld 80-100
zijde van het kerkgebouw en de dagkapel in stand hou-
van de kerk met het seminarie tastbaar en beleefbaar
het gebouw. Ook zal moeten worden onderzocht wat de
mensen bezocht; dit aantal neemt elk jaar verder af. Ook
den. De gemeente is gevraagd hulp te bieden bij onder
worden en kan de ruimtelijke kwaliteit van het gebied
sociaal-maatschappelijke betekenis van de gebouwen is.
het aantal vrijwilligers voor onderhoud en exploitatie
andere de planologische procedures.
toenemen.
Daarnaast is er bij transformatie (zeker bij herontwikke-
van het kerkgebouw neemt af. De St. Barbarakerk (met
ling) van de locatie ook aandacht nodig voor het steden-
450 zitplaatsen) is te groot geworden voor de parochie.
Beoordeling vanuit de methodiek van het transforma-
Vergelijking van het toekomstperspectief van de St.
bouwkundige aspect: de ruimtelijk-visuele betekenis en
De kerk wordt niet of nauwelijks verhuurd voor andere
tieproces
Barabarakerk met dat van de Grote of Barbarakerk laat
inpassing in de context en de (historische) opzet van de
activiteiten.
Blijft het toekomstperspectief voor de andere monumen-
een groot verschil zien, dat volledig verklaard kan worden
wijk of buurt rond het gebouw. Ook hier geldt de trans-
De kerk bevindt zich daarmee op de transformatieladder
tale kerken op dezelfde trede van de transformatieladder
uit de verschillende cultuur-historische waarden, lokale
formatieladder.
op trede 1: vrijwel uitsluitend religieus gebruik.
(trede 2), het toekomstperspectief van de St. Barbarakerk
betekenis, eigenschappen en situatie van de gebouwen.
wordt gezocht in herbestemming, dat is trede 3 (herbe-
Daarnaast kent de St. Barbarakerk afnemend religieus
Exploitatie
stemming met publiek toegankelijke functies), eventueel in
gebruik, heeft vrijwel geen medegebruik en is bouwtech-
De kosten van het reguliere onderhoud zijn hoog. Daar-
combinatie met private functies. Hiervoor zullen aanpas-
nisch niet in goede staat. De Grote of Barbarakerk kent
naast is er sprake van achterstallig onderhoud, zo moet
singen aan het kerkgebouw nodig zijn. De eerste stap
intensiever religieus gebruik, veel meer medegebruik, en is
het dak worden vernieuwd. Deze operatie is voor de
in dit kader, de gedetailleerde waardebepaling, heeft al
bouwtechnisch in goede staat.
parochie te kostbaar.
plaatsgehad. Op dit moment wordt aan de hand van de
De door de kerkbesturen gekozen zoekrichtingen lijken te
waardebepaling de laatste hand gelegd aan het trans-
passen bij de in deze visie opgenomen waarden, kaders en
formatiekader, dat de uitgangspunten en de ruimte voor
ontwikkelrichtingen.
84
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
85
11. BELEIDSONTWIKKELING VAN DE GEMEENTE EN DE AFSPRAKEN MET DE KERKEN 1. Verantwoordelijkheid gemeente in de kerkenvisie
2. Het gemeentelijk beleid en de kerkenvisie
3. Een regulier kerkenvisie-overleg tussen gemeente
niet elkaars concurrent zijn maar qua aanbod elkaar
In deze kerkenvisie is in goede samenspraak tussen ge-
Tot nog toe komen de kerken niet of nauwelijks voor in de
en de binnenstadskerken
juist aanvullen. Dit geldt niet alleen de kerken onder-
meente en de monumentale binnenstadskerken verwoord
gemeentelijke beleidsplannen. Naar aanleiding van deze
Gemeente en kerken zullen elkaar regelmatig spreken
ling maar ook de relatie met andere partijen zoals De
hoe gemeente en kerken zich in de stad tot elkaar verhou-
kerkenvisie komt hierin verandering:
in het kerkenvisie-overleg om zoveel mogelijk te voorko-
Fransche School en De Gelderlandfabriek en mogelijk
den en is een aanpak ontwikkeld hoe te komen tot een
De gemeente zal in haar toekomstige beleidsplannen
men, dat kerken met een grote cultuurhistorische waarde
ook met andere private partijen. Gemeente en kerken
toekomstperspectief voor de kerkgebouwen in de ge-
(zoals Omgevingsvisie, ruimtelijk, cultuurhistorisch en
onnodig in een situatie belanden waarin de transforma-
zullen dit onderwerp regelmatig agenderen om na te
meente, wanneer leegstand dreigt, of wanneer een kerkei-
vrijwilligersbeleid) de link leggen met de kerkenvisie
tieagenda aan de orde komt. De gemeente kijkt daarbij
gaan of hier verbetering mogelijk is.
genaar niet meer in staat is de lasten van instandhouding
om daarmee de rol en betekenis van de kerkgebou-
ook naar de samenhang met de andere kerkgebouwen en
van zijn gebouw te dragen. Voor de Grote Barbarakerk en
wen voor de stad en de gemeenschap beter in haar
voorzieningen in de stad.
4. De kerken buiten de binnenstad
de Heilige Barbarakerk is dit laatste realiteit.
beleid te verankeren. De gemeente streeft ernaar
Afspraken gemeente en binnenstadskerken:
De eigenaren van de overige kerken zijn niet direct betrok-
bij de uitvoering van bestaand beleid voor zover dat
Gemeente en kerken gaan meer samenwerken op de
ken geweest bij de opstelling van deze kerkenvisie. Ge-
De gemeente hecht aan het behoud van de vijf monu-
raakt aan de belangen van de binnenstadskerken,
terreinen waarop ze elkaar kunnen versterken, om
meente en binnenstadskerken hopen dat ook deze overige
mentale kerkgebouwen voor de stad en haar inwoners,
deze belangen expliciet te betrekken en mee te
daarmee op voorhand het risico te verkleinen dat
kerken in de toekomst zullen participeren in het kerkenvi-
zowel in fysieke zin als qua functie(s) en gebruik en ook
wegen (Binnenstadsvisie, Cultuurvisie, toeristisch
cultuurhistorisch erfgoed onnodig verloren gaat, en
sie-overleg van gemeente en kerken.
vanwege de (potentiële) museale en educatieve waarde
beleid).
ook in het belang van een sociale en leefbare (bin-
De gemeente zal op bestuurlijk niveau het contact
nen)stad.
ervan. Hiermee erkent de gemeente haar verantwoorde-
lijkheid om bij te dragen aan het behoud van deze gebouwen. Deze verantwoordelijkheid krijgt op drie manieren invul-
met de kerken beleggen bij één of meer wethouders.
Gemeente en kerken zullen regelmatig overleggen
De gemeente zal een ambtelijk aanspreekpunt voor
over actuele onderwerpen die ook de kerken aan-
vragen van en over kerken instellen.
gaan.
De gemeente zal in haar communicatie op de web-
en een florerend cultureel klimaat waarin partijen
Gemeente en kerken gaan meer samenwerken op de terreinen waarop ze elkaar kunnen versterken, om het risico te verkleinen dat cultuurhistorisch erfgoed onnodig verloren gaat.
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
87
De kerkeigenaar zal de gemeente vroegtijdig infor-
ling, namelijk met de aanvulling van het gemeentelijk
site en in de media aandacht geven aan de kerkenvi-
meren als hij problemen van financiering of leegstand
beleid met de kerkenvisie, de instelling van een regulier
sie en de gemaakte afspraken met de kerken.
van zijn kerkgebouw ziet aankomen.
kerkenvisie-overleg en in de gezamenlijke aanpak van gemeente en kerk in een transformatieproces.
86
Als gemeente hebben we baat bij win-win-situaties
Religieuze Culemborg | toekomst? Religieuzegebouwen gebouweninin Culemborg
16
religieuze gebouwen in Culemborg 16
4
12
oorspronkelijk gebouwd religieus gebouw 12
4 andere typologie
Als daadwerkelijk een proces van transformatie wordt religieuze functie 11
1
11
1 andere functie (i.c. wonen)
ingegaan, geldt het volgende:
monumentaal (binnenstad) 5
5
6
6 geen status (buitenwijken)
**
* *
* mogelijk nieuwe invulling: H. Barbara, Open Hof, Marokaanse moskee, Schuilplaats
Als voor een gekozen transformatiescenario planologische aanpassingen met betrekking tot gebouw of
Kerkeigenaar en gemeente volgen bij een transfor-
omgeving gewenst zijn, dan zal de gemeente daarin
matie gezamenlijk het stappenplan en de werkwijze
actief het voortouw nemen.
in de transformatieladder.
nabije toekomst?
De gemeente zal vanuit haar publiekrechtelijke rol
Gemeente en binnenstadskerken spreken af dat ze
meedenken in het zoeken naar subsidies, financiering
bij transformaties de in deze kerkenvisie geschetste
of andere (financiële) zaken die gericht zijn op het
aanpak zullen volgen. Centraal staat de wederzijdse
behoud van (de waarden van) de waardevol geachte
bereidheid om tijdig en gezamenlijk te zoeken naar
kerkgebouwen.
goede en breed gedragen oplossingen in het geval
De gemeente heeft ook een rol als het gaat om het
leegstand dreigt. Belangrijke punten daarin zijn de
toetsen van de plannen aan de gemeentelijke en
nauwe samenwerking tussen gemeente en kerkeige-
wettelijke kaders zoals Erfgoedwet, Wet algemene
naren, het stappenplan en de werkwijze volgens de
bepalingen omgevingsrecht (straks Omgevingswet
transformatieladder, de aandacht voor het behoud
en omgevingsplan), bestemmingsplan en erfgoed-
transformatieproces voor een individueel kerkge-
van de verschillende waarden van de kerkgebouwen
beleid, en bij het verlenen van de vergunningen die
bouw
en de haalbaarheid en betaalbaarheid van mogelijke
nodig zijn voor een eventuele transformatie.
5
Samenwerking van gemeente en kerk in het
Binnen de verantwoordelijkheid voor het cultuurhistorisch
bouw wordt besloten tot herbestemming, als er ook
erfgoed past ook de faciliterende en ondersteunende rol
oplossingen zijn met religieus gebruik en medegebruik. De
van de gemeente in een transformatieproces wanneer dat
toekomstperspectieven. De rol van de gemeente is primair faciliterend, onder-
Deze verschillende rollen kunnen soms schuren, wat mo-
gemeente is zich ervan bewust dat het hele proces altijd
steunend en verbindend in de stappen die benoemd
gelijke vertraging van het transformatieproces tot gevolg
voor een individueel kerkgebouw speelt. Met de methodiek
een zoektocht is naar een goede balans tussen behoud
zijn in de kerkenvisie. De gemeente denkt in die rol
heeft. Daarom is regelmatig en open overleg tussen
van de transformatieladder wordt een zorgvuldig proces
van waarden enerzijds en (financiële) haalbaarheid ander-
mee over wat wenselijk en mogelijk is. De gemeen-
gemeente en kerk(en) belangrijk.
gevolgd met als doel te voorkomen dat voor een kerkge
zijds.
te neemt het transformatieproces niet over van de
kerkeigenaar.
88
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
89
6. Nieuwbouw
7. Actualisering van de kerkenvisie
De kerkenvisie introduceert een nieuw beleidsuitgangs-
Gemeente en kerkeigenaren beschouwen deze kerken-
punt in het gemeentelijk beleid dat voortkomt uit de
visie als een richtinggevend document voor een periode
kerkenvisie. Dit beleidsuitgangspunt speelt bij de aanvraag
van pakweg 10 jaar.
van een geloofsgemeenschap voor het bouwen van een nieuw kerkgebouw. Dit beleid houdt in dat leegstaande
We vinden het verstandig om de kerkenvisie elke vijf jaar
of leegkomende kerkgebouwen allereerst in aanmerking
te actualiseren en jaarlijks aan de Raad over de gemaak-
komen om in die ruimtebehoefte te voorzien.
te en gerealiseerde afspraken en de ontwikkelingen rondom kerkgebouwen te rapporteren, zodat de Raad
Alvorens een besluit tot nieuwbouw te nemen moet de
in haar beleid en financiële cyclus rekening kan houden
initiatiefnemer de mogelijkheden van (her)gebruik van be-
met ontwikkelingen die uit Kerkenvisie voortvloeien en
staande (kerk)gebouwen onderzoeken. De noodzaak van
we steeds een periode van 10 jaar vooruit blijven kijken.
nieuwbouw moet worden aangetoond, wil de gemeente
Zo blijft de kerkenvisie een levend document dat indien
kunnen instemmen met en meewerken aan het initiatief
nodig regelmatig kan worden herzien.
van nieuwbouw. Reeds lopende nieuwbouwtrajecten vormen hierop een uitzondering.
Leegkomende kerkgebouwen komen allereerst in aanmerking om in ruimtebehoefte te voorzien. 90
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
91
Colofon Gemeente Culemborg, februari 2021 Opgesteld door de werkgroep kerkenvisie: Monica Wichgers, wethouder Henk van Dijk, Protestantse gemeente Henk van Duijn, Oud-Katholieke kerk Frank Duivenvoorde, Oud-Katholieke kerk Arjen Smits, Protestantse gemeente Jan Smits, gemeente Culemborg Hans Visser, Nederlands Gereformeerde kerk Bert de Weerd, Rooms-Katholieke parochie Marion van der Werf, Evangelisch-Lutherse kerk Alwin Kaashoek, adviseur KAAder Kerkadvies Foto’s o.a. van Dik Hooijer en Huub van Beurden De afbeeldingen in het document zijn voor het overgrote deel door de leden van de werkgroep of de adviseur beschikbaar gesteld. Wij hebben daarin zoveel mogelijk proberen te voorkomen dat er sprake is van onrechtmatig gebruik. Mocht iemand van mening zijn dat dit toch het geval is, verzoeken wij u contact op te nemen via info@kaader.nl