Bijlage 1 Kerkenvisie Culemborg.pdf
Tekst van het document
Visie Visieopophet hetreligieus religieuserfgoed erfgoedininCulemborg Culemborg
Nota Notakerkenvisie kerkenvisieCulemborg Culemborg Werkgroep Werkgroep kerkenvisie kerkenvisie Culemborg Culemborg | concept | concept februari februari 2021 2021
INHOUDSOPGAVE Voorwoord
7
1
Inleiding
10
2
De kerkenvisie in Culemborg
14
3
Relatie kerkenvisie met andere beleidsvelden van de gemeente
18
4
Het kerkenlandschap van Culemborg
24
5
Beschrijving van de kerkgebouwen
30
6
Rol en betekenis van de kerkgebouwen in de binnenstad
54
7
Een eerste waarderingsmethodiek
58
8
De waardering van de Culemborgse kerkgebouwen
64
9
De transformatie van huidig naar toekomstig gebruik
72
10
Toekomstperspectief van de kerkgebouwen
78
11
Beleidsontwikkeling van de gemeente en de afspraken met de kerken
88
Bijlagen I
Startdocument kerkenvisie van de gemeente Culemborg (P.M.)
104
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
2
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
3
VOORWOORD
VOORWOORD door Monica Wichgers, wethouder Cultureel Erfgoed
V
rijwel elke stad en elk dorp in Nederland heeft
kerkgebouwen leeg komen te staan. Sommige kerkei-
een kerk, soms meerdere kerken, soms veel
genaren hebben hierover al contact gezocht met de
kerken. Die kerken behoren toe aan uiteenlo-
gemeente. Ik zie het als een verantwoordelijkheid van de
pende geloofsgemeenschappen. Het kan ook
gemeente om een visie te ontwikkelen op de toekomsti-
gaan om moskeeën, synagoges of tempels. Daarvan telt
ge rol en betekenis van de monumentale kerkgebouwen
Nederland er ook vele honderden.
in onze binnenstad en om indien nodig daarin sturend en faciliterend op te treden.
Culemborg telt in totaal 11 als zodanig gebouwde ge-
6
De dialoog tussen gemeente en kerken is betrekkelijk nieuw, ook in Culemborg. De gemeente hecht grote waarde aan de binnenstadskerken en de betekenis die zij hebben voor de stad.
bedshuizen die nog steeds een religieuze functie hebben:
Daarom heb ik - mede op initiatief van de gemeenteraad
We willen dit religieus erfgoed dan ook graag in stand
vooral kerken, maar ook een moskee en een Konink-
- deze kerkenvisie laten opstellen, waarbij we als ge-
houden en bewaren voor de toekomst, zo mogelijk met
rijkszaal, voor bijeenkomsten en vieringen van religieuze
meente gedurende anderhalf jaar in werkgroepverband
behoud van de religieuze functie, in combinatie met
aard. Vijf daarvan zijn monumentale kerkgebouwen,
intensief en constructief hebben samengewerkt met de
medegebruik of met een hele nieuwe functie.
beschermde rijksmonumenten van grote (cultuur)histo-
kerkeigenaren van de vijf binnenstadskerken en met an-
rische waarde. Deze monumentale kerken staan in de
dere belanghebbenden. De visie is het resultaat van onze
Er kan een moment komen waarop een kerkgebouw
binnenstad en worden beschouwd als religieus erfgoed
gezamenlijke zoektocht naar een duurzaam toekomst-
zijn religieuze functie verliest of waarop een kerkeige-
van de hele Culemborgse gemeenschap. Kerken die ook
perspectief voor het Culemborgse religieus erfgoed. We
naar niet meer in staat is de instandhoudingslasten
nu nog van belang zijn voor de stad, als plaatsen voor
hebben er voor gekozen om geen gedetailleerde toe-
te dragen. Gemeente en kerken hebben afgesproken
religieus gebruik, voor bezinning en ontmoeting tussen
komstscenario’s te ontwerpen voor elk kerkgebouw maar
dan gezamenlijk te zoeken naar mogelijkheden om het
mensen, voor culturele activiteiten en ook als beeldbepa-
om een visie op hoofdlijnen te formuleren met ontwikkel-
gebouw te behouden voor de stad, met nieuwe functies
lende gebouwen die mede de geschiedenis van de stad
kaders en procesafspraken die we volgen bij toekomstige
en gebruiksmogelijkheden die ook passen bij het monu-
vertellen en het silhouet van Culemborg vormen.
ontwikkelingen van de individuele kerkgebouwen, zowel
mentale karakter van het gebouw en met meerwaarde
Doordat het religieuze gebruik van een aantal van deze
de monumentale als de overige kerkgebouwen in de stad.
voor de binnenstad. Dat laatste impliceert in mijn ogen
gebouwen gaandeweg minder wordt is het niet ondenk-
ook dat het kerkgebouw bij voorkeur - geheel of gedeel-
baar dat in een niet al te verre toekomst één of meer
telijk - een publieke functie behoudt.
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
7
Authenticiteit, gebruikswaarde, multifunctionaliteit,
In de kerkenvisie hebben gemeente en binnenstadsker-
aan alle betrokkenen en de leden van de werkgroep in
toegankelijkheid, beleving en verbinding zijn hierbij
ken afgesproken in regelmatig onderling overleg actu-
het bijzonder voor hun bijdrage aan de dialoog en de
sleutelwoorden; woorden die wij ook ophaalden in de
ele onderwerpen te bespreken. Ik nodig ook de overige
kerkenvisie. Ten slotte wil ik hier de wens en verwachting
gesprekken over de kerkenvisie. Vanzelfsprekend wordt
kerken hiervoor van harte uit. Ook hebben gemeente
uitspreken dat we ook in de toekomst elkaar weten te
gezocht naar een haalbare en betaalbare oplossing.
en binnenstadskerken een bepaalde procesgang en
vinden, met elkaar in gesprek blijven en zo het beste
werkwijze afgesproken als transformatie van hun
zoeken voor de kerkgebouwen en onze stad.
Deze kerkenvisie is het beleidsstuk van het stadsbe-
kerkgebouw noodzakelijk zou worden. Ik nodig ook de
stuur; de gemeenteraad stelt de kerkenvisie vast. De
overige kerken van harte uit zich tot de gemeente te
kerkenvisie zal straks deel uitmaken van de gemeente-
wenden als ooit transformatie van hun kerkgebouw
Monica Wichgers,
lijke omgevingsvisie en kaders bieden voor het handelen
aan de orde is.
Wethouder Cultureel Erfgoed, februari 2021
van de gemeente. Deze kerkenvisie is – ik heb het hierboven al gememoreerd – opgesteld in nauwe samen-
De dialoog tussen gemeente en kerken is betrekkelijk
spraak met de binnenstadskerken en wordt ook door
nieuw, ook in Culemborg. Wij hebben deze dialoog
hen gedragen. Dat betekent ook dat deze kerken zich
gevoerd op basis van wederzijds vertrouwen, in alle
committeren aan de kaders en uitgangspunten zoals
openheid en met respect voor elkaars belangen, posities
neergelegd in de kerkenvisie.
en standpunten. Ik wil hier graag mijn dank uitspreken
In de kerkenvisie komen ook de overige kerkgebouwen in
8
de stad aan de orde. De eigenaren van deze kerken zijn
Gebruikte terminologie: geloofsgemeenschappen en kerkgebouwen
niet direct betrokken geweest bij het opstellen van de
In de nota gebruiken we voor de verschillende kerkgenootschappen en geloofsovertuigingen de universele term ge-
kerkenvisie. Wel hebben zij allemaal positief gereageerd
loofsgemeenschappen. Voor de verschillende religieuze gebouwen gebruiken we de term kerkgebouwen als we over de
op de wijze waarop hun gebouw in deze nota is opgeno-
verzameling van religieuze gebouwen spreken. Als we apart spreken over bijvoorbeeld een moskee of Koninkrijkszaal
men.
gebruiken we ook die termen.
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
9
1. INLEIDING
K
Wat is een kerkenvisie? erkgebouwen zijn in een plaatselijke gemeen-
Samenwerkingsafspraken 2018-2021, Programma Toe-
schap van bredere betekenis dan alleen voor
komst Religieus Erfgoed getekend. Het streven is dat elke
de geloofsgemeenschappen zelf. Dat blijkt
gemeente een breed gedragen visie ontwikkelt voor de
keer op keer bij ontwikkelingen rondom kerk-
toekomst van de (monumentale) kerkgebouwen binnen
gebouwen. Toch kunnen steeds minder kerkeigenaren in
haar grenzen, met waar nodig weloverwogen keuzes ten
Nederland de laatste jaren de lasten van hun gebouwen
aanzien van die kerkgebouwen. De gemeenten hebben
nog opbrengen. Om leegstand en verval te voorkomen
daarbij een centrale (regie)rol toebedeeld gekregen.
zoeken ze naar mogelijkheden om de lasten te delen met anderen of zelfs om hun gebouw te verkopen. Tot voor
Een kerkenvisie geeft inzicht in wat er in de komende
kort werd hierop door de plaatselijke overheid vaak ad
jaren aan problematiek rond de kerkgebouwen kan
hoc en per individueel kerkgebouw gereageerd, zonder
ontstaan en vormt daarmee een basis voor een gemeen-
zicht op de samenhang met de andere kerkgebouwen in
telijke visie op de toekomstige rol en betekenis van de
hun stad of dorp. Dit leidde lang niet altijd tot een her-
kerkgebouwen in de stad. Hiermee kan een gemeente
bestemming of aanpassing van een kerkgebouw die ook
anticiperen op toekomstige problemen bij kerkgebouwen,
ook wenselijk is voor een stad of dorp. Daarom heeft het
in samenwerking met de kerkeigenaren en met gedeelde
Rijk de gemeentebesturen gevraagd een visie te ontwik-
waarden en belangen. Daarmee kan worden voorkomen
kelen op de toekomst van hun kerkgebouwen.
dat te laat en reactief gehandeld moet worden op het moment dat een probleem zich onaangekondigd voor-
Het Rijk heeft landelijk € 9,5 miljoen beschikbaar gesteld
doet bij een kerk. Een kerkenvisie is gericht op het behoud
voor het opstellen van kerkenvisies, met als doel het
van waardevol geachte kerkgebouwen en het bieden
waardevolle religieus erfgoed niet onnodig verloren te
van perspectief bij een transformatie zoals bijvoorbeeld
laten gaan. Leegstand, verval en sloop moeten als het
toekomstige verandering van gebruik, verandering van
even kan worden voorkomen. De minister van OCW, de
eigenaar of bij bouwkundige aanpassingen.
VNG en andere betrokken partners hebben eind 2018 de
10
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
11
Dit vraagt van de gemeente en de kerkeigenaren dat
den voor de stad, eventueel in verantwoord aangepaste
In Culemborg gaat het om 11 gebouwen. Eén oorspron-
tebestuur op de ontwikkeling van de stad (stadsvisie,
zij, met andere partijen in de stad (erfgoedorganisaties,
vorm. Op gemeentelijk niveau is er een samenhang met
kelijk religieus gebouw, de kapel van het kleinseminarie,
binnenstadvisie, cultuurvisie) en hoe deze zich verhouden
burgerorganisaties, het culturele en het toeristische veld)
andere beleidsterreinen, zoals de omgevingsvisie, het
heeft in het verleden reeds een woonfunctie gekregen,
tot de kerkgebouwen.
een visie opstellen met een toekomstperspectief voor het
erfgoedbeleid, de cultuurvisie en de binnenstadvisie.
en valt buiten de kerkenvisie. Ook vier gebouwen die nu
religieus erfgoed in de stad. Om verschillende redenen
(deels) religieus worden gebruikt maar oorspronkelijk
Daarna wordt het Culemborgse kerkenlandschap in
zullen daarin keuzes gemaakt moeten worden. Mogelijke
De kerkenvisie omvat alle kerkgebouwen binnen de
voor een andere functie zijn gebouwd (waaronder enkele
beeld gebracht. We schetsen de rol en de betekenis van
opties komen in deze kerkenvisie aan de orde.
gemeentegrens, voor zover deze oorspronkelijk zijn
scholen) vallen buiten de kerkenvisie. Dit betekent overi-
de kerken in Culemborg en we komen tot een categorise-
gebouwd als gebedshuis en nu nog steeds een religieuze
gens niet dat de betreffende geloofsgemeenschappen
ring en waardering van de kerkgebouwen.
functie kennen als kerk, moskee of Koninkrijkszaal.
geen rol kunnen spelen bij de toekomstige ontwikkelin-
Gemeente en kerkeigenaren nemen in de kerkenvisie ook inhoudelijke en procesmatige afspraken op over hoe te
gen rond de kerkgebouwen.
handelen als een kerkeigenaar de lasten van een gebouw
We beschrijven de methodiek hoe te komen tot toekomstige ontwikkeling (transformatie) van kerkgebouwen,
niet meer kan opbrengen en een transformatie nood-
Kerkenvisie als overlegplatform
van het huidig religieus gebruik naar een mogelijk ander
zakelijk blijkt. Uitgangspunt in de kerkenvisie is dat het
Belangrijk is dat de kerkenvisie ook een overlegplatform
gebruik. Voor de vijf binnenstadskerken vergelijken we de
initiatief om zo’n veranderingsproces te starten altijd ligt
vormt voor gemeente en kerkeigenaren. Met de start
toekomstperspectieven van de kerkeigenaren met deze
bij de kerkeigenaar.
van de werkgroep in 2019 is er een intensieve en unieke
methodiek.
samenwerking van de gemeente en de eigenaren van de
Een kerkenvisie voor Culemborg
vijf monumentale binnenstadskerken tot stand gekomen.
We sluiten af met de plaats van de kerken in de beleids-
De gemeente heeft bij de opstelling van deze kerkenvi-
Deze samenwerking zal ook na de afronding van deze
ontwikkeling van de gemeente en de afspraken tussen
sie nauw samengewerkt met de kerkeigenaren van de
nota kerkenvisie in stand blijven.
gemeente en de binnenstadskerken.
binnenstadskerken, om zo tot een gezamenlijk gedragen kerkenvisie te komen. De gemeente ziet dit als een
Inhoud van de nota
gezamenlijke verantwoordelijkheid van kerkeigenaren en
De kerkenvisie start met een overzicht van het proces en
gemeente. De gemeente stelt zich daarbij ten doel de
de manier waarop we met elkaar hebben gewerkt. Ver-
monumentale kerkgebouwen in de binnenstad te behou-
volgens kijken we naar de beleidsvisies van het gemeen-
12
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
13
2. DE KERKENVISIE IN CULEMBORG: SAMENWERKING TUSSEN GEMEENTE EN KERKEIGENAREN
D
Samenwerking tussen gemeente en kerkeigenaren
dat de materiële neerslag vormt van vele eeuwen
dat door zijn sociaal-maatschappelijke instellingen
e breed aanvaarde motie van de Culemborgse
kerkenvisie ingesteld met daarin vertegenwoordigers van
religie en geloofsovertuigingen en daarmee een we-
en functies een grote rol speelt waar het gaat om de
gemeenteraad ‘Toekomst religieus cultureel
de eigenaren van de vijf binnenstadskerken en van de
zenlijk bestanddeel vormt van de cultuurhistorische
leefbaarheid, gemeenschapszin en sociale cohesie
erfgoed’ van 18 april 2019 draagt het college
gemeente. De beleidsadviseur cultureel erfgoed van de
waarden die Culemborg rijk is, en de godsdienstge-
van de stad.
op om een decentralisatie-uitkering aan te
gemeente heeft het voorzitterschap en de coördinatie
schiedenis in het bijzonder;
vragen bij het ministerie van OCW om samen met kerkei-
van de werkgroep ingevuld. De gemeente heeft hiermee
dat daarmee ook onderdeel uitmaakt van de identi-
Gedurende de gehele periode vanaf mei 2019 tot aan
genaren, burger- en erfgoedorganisaties een duurzame
de regierol op zich genomen, zoals ook geadviseerd in het
teit van Culemborg;
de oplevering van de kerkenvisie hebben gemeente en
toekomstvisie te ontwikkelen voor het religieus cultureel
beleid van het Rijk. De gemeente onderstreept hiermee
dat beeldbepalend is voor de historische binnenstad,
kerkeigenaren in een open sfeer en constructief met elkaar
erfgoed binnen de gemeente.
ook haar commitment aan het proces en de uitkomsten
in zijn interieurs een schat aan monumentaal (on)
samengewerkt. Vanaf de zomer van 2020 is externe
van de kerkenvisie zoals die in deze nota zijn vastgelegd.
roerend cultureel erfgoed herbergt en daarmee in
expertise ingehuurd van KAAder kerkadvies, een bureau
In dezelfde periode is door de eigenaren van enkele
Tegelijkertijd is er een intensieve en unieke samenwerking
hoge mate bijdraagt aan de aantrekkelijkheid van de
dat veel ervaring heeft in de begeleiding van gemeenten
binnenstadskerken contact gezocht met de gemeente
tussen de gemeente en de eigenaren van de vijf monu-
binnenstad voor inwoners en toeristen;
en kerken bij het opstellen van een kerkenvisie. Dit bureau
om gezamenlijk het toekomstperspectief voor hun kerk-
mentale binnenstadskerken op gang gebracht.
dat daarmee niet alleen een economisch belang ver-
is ook procesbegeleider geweest voor de Pilot Kerkenvi-
tegenwoordigt, maar ook een bijdrage levert aan de
sies van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en bij de
gebouwen te bespreken. Voor die binnenstadskerken is
het onzeker of ze in de toekomst nog allemaal religieus ge-
Het college van B&W hecht veel waarde aan het behoud
gewenste profilering van Culemborg en zijn histori-
opstelling van de handreiking ´Bouwstenen voor een
bruikt zullen worden. Teruglopend kerkbezoek en dalende
van het religieus erfgoed voor de stad. Deze waardering
sche binnenstad in het bijzonder;
Kerkenvisie´ van de Rijksdienst.
inkomsten voor de kerkeigenaren leiden er in een aantal
en het belang ervan is breed geformuleerd in de startno-
gevallen toe dat zij de stijgende kosten voor het beheer
titie:
van de gebouwen niet langer zelfstandig kunnen dragen.
Het gaat om belangwekkend religieus cultureel
Leegstand lijkt voor sommige kerkgebouwen een reëel
erfgoed, dat niet alleen onderdak biedt aan geloofs-
toekomstperspectief, tenzij er nieuw perspectief wordt
gemeenschappen maar ook aan culturele evenemen-
geboden.
ten, concerten, manifestaties en tentoonstellingen;
In vervolg op de motie heeft de wethouder met de por-
dat door zijn podiumfunctie een belangrijk onderdeel vormt van de culturele infrastructuur van Culemborg;
tefeuille cultureel erfgoed in april 2019 de werkgroep
14
Nota kerkenvisie Culemborg | concept januari 2021
15
Tijdens deze bijeenkomst werden als belangrijke waar-
Over de Grote of Barbarkerk werd opgemerkt dat dit
den van de kerkgebouwen genoemd: de verbinding met
grootste en oudste kerkgebouw in de stad behouden
de historie van de stad, een plaats voor ontmoeting en
moet blijven met (ook) een religieuze functie. Het religi-
het religieuze karakter van het gebouw:
euze karakter mag niet verloren gaan.
de oude kerkgebouwen zijn deels dragers van de
Gevraagd werd o.a. of er voldoende financiële creativi-
historische verhalen van de stad.
teit in de stad is om de kerkgebouwen te behouden, hoe
de kerken zijn plaatsen waar mensen elkaar tegen-
de gemeente die financiële creativiteit kan mobiliseren
De primaire focus van de werkgroep heeft - conform de
te wisselen over de kerkenvisie. Het gesprek was vooral be-
komen en elkaar spreken. Ontmoeting is essentieel
en hoe de gemeente de transformaties procesmatig
opdracht vanuit de raad - gelegen op de vijf monumen-
doeld om de problematiek van de monumentale binnen-
in de geschiedenis van de kerken: ontmoeting met
gaat aanpakken. .
tale binnenstadskerken.
stadskerken breder onder de aandacht te brengen en om
God, met anderen, met jezelf.
reacties te horen. De gemeente wil een breed draagvlak
een kerkgebouw is een eeuwenoudreligieus gebouw,
Gesprek met de raadsleden
Overleg met andere kerkgenootschappen en an-
creëren voor zowel de instandhouding van het religieuze
Het is een ruimte met stilte; je ervaart dat direct als
In een vergadering van de werkgroep kerkenvisie met
dere partijen in de stad
erfgoed als voor het multifunctioneel en breder gebruik
je binnenkomt. Die ruimte en stilte geven rust.
een zevental raadsleden in november 2020 is gesproken
Tijdens het proces van totstandkoming van de ker-
ervan.
de kerkgebouwen zijn letterlijk beeldbepalend.
over de ontwikkelingsmogelijkheden van de monumen-
kenvisie heeft de werkgroep ook contact gezocht
tale kerken. Daarbij kwamen onder meer aan de orde de
met de overige kerken en andere partijen in de stad
Bij deze tweede bijeenkomst waren vertegenwoordigers
Over de toekomstscenario’s van de kerkgebouwen werd
mogelijkheden voor kruisbestuiving met andere gebou-
om over de kerkenvisie van gedachten te wisselen.
aanwezig van onder meer diverse geloofsgemeenschap-
opgemerkt dat sloop van een monumentaal kerkge-
wen en culturele instellingen zoals bijvoorbeeld De Roos
In het najaar van 2019 is er een informatieve bijeen-
pen, de Stichting Elisabeth Weeshuis, het historisch ge-
bouw niet aan de orde mag zijn. Verkoop van een kerk
van Culemborg en de eventuele concurrentie van de
komst geweest voor de overige kerken en de Raad
nootschap A.W.K. Voet van Oudheusden, culturele organi-
betekent vaak dat deze daarmee niet meer van ‘ons’
kerken met bijvoorbeeld theater De Fransche School en
van Kerken. De opkomst vanuit de kerken was helaas
saties als Stichting Theater De Fransche School, Stichting
is: het is dan geen publiek toegankelijke ruimte meer.
De Gelderlandfabriek, als plaatsen voor culturele activi-
beperkt.
De Gelderlandfabriek en De Roos van Culemborg, diverse
De Culemborgse gemeenschap is de kerk dan 'kwijt' als
teiten. Ook werd uitgesproken dat sloop van de kerken
In september 2020 heeft de werkgroep een tweede brede-
maatschappelijke organisaties zoals Verenigde Onderne-
publiek toegankelijk gebouw (zie de Kapel). Geconsta-
in de binnenstad niet bespreekbaar is.
re bijeenkomst georganiseerd, dit keer voor alle kerken en
mers Culemborg, ELK Welzijn en enkele uitvaartonderne-
teerd is dat besluiten over de toekomst van de kerk-
een aantal andere, op dit onderwerp betrokken Culem-
mingen.
gebouwen een zorgvuldig proces vereisen, met brede
borgse partijen, om wederom gezamenlijk van gedachten
afweging van de relevante waarden.
16
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
17
Het college van B&W hecht veel waarde aan het behoud van het religieus erfgoed voor de stad. Deze waardering en het belang ervan zijn breed geformuleerd.
3. RELATIE KERKENVISIE MET ANDERE BELEIDSVELDEN VAN DE GEMEENTE
M
3.1 Beleidsvelden et de kerkenvisie willen we niet een op zich-
en cultuur met als doel een intensievere samenwer-
zelf staand nieuw beleidsveld ontwikkelen
king tussen organisaties en verenigingen, naast het
maar juist zorgen dat de rol en betekenis
versterken, behouden en verbeteren van het culturele
van de (monumentale) kerken worden mee-
aanbod. Doel is tevens om een breder publiek te laten
genomen bij de toekomstige (beleids-)ontwikkelingen in
deelnemen aan een grote verscheidenheid aan cultu-
de stad. Daarom hebben we gezocht naar verbinding van
rele activiteiten.
de kerkenvisie met bestaande visies en beleid. De belangrijkste beleidsplannen waarmee de kerkenvisie een relatie
heeft worden hier genoemd.
Binnenstadvisie Culemborg, december 2015. Hierin staat dat de binnenstad aantrekkelijker en levendiger moet worden voor de bewoners van de (binnen-)stad
Rijk verleden. Sterke toekomst. Cultuurhistorisch
en toeristen. Genoemde maatregelen: een gastvrij
beleid voor Culemborg 2006 tot 2010. Dit document,
en actief koopcentrum, met gezellige horeca en veel
opgesteld door de gemeente Culemborg en het Gel-
activiteiten, en een gevarieerd aanbod van kunst en
dersch Genootschap, pleit voor integratie van de ste-
cultuur. Kunst en cultuur dragen bij aan de levendig-
delijke cultuurhistorie in de diverse beleidsvelden van
heid van de binnenstad en vormen een trekpleister
de gemeente. Centraal motto van de nota is: behoud
voor toeristen.
door ontwikkeling, waarbij de opdracht vanuit cultuurhistorisch perspectief is het voortdurend zoeken naar
Stadsvisie Culemborg - Culemborg stroomt, janu-
een goede balans tussen behoud van waarden ener-
ari 2019. Deze nota bevat interessante analyselijnen
zijds en nieuwe functies en aanpassingen anderzijds.
vanuit het verleden naar de toekomst van de stad en geeft een beeld van wat als typerende eigenschap-
18
Visie kunst en cultuur in Culemborg, 2014. Hier wordt
pen van Culemborg worden beschouwd. De nota is
gezocht naar verbindingen op het gebied van kunst
bedoeld als een opmaat voor een stadsvisie.
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
19
Cultuurvisie Culemborg, oktober 2020. Dit is een
Turkse en Marokkaanse gemeenschappen, naast de ‘im-
vervolg op de cultuurnota uit 2014. Kern is dat ieder-
port’ uit alle streken van Nederland.
een actief of passief moet kunnen deelnemen aan het culturele leven in Culemborg. Cultuur wordt ingezet
Culemborg wil de stad aantrekkelijker en levendiger
om bij te dragen aan de identiteit van de stad voor
maken, vooral de binnenstad, met een breder en groter
haar inwoners, bezoekers, ondernemers en de regio.
aanbod aan voorzieningen en winkels. Daarnaast wil
Met een goede mix van culturele voorzieningen, activi-
Culemborg meer bezoekers trekken door in te zetten op
teiten en evenementen willen we de aantrekkelijkheid
recreatie en toerisme. Ook wil de stad meer creatieve ex-
van onze gemeente vergroten voor inwoners, bezoe-
perimenten, kunst en cultuur verbinden, en evenementen
kers en bedrijven.
voor een breed publiek. Er moet meer aandacht komen
Hiervoor is ook een goede basisinfrastructuur nodig;
voor de historie. de historische gebouwen en de openbare
dat betreft o.a. de fysieke plekken om cultuur te bele-
ruimte van de stad. Samenvattend motto anno 2021 is
ven.
Story en Shop.
3.2 Wat is Culemborg, wat wil Culemborg?
3.3 De rol van de kerken
Culemborg is een kleine stad, met een mooie historische
De kerken en de gemeente willen de huidige rol en beteke-
binnenstad en een karakteristiek silhouet in de aantrekke-
nis van de kerkgebouwen voor de aantrekkelijkheid van de
lijke groene omgeving van het rivierenlandschap.
stad verder vergroten. De kerken zijn belangrijke plaatsen
De stad is fijn van schaal en maat, overzichtelijk, open,
voor samenkomst en ontmoeting, plaatsen voor diverse
toegankelijk en gezellig. De bevolking is divers. Meerdere
uitingen van kunst en cultuur en religieuze beleving (vierin-
culturen, sociaal-maatschappelijke groepen en migranten
gen, maar ook plekken van stilte, bezinning en zingeving).
leven hier naast elkaar. In de geschiedenis van Culemborg
De kerken zijn ook belangrijk cultureel erfgoed en (po-
was er lang een Joodse gemeenschap, er zijn Molukse,
tentiële) toeristische trekpleisters vanwege hun historie, architectuur en interieur.
20
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
21
Om die grotere rol en betekenis te kunnen invullen is het
kenis voor de stad en die betekenis kan groter worden. De
van belang dat de kerkgebouwen meer toegankelijk wor-
kerkgebouwen kunnen een grote rol spelen in de verdere
den en de openingstijden worden verruimd, zeker in het
profilering van de stad. Daarom zullen de kerkgebouwen
toeristenseizoen. Elementen die dit zouden kunnen ver-
in de toekomst een integraler onderdeel gaan uitmaken
sterken zijn bijvoorbeeld de mogelijkheid om de toren van
van relevant gemeentelijk beleid.
de Grote of Barbarakerk te beklimmmen of het carillon in de Vierkante Toren veel beter dan nu benutten voor een aantrekkelijke sfeer en het verlevendigen van de binnenstad. Dit alles vraagt om de inzet van veel Culemborgse vrijwilligers. Daarnaast maken de kerkgebouwen deel uit van de geschiedenis van de stad. De kerken kunnen hun verhaal en
De Culemborgse kerkgebouwen zijn zeker van betekenis voor de stad en die betekenis kan groter worden.
daarmee ook het verhaal van de stad meer gaan vertellen. Dat maakt de gebouwen interessanter en het kan meer en andere mensen naar de stad trekken. De twee grote kerken zijn in hoge mate beeldbepalend voor het stadssilhouet van Culemborg. Tegen deze achtergrond willen gemeente en kerkeigenaren kijken naar de toekomstperspectieven van de kerkgebouwen. Geconcludeerd is dat de kerkgebouwen tot op heden niet specifiek onderdeel uitmaken van het gemeentelijke beleid. Toch zijn de kerkgebouwen zeker van bete-
22
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
23
4. HET KERKENLANDSCHAP VAN CULEMBORG De kerkenvisie is een visie op de ontwikkeling van
meenschappen zelf, alleen over de gebouwen. Wel
kerkgebouwen die momenteel allemaal eigendom
is er uiteraard sprake van relaties tussen de ontwik-
zijn van een geloofsgemeenschap. De kerkenvisie
kelingen binnen de geloofsgemeenschappen en hun
gaat niet over de ontwikkeling van die geloofsge-
gebouwen.
24
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
A
B
C
D
I
25
C
Geloofsgemeenschappen
en culturele structuur ervan. De rol en betekenis van
met de geschiedenis van Nederland. Denk hierbij
ulemborg kent een breed spectrum van
Dit brede spectrum van geloofsgemeenschappen
deze gebouwen is in de loop van de jaren verbreed;
aan bijvoorbeeld de opkomst van het Calvinisme, de
geloofsgemeenschappen. Sommige daarvan
weerspiegelt ook de grote diversiteit aan mensen en
ze worden nu - naast religieus - ook voor culturele en
Reformatie, de Beeldenstorm, de vrijheid van gods-
hebben al een lange historie in Culemborg
groeperingen die zich in de loop van de geschiedenis
sociaal-maatschappelijke activiteiten gebruikt.
dienst, de scheiding van kerk en staat en de Tweede
(vanaf de 14e - 18e eeuw): de Rooms-Katho-
vanuit alle windstreken in de stad gevestigd hebben:
Wereldoorlog. Deze aspecten zijn afleesbaar aan de
lieke parochie, de Evangelisch-Lutherse gemeente, de
de Joodse gemeenschap, de Molukse gemeenschap
De kerkgebouwen in de binnenstad vertellen over
Protestantse gemeente en de Oud-Katholieke parochie.
en meer recent de Turkse en de Marokkaanse ge-
de geschiedenis van de kerken, vaak in samenhang
De Joodse gemeenschap (Synagoge) had ook een lange
meenschap. En natuurlijk vroeger en ook nu nog al-
traditie in Culemborg, maar is na de Tweede Wereldoor-
tijd: mensen uit heel Nederland. Dit heeft niet alleen
log niet meer teruggekeerd in de stad.
betekenis voor de stad, maar ook voor de regio.
Ook zijn er enkele jongere geloofsgemeenschappen
Kerkgebouwen in de binnenstad
(19e - 20e eeuw) die de beschikking hebben over een
De grootste concentratie van kerkgebouwen bevindt
eigen kerkgebouw: de Christelijk Gereformeerde kerk,
zich in de historische binnenstad. Deze vijf kerken
de Nederlands Gereformeerde kerk (in de voormalige
zijn ook allemaal rijksmonumenten. Vier van deze
synagoge), drie Molukse geloofsgemeenschappen,
gebouwen stammen uit de 19e eeuw. De Grote of
de Jehovah's getuigen, de Turkse moskeevereniging
Barbarakerk dateert van veel langer geleden: de kerk
Imami-Azam, de Marokkaanse Taqwa moskee en de
is gebouwd en een aantal keren vergroot in de loop
Filadelfia gemeente (het Witte Kerkje).
van de 14e-16e eeuw. De Oud-Katholieke kerk en de Evangelisch-Lutherse kerk zijn gebouwd op of nabij
Daarnaast telt Culemborg nog drie geloofsgemeen-
locaties waar in vroeger tijden ook al kerkgebouwen
schappen zonder eigen gebouw: Gemeente de Schuil-
stonden.
plaats (volle evangelie gemeente), de Ichthus-ge-
De vijf monumentale kerken zijn sterk met de stad
meente en de Pinkstergemeente Tikvah.
verweven en maken deel uit van de ruimtelijke, sociale
26
historische Culemborgse kerkgebouwen.
Religieuze gebouwen in Culemborg 16
religieuze gebouwen in Culemborg 16
oorspronkelijk gebouwd religieus gebouw 12
12
religieuze functie 11
11
monumentaal (binnenstad) 5
5
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
4
1
6
4 andere typologie
1 andere functie (i.c. wonen)
6 geen status (buitenwijken)
27
Monumentale kerkgebouwen Ook het specifiek cultuurhistorische verhaal van Cu-
voorzieningenstrip binnen de desbetreffende wijk.
lemborg wordt door de kerken verteld. Zo is bijvoor-
Deze wijken en kerkgebouwen zijn allemaal naoorlogs.
beeld de Grote of Barbarakerk nauw verbonden met
De kerkgebouwen hebben geen beschermde of monu-
Vrouwe Elisabeth, de St. Barbarakerk met de katho-
mentale status. Deze zes kerkgebouwen zijn ruimtelijk
lieke enclave 'de papenhoek in de stad' en de Luther-
veel minder sterk met de stad verweven en maken
se kerk met de Lutherse prediking op het kasteel.
slechts ten dele deel uit van de ruimtelijke, sociale en
Kerkgebouw/gebouw
Bouwjaar Geloofsgemeenschap
1
Protestantse Grote of Barbarakerk
14e-16e eeuw Protestantse gemeente
2
Oud-Katholieke kerk van de HH Barbara en Antonius-Abt.
1836
Oud-katholieke parochie
3
Evangelische Lutherse kerk
1839
Evangelische Lutherse gemeente
4
Nederlands Gereformeerde kerk (voormalige synagoge)
1868
Nederlands Gereformeerde kerk
5
Rooms-katholieke St Barbarakerk
1886
Rooms-katholieke Suitbertus parochie
6
Molukse kerk
1965
Molukse protestantse kerk
Molukse protestantse kerk mrt 53
Molukse evangelische gemeente
culturele structuur ervan. De twee grootste kerken van de binnenstad zijn beeldbepalend voor de stad. Zij torenen letterlijk uit
Voormalige kerkgebouwen
boven de overige bebouwing en maken onderdeel
In de binnenstad staat ook de voormalige kapel van
uit van het silhouet van Culemborg, een belangrijk
het kleinseminarie, die oorspronkelijk als gebedshuis
aspect van het beschermde stadsgezicht.
is gebouwd (1899, Ridderstraat). Inmiddels heeft dit
Overige kerkgebouwen
gebouw een woonfunctie. Aan de Ridderstraat staat In de binnenstad is ook de Marokkaanse Taqwa mos-
ook het voormalig kerkgebouw van de Christelijk
kee gevestigd in een voormalig schoolgebouw aan de
Gereformeerde kerk uit 1868. Dit gebouw is niet oor-
Ridderstraat. Ook in de binnenstad is de Pinksterge-
spronkelijk als gebedshuis gebouwd, en inmiddels ook
meente Tikvah gevestigd, in een ruimte boven een
niet meer als gebedshuis in gebruik.
winkel.
7
Open Hof
1973
Protestantse gemeente
8
Koninkrijkszaal
Begin jaren 90
Jehovah's Getuigen
9
Filadelfia kerk
1995
Filadelfia gemeente
10
De Ark
2007
Christelijk Gereformeerde kerk
11
Turkse Moskee
2011
Turkse moskeevereniging Imami-Azam
12
School Ridderstraat
Islamitische Gemeenschap (Taqwa moskee)
Culemborg heeft nog veel meer kerken, kloosters en kapellen gekend. Die zijn vrijwel allemaal verdwenen.
Kerkgebouwen in de buitenwijken
Nog wel bestaat de kapel van het Elisabeth Weeshuis
Qua kerkgebouwen is er sprake van een vrij scher-
en een restant (bouwsporen) van de kapel van het
pe scheidslijn tussen de binnenstad en daarbuiten.
Jerusalemklooster in de achtergevel van Zandstraat
Buiten de binnenstad liggen de overige zes kerkge-
23. Ook het voormalige refugiehuis van de Norbertij-
13
Koningin Wilhemina College
De Schuilplaats
bouwen verspreid over verschillende woonwijken. De
nerabdij van Mariënwaard aan de Herenstraat 31 is
14
Julianaschool
Evangelische gemeente Ichthus
meeste van deze gebouwen zijn opgenomen in een
te beschouwen als religieus erfgoed.
15
Ruimte boven een winkelpand
Pinkstergemeente Tikvah
28
Overige gebouwen
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
29
5. BESCHRIJVING VAN DE KERKGEBOUWEN In dit hoofdstuk worden de kerkgebouwen kort beschreven. Voor uitgebreidere informatie verwijzen wij naar externe documentatie. Onderstaande beschrijving is bedoeld om een eerste indruk te geven en nodigt uit tot verder informeren en onderzoeken, zodra dat gewenst is. Eerst komen de vijf monumentale binnenstadskerken aan de orde in volgorde van ouderdom, en daarna de overige kerkgebouwen in volgorde van ouderdom.
5.1 Grote of Barbarakerk, 14e – 16e eeuw,
Grote of Barbarakerk is de Protestantse gemeente ook
Grote Kerkstraat
eigenaar van het kerkgebouw De Open Hof.
Kerkgebouw De kerk (rijksmonument) is gebouwd in de 14e-16e eeuw,
Huidig gebruik
als laat-gotische kruisbasiliek. De kerk is het grootste mo-
Religieus gebruik: de Protestantse gemeente gebruikt de
nument van de stad en behoort samen met het stadhuis,
kerk voor haar religieuze bijeenkomsten: vieringen op de
de Binnenpoort, de stadgrachten en de restanten van de
zondagochtend (200-250 mensen) en op de zondagavon-
stadsmuur tot de oudste monumenten. De kerk is cultuur-
den regelmatig vespers en cantatevespers.
historisch zeer waardevol. Zo geeft zij o.a uitdrukking aan
Overig gebruik: naast dit religieuze gebruik wordt de kerk
de hoogtijdagen van Culemborg en Vrouwe Elisabeth.
verhuurd voor sociaal-maatschappelijke bijeenkomsten
De capaciteit van de kerkzaal is 600 mensen (volgens
en culturele activiteiten (concerten, tentoonstellingen, eve-
vergunning van de brandweer), de feitelijke fysieke capa-
nementen, etc.).
citeit is aanzienlijk groter. De voorzieningen zijn beperkt:
Op zaterdagen in de zomer en tijdens Open Monumen-
een kleine keuken met beperkte faciliteiten, toiletten. De
tendag is de kerk opengesteld.
bouwtechnische staat is goed.
De kerk heeft vier kleine zalen die hoofdzakelijk in gebruik zijn als kantoor en vergaderruimte.
Kerkeigenaar De Protestantse gemeente is eigenaar van de Grote of Barbarakerk. De toren van de kerk met het carillon is eigendom van de gemeente Culemborg. Behalve van de
30
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
31
5.2 Oud-Katholieke kerk van de HH Barbara en
Kerkeigenaar
Antonius-Abt, 1836, Varkensmarkt
De Oud-katholieke parochie is de kerkeigenaar. Na jaren
Kerkgebouw
van krimp is de gemeente de laatste vijf jaar weer ge-
De kerk is gebouwd in 1836 als neobarokke zaalkerk met
groeid (85 parochianen, 42 meelevenden, 25 gastleden).
neogotische ramen. De kerk is een rijksmonument. Als
Het vinden van vrijwilligers voor werkzaamheden wordt
voormalige semi-schuilkerk die in de 19e eeuw een gezicht
steeds moeilijker.
aan de Varkensmarkt kreeg, cultuurhistorisch zeer waardevol.
Huidig gebruik Religieus gebruik: de wekelijkse vieringen worden bijge-
De kerkzaal biedt plaats aan 125 mensen. Daarnaast be-
woond door gemiddeld 25-30 mensen.
vindt zich de voormalige sacristie (in gebruik voor tweede-
Overig gebruik: de kerk wordt veel verhuurd, onder andere
hands boekenverkoop).
aan Stadsklooster Culemborg, De Roos van Culemborg en voor o.a. kunstexposities, koorrepetities en vergaderingen.
Naast de sacristie (ook aan de Varkensmarkt) staat de
De kerk is opengesteld op marktdagen en zaterdagen (in
monumentale pastorie met lange doorgang (in gebruik
de zomer) en trekt veel locale bezoekers en toeristen. In de
voor exposities) naar de grote pastorietuin met een
zomer is de monumentale pastorietuin met terras open
tuinterras voor 30 mensen, een oud garnizoensgebouw
voor bezoekers.
voor koffie / thee na concerten of kerkdiensten en om te vergaderen tot 25 mensen. De tuin bevat nog elementen van de voormalige schuilkerk uit de 16e eeuw. De voorzieningen zijn beperkt: koffie, catering op afroep. De bouwtechnische staat is redelijk.
32
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
33
5.3 Evangelisch-Lutherse Kerk, 1839,
De voorzieningen: ruime keukenvoorziening, toiletten.
Achterstraat
De bouwtechnische staat is goed. Kerk, orgel, de klokken-
Kerkgebouw
toren en het luidklokje zijn eind 20e eeuw gerestaureerd
De kerk (rijksmonument, Achterstraat 2) is gebouwd in
met subsidies van o.a. Rijk en gemeente. In 2020 is de
1839 als zaalkerk in neogotische stijl, met zadeldak en
klokkenstoel gerestaureerd.
tongewelf, torentje met klokkenstoel en luidklokje (dat handmatig wordt geluid). Cultuurhistorisch gekoppeld aan
Kerkeigenaar
het kasteel en het voormalige Pieters Gasthuis.
De Evangelisch-Lutherse gemeente is de kerkeigenaar. Dit is een kleine geloofsgemeenschap met ongeveer 60
De ingang is in Empire stijl met Lutherse ornamenten
leden. Door onder andere vergrijzing krimpt deze geloofs-
(zwaan en Lutherrozen). Het gebouw is cultuurhistorisch
gemeenschap. Ook het aantal vrijwilligers voor onderhoud
zeer waardevol.
en exploitatie van het kerkgebouw neemt af. De predikant wordt gedeeld met Tiel en Leerdam.
De kerkzaal met balkon (130 mensen) heeft een deels monumentale inrichting en een goede akoestiek.
Huidig gebruik
Naast de kerkzaal zijn er op Achterstraat 4 een consisto-
Religieus gebruik door de Evangelisch-Lutherse gemeente:
riekamer en een vergaderruimte (12-18 mensen) met
10 vieringen per jaar, gemiddeld 10-15 mensen.
volledig ingerichte keuken, een binnenplaats met terras en
Overig gebruik: verhuur aan o.a. De Roos van Culemborg
op de bovenverdieping een appartement dat is verhuurd.
voor culturele activiteiten zoals concerten. Daarnaast le-
Vanaf de openbare weg zijn Achterstraat 2, Achterstraat
zingen, workshops, cursussen, vergaderingen, oefenruimte,
4 en de binnenplaats rechtstreeks en los van elkaar bereik-
trouwerijen, etc.
baar.
34
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
35
5.4 Nederlands Gereformeerde Kerk, ‘Synagoge’,
verwachting is dat dit in de toekomst ook zo zal blijven,
1868, Jodenkerkstraat
mogelijk zelfs met een kleine groei.
Kerkgebouw De kerk (rijksmonument) is gebouwd in 1868 als een zaal-
Huidig gebruik
kerk in neogotische stijl, naar ontwerp van Cornelis Sillevis.
Religieus gebruik: de Nederlands Gereformeerde kerk
De kerk is cultuurhistorisch waardevol als voormalige
gebruikt het gebouw wekelijks voor haar vieringen op zon-
synagoge. als herinnering aan de Joodse gemeenschap in
dagochtend. Deze vieringen worden door gemiddeld 80
Culemborg.
gemeenteleden bezocht. Daarnaast zijn er ook zondagsavonds af en toe vieringen.
De capaciteit van de kerkzaal is 120 mensen. De kerkzaal
Overig gebruik: de kerk wordt veel verhuurd voor klein-
is groot genoeg voor het gemiddeld aantal bezoekers van
schalige bijeenkomsten, vooral van culturele aard, onder
de zondagse vieringen.
andere van De Roos van Culemborg (exposities, kleine concerten, lezingen), en ook voor bv. koorrepetities.
De voorzieningen zijn beperkt: klein keukentje, toilet. De bouwtechnische staat is goed, na groot onderhoud een aantal jaren geleden. Kerkeigenaar De Nederlands Gereformeerde kerk is de kerkeigenaar. Deze geloofsgemeenschap telt ongeveer 175 leden en is met relatief veel jonge gezinnen een vitale gemeente. De
36
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
37
5.5 Rooms-Katholieke St. Barbarakerk, 1886, Markt Kerkgebouw De kerk (rijksmonument) is gebouwd in 1886 als basilicale kerk in eclectische stijl. De kerk is cultuurhistorisch waardevol vanwege de verbinding met de papenhoek en als representant van de Rooms-katholieke bouwhausse aan het einde van de 19e eeuw. De capaciteit van de kerk is 450 zitplaatsen De voorzieningen zijn beperkt: er is alleen een kleine keuken. De bouwtechnische staat is matig tot slecht; ingrijpende verbeteringen zijn nodig, het dak is toe aan algehele vernieuwing. De toren verkeert in goede staat. Kerkeigenaar De Rooms-katholieke Suitbertus parochie is de kerkeigenaar. Door onder andere vergrijzing krimpt deze geloofsgemeenschap in hoog tempo. Ook het aantal vrijwilligers voor onderhoud en exploitatie van het kerkgebouw neemt af. Huidig gebruik Religieus gebruik: momenteel is het gemiddeld kerkbezoek 80-100 mensen per viering, dit aantal neemt af. Overig gebruik: de kerk wordt niet of nauwelijks verhuurd voor andere activiteiten. Wel is de dagkapel aan de Markt elke dag geopend. 38
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
39
5.6 Molukse kerk, Molukse gemeente, 1965, Terweijdelaan Het kerkgebouw is in het bezit van Kerk Voogdijraad en is in "bruikleen" van de drie Molukse kerkgenootschappen in Culemborg. De Molukse kerk is in gebruik bij de tweede en derde generatie Molukkers die in de vorige eeuw naar Nederland kwamen. De geschiedenis van de Molukse kerk op Terweijde is voor de Molukse Culemborgers van groot belang. De kerk heeft een belangrijke taak en functie en is niet weg te denken uit de samenleving. De kerk staat in de wijk Terweijde, op een ruim perceel in een woonwijk, net buiten het wijkcentrum. Deze locatie is door de gemeente in de jaren 60 van de vorige eeuw aan de Molukse gemeenschap beschikbaar gesteld. Vooral door het klokje aan de zijgevel is het gebouw herkenbaar als kerk. Het pand heeft één laag met een flauwe kap en heeft twee ingangen aan verschillende straten. De kerk heeft een religieuze functie en een sociaal-culturele functie voor de leden die voornamelijk in de wijk rond het kerkgebouw wonen. De kerk is daarmee van maatschappelijke betekenis voor deze gemeenschap en de stad. Helaas is er een behoorlijke onderhoudsachterstand.
40
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
41
5.7 Open Hof, Protestantse gemeente, 1973, Beethovenlaan Het kerkgebouw Open Hof is, evenals de Grote of Barbarakerk, eigendom van de Protestantse gemeente. Het kerkgebouw was voorheen eigendom van de Gereformeerde Kerk, die in 2011 met de Hervormde gemeente is gefuseerd tot de Protestantse gemeente. De kerk staat tussen hogere bebouwing in de directe omgeving: school- en appartementengebouwen. Het gebouw bestaat uit een hoog deel met de kerkzaal en een lager deel met kleinere zalen en voorzieningen. Het ontwerp vormt een samenhangend geheel met orthogonale vormen. Het pand is mede dankzij de luidklok aan de straatzijde herkenbaar als kerkgebouw. De kerk heeft primair een religieuze functie en wordt ook verhuurd voor verschillende sociaal-maatschappelijke activiteiten.
42
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
43
5.8 De Koninkrijkszaal, Jehovah's getuigen, begin jaren 90, Otto van Reesweg De Koninkrijkszaal is in bezit van en in gebruik bij de Jehovah's getuigen. Het gebouw staat aan de oostkant van de wijk Dijkzicht (Goilberdingen), direct aan de parallelweg langs de spoorlijn. Het lage gebouw maakt deel uit van een kleine strook met maatschappelijke voorzieningen aan de rand van de woonwijk. De herkenbaarheid als religieus gebouw is beperkt. Het pand is zowel aan de binnenkant als de buitenkant sober vormgeven. Het gebouw is nauwelijks georiënteerd of gericht ontworpen op de directe omgeving. De Koninkrijkszaal wordt gebruikt voor religieuze doeleinden.
44
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
45
5.9 Filadelfia kerk (Witte Kerkje), 1995, Rietveldseweg Deze kerk is gebouwd door en voor de Filadelfia gemeente. Deze gemeente is opgericht in 1933, als zelfstandige gemeente op Nederlands Hervormde grondslag. De kerk staat in het westelijk buitengebied van Culemborg, langs de uitvalsweg naar de autosnelweg. Het gebouw is door zijn vorm duidelijk herkenbaar als kerk. De kerk valt op door de atypische ligging voor een kerkgebouw en door de witte gevels en het klokkentorentje. Qua typologie is er sprake van een enkelvoudige zaalkerk. Het exterieur en het interieur zijn relatief sober. De kerk wordt gebruikt voor religieuze doeleinden.
46
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
47
5.10 De Ark, Christelijke Gereformeerde kerk, 2007, Prijsseweg Kerkgebouw De Ark is in bezit van en in gebruik bij de Christelijk Gereformeerde kerk. De geloofsgemeenschap dateert uit 1867. Tot 2007 werd gebruik gemaakt van een voormalig kerkgebouw aan de Ridderstraat (nu appartementen). Het nieuwe kerkgebouw aan de Prijsseweg maakt deel uit van een voorzieningenstrip in de wijk Parijsch, en staat momenteel relatief los in de omgeving, doordat de kavels aan weerszijden van het kerkgebouw nog moeten worden bebouwd. Het gebouw bestaat uit een hoger deel met de kerkzaal en een lager deel daaraan vast. Exterieur en interieur van de kerk zijn modern en relatief sober. De kerk wordt gebruikt voor religieuze doeleinden.
48
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
49
5.11 Imami Azam moskee, 2011, Rietveldseweg Deze Turkse moskee is in 2011 gebouwd door de Turkse moskeevereniging Imami-Azam. Het gebouw heeft naast de gebedsruimte aparte ruimten voor multifunctioneel en maatschappelijk gebruik. De moskee staat aan belangrijke uitvalsweg, naast een rotonde, en vormt de kop van een voorzieningenstrip aan de rand van de wijk Hoge Prijs. Het gebouw is eigentijds vormgegeven en ingepast in de omgeving, en is duidelijk herkenbaar als moskee door de koepel en de losstaande minaret. De moskee heeft een religieuze, sociaal-maatschappelijke en culturele betekenis.
50
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
51
5.12 Vier geloofsgemeenschappen zonder kerkgebouw Vier Culemborgse geloofsgemeenschappen houden hun bijeenkomsten in gebouwen die niet oorspronkelijk als kerk zijn gebouwd. Dit zijn: Gemeente De Schuilplaats (volle evangelie gemeente, sinds 1980) die bijeenkomt in een schoolgebouw (KWC) en concrete nieuwbouwplannen heeft. Evangelische gemeente Ichthus (sinds 2000) die ook bijeenkomt in een schoolgebouw (Julianaschool). Pinkstergemeente Tikvah (sinds 2012) die bijeenkomt in een ruimte boven een winkel aan de Oude Vismarkt De Marokkaanse Islamitische gemeenschap (Taqwa moskee, sinds 1982) die is gehuisvest in een voormalig schoolgebouw aan de Ridderstraat. De moskee heeft concrete nieuwbouwplannen.
Culemborg kent een grote verscheidenheid aan geloofsgemeenschappen en kerkgebouwen. 52
53
6. ROL EN BETEKENIS VAN DE KERKGEBOUWEN IN DE BINNENSTAD
C
ulemborg is een mooie stad met een rijke
hun gebouwen in de binnenstad meer openstellen voor
De binnenstadskerken als podium voor culturele
(cultuur)historie en daardoor aantrekkelijk als
inwoners en bezoekers, als plaatsen voor ontmoeting en
activiteiten
woonstad en ook als toeristische bestemming.
als plekken voor bezinning en meditatie. Door deze men-
De kerkgebouwen in de binnenstad vormen al jarenlang
De winkelfunctie als aantrekkingskracht voor
ging van functies en kwaliteiten zijn de monumentale
een podium voor uiteenlopende culturele activiteiten zo-
de binnenstad is de laatste jaren kleiner geworden, door
binnenstadskerken (in potentie) belangrijke trekpleisters
als concerten, exposities, evenementen als LekArt, en de
externe factoren als de groei van online shopping en de
voor zowel inwoners als bezoekers en toeristen.
4 meiviering. Met de komst van De Roos van Culemborg
concurrentie van steden als Utrecht en Den Bosch. Het
zijn die culturele activiteiten nog verder gegroeid.
stadscentrum zou toch het kloppend hart van de stad
De binnenstadskerken als cultureel erfgoed
De geloofsgemeenschappen stellen hun kerkgebouwen
moeten blijven: de fysieke plek voor ontmoeting.
De binnenstadskerken zijn belangrijk voor de leefbaar-
graag open voor dit soort activiteiten, maar ook in toe-
heid en de belevingswaarde van de binnenstad en
nemende mate voor cultuur-toerisme.
In het streven naar een levendige en aantrekkelijke
Culemborg als geheel. Markant Culemborgs cultureel
binnenstad speelt het cultuuraanbod een belangrijke
erfgoed dat interessante en belangrijke verhalen uit
De kerken als leverancier van cultuur
rol. Binnen dat cultuuraanbod nemen de monumentale
de geschiedenis van de stad vertelt, zoals ook in beeld
De kerken bieden zelf ook activiteiten aan, op cultureel
binnenstadskerken in toenemende mate een eigen plek
gebracht tijdens het Culemborg 700-project Heilige
gebied maar ook op spiritueel gebied.
in. Deze gebouwen worden steeds vaker gebruikt voor
Huisjes. Voorbeelden zijn de Grote of Barbarakerk met
Zo wordt in de Grote of Barbarakerk jaarlijks een pro-
culturele activiteiten (concerten, exposities, symposia, le-
onder andere Vrouwe Elisabeth, Floris van Pallandt en de
gramma van cantatevespers aangeboden, met als hoog-
zingen). Daarnaast organiseren de geloofsgemeenschap-
Beeldenstorm, de Lutherse kerk met de Reformatie, en
tepunten de uitvoering van de Johannes Passion en een
pen ook zelf culturele activiteiten voor een breder publiek
de synagoge met de Joodse geschiedenis van de stad.
Requiem, gratis toegankelijk voor iedereen en ook door
dan alleen de kerkleden. Ondanks deze activiteiten, ver-
Dit cultureel erfgoed kan onderdeel gemaakt worden
vele niet-kerkelijk gebonden mensen bezocht. Andere
tellen de kerken slechts - op een enkele uitzondering na
van de profilering van de binnenstad: de rijke historie van
voorbeelden zijn het jaarlijkse terugkerende Paasconcert
- ten dele het cultuurhistorische verhaal van Culemborg.
de kerkgebouwen als interessante monumenten, elk met
van het Gregoriaans Koor Utrecht, het jaarlijkse Aller-
Hier ligt een kans om de museale en educatieve waarde
hun eigen verhaal. De (culturele) aantrekkelijkheid van de
zielenconcert ‘Stabat Mater’ en de kerststallenexpositie
van de historische kerkgebouwen te vergroten en het
binnenstad is zowel van belang voor de Culemborgers als
(goed voor duizenden bezoekers) in de Oud-Katholieke
(toeristisch) bezoek te vergroten. De kerkeigenaren willen
voor de toeristen die de stad bezoeken.
kerk. Daarnaast zijn er de projecten en bijeenkomsten
54
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
55
van de Raad van Kerken, zoals in 2018 de expositie Hei-
larisering. Het kerkbezoek neemt bij een aantal kerken
lige Huisjes en het jaarlijks toerustingsprogramma van
af. Deze kerkelijke gemeenten vergrijzen door het ontbre-
onder meer lezingen en studiebijeenkomsten.
ken van jonge aanwas en de verminderde behoefte aan een kerkelijk verband. Er zijn ook kerken die groeien en
Sociale cohesie en verbinding
een bruisend en actief kinder- en jongerenwerk hebben.
Daarnaast leveren de kerken een grote bijdrage aan de
Daarnaast zijn veel mensen, jongeren en ouderen, op
ook door de gemeente gewenste sociale cohesie en ver-
zoek naar nieuwe vormen van bezieling, zingeving en
binding tussen de bewoners van de stad, veelal in samen-
ontmoeting, ook op zoek naar stilte en rust. De kerken
werking met de gemeente. De kerken dragen hieraan bij
zoeken naar manieren om in die behoefte te kunnen
met pastorale en diaconale zorg en daarnaast met bij-
voorzien, zowel voor inwoners als toeristen. De dagkapel
voorbeeld Open Kerk, het Inloophuis, Schuldhulpmaatje
van de Rooms-katholieke St. Barbarakerk vervult hier een
en Jobhulp, schrijfacties voor Amnesty International en
rol. Ook is er sinds 2019 het Stadsklooster in oprichting.
inzamelingen voor de Voedselgroep Culemborg. Ook zijn
Het Stadsklooster coördineert stilte-momenten in de en
veel kerkleden actief als vrijwilliger in maatschappelijke
biedt o.a. gespreksgroepen over levensbeschouwing en
organisaties. De sociale rol van de kerk in de samenleving
zingeving aan.
is, als metgezel in moeilijke tijden, breed: de kerk fungeert soms als sociëteit (zie de opening van een aantal kerken op de dinsdagochtend voor inloop: de mensen komen onder meer ook voor de sociale contacten.)
Zingeving en ontmoeting Last but not least kunnen de kerken een rol spelen op het gebied van zingeving en ontmoeting en als stilteplekken
Binnen het cultuuraanbod nemen de monumentale binnenstadskerken in toenemende mate een eigen plek in.
voor introspectie en bezinning. De kerken zien al een aantal jaren een toename van individualisering en secu-
56
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
57
7. EEN EERSTE WAARDERINGSMETHODIEK
W
7.1 Eerste waarderingsmethodiek
transformatiekader. Er moet dan een onderbouwde
e bepalen in deze kerkenvisie de ‘waar-
relatie worden gelegd met de in deze kerkenvisie weerge-
den’ van de kerkgebouwen met behulp
geven waarden.
van een eerste waarderings-methodiek. Deze methodiek benoemt de waarden
7.2 Vier waarderingsaspecten
zo objectief mogelijk en geeft inzicht in de verschillende
In onderstaand schema is te zien welke vier waarderings-
soorten waarden en de waardering van een kerkgebouw
criteria worden gebruikt. Dit zijn de cultuurhistorische,
in verhouding tot andere kerkgebouwen. De methodiek
stedenbouwkundige, architectonische en de interieuras-
geeft ook inzicht in de afwegingen die worden gemaakt.
pecten. Ieder waarderingscriterium bevat drie deelaspec-
Deze waarderingsmethodiek is mede gebaseerd op de
ten: deze geven enige indicatie van de aspecten die
waarderingscriteria voor kerken van Herman Wesselink
binnen de waarderingscriteria van belang zijn.
(‘Een sterke toren in het midden der stad’, H.E. Wesselink, proefschrift VU Amsterdam, juni 2018) en de gebruikelij-
1. Cultuurhistorische aspecten
ke methodes voor (rijks-)monumentale gebouwen.
1a. Bouwhistorie
Ouderdom, gaafheid en uniciteit, innovatieve waarde/ pionierskarakter. Bijzondere herinneringswaarde, kenmerkend voor Culemborg? Architectuur kenmerkend voor de religie, religie uniek of kenmerkend voor Culemborg?
bouwhistorie sociaal-cultureel
1. cultuurhistorie
2. stedenbouw
religieus
kavel/ensemble
Vormen hoofd- en bijgebouwen een ensemble?
buurt
Samenhang tussen gebouw en de buurt. Als geheel ontworpen? Beeldbepalend?
wijk
Oriëntatiepunt of landmark voor de wijk?
bouwstijl
Betekenis voor de geschiedenis van de architectuur? Zeldzaamheid en gaafheid.
typologie
Zeldzaamheid en gaafheid.
constructie/detail/materiaal
Bijzonder(e) constructie, detaillering of materiaalgebruik?
WAARDE Sacraliteit van de religieuze ruimte: lichtinval, akoestiek, kleur, esthetische kwaliteiten. Bijvoorbeeld kerkbanken, orgel, preekstoel en kunstobjecten. Samenhang beleving, inventaris en verschijningsvorm interieur. Kenmerkend voor deze religie?
beleving ruimte inventaris
4. interieur
ensemble
3. architectuur
De mate waarin de bouwhistorie van het gebouw van Deze waardering zorgt voor een zekere categorisering.
waarde is. Het gaat hier vooral om de ouderdom van een
Hierdoor ontstaat inzicht in de relevante waarden en
gebouw in relatie tot de historische gelaagdheid ervan.
de mate waarin deze aanwezig en van belang zijn. Juist omdat de waarden relatief ten opzichte van elkaar zijn,
1b Sociaal cultureel
zijn ze niet onomstotelijk zwart of wit.
De mate waarin het kerkgebouw sociaal cultureel van belang is. De mate waarin er een bijzondere herinne-
Bij een transformatie vormt deze globale waardering
ringswaarde (verhaal) verbonden is aan het gebouw. En
het eerste vertrekpunt. Deze waardering wordt bij een
de mate waarin dit gebouw in sociaal-cultureel opzicht
transformatie uitgewerkt door het opstellen van een
kenmerkend is voor de stad.
bouwhistorische opname met waardenstelling en een 58
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
59
1c Religieus
3. Architectonische aspecten
De mate waarin de architectuur van het gebouw
3a. Bouwstijl
kenmerkend is voor de religie waarvoor het gebouwd
De mate waarin het gebouw van betekenis en waarde
is of de mate van uniciteit van deze religie. En de mate
is voor de geschiedenis van de architectuur, in hoeverre
waarin deze religie kenmerkend is voor Culemborg.
is het een uniek gebouw, en de mate van gaafheid en zeldzaamheid van het exterieur.
2. Stedenbouwkundige aspecten
Hierbij speelt onder andere de mate waarin de archi-
2a. Kavel/ensemble
tectonische stijl van een object herleidbaar is tot, of
De aanwezigheid van en de mate waarin hoofd- en
een goed voorbeeld is van, lokaal of regionaal bekende
bijgebouwen een ensemble vormen.
architectuur of een architectuurstroming.
2b. Buurt
3b. Gebouwtype
De mate van samenhang tussen het gebouw en de
De mate waarin de typologie (bijvoorbeeld zaalkerk
buurt waarin het in ligt. Zijn buurt en gebouw als
of 3-beukige hallenkerk) van het gebouw uniek en/of
geheel ontworpen en uit dezelfde periode of niet? Is de
gaaf is. Als de gebouwtypologie kenmerkend is voor de
ligging beeldbepalend op buurtniveau?
religie waarvoor het gebouw ontworpen is dan is dat extra gewaardeerd.
2c. Wijk/stadsdeel De mate waarin de situering beeldbepalend is en het
3c. Constructie/detail/materiaal
gebedshuis een oriëntatiepunt of landmark vormt in
De mate waarin sprake is van een bijzondere bouw- of
de wijk. Dit is dus op grotere schaal dan een buurt.
constructietechniek of materiaalgebruik. Ook wordt
60
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
61
org b m e l Cu n i n e z shui d e uw b e G denbo
ma e h c s s ie ing rhistor cultuu aarder bouw kerkge
bouw historie
l sociaa el e r u lt cu
ste
us religie
kavel ble ensem
buurt
wijk eel ta s dsd
archite tijl bouws
ctuur
uctie constr ta e d il w al gebou materia type
(ELK) k - PKN PKN (HG) r e k e s ther rakerk RK Barba e t r o r e G rak k Barba e ig il e H N GK oge - OK K Synag ntonius A n e ra Barba (GK) f - PKN o H n e Op a's G e kerk Moluks - Jehov l a a z s rijk Konink - C GK r kee - T De A k m Mo s a z A i Imam lfia Filade
g belevin te im u r
semble ris en ta n e v in
49 52 52 42 51 34 33 14 9 hierbij 1in aanmerking genomen of er bij het object 39 sprake is27van een complex ontwerp en/of versierende
4c Ensemble De mate van samenhang tussen de inventaris, (de
details dan wel kunstwerken aan de buitenzijde van
beleving van) het interieur en de ruimte en de archi-
het gebouw, zoals beelden.
tectonische verschijningsvorm van het interieur. En de mate waarin dit kenmerkend is voor de religie waar het
4. Interieur aspecten
gebouw voor ontworpen is.
4a. Beleving ruimte De beleving van de ruimte wordt gewaardeerd aan de hand van de sacraliteit van de religieuze ruimte die zich o.a. uit in een bijzondere lichtval, kleur of akoestiek of hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het interieur. Hierbij speelt ook een rol of deze nog gaaf is dan wel verstoord door latere toevoegingen, aanpassingen of afwerkingen.
Vooral op cultuurhistorie scoren de binnenstadskerken hoog. Bij de Grote of Barbarakerk is er sprake van een gebouw met een sterke historische gelaagdheid.
4b. Inventaris De mate waarin inventaris zoals de aanwezigheid van kerkbanken, orgel, preekstoel en andere kunstobjecten van waarde is. Tevens is gekeken of deze inventaris uit de bouwtijd stamt, dan wel later is toegevoegd. Ook hier speelt weer de uniciteit en gaafheid, samen met het innovatieve of pionierskarakter een belangrijke rol in de mate waarin de inventaris gewaardeerd wordt.
62
Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021
63
8. WAARDERING VAN DE CULEMBORGSE KERKGEBOUWEN
I
n dit hoofdstuk wordt de waarderingsmethodiek in
voormalige kapittelkerk. De kerk heeft historisch-maat-
kostbaar kerkzilver uit verschillende perioden: 1606, 1654,
hoofdlijnen toegepast op de Culemborgse kerkge-
schappelijke betekenis (gilden en broederschappen) en
1689, 1747, 1768, 1849, 2000. Dit kerkzilver wordt voor de
bouwen. Voor de binnenstadskerken wordt dat wat
vanwege het waardevolle interieur. De kerk is al 6 eeuwen
avondmaalsvieringen in de kerk gebruikt en wordt verder
uitgebreider gedaan, voor de overige kerkgebouwen
lang nauw verbonden met de geschiedenis van de stad.
tentoongesteld in het Weeshuismuseum.
summier. Nogmaals: navolgende is bedoeld als aanzet en
Er is sprake van een gebouw met een sterke historische
vertrekpunt. Bij een voorkomende transformatie dient dit
gelaagdheid.
nader te worden uitgewerkt en onderzocht.
Architectonische waarde De architectonische waarde is bepaald door het ge-
Interieur
bouwtype (bakstenen kruisbasiliek met houten tonge-
8.1 Grote of Barbarakerk
Het interieur bevat vele elementen van cultuurhistorisch
welf, kooromgang en crypte) en de bouwstijl (laatgotisch)
Cultuurhistorische waarde
grote waarde, zoals de twee rijksmonumentale orgels
en door bouwgeschiedenis die in en aan het gebouw kan