CConstaterende datCulemborg
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 Kerkenvisie Culemborg.pdf

Raadsvergadering 1 april 2021, gemeente CulemborgBij agendapunt: Kerkenvisie16.328 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Visie Visieopophet hetreligieus religieuserfgoed erfgoedininCulemborg Culemborg

Nota Notakerkenvisie kerkenvisieCulemborg Culemborg Werkgroep Werkgroep kerkenvisie kerkenvisie Culemborg Culemborg | concept | concept februari februari 2021 2021

INHOUDSOPGAVE Voorwoord

7

1

Inleiding

10

2

De kerkenvisie in Culemborg

14

3

Relatie kerkenvisie met andere beleidsvelden van de gemeente

18

4

Het kerkenlandschap van Culemborg

24

5

Beschrijving van de kerkgebouwen

30

6

Rol en betekenis van de kerkgebouwen in de binnenstad

54

7

Een eerste waarderingsmethodiek

58

8

De waardering van de Culemborgse kerkgebouwen

64

9

De transformatie van huidig naar toekomstig gebruik

72

10

Toekomstperspectief van de kerkgebouwen

78

11

Beleidsontwikkeling van de gemeente en de afspraken met de kerken

88

Bijlagen I

Startdocument kerkenvisie van de gemeente Culemborg (P.M.)

104

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

2

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

3

VOORWOORD

VOORWOORD door Monica Wichgers, wethouder Cultureel Erfgoed

V

rijwel elke stad en elk dorp in Nederland heeft

kerkgebouwen leeg komen te staan. Sommige kerkei-

een kerk, soms meerdere kerken, soms veel

genaren hebben hierover al contact gezocht met de

kerken. Die kerken behoren toe aan uiteenlo-

gemeente. Ik zie het als een verantwoordelijkheid van de

pende geloofsgemeenschappen. Het kan ook

gemeente om een visie te ontwikkelen op de toekomsti-

gaan om moskeeën, synagoges of tempels. Daarvan telt

ge rol en betekenis van de monumentale kerkgebouwen

Nederland er ook vele honderden.

in onze binnenstad en om indien nodig daarin sturend en faciliterend op te treden.

Culemborg telt in totaal 11 als zodanig gebouwde ge-

6

De dialoog tussen gemeente en kerken is betrekkelijk nieuw, ook in Culemborg. De gemeente hecht grote waarde aan de binnenstadskerken en de betekenis die zij hebben voor de stad.

bedshuizen die nog steeds een religieuze functie hebben:

Daarom heb ik - mede op initiatief van de gemeenteraad

We willen dit religieus erfgoed dan ook graag in stand

vooral kerken, maar ook een moskee en een Konink-

- deze kerkenvisie laten opstellen, waarbij we als ge-

houden en bewaren voor de toekomst, zo mogelijk met

rijkszaal, voor bijeenkomsten en vieringen van religieuze

meente gedurende anderhalf jaar in werkgroepverband

behoud van de religieuze functie, in combinatie met

aard. Vijf daarvan zijn monumentale kerkgebouwen,

intensief en constructief hebben samengewerkt met de

medegebruik of met een hele nieuwe functie.

beschermde rijksmonumenten van grote (cultuur)histo-

kerkeigenaren van de vijf binnenstadskerken en met an-

rische waarde. Deze monumentale kerken staan in de

dere belanghebbenden. De visie is het resultaat van onze

Er kan een moment komen waarop een kerkgebouw

binnenstad en worden beschouwd als religieus erfgoed

gezamenlijke zoektocht naar een duurzaam toekomst-

zijn religieuze functie verliest of waarop een kerkeige-

van de hele Culemborgse gemeenschap. Kerken die ook

perspectief voor het Culemborgse religieus erfgoed. We

naar niet meer in staat is de instandhoudingslasten

nu nog van belang zijn voor de stad, als plaatsen voor

hebben er voor gekozen om geen gedetailleerde toe-

te dragen. Gemeente en kerken hebben afgesproken

religieus gebruik, voor bezinning en ontmoeting tussen

komstscenario’s te ontwerpen voor elk kerkgebouw maar

dan gezamenlijk te zoeken naar mogelijkheden om het

mensen, voor culturele activiteiten en ook als beeldbepa-

om een visie op hoofdlijnen te formuleren met ontwikkel-

gebouw te behouden voor de stad, met nieuwe functies

lende gebouwen die mede de geschiedenis van de stad

kaders en procesafspraken die we volgen bij toekomstige

en gebruiksmogelijkheden die ook passen bij het monu-

vertellen en het silhouet van Culemborg vormen.

ontwikkelingen van de individuele kerkgebouwen, zowel

mentale karakter van het gebouw en met meerwaarde

Doordat het religieuze gebruik van een aantal van deze

de monumentale als de overige kerkgebouwen in de stad.

voor de binnenstad. Dat laatste impliceert in mijn ogen

gebouwen gaandeweg minder wordt is het niet ondenk-

ook dat het kerkgebouw bij voorkeur - geheel of gedeel-

baar dat in een niet al te verre toekomst één of meer

telijk - een publieke functie behoudt.

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

7

Authenticiteit, gebruikswaarde, multifunctionaliteit,

In de kerkenvisie hebben gemeente en binnenstadsker-

aan alle betrokkenen en de leden van de werkgroep in

toegankelijkheid, beleving en verbinding zijn hierbij

ken afgesproken in regelmatig onderling overleg actu-

het bijzonder voor hun bijdrage aan de dialoog en de

sleutelwoorden; woorden die wij ook ophaalden in de

ele onderwerpen te bespreken. Ik nodig ook de overige

kerkenvisie. Ten slotte wil ik hier de wens en verwachting

gesprekken over de kerkenvisie. Vanzelfsprekend wordt

kerken hiervoor van harte uit. Ook hebben gemeente

uitspreken dat we ook in de toekomst elkaar weten te

gezocht naar een haalbare en betaalbare oplossing.

en binnenstadskerken een bepaalde procesgang en

vinden, met elkaar in gesprek blijven en zo het beste

werkwijze afgesproken als transformatie van hun

zoeken voor de kerkgebouwen en onze stad.

Deze kerkenvisie is het beleidsstuk van het stadsbe-

kerkgebouw noodzakelijk zou worden. Ik nodig ook de

stuur; de gemeenteraad stelt de kerkenvisie vast. De

overige kerken van harte uit zich tot de gemeente te

kerkenvisie zal straks deel uitmaken van de gemeente-

wenden als ooit transformatie van hun kerkgebouw

Monica Wichgers,

lijke omgevingsvisie en kaders bieden voor het handelen

aan de orde is.

Wethouder Cultureel Erfgoed, februari 2021

van de gemeente. Deze kerkenvisie is – ik heb het hierboven al gememoreerd – opgesteld in nauwe samen-

De dialoog tussen gemeente en kerken is betrekkelijk

spraak met de binnenstadskerken en wordt ook door

nieuw, ook in Culemborg. Wij hebben deze dialoog

hen gedragen. Dat betekent ook dat deze kerken zich

gevoerd op basis van wederzijds vertrouwen, in alle

committeren aan de kaders en uitgangspunten zoals

openheid en met respect voor elkaars belangen, posities

neergelegd in de kerkenvisie.

en standpunten. Ik wil hier graag mijn dank uitspreken

In de kerkenvisie komen ook de overige kerkgebouwen in

8

de stad aan de orde. De eigenaren van deze kerken zijn

Gebruikte terminologie: geloofsgemeenschappen en kerkgebouwen

niet direct betrokken geweest bij het opstellen van de

In de nota gebruiken we voor de verschillende kerkgenootschappen en geloofsovertuigingen de universele term ge-

kerkenvisie. Wel hebben zij allemaal positief gereageerd

loofsgemeenschappen. Voor de verschillende religieuze gebouwen gebruiken we de term kerkgebouwen als we over de

op de wijze waarop hun gebouw in deze nota is opgeno-

verzameling van religieuze gebouwen spreken. Als we apart spreken over bijvoorbeeld een moskee of Koninkrijkszaal

men.

gebruiken we ook die termen.

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

9

1. INLEIDING

K

Wat is een kerkenvisie? erkgebouwen zijn in een plaatselijke gemeen-

Samenwerkingsafspraken 2018-2021, Programma Toe-

schap van bredere betekenis dan alleen voor

komst Religieus Erfgoed getekend. Het streven is dat elke

de geloofsgemeenschappen zelf. Dat blijkt

gemeente een breed gedragen visie ontwikkelt voor de

keer op keer bij ontwikkelingen rondom kerk-

toekomst van de (monumentale) kerkgebouwen binnen

gebouwen. Toch kunnen steeds minder kerkeigenaren in

haar grenzen, met waar nodig weloverwogen keuzes ten

Nederland de laatste jaren de lasten van hun gebouwen

aanzien van die kerkgebouwen. De gemeenten hebben

nog opbrengen. Om leegstand en verval te voorkomen

daarbij een centrale (regie)rol toebedeeld gekregen.

zoeken ze naar mogelijkheden om de lasten te delen met anderen of zelfs om hun gebouw te verkopen. Tot voor

Een kerkenvisie geeft inzicht in wat er in de komende

kort werd hierop door de plaatselijke overheid vaak ad

jaren aan problematiek rond de kerkgebouwen kan

hoc en per individueel kerkgebouw gereageerd, zonder

ontstaan en vormt daarmee een basis voor een gemeen-

zicht op de samenhang met de andere kerkgebouwen in

telijke visie op de toekomstige rol en betekenis van de

hun stad of dorp. Dit leidde lang niet altijd tot een her-

kerkgebouwen in de stad. Hiermee kan een gemeente

bestemming of aanpassing van een kerkgebouw die ook

anticiperen op toekomstige problemen bij kerkgebouwen,

ook wenselijk is voor een stad of dorp. Daarom heeft het

in samenwerking met de kerkeigenaren en met gedeelde

Rijk de gemeentebesturen gevraagd een visie te ontwik-

waarden en belangen. Daarmee kan worden voorkomen

kelen op de toekomst van hun kerkgebouwen.

dat te laat en reactief gehandeld moet worden op het moment dat een probleem zich onaangekondigd voor-

Het Rijk heeft landelijk € 9,5 miljoen beschikbaar gesteld

doet bij een kerk. Een kerkenvisie is gericht op het behoud

voor het opstellen van kerkenvisies, met als doel het

van waardevol geachte kerkgebouwen en het bieden

waardevolle religieus erfgoed niet onnodig verloren te

van perspectief bij een transformatie zoals bijvoorbeeld

laten gaan. Leegstand, verval en sloop moeten als het

toekomstige verandering van gebruik, verandering van

even kan worden voorkomen. De minister van OCW, de

eigenaar of bij bouwkundige aanpassingen.

VNG en andere betrokken partners hebben eind 2018 de

10

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

11

Dit vraagt van de gemeente en de kerkeigenaren dat

den voor de stad, eventueel in verantwoord aangepaste

In Culemborg gaat het om 11 gebouwen. Eén oorspron-

tebestuur op de ontwikkeling van de stad (stadsvisie,

zij, met andere partijen in de stad (erfgoedorganisaties,

vorm. Op gemeentelijk niveau is er een samenhang met

kelijk religieus gebouw, de kapel van het kleinseminarie,

binnenstadvisie, cultuurvisie) en hoe deze zich verhouden

burgerorganisaties, het culturele en het toeristische veld)

andere beleidsterreinen, zoals de omgevingsvisie, het

heeft in het verleden reeds een woonfunctie gekregen,

tot de kerkgebouwen.

een visie opstellen met een toekomstperspectief voor het

erfgoedbeleid, de cultuurvisie en de binnenstadvisie.

en valt buiten de kerkenvisie. Ook vier gebouwen die nu

religieus erfgoed in de stad. Om verschillende redenen

(deels) religieus worden gebruikt maar oorspronkelijk

Daarna wordt het Culemborgse kerkenlandschap in

zullen daarin keuzes gemaakt moeten worden. Mogelijke

De kerkenvisie omvat alle kerkgebouwen binnen de

voor een andere functie zijn gebouwd (waaronder enkele

beeld gebracht. We schetsen de rol en de betekenis van

opties komen in deze kerkenvisie aan de orde.

gemeentegrens, voor zover deze oorspronkelijk zijn

scholen) vallen buiten de kerkenvisie. Dit betekent overi-

de kerken in Culemborg en we komen tot een categorise-

gebouwd als gebedshuis en nu nog steeds een religieuze

gens niet dat de betreffende geloofsgemeenschappen

ring en waardering van de kerkgebouwen.

functie kennen als kerk, moskee of Koninkrijkszaal.

geen rol kunnen spelen bij de toekomstige ontwikkelin-

Gemeente en kerkeigenaren nemen in de kerkenvisie ook inhoudelijke en procesmatige afspraken op over hoe te

gen rond de kerkgebouwen.

handelen als een kerkeigenaar de lasten van een gebouw

We beschrijven de methodiek hoe te komen tot toekomstige ontwikkeling (transformatie) van kerkgebouwen,

niet meer kan opbrengen en een transformatie nood-

Kerkenvisie als overlegplatform

van het huidig religieus gebruik naar een mogelijk ander

zakelijk blijkt. Uitgangspunt in de kerkenvisie is dat het

Belangrijk is dat de kerkenvisie ook een overlegplatform

gebruik. Voor de vijf binnenstadskerken vergelijken we de

initiatief om zo’n veranderingsproces te starten altijd ligt

vormt voor gemeente en kerkeigenaren. Met de start

toekomstperspectieven van de kerkeigenaren met deze

bij de kerkeigenaar.

van de werkgroep in 2019 is er een intensieve en unieke

methodiek.

samenwerking van de gemeente en de eigenaren van de

Een kerkenvisie voor Culemborg

vijf monumentale binnenstadskerken tot stand gekomen.

We sluiten af met de plaats van de kerken in de beleids-

De gemeente heeft bij de opstelling van deze kerkenvi-

Deze samenwerking zal ook na de afronding van deze

ontwikkeling van de gemeente en de afspraken tussen

sie nauw samengewerkt met de kerkeigenaren van de

nota kerkenvisie in stand blijven.

gemeente en de binnenstadskerken.

binnenstadskerken, om zo tot een gezamenlijk gedragen kerkenvisie te komen. De gemeente ziet dit als een

Inhoud van de nota

gezamenlijke verantwoordelijkheid van kerkeigenaren en

De kerkenvisie start met een overzicht van het proces en

gemeente. De gemeente stelt zich daarbij ten doel de

de manier waarop we met elkaar hebben gewerkt. Ver-

monumentale kerkgebouwen in de binnenstad te behou-

volgens kijken we naar de beleidsvisies van het gemeen-

12

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

13

2. DE KERKENVISIE IN CULEMBORG: SAMENWERKING TUSSEN GEMEENTE EN KERKEIGENAREN

D

Samenwerking tussen gemeente en kerkeigenaren

ƒ

dat de materiële neerslag vormt van vele eeuwen

ƒ

dat door zijn sociaal-maatschappelijke instellingen

e breed aanvaarde motie van de Culemborgse

kerkenvisie ingesteld met daarin vertegenwoordigers van

religie en geloofsovertuigingen en daarmee een we-

en functies een grote rol speelt waar het gaat om de

gemeenteraad ‘Toekomst religieus cultureel

de eigenaren van de vijf binnenstadskerken en van de

zenlijk bestanddeel vormt van de cultuurhistorische

leefbaarheid, gemeenschapszin en sociale cohesie

erfgoed’ van 18 april 2019 draagt het college

gemeente. De beleidsadviseur cultureel erfgoed van de

waarden die Culemborg rijk is, en de godsdienstge-

van de stad.

op om een decentralisatie-uitkering aan te

gemeente heeft het voorzitterschap en de coördinatie

schiedenis in het bijzonder;

vragen bij het ministerie van OCW om samen met kerkei-

van de werkgroep ingevuld. De gemeente heeft hiermee

dat daarmee ook onderdeel uitmaakt van de identi-

Gedurende de gehele periode vanaf mei 2019 tot aan

genaren, burger- en erfgoedorganisaties een duurzame

de regierol op zich genomen, zoals ook geadviseerd in het

teit van Culemborg;

de oplevering van de kerkenvisie hebben gemeente en

toekomstvisie te ontwikkelen voor het religieus cultureel

beleid van het Rijk. De gemeente onderstreept hiermee

dat beeldbepalend is voor de historische binnenstad,

kerkeigenaren in een open sfeer en constructief met elkaar

erfgoed binnen de gemeente.

ook haar commitment aan het proces en de uitkomsten

in zijn interieurs een schat aan monumentaal (on)

samengewerkt. Vanaf de zomer van 2020 is externe

van de kerkenvisie zoals die in deze nota zijn vastgelegd.

roerend cultureel erfgoed herbergt en daarmee in

expertise ingehuurd van KAAder kerkadvies, een bureau

In dezelfde periode is door de eigenaren van enkele

Tegelijkertijd is er een intensieve en unieke samenwerking

hoge mate bijdraagt aan de aantrekkelijkheid van de

dat veel ervaring heeft in de begeleiding van gemeenten

binnenstadskerken contact gezocht met de gemeente

tussen de gemeente en de eigenaren van de vijf monu-

binnenstad voor inwoners en toeristen;

en kerken bij het opstellen van een kerkenvisie. Dit bureau

om gezamenlijk het toekomstperspectief voor hun kerk-

mentale binnenstadskerken op gang gebracht.

dat daarmee niet alleen een economisch belang ver-

is ook procesbegeleider geweest voor de Pilot Kerkenvi-

tegenwoordigt, maar ook een bijdrage levert aan de

sies van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en bij de

gebouwen te bespreken. Voor die binnenstadskerken is

ƒ ƒ

ƒ

het onzeker of ze in de toekomst nog allemaal religieus ge-

Het college van B&W hecht veel waarde aan het behoud

gewenste profilering van Culemborg en zijn histori-

opstelling van de handreiking ´Bouwstenen voor een

bruikt zullen worden. Teruglopend kerkbezoek en dalende

van het religieus erfgoed voor de stad. Deze waardering

sche binnenstad in het bijzonder;

Kerkenvisie´ van de Rijksdienst.

inkomsten voor de kerkeigenaren leiden er in een aantal

en het belang ervan is breed geformuleerd in de startno-

gevallen toe dat zij de stijgende kosten voor het beheer

titie:

van de gebouwen niet langer zelfstandig kunnen dragen.

ƒ

Het gaat om belangwekkend religieus cultureel

Leegstand lijkt voor sommige kerkgebouwen een reëel

erfgoed, dat niet alleen onderdak biedt aan geloofs-

toekomstperspectief, tenzij er nieuw perspectief wordt

gemeenschappen maar ook aan culturele evenemen-

geboden.

ten, concerten, manifestaties en tentoonstellingen; ƒ

In vervolg op de motie heeft de wethouder met de por-

dat door zijn podiumfunctie een belangrijk onderdeel vormt van de culturele infrastructuur van Culemborg;

tefeuille cultureel erfgoed in april 2019 de werkgroep

14

Nota kerkenvisie Culemborg | concept januari 2021

15

Tijdens deze bijeenkomst werden als belangrijke waar-

Over de Grote of Barbarkerk werd opgemerkt dat dit

den van de kerkgebouwen genoemd: de verbinding met

grootste en oudste kerkgebouw in de stad behouden

de historie van de stad, een plaats voor ontmoeting en

moet blijven met (ook) een religieuze functie. Het religi-

het religieuze karakter van het gebouw:

euze karakter mag niet verloren gaan.

ƒ ƒ

de oude kerkgebouwen zijn deels dragers van de

Gevraagd werd o.a. of er voldoende financiële creativi-

historische verhalen van de stad.

teit in de stad is om de kerkgebouwen te behouden, hoe

de kerken zijn plaatsen waar mensen elkaar tegen-

de gemeente die financiële creativiteit kan mobiliseren

De primaire focus van de werkgroep heeft - conform de

te wisselen over de kerkenvisie. Het gesprek was vooral be-

komen en elkaar spreken. Ontmoeting is essentieel

en hoe de gemeente de transformaties procesmatig

opdracht vanuit de raad - gelegen op de vijf monumen-

doeld om de problematiek van de monumentale binnen-

in de geschiedenis van de kerken: ontmoeting met

gaat aanpakken. .

tale binnenstadskerken.

stadskerken breder onder de aandacht te brengen en om

God, met anderen, met jezelf.

reacties te horen. De gemeente wil een breed draagvlak

ƒ

een kerkgebouw is een eeuwenoudreligieus gebouw,

Gesprek met de raadsleden

Overleg met andere kerkgenootschappen en an-

creëren voor zowel de instandhouding van het religieuze

Het is een ruimte met stilte; je ervaart dat direct als

In een vergadering van de werkgroep kerkenvisie met

dere partijen in de stad

erfgoed als voor het multifunctioneel en breder gebruik

je binnenkomt. Die ruimte en stilte geven rust.

een zevental raadsleden in november 2020 is gesproken

Tijdens het proces van totstandkoming van de ker-

ervan.

de kerkgebouwen zijn letterlijk beeldbepalend.

over de ontwikkelingsmogelijkheden van de monumen-

ƒ

kenvisie heeft de werkgroep ook contact gezocht

tale kerken. Daarbij kwamen onder meer aan de orde de

met de overige kerken en andere partijen in de stad

Bij deze tweede bijeenkomst waren vertegenwoordigers

Over de toekomstscenario’s van de kerkgebouwen werd

mogelijkheden voor kruisbestuiving met andere gebou-

om over de kerkenvisie van gedachten te wisselen.

aanwezig van onder meer diverse geloofsgemeenschap-

opgemerkt dat sloop van een monumentaal kerkge-

wen en culturele instellingen zoals bijvoorbeeld De Roos

In het najaar van 2019 is er een informatieve bijeen-

pen, de Stichting Elisabeth Weeshuis, het historisch ge-

bouw niet aan de orde mag zijn. Verkoop van een kerk

van Culemborg en de eventuele concurrentie van de

komst geweest voor de overige kerken en de Raad

nootschap A.W.K. Voet van Oudheusden, culturele organi-

betekent vaak dat deze daarmee niet meer van ‘ons’

kerken met bijvoorbeeld theater De Fransche School en

van Kerken. De opkomst vanuit de kerken was helaas

saties als Stichting Theater De Fransche School, Stichting

is: het is dan geen publiek toegankelijke ruimte meer.

De Gelderlandfabriek, als plaatsen voor culturele activi-

beperkt.

De Gelderlandfabriek en De Roos van Culemborg, diverse

De Culemborgse gemeenschap is de kerk dan 'kwijt' als

teiten. Ook werd uitgesproken dat sloop van de kerken

In september 2020 heeft de werkgroep een tweede brede-

maatschappelijke organisaties zoals Verenigde Onderne-

publiek toegankelijk gebouw (zie de Kapel). Geconsta-

in de binnenstad niet bespreekbaar is.

re bijeenkomst georganiseerd, dit keer voor alle kerken en

mers Culemborg, ELK Welzijn en enkele uitvaartonderne-

teerd is dat besluiten over de toekomst van de kerk-

een aantal andere, op dit onderwerp betrokken Culem-

mingen.

gebouwen een zorgvuldig proces vereisen, met brede

borgse partijen, om wederom gezamenlijk van gedachten

afweging van de relevante waarden.

16

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

17

Het college van B&W hecht veel waarde aan het behoud van het religieus erfgoed voor de stad. Deze waardering en het belang ervan zijn breed geformuleerd.

3. RELATIE KERKENVISIE MET ANDERE BELEIDSVELDEN VAN DE GEMEENTE

M

3.1 Beleidsvelden et de kerkenvisie willen we niet een op zich-

en cultuur met als doel een intensievere samenwer-

zelf staand nieuw beleidsveld ontwikkelen

king tussen organisaties en verenigingen, naast het

maar juist zorgen dat de rol en betekenis

versterken, behouden en verbeteren van het culturele

van de (monumentale) kerken worden mee-

aanbod. Doel is tevens om een breder publiek te laten

genomen bij de toekomstige (beleids-)ontwikkelingen in

deelnemen aan een grote verscheidenheid aan cultu-

de stad. Daarom hebben we gezocht naar verbinding van

rele activiteiten.

de kerkenvisie met bestaande visies en beleid. De belangrijkste beleidsplannen waarmee de kerkenvisie een relatie

ƒ

heeft worden hier genoemd.

Binnenstadvisie Culemborg, december 2015. Hierin staat dat de binnenstad aantrekkelijker en levendiger moet worden voor de bewoners van de (binnen-)stad

ƒ

Rijk verleden. Sterke toekomst. Cultuurhistorisch

en toeristen. Genoemde maatregelen: een gastvrij

beleid voor Culemborg 2006 tot 2010. Dit document,

en actief koopcentrum, met gezellige horeca en veel

opgesteld door de gemeente Culemborg en het Gel-

activiteiten, en een gevarieerd aanbod van kunst en

dersch Genootschap, pleit voor integratie van de ste-

cultuur. Kunst en cultuur dragen bij aan de levendig-

delijke cultuurhistorie in de diverse beleidsvelden van

heid van de binnenstad en vormen een trekpleister

de gemeente. Centraal motto van de nota is: behoud

voor toeristen.

door ontwikkeling, waarbij de opdracht vanuit cultuurhistorisch perspectief is het voortdurend zoeken naar

ƒ

Stadsvisie Culemborg - Culemborg stroomt, janu-

een goede balans tussen behoud van waarden ener-

ari 2019. Deze nota bevat interessante analyselijnen

zijds en nieuwe functies en aanpassingen anderzijds.

vanuit het verleden naar de toekomst van de stad en geeft een beeld van wat als typerende eigenschap-

ƒ

18

Visie kunst en cultuur in Culemborg, 2014. Hier wordt

pen van Culemborg worden beschouwd. De nota is

gezocht naar verbindingen op het gebied van kunst

bedoeld als een opmaat voor een stadsvisie.

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

19

ƒ

Cultuurvisie Culemborg, oktober 2020. Dit is een

Turkse en Marokkaanse gemeenschappen, naast de ‘im-

vervolg op de cultuurnota uit 2014. Kern is dat ieder-

port’ uit alle streken van Nederland.

een actief of passief moet kunnen deelnemen aan het culturele leven in Culemborg. Cultuur wordt ingezet

Culemborg wil de stad aantrekkelijker en levendiger

om bij te dragen aan de identiteit van de stad voor

maken, vooral de binnenstad, met een breder en groter

haar inwoners, bezoekers, ondernemers en de regio.

aanbod aan voorzieningen en winkels. Daarnaast wil

Met een goede mix van culturele voorzieningen, activi-

Culemborg meer bezoekers trekken door in te zetten op

teiten en evenementen willen we de aantrekkelijkheid

recreatie en toerisme. Ook wil de stad meer creatieve ex-

van onze gemeente vergroten voor inwoners, bezoe-

perimenten, kunst en cultuur verbinden, en evenementen

kers en bedrijven.

voor een breed publiek. Er moet meer aandacht komen

Hiervoor is ook een goede basisinfrastructuur nodig;

voor de historie. de historische gebouwen en de openbare

dat betreft o.a. de fysieke plekken om cultuur te bele-

ruimte van de stad. Samenvattend motto anno 2021 is

ven.

Story en Shop.

3.2 Wat is Culemborg, wat wil Culemborg?

3.3 De rol van de kerken

Culemborg is een kleine stad, met een mooie historische

De kerken en de gemeente willen de huidige rol en beteke-

binnenstad en een karakteristiek silhouet in de aantrekke-

nis van de kerkgebouwen voor de aantrekkelijkheid van de

lijke groene omgeving van het rivierenlandschap.

stad verder vergroten. De kerken zijn belangrijke plaatsen

De stad is fijn van schaal en maat, overzichtelijk, open,

voor samenkomst en ontmoeting, plaatsen voor diverse

toegankelijk en gezellig. De bevolking is divers. Meerdere

uitingen van kunst en cultuur en religieuze beleving (vierin-

culturen, sociaal-maatschappelijke groepen en migranten

gen, maar ook plekken van stilte, bezinning en zingeving).

leven hier naast elkaar. In de geschiedenis van Culemborg

De kerken zijn ook belangrijk cultureel erfgoed en (po-

was er lang een Joodse gemeenschap, er zijn Molukse,

tentiële) toeristische trekpleisters vanwege hun historie, architectuur en interieur.

20

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

21

Om die grotere rol en betekenis te kunnen invullen is het

kenis voor de stad en die betekenis kan groter worden. De

van belang dat de kerkgebouwen meer toegankelijk wor-

kerkgebouwen kunnen een grote rol spelen in de verdere

den en de openingstijden worden verruimd, zeker in het

profilering van de stad. Daarom zullen de kerkgebouwen

toeristenseizoen. Elementen die dit zouden kunnen ver-

in de toekomst een integraler onderdeel gaan uitmaken

sterken zijn bijvoorbeeld de mogelijkheid om de toren van

van relevant gemeentelijk beleid.

de Grote of Barbarakerk te beklimmmen of het carillon in de Vierkante Toren veel beter dan nu benutten voor een aantrekkelijke sfeer en het verlevendigen van de binnenstad. Dit alles vraagt om de inzet van veel Culemborgse vrijwilligers. Daarnaast maken de kerkgebouwen deel uit van de geschiedenis van de stad. De kerken kunnen hun verhaal en

De Culemborgse kerkgebouwen zijn zeker van betekenis voor de stad en die betekenis kan groter worden.

daarmee ook het verhaal van de stad meer gaan vertellen. Dat maakt de gebouwen interessanter en het kan meer en andere mensen naar de stad trekken. De twee grote kerken zijn in hoge mate beeldbepalend voor het stadssilhouet van Culemborg. Tegen deze achtergrond willen gemeente en kerkeigenaren kijken naar de toekomstperspectieven van de kerkgebouwen. Geconcludeerd is dat de kerkgebouwen tot op heden niet specifiek onderdeel uitmaken van het gemeentelijke beleid. Toch zijn de kerkgebouwen zeker van bete-

22

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

23

4. HET KERKENLANDSCHAP VAN CULEMBORG De kerkenvisie is een visie op de ontwikkeling van

meenschappen zelf, alleen over de gebouwen. Wel

kerkgebouwen die momenteel allemaal eigendom

is er uiteraard sprake van relaties tussen de ontwik-

zijn van een geloofsgemeenschap. De kerkenvisie

kelingen binnen de geloofsgemeenschappen en hun

gaat niet over de ontwikkeling van die geloofsge-

gebouwen.

24

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

A

B

C

D

I

25

C

Geloofsgemeenschappen

en culturele structuur ervan. De rol en betekenis van

met de geschiedenis van Nederland. Denk hierbij

ulemborg kent een breed spectrum van

Dit brede spectrum van geloofsgemeenschappen

deze gebouwen is in de loop van de jaren verbreed;

aan bijvoorbeeld de opkomst van het Calvinisme, de

geloofsgemeenschappen. Sommige daarvan

weerspiegelt ook de grote diversiteit aan mensen en

ze worden nu - naast religieus - ook voor culturele en

Reformatie, de Beeldenstorm, de vrijheid van gods-

hebben al een lange historie in Culemborg

groeperingen die zich in de loop van de geschiedenis

sociaal-maatschappelijke activiteiten gebruikt.

dienst, de scheiding van kerk en staat en de Tweede

(vanaf de 14e - 18e eeuw): de Rooms-Katho-

vanuit alle windstreken in de stad gevestigd hebben:

Wereldoorlog. Deze aspecten zijn afleesbaar aan de

lieke parochie, de Evangelisch-Lutherse gemeente, de

de Joodse gemeenschap, de Molukse gemeenschap

De kerkgebouwen in de binnenstad vertellen over

Protestantse gemeente en de Oud-Katholieke parochie.

en meer recent de Turkse en de Marokkaanse ge-

de geschiedenis van de kerken, vaak in samenhang

De Joodse gemeenschap (Synagoge) had ook een lange

meenschap. En natuurlijk vroeger en ook nu nog al-

traditie in Culemborg, maar is na de Tweede Wereldoor-

tijd: mensen uit heel Nederland. Dit heeft niet alleen

log niet meer teruggekeerd in de stad.

betekenis voor de stad, maar ook voor de regio.

Ook zijn er enkele jongere geloofsgemeenschappen

Kerkgebouwen in de binnenstad

(19e - 20e eeuw) die de beschikking hebben over een

De grootste concentratie van kerkgebouwen bevindt

eigen kerkgebouw: de Christelijk Gereformeerde kerk,

zich in de historische binnenstad. Deze vijf kerken

de Nederlands Gereformeerde kerk (in de voormalige

zijn ook allemaal rijksmonumenten. Vier van deze

synagoge), drie Molukse geloofsgemeenschappen,

gebouwen stammen uit de 19e eeuw. De Grote of

de Jehovah's getuigen, de Turkse moskeevereniging

Barbarakerk dateert van veel langer geleden: de kerk

Imami-Azam, de Marokkaanse Taqwa moskee en de

is gebouwd en een aantal keren vergroot in de loop

Filadelfia gemeente (het Witte Kerkje).

van de 14e-16e eeuw. De Oud-Katholieke kerk en de Evangelisch-Lutherse kerk zijn gebouwd op of nabij

Daarnaast telt Culemborg nog drie geloofsgemeen-

locaties waar in vroeger tijden ook al kerkgebouwen

schappen zonder eigen gebouw: Gemeente de Schuil-

stonden.

plaats (volle evangelie gemeente), de Ichthus-ge-

De vijf monumentale kerken zijn sterk met de stad

meente en de Pinkstergemeente Tikvah.

verweven en maken deel uit van de ruimtelijke, sociale

26

historische Culemborgse kerkgebouwen.

Religieuze gebouwen in Culemborg 16

religieuze gebouwen in Culemborg 16

oorspronkelijk gebouwd religieus gebouw 12

12

religieuze functie 11

11

monumentaal (binnenstad) 5

5

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

4

1

6

4 andere typologie

1 andere functie (i.c. wonen)

6 geen status (buitenwijken)

27

Monumentale kerkgebouwen Ook het specifiek cultuurhistorische verhaal van Cu-

voorzieningenstrip binnen de desbetreffende wijk.

lemborg wordt door de kerken verteld. Zo is bijvoor-

Deze wijken en kerkgebouwen zijn allemaal naoorlogs.

beeld de Grote of Barbarakerk nauw verbonden met

De kerkgebouwen hebben geen beschermde of monu-

Vrouwe Elisabeth, de St. Barbarakerk met de katho-

mentale status. Deze zes kerkgebouwen zijn ruimtelijk

lieke enclave 'de papenhoek in de stad' en de Luther-

veel minder sterk met de stad verweven en maken

se kerk met de Lutherse prediking op het kasteel.

slechts ten dele deel uit van de ruimtelijke, sociale en

Kerkgebouw/gebouw

Bouwjaar Geloofsgemeenschap

1

Protestantse Grote of Barbarakerk

14e-16e eeuw Protestantse gemeente

2

Oud-Katholieke kerk van de HH Barbara en Antonius-Abt.

1836

Oud-katholieke parochie

3

Evangelische Lutherse kerk

1839

Evangelische Lutherse gemeente

4

Nederlands Gereformeerde kerk (voormalige synagoge)

1868

Nederlands Gereformeerde kerk

5

Rooms-katholieke St Barbarakerk

1886

Rooms-katholieke Suitbertus parochie

6

Molukse kerk

1965

ƒ

Molukse protestantse kerk

ƒ

Molukse protestantse kerk mrt 53

ƒ

Molukse evangelische gemeente

culturele structuur ervan. De twee grootste kerken van de binnenstad zijn beeldbepalend voor de stad. Zij torenen letterlijk uit

Voormalige kerkgebouwen

boven de overige bebouwing en maken onderdeel

In de binnenstad staat ook de voormalige kapel van

uit van het silhouet van Culemborg, een belangrijk

het kleinseminarie, die oorspronkelijk als gebedshuis

aspect van het beschermde stadsgezicht.

is gebouwd (1899, Ridderstraat). Inmiddels heeft dit

Overige kerkgebouwen

gebouw een woonfunctie. Aan de Ridderstraat staat In de binnenstad is ook de Marokkaanse Taqwa mos-

ook het voormalig kerkgebouw van de Christelijk

kee gevestigd in een voormalig schoolgebouw aan de

Gereformeerde kerk uit 1868. Dit gebouw is niet oor-

Ridderstraat. Ook in de binnenstad is de Pinksterge-

spronkelijk als gebedshuis gebouwd, en inmiddels ook

meente Tikvah gevestigd, in een ruimte boven een

niet meer als gebedshuis in gebruik.

winkel.

7

Open Hof

1973

Protestantse gemeente

8

Koninkrijkszaal

Begin jaren 90

Jehovah's Getuigen

9

Filadelfia kerk

1995

Filadelfia gemeente

10

De Ark

2007

Christelijk Gereformeerde kerk

11

Turkse Moskee

2011

Turkse moskeevereniging Imami-Azam

12

School Ridderstraat

Islamitische Gemeenschap (Taqwa moskee)

Culemborg heeft nog veel meer kerken, kloosters en kapellen gekend. Die zijn vrijwel allemaal verdwenen.

Kerkgebouwen in de buitenwijken

Nog wel bestaat de kapel van het Elisabeth Weeshuis

Qua kerkgebouwen is er sprake van een vrij scher-

en een restant (bouwsporen) van de kapel van het

pe scheidslijn tussen de binnenstad en daarbuiten.

Jerusalemklooster in de achtergevel van Zandstraat

Buiten de binnenstad liggen de overige zes kerkge-

23. Ook het voormalige refugiehuis van de Norbertij-

13

Koningin Wilhemina College

De Schuilplaats

bouwen verspreid over verschillende woonwijken. De

nerabdij van Mariënwaard aan de Herenstraat 31 is

14

Julianaschool

Evangelische gemeente Ichthus

meeste van deze gebouwen zijn opgenomen in een

te beschouwen als religieus erfgoed.

15

Ruimte boven een winkelpand

Pinkstergemeente Tikvah

28

Overige gebouwen

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

29

5. BESCHRIJVING VAN DE KERKGEBOUWEN In dit hoofdstuk worden de kerkgebouwen kort beschreven. Voor uitgebreidere informatie verwijzen wij naar externe documentatie. Onderstaande beschrijving is bedoeld om een eerste indruk te geven en nodigt uit tot verder informeren en onderzoeken, zodra dat gewenst is. Eerst komen de vijf monumentale binnenstadskerken aan de orde in volgorde van ouderdom, en daarna de overige kerkgebouwen in volgorde van ouderdom.

5.1 Grote of Barbarakerk, 14e – 16e eeuw,

Grote of Barbarakerk is de Protestantse gemeente ook

Grote Kerkstraat

eigenaar van het kerkgebouw De Open Hof.

Kerkgebouw De kerk (rijksmonument) is gebouwd in de 14e-16e eeuw,

Huidig gebruik

als laat-gotische kruisbasiliek. De kerk is het grootste mo-

Religieus gebruik: de Protestantse gemeente gebruikt de

nument van de stad en behoort samen met het stadhuis,

kerk voor haar religieuze bijeenkomsten: vieringen op de

de Binnenpoort, de stadgrachten en de restanten van de

zondagochtend (200-250 mensen) en op de zondagavon-

stadsmuur tot de oudste monumenten. De kerk is cultuur-

den regelmatig vespers en cantatevespers.

historisch zeer waardevol. Zo geeft zij o.a uitdrukking aan

Overig gebruik: naast dit religieuze gebruik wordt de kerk

de hoogtijdagen van Culemborg en Vrouwe Elisabeth.

verhuurd voor sociaal-maatschappelijke bijeenkomsten

De capaciteit van de kerkzaal is 600 mensen (volgens

en culturele activiteiten (concerten, tentoonstellingen, eve-

vergunning van de brandweer), de feitelijke fysieke capa-

nementen, etc.).

citeit is aanzienlijk groter. De voorzieningen zijn beperkt:

Op zaterdagen in de zomer en tijdens Open Monumen-

een kleine keuken met beperkte faciliteiten, toiletten. De

tendag is de kerk opengesteld.

bouwtechnische staat is goed.

De kerk heeft vier kleine zalen die hoofdzakelijk in gebruik zijn als kantoor en vergaderruimte.

Kerkeigenaar De Protestantse gemeente is eigenaar van de Grote of Barbarakerk. De toren van de kerk met het carillon is eigendom van de gemeente Culemborg. Behalve van de

30

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

31

5.2 Oud-Katholieke kerk van de HH Barbara en

Kerkeigenaar

Antonius-Abt, 1836, Varkensmarkt

De Oud-katholieke parochie is de kerkeigenaar. Na jaren

Kerkgebouw

van krimp is de gemeente de laatste vijf jaar weer ge-

De kerk is gebouwd in 1836 als neobarokke zaalkerk met

groeid (85 parochianen, 42 meelevenden, 25 gastleden).

neogotische ramen. De kerk is een rijksmonument. Als

Het vinden van vrijwilligers voor werkzaamheden wordt

voormalige semi-schuilkerk die in de 19e eeuw een gezicht

steeds moeilijker.

aan de Varkensmarkt kreeg, cultuurhistorisch zeer waardevol.

Huidig gebruik Religieus gebruik: de wekelijkse vieringen worden bijge-

De kerkzaal biedt plaats aan 125 mensen. Daarnaast be-

woond door gemiddeld 25-30 mensen.

vindt zich de voormalige sacristie (in gebruik voor tweede-

Overig gebruik: de kerk wordt veel verhuurd, onder andere

hands boekenverkoop).

aan Stadsklooster Culemborg, De Roos van Culemborg en voor o.a. kunstexposities, koorrepetities en vergaderingen.

Naast de sacristie (ook aan de Varkensmarkt) staat de

De kerk is opengesteld op marktdagen en zaterdagen (in

monumentale pastorie met lange doorgang (in gebruik

de zomer) en trekt veel locale bezoekers en toeristen. In de

voor exposities) naar de grote pastorietuin met een

zomer is de monumentale pastorietuin met terras open

tuinterras voor 30 mensen, een oud garnizoensgebouw

voor bezoekers.

voor koffie / thee na concerten of kerkdiensten en om te vergaderen tot 25 mensen. De tuin bevat nog elementen van de voormalige schuilkerk uit de 16e eeuw. De voorzieningen zijn beperkt: koffie, catering op afroep. De bouwtechnische staat is redelijk.

32

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

33

5.3 Evangelisch-Lutherse Kerk, 1839,

De voorzieningen: ruime keukenvoorziening, toiletten.

Achterstraat

De bouwtechnische staat is goed. Kerk, orgel, de klokken-

Kerkgebouw

toren en het luidklokje zijn eind 20e eeuw gerestaureerd

De kerk (rijksmonument, Achterstraat 2) is gebouwd in

met subsidies van o.a. Rijk en gemeente. In 2020 is de

1839 als zaalkerk in neogotische stijl, met zadeldak en

klokkenstoel gerestaureerd.

tongewelf, torentje met klokkenstoel en luidklokje (dat handmatig wordt geluid). Cultuurhistorisch gekoppeld aan

Kerkeigenaar

het kasteel en het voormalige Pieters Gasthuis.

De Evangelisch-Lutherse gemeente is de kerkeigenaar. Dit is een kleine geloofsgemeenschap met ongeveer 60

De ingang is in Empire stijl met Lutherse ornamenten

leden. Door onder andere vergrijzing krimpt deze geloofs-

(zwaan en Lutherrozen). Het gebouw is cultuurhistorisch

gemeenschap. Ook het aantal vrijwilligers voor onderhoud

zeer waardevol.

en exploitatie van het kerkgebouw neemt af. De predikant wordt gedeeld met Tiel en Leerdam.

De kerkzaal met balkon (130 mensen) heeft een deels monumentale inrichting en een goede akoestiek.

Huidig gebruik

Naast de kerkzaal zijn er op Achterstraat 4 een consisto-

Religieus gebruik door de Evangelisch-Lutherse gemeente:

riekamer en een vergaderruimte (12-18 mensen) met

10 vieringen per jaar, gemiddeld 10-15 mensen.

volledig ingerichte keuken, een binnenplaats met terras en

Overig gebruik: verhuur aan o.a. De Roos van Culemborg

op de bovenverdieping een appartement dat is verhuurd.

voor culturele activiteiten zoals concerten. Daarnaast le-

Vanaf de openbare weg zijn Achterstraat 2, Achterstraat

zingen, workshops, cursussen, vergaderingen, oefenruimte,

4 en de binnenplaats rechtstreeks en los van elkaar bereik-

trouwerijen, etc.

baar.

34

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

35

5.4 Nederlands Gereformeerde Kerk, ‘Synagoge’,

verwachting is dat dit in de toekomst ook zo zal blijven,

1868, Jodenkerkstraat

mogelijk zelfs met een kleine groei.

Kerkgebouw De kerk (rijksmonument) is gebouwd in 1868 als een zaal-

Huidig gebruik

kerk in neogotische stijl, naar ontwerp van Cornelis Sillevis.

Religieus gebruik: de Nederlands Gereformeerde kerk

De kerk is cultuurhistorisch waardevol als voormalige

gebruikt het gebouw wekelijks voor haar vieringen op zon-

synagoge. als herinnering aan de Joodse gemeenschap in

dagochtend. Deze vieringen worden door gemiddeld 80

Culemborg.

gemeenteleden bezocht. Daarnaast zijn er ook zondagsavonds af en toe vieringen.

De capaciteit van de kerkzaal is 120 mensen. De kerkzaal

Overig gebruik: de kerk wordt veel verhuurd voor klein-

is groot genoeg voor het gemiddeld aantal bezoekers van

schalige bijeenkomsten, vooral van culturele aard, onder

de zondagse vieringen.

andere van De Roos van Culemborg (exposities, kleine concerten, lezingen), en ook voor bv. koorrepetities.

De voorzieningen zijn beperkt: klein keukentje, toilet. De bouwtechnische staat is goed, na groot onderhoud een aantal jaren geleden. Kerkeigenaar De Nederlands Gereformeerde kerk is de kerkeigenaar. Deze geloofsgemeenschap telt ongeveer 175 leden en is met relatief veel jonge gezinnen een vitale gemeente. De

36

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

37

5.5 Rooms-Katholieke St. Barbarakerk, 1886, Markt Kerkgebouw De kerk (rijksmonument) is gebouwd in 1886 als basilicale kerk in eclectische stijl. De kerk is cultuurhistorisch waardevol vanwege de verbinding met de papenhoek en als representant van de Rooms-katholieke bouwhausse aan het einde van de 19e eeuw. De capaciteit van de kerk is 450 zitplaatsen De voorzieningen zijn beperkt: er is alleen een kleine keuken. De bouwtechnische staat is matig tot slecht; ingrijpende verbeteringen zijn nodig, het dak is toe aan algehele vernieuwing. De toren verkeert in goede staat. Kerkeigenaar De Rooms-katholieke Suitbertus parochie is de kerkeigenaar. Door onder andere vergrijzing krimpt deze geloofsgemeenschap in hoog tempo. Ook het aantal vrijwilligers voor onderhoud en exploitatie van het kerkgebouw neemt af. Huidig gebruik Religieus gebruik: momenteel is het gemiddeld kerkbezoek 80-100 mensen per viering, dit aantal neemt af. Overig gebruik: de kerk wordt niet of nauwelijks verhuurd voor andere activiteiten. Wel is de dagkapel aan de Markt elke dag geopend. 38

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

39

5.6 Molukse kerk, Molukse gemeente, 1965, Terweijdelaan Het kerkgebouw is in het bezit van Kerk Voogdijraad en is in "bruikleen" van de drie Molukse kerkgenootschappen in Culemborg. De Molukse kerk is in gebruik bij de tweede en derde generatie Molukkers die in de vorige eeuw naar Nederland kwamen. De geschiedenis van de Molukse kerk op Terweijde is voor de Molukse Culemborgers van groot belang. De kerk heeft een belangrijke taak en functie en is niet weg te denken uit de samenleving. De kerk staat in de wijk Terweijde, op een ruim perceel in een woonwijk, net buiten het wijkcentrum. Deze locatie is door de gemeente in de jaren 60 van de vorige eeuw aan de Molukse gemeenschap beschikbaar gesteld. Vooral door het klokje aan de zijgevel is het gebouw herkenbaar als kerk. Het pand heeft één laag met een flauwe kap en heeft twee ingangen aan verschillende straten. De kerk heeft een religieuze functie en een sociaal-culturele functie voor de leden die voornamelijk in de wijk rond het kerkgebouw wonen. De kerk is daarmee van maatschappelijke betekenis voor deze gemeenschap en de stad. Helaas is er een behoorlijke onderhoudsachterstand.

40

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

41

5.7 Open Hof, Protestantse gemeente, 1973, Beethovenlaan Het kerkgebouw Open Hof is, evenals de Grote of Barbarakerk, eigendom van de Protestantse gemeente. Het kerkgebouw was voorheen eigendom van de Gereformeerde Kerk, die in 2011 met de Hervormde gemeente is gefuseerd tot de Protestantse gemeente. De kerk staat tussen hogere bebouwing in de directe omgeving: school- en appartementengebouwen. Het gebouw bestaat uit een hoog deel met de kerkzaal en een lager deel met kleinere zalen en voorzieningen. Het ontwerp vormt een samenhangend geheel met orthogonale vormen. Het pand is mede dankzij de luidklok aan de straatzijde herkenbaar als kerkgebouw. De kerk heeft primair een religieuze functie en wordt ook verhuurd voor verschillende sociaal-maatschappelijke activiteiten.

42

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

43

5.8 De Koninkrijkszaal, Jehovah's getuigen, begin jaren 90, Otto van Reesweg De Koninkrijkszaal is in bezit van en in gebruik bij de Jehovah's getuigen. Het gebouw staat aan de oostkant van de wijk Dijkzicht (Goilberdingen), direct aan de parallelweg langs de spoorlijn. Het lage gebouw maakt deel uit van een kleine strook met maatschappelijke voorzieningen aan de rand van de woonwijk. De herkenbaarheid als religieus gebouw is beperkt. Het pand is zowel aan de binnenkant als de buitenkant sober vormgeven. Het gebouw is nauwelijks georiënteerd of gericht ontworpen op de directe omgeving. De Koninkrijkszaal wordt gebruikt voor religieuze doeleinden.

44

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

45

5.9 Filadelfia kerk (Witte Kerkje), 1995, Rietveldseweg Deze kerk is gebouwd door en voor de Filadelfia gemeente. Deze gemeente is opgericht in 1933, als zelfstandige gemeente op Nederlands Hervormde grondslag. De kerk staat in het westelijk buitengebied van Culemborg, langs de uitvalsweg naar de autosnelweg. Het gebouw is door zijn vorm duidelijk herkenbaar als kerk. De kerk valt op door de atypische ligging voor een kerkgebouw en door de witte gevels en het klokkentorentje. Qua typologie is er sprake van een enkelvoudige zaalkerk. Het exterieur en het interieur zijn relatief sober. De kerk wordt gebruikt voor religieuze doeleinden.

46

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

47

5.10 De Ark, Christelijke Gereformeerde kerk, 2007, Prijsseweg Kerkgebouw De Ark is in bezit van en in gebruik bij de Christelijk Gereformeerde kerk. De geloofsgemeenschap dateert uit 1867. Tot 2007 werd gebruik gemaakt van een voormalig kerkgebouw aan de Ridderstraat (nu appartementen). Het nieuwe kerkgebouw aan de Prijsseweg maakt deel uit van een voorzieningenstrip in de wijk Parijsch, en staat momenteel relatief los in de omgeving, doordat de kavels aan weerszijden van het kerkgebouw nog moeten worden bebouwd. Het gebouw bestaat uit een hoger deel met de kerkzaal en een lager deel daaraan vast. Exterieur en interieur van de kerk zijn modern en relatief sober. De kerk wordt gebruikt voor religieuze doeleinden.

48

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

49

5.11 Imami Azam moskee, 2011, Rietveldseweg Deze Turkse moskee is in 2011 gebouwd door de Turkse moskeevereniging Imami-Azam. Het gebouw heeft naast de gebedsruimte aparte ruimten voor multifunctioneel en maatschappelijk gebruik. De moskee staat aan belangrijke uitvalsweg, naast een rotonde, en vormt de kop van een voorzieningenstrip aan de rand van de wijk Hoge Prijs. Het gebouw is eigentijds vormgegeven en ingepast in de omgeving, en is duidelijk herkenbaar als moskee door de koepel en de losstaande minaret. De moskee heeft een religieuze, sociaal-maatschappelijke en culturele betekenis.

50

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

51

5.12 Vier geloofsgemeenschappen zonder kerkgebouw Vier Culemborgse geloofsgemeenschappen houden hun bijeenkomsten in gebouwen die niet oorspronkelijk als kerk zijn gebouwd. Dit zijn: Gemeente De Schuilplaats (volle evangelie gemeente, sinds 1980) die bijeenkomt in een schoolgebouw (KWC) en concrete nieuwbouwplannen heeft. Evangelische gemeente Ichthus (sinds 2000) die ook bijeenkomt in een schoolgebouw (Julianaschool). Pinkstergemeente Tikvah (sinds 2012) die bijeenkomt in een ruimte boven een winkel aan de Oude Vismarkt De Marokkaanse Islamitische gemeenschap (Taqwa moskee, sinds 1982) die is gehuisvest in een voormalig schoolgebouw aan de Ridderstraat. De moskee heeft concrete nieuwbouwplannen.

Culemborg kent een grote verscheidenheid aan geloofsgemeenschappen en kerkgebouwen. 52

53

6. ROL EN BETEKENIS VAN DE KERKGEBOUWEN IN DE BINNENSTAD

C

ulemborg is een mooie stad met een rijke

hun gebouwen in de binnenstad meer openstellen voor

De binnenstadskerken als podium voor culturele

(cultuur)historie en daardoor aantrekkelijk als

inwoners en bezoekers, als plaatsen voor ontmoeting en

activiteiten

woonstad en ook als toeristische bestemming.

als plekken voor bezinning en meditatie. Door deze men-

De kerkgebouwen in de binnenstad vormen al jarenlang

De winkelfunctie als aantrekkingskracht voor

ging van functies en kwaliteiten zijn de monumentale

een podium voor uiteenlopende culturele activiteiten zo-

de binnenstad is de laatste jaren kleiner geworden, door

binnenstadskerken (in potentie) belangrijke trekpleisters

als concerten, exposities, evenementen als LekArt, en de

externe factoren als de groei van online shopping en de

voor zowel inwoners als bezoekers en toeristen.

4 meiviering. Met de komst van De Roos van Culemborg

concurrentie van steden als Utrecht en Den Bosch. Het

zijn die culturele activiteiten nog verder gegroeid.

stadscentrum zou toch het kloppend hart van de stad

De binnenstadskerken als cultureel erfgoed

De geloofsgemeenschappen stellen hun kerkgebouwen

moeten blijven: de fysieke plek voor ontmoeting.

De binnenstadskerken zijn belangrijk voor de leefbaar-

graag open voor dit soort activiteiten, maar ook in toe-

heid en de belevingswaarde van de binnenstad en

nemende mate voor cultuur-toerisme.

In het streven naar een levendige en aantrekkelijke

Culemborg als geheel. Markant Culemborgs cultureel

binnenstad speelt het cultuuraanbod een belangrijke

erfgoed dat interessante en belangrijke verhalen uit

De kerken als leverancier van cultuur

rol. Binnen dat cultuuraanbod nemen de monumentale

de geschiedenis van de stad vertelt, zoals ook in beeld

De kerken bieden zelf ook activiteiten aan, op cultureel

binnenstadskerken in toenemende mate een eigen plek

gebracht tijdens het Culemborg 700-project Heilige

gebied maar ook op spiritueel gebied.

in. Deze gebouwen worden steeds vaker gebruikt voor

Huisjes. Voorbeelden zijn de Grote of Barbarakerk met

Zo wordt in de Grote of Barbarakerk jaarlijks een pro-

culturele activiteiten (concerten, exposities, symposia, le-

onder andere Vrouwe Elisabeth, Floris van Pallandt en de

gramma van cantatevespers aangeboden, met als hoog-

zingen). Daarnaast organiseren de geloofsgemeenschap-

Beeldenstorm, de Lutherse kerk met de Reformatie, en

tepunten de uitvoering van de Johannes Passion en een

pen ook zelf culturele activiteiten voor een breder publiek

de synagoge met de Joodse geschiedenis van de stad.

Requiem, gratis toegankelijk voor iedereen en ook door

dan alleen de kerkleden. Ondanks deze activiteiten, ver-

Dit cultureel erfgoed kan onderdeel gemaakt worden

vele niet-kerkelijk gebonden mensen bezocht. Andere

tellen de kerken slechts - op een enkele uitzondering na

van de profilering van de binnenstad: de rijke historie van

voorbeelden zijn het jaarlijkse terugkerende Paasconcert

- ten dele het cultuurhistorische verhaal van Culemborg.

de kerkgebouwen als interessante monumenten, elk met

van het Gregoriaans Koor Utrecht, het jaarlijkse Aller-

Hier ligt een kans om de museale en educatieve waarde

hun eigen verhaal. De (culturele) aantrekkelijkheid van de

zielenconcert ‘Stabat Mater’ en de kerststallenexpositie

van de historische kerkgebouwen te vergroten en het

binnenstad is zowel van belang voor de Culemborgers als

(goed voor duizenden bezoekers) in de Oud-Katholieke

(toeristisch) bezoek te vergroten. De kerkeigenaren willen

voor de toeristen die de stad bezoeken.

kerk. Daarnaast zijn er de projecten en bijeenkomsten

54

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

55

van de Raad van Kerken, zoals in 2018 de expositie Hei-

larisering. Het kerkbezoek neemt bij een aantal kerken

lige Huisjes en het jaarlijks toerustingsprogramma van

af. Deze kerkelijke gemeenten vergrijzen door het ontbre-

onder meer lezingen en studiebijeenkomsten.

ken van jonge aanwas en de verminderde behoefte aan een kerkelijk verband. Er zijn ook kerken die groeien en

Sociale cohesie en verbinding

een bruisend en actief kinder- en jongerenwerk hebben.

Daarnaast leveren de kerken een grote bijdrage aan de

Daarnaast zijn veel mensen, jongeren en ouderen, op

ook door de gemeente gewenste sociale cohesie en ver-

zoek naar nieuwe vormen van bezieling, zingeving en

binding tussen de bewoners van de stad, veelal in samen-

ontmoeting, ook op zoek naar stilte en rust. De kerken

werking met de gemeente. De kerken dragen hieraan bij

zoeken naar manieren om in die behoefte te kunnen

met pastorale en diaconale zorg en daarnaast met bij-

voorzien, zowel voor inwoners als toeristen. De dagkapel

voorbeeld Open Kerk, het Inloophuis, Schuldhulpmaatje

van de Rooms-katholieke St. Barbarakerk vervult hier een

en Jobhulp, schrijfacties voor Amnesty International en

rol. Ook is er sinds 2019 het Stadsklooster in oprichting.

inzamelingen voor de Voedselgroep Culemborg. Ook zijn

Het Stadsklooster coördineert stilte-momenten in de en

veel kerkleden actief als vrijwilliger in maatschappelijke

biedt o.a. gespreksgroepen over levensbeschouwing en

organisaties. De sociale rol van de kerk in de samenleving

zingeving aan.

is, als metgezel in moeilijke tijden, breed: de kerk fungeert soms als sociëteit (zie de opening van een aantal kerken op de dinsdagochtend voor inloop: de mensen komen onder meer ook voor de sociale contacten.)

Zingeving en ontmoeting Last but not least kunnen de kerken een rol spelen op het gebied van zingeving en ontmoeting en als stilteplekken

Binnen het cultuuraanbod nemen de monumentale binnenstadskerken in toenemende mate een eigen plek in.

voor introspectie en bezinning. De kerken zien al een aantal jaren een toename van individualisering en secu-

56

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

57

7. EEN EERSTE WAARDERINGSMETHODIEK

W

7.1 Eerste waarderingsmethodiek

transformatiekader. Er moet dan een onderbouwde

e bepalen in deze kerkenvisie de ‘waar-

relatie worden gelegd met de in deze kerkenvisie weerge-

den’ van de kerkgebouwen met behulp

geven waarden.

van een eerste waarderings-methodiek. Deze methodiek benoemt de waarden

7.2 Vier waarderingsaspecten

zo objectief mogelijk en geeft inzicht in de verschillende

In onderstaand schema is te zien welke vier waarderings-

soorten waarden en de waardering van een kerkgebouw

criteria worden gebruikt. Dit zijn de cultuurhistorische,

in verhouding tot andere kerkgebouwen. De methodiek

stedenbouwkundige, architectonische en de interieuras-

geeft ook inzicht in de afwegingen die worden gemaakt.

pecten. Ieder waarderingscriterium bevat drie deelaspec-

Deze waarderingsmethodiek is mede gebaseerd op de

ten: deze geven enige indicatie van de aspecten die

waarderingscriteria voor kerken van Herman Wesselink

binnen de waarderingscriteria van belang zijn.

(‘Een sterke toren in het midden der stad’, H.E. Wesselink, proefschrift VU Amsterdam, juni 2018) en de gebruikelij-

1. Cultuurhistorische aspecten

ke methodes voor (rijks-)monumentale gebouwen.

1a. Bouwhistorie

Ouderdom, gaafheid en uniciteit, innovatieve waarde/ pionierskarakter. Bijzondere herinneringswaarde, kenmerkend voor Culemborg? Architectuur kenmerkend voor de religie, religie uniek of kenmerkend voor Culemborg?

bouwhistorie sociaal-cultureel

1. cultuurhistorie

2. stedenbouw

religieus

kavel/ensemble

Vormen hoofd- en bijgebouwen een ensemble?

buurt

Samenhang tussen gebouw en de buurt. Als geheel ontworpen? Beeldbepalend?

wijk

Oriëntatiepunt of landmark voor de wijk?

bouwstijl

Betekenis voor de geschiedenis van de architectuur? Zeldzaamheid en gaafheid.

typologie

Zeldzaamheid en gaafheid.

constructie/detail/materiaal

Bijzonder(e) constructie, detaillering of materiaalgebruik?

WAARDE Sacraliteit van de religieuze ruimte: lichtinval, akoestiek, kleur, esthetische kwaliteiten. Bijvoorbeeld kerkbanken, orgel, preekstoel en kunstobjecten. Samenhang beleving, inventaris en verschijningsvorm interieur. Kenmerkend voor deze religie?

beleving ruimte inventaris

4. interieur

ensemble

3. architectuur

De mate waarin de bouwhistorie van het gebouw van Deze waardering zorgt voor een zekere categorisering.

waarde is. Het gaat hier vooral om de ouderdom van een

Hierdoor ontstaat inzicht in de relevante waarden en

gebouw in relatie tot de historische gelaagdheid ervan.

de mate waarin deze aanwezig en van belang zijn. Juist omdat de waarden relatief ten opzichte van elkaar zijn,

1b Sociaal cultureel

zijn ze niet onomstotelijk zwart of wit.

De mate waarin het kerkgebouw sociaal cultureel van belang is. De mate waarin er een bijzondere herinne-

Bij een transformatie vormt deze globale waardering

ringswaarde (verhaal) verbonden is aan het gebouw. En

het eerste vertrekpunt. Deze waardering wordt bij een

de mate waarin dit gebouw in sociaal-cultureel opzicht

transformatie uitgewerkt door het opstellen van een

kenmerkend is voor de stad.

bouwhistorische opname met waardenstelling en een 58

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

59

1c Religieus

3. Architectonische aspecten

De mate waarin de architectuur van het gebouw

3a. Bouwstijl

kenmerkend is voor de religie waarvoor het gebouwd

De mate waarin het gebouw van betekenis en waarde

is of de mate van uniciteit van deze religie. En de mate

is voor de geschiedenis van de architectuur, in hoeverre

waarin deze religie kenmerkend is voor Culemborg.

is het een uniek gebouw, en de mate van gaafheid en zeldzaamheid van het exterieur.

2. Stedenbouwkundige aspecten

Hierbij speelt onder andere de mate waarin de archi-

2a. Kavel/ensemble

tectonische stijl van een object herleidbaar is tot, of

De aanwezigheid van en de mate waarin hoofd- en

een goed voorbeeld is van, lokaal of regionaal bekende

bijgebouwen een ensemble vormen.

architectuur of een architectuurstroming.

2b. Buurt

3b. Gebouwtype

De mate van samenhang tussen het gebouw en de

De mate waarin de typologie (bijvoorbeeld zaalkerk

buurt waarin het in ligt. Zijn buurt en gebouw als

of 3-beukige hallenkerk) van het gebouw uniek en/of

geheel ontworpen en uit dezelfde periode of niet? Is de

gaaf is. Als de gebouwtypologie kenmerkend is voor de

ligging beeldbepalend op buurtniveau?

religie waarvoor het gebouw ontworpen is dan is dat extra gewaardeerd.

2c. Wijk/stadsdeel De mate waarin de situering beeldbepalend is en het

3c. Constructie/detail/materiaal

gebedshuis een oriëntatiepunt of landmark vormt in

De mate waarin sprake is van een bijzondere bouw- of

de wijk. Dit is dus op grotere schaal dan een buurt.

constructietechniek of materiaalgebruik. Ook wordt

60

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

61

org b m e l Cu n i n e z shui d e uw b e G denbo

ma e h c s s ie ing rhistor cultuu aarder bouw kerkge

bouw historie

l sociaa el e r u lt cu

ste

us religie

kavel ble ensem

buurt

wijk eel ta s dsd

archite tijl bouws

ctuur

uctie constr ta e d il w al gebou materia type

(ELK) k - PKN PKN (HG) r e k e s ther rakerk RK Barba e t r o r e G rak k Barba e ig il e H N GK oge - OK K Synag ntonius A n e ra Barba (GK) f - PKN o H n e Op a's G e kerk Moluks - Jehov l a a z s rijk Konink - C GK r kee - T De A k m Mo s a z A i Imam lfia Filade

g belevin te im u r

semble ris en ta n e v in

49 52 52 42 51 34 33 14 9 hierbij 1in aanmerking genomen of er bij het object 39 sprake is27van een complex ontwerp en/of versierende

4c Ensemble De mate van samenhang tussen de inventaris, (de

details dan wel kunstwerken aan de buitenzijde van

beleving van) het interieur en de ruimte en de archi-

het gebouw, zoals beelden.

tectonische verschijningsvorm van het interieur. En de mate waarin dit kenmerkend is voor de religie waar het

4. Interieur aspecten

gebouw voor ontworpen is.

4a. Beleving ruimte De beleving van de ruimte wordt gewaardeerd aan de hand van de sacraliteit van de religieuze ruimte die zich o.a. uit in een bijzondere lichtval, kleur of akoestiek of hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het interieur. Hierbij speelt ook een rol of deze nog gaaf is dan wel verstoord door latere toevoegingen, aanpassingen of afwerkingen.

Vooral op cultuurhistorie scoren de binnenstadskerken hoog. Bij de Grote of Barbarakerk is er sprake van een gebouw met een sterke historische gelaagdheid.

4b. Inventaris De mate waarin inventaris zoals de aanwezigheid van kerkbanken, orgel, preekstoel en andere kunstobjecten van waarde is. Tevens is gekeken of deze inventaris uit de bouwtijd stamt, dan wel later is toegevoegd. Ook hier speelt weer de uniciteit en gaafheid, samen met het innovatieve of pionierskarakter een belangrijke rol in de mate waarin de inventaris gewaardeerd wordt.

62

Nota kerkenvisie Culemborg | concept februari 2021

63

8. WAARDERING VAN DE CULEMBORGSE KERKGEBOUWEN

I

n dit hoofdstuk wordt de waarderingsmethodiek in

voormalige kapittelkerk. De kerk heeft historisch-maat-

kostbaar kerkzilver uit verschillende perioden: 1606, 1654,

hoofdlijnen toegepast op de Culemborgse kerkge-

schappelijke betekenis (gilden en broederschappen) en

1689, 1747, 1768, 1849, 2000. Dit kerkzilver wordt voor de

bouwen. Voor de binnenstadskerken wordt dat wat

vanwege het waardevolle interieur. De kerk is al 6 eeuwen

avondmaalsvieringen in de kerk gebruikt en wordt verder

uitgebreider gedaan, voor de overige kerkgebouwen

lang nauw verbonden met de geschiedenis van de stad.

tentoongesteld in het Weeshuismuseum.

summier. Nogmaals: navolgende is bedoeld als aanzet en

Er is sprake van een gebouw met een sterke historische

vertrekpunt. Bij een voorkomende transformatie dient dit

gelaagdheid.

nader te worden uitgewerkt en onderzocht.

Architectonische waarde De architectonische waarde is bepaald door het ge-

Interieur

bouwtype (bakstenen kruisbasiliek met houten tonge-

8.1 Grote of Barbarakerk

Het interieur bevat vele elementen van cultuurhistorisch

welf, kooromgang en crypte) en de bouwstijl (laatgotisch)

Cultuurhistorische waarde

grote waarde, zoals de twee rijksmonumentale orgels

en door bouwgeschiedenis die in en aan het gebouw kan

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Culemborg&id=d032b870-cdff-4503-a149-20ba35a2eeb6