Bestuurlijk rapport Grip op kosten in het sociaal domein-def.pdf
Tekst van het document
De Rekenkamercommissie van Culemborg
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
April 2021 Eindrapport
Inhoudsopgave Conclusies en aanbevelingen
3
1.
Inleiding
7
1.1 1.2 1.3
Aanleiding Opdrachtformulering Werkwijze en leeswijzer
7 7 8
2.
Grip op het sociaal domein: inleiding en achtergronden
9
2.1 2.2 2.3 2.4 2.5
Inleiding Decentralisaties van transitie tot transformatie Organisatie van de financiering Gebrek aan grip, een breed gevoeld probleem De VNG Visitatiecommissie sociaal domein
9 9 10 10 11
3.
Grip op het sociaal domein in de gemeente Culemborg: onderzoeksbevindingen
13
3.1 3.2 3.3 3.3.1 3.3.2 3.3.3 3.3.4 3.3.5
Inleiding 13 Bestuurlijke tijdlijn sociaal domein in Culemborg 13 Maatregelen om de grip op het sociaal domein te versterken 14 Grip op de toegang verbeteren 14 Beleidsvisie sociaal domein 15 Informatievoorziening en -ontsluiting 16 Inkoop van de zorg 16 Vertrouwen tussen gemeenteraad, het college van B&W en de ambtelijke organisatie 17
4.
Realisatie van de taakstelling
18
4.1 4.2 4.3 4.4
Inleiding Aanpak bezuinigingsopgave Resultaten over 2020 en vooruitblik voor 2021 Maatregelen voor de langere termijn
18 18 18 19
5.
De raad en het sociaal domein
20
5.1 5.2
Inleiding Gesprek met raadsleden
20 20
6.
Beantwoording van de onderzoeksvragen
23
6.1 6.2
Inleiding Antwoorden en onderbouwing
23 23
1
7.
Bestuurlijke reactie college van B&W
26
Bijlage A
Geraadpleegde documentatie
30
Bijlage B
Geïnterviewde personen
31
Bijlage C
Normenkader en bevindingen
32
2
Conclusies en aanbevelingen Inleiding De Rekenkamer heeft onderzoek gedaan naar de grip op de kosten van het sociaal domein binnen de gemeente Culemborg. Dit onderzoek heeft plaatsgevonden van november 2020 tot maart 2021. Het doel van het rekenkameronderzoek is om inzichtelijk te krijgen: • In welke mate de gemeente grip heeft op de kostenontwikkeling in het sociaal domein; • Of aannemelijk is dat de voorgestelde maatregelen daadwerkelijk zullen leiden tot een structurele bezuiniging van 380.000 euro in het sociaal domein; • Of de gemeente in de huidige aanbestedingsprocedures heeft ingebouwd dat zij meer grip heeft op de kostenontwikkeling in het sociaal domein; • De wijze waarop de gemeenteraad betrokken wordt bij het beleid in het sociaal domein. Hieronder treft u de conclusies en aanbevelingen van ons onderzoek aan. Conclusies Met betrekking tot het eerste aandachtspunt in dit onderzoek stelt de rekenkamer vast dat de gemeente belangrijke stappen heeft gezet om meer grip te krijgen op de kostenontwikkeling in het sociaal domein. Een eerste set van maatregelen is erop gericht om de basis op orde te krijgen. In dit verband is de administratie gereorganiseerd en de organisatie versterkt met een business controller en een coördinator voor het sociale wijkteam.
Daarnaast zijn twee consultenten Wmo en Jeugdzorg voor een deel van hun tijd verantwoordelijk gemaakt voor het kwaliteitsbeleid, Deze versterking van de administratieve organisatie heeft tot een aantal concrete resultaten geleid: Er zijn beleidsregels opgesteld voor toekenning van Wmo en jeugdzorgvoorzieningen waarin is opgenomen op welke gronden voorzieningen worden toegekend en afgewezen. Hierdoor is de toegang tot voorzieningen beter gereguleerd en is het mogelijk om nauwkeuriger te indiceren; Er zijn procesbeschrijvingen opgesteld voor aanvragen van Wmo- en Jeugdzorgvoorzieningen, zodat werkzaamheden efficiënter en effectiever op gestandaardiseerde wijze kunnen worden uitgevoerd; De financiële basis voor jeugdzorg en Wmo is op orde gebracht, waardoor er meer informatie beschikbaar is. Om meer resultaatgericht te werken is een programmastructuur ingevoerd en wordt er langs vier programmalijnen gewerkt. Voor elk van deze programma´s is een projectleider en een team geformeerd. Ook beleidsmatig zijn er stappen gezet die tot meer grip van de gemeente moeten leiden. In de nieuwe beleidsnota voor 2021- 2024 ´Samen werken aan een stevige sociale basis – doen wat nodig is´ van november 2020 worden de volgende uitgangspunten benoemd: Het beleid is erop gericht om de sociale basis in Culemborg te versterken.
Wmo- en jeugdzorg dienen zoveel mogelijk in de sociale omgeving geboden te worden. Pas als dat niet meer mogelijk is komen eerst collectieve en daarna (over het algemeen duurdere) maatwerkvoorzieningen in beeld. De toegang tot Wmo en jeugdzorgvoorzieningen wordt beter gereguleerd door de gemeente. Hiertoe wordt het bestaande wijkteam doorontwikkeld tot een integraal sociaal team waarin ook gemeenteambtenaren participeren. Het integrale team krijgt drie belangrijke functies: het fungeert als toegangspunt voor brede maatschappelijke zorg, het levert zelf lichte vormen van ondersteuning en is verantwoordelijk voor doorverwijzing. Hierbij wordt eerst gekeken naar lichte pagina 3/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
(collectieve) voorzieningen en pas daarna naar (dure) maatwerkvoorzieningen. Deze nieuwe werkwijze moet leiden tot minder bureaucratie en lagere kosten. Een tweede maatregel om de toegang te reguleren betreft de samenwerking met de huisartsen. Meer dan de helft van de cliënten komt via de huisarts terecht bij Wmo- en jeugdzorgvoorzieningen. Om deze toestroom beter te reguleren wordt de mogelijkheid voor een Praktijk Ondersteuner Huisartsen (POH) onderzocht. Deze POH verleent lichte zorg en kan eveneens doorverwijzen naar vormen van collectieve zorgvoorzieningen. Een derde en laatste belangrijke maatregel uit het beleidsplan betreft de gewijzigde inkoopstrategie. Op dit moment wordt de (Jeugd)zorg en maatwerkvoorzieningen Wmo via de regio Rivierenland ingekocht bij ongeveer vierhonderd verschillende organisaties. De samenwerking met zoveel verschillende organisaties is niet effectief en efficiënt gebleken. Daarom wil de gemeente in de nieuwe inkoopstrategie toe naar een brede samenwerking met een beperkt aantal zorgaanbieders. Ook worden alternatieve vormen van financiering onderzocht die budgetoverschrijdingen lastiger moeten maken. Hierbij wordt gedacht aan budgetplafonds en populatiebekostiging. Ten aanzien van deze beheers- en beleidsmaatregelen valt een aantal kritische kanttekeningen te plaatsen.
Zo wordt er met beperkte ambtelijke capaciteit op veel borden tegelijk geschaakt. Er worden veel initiatieven genomen die lang niet allemaal afgemaakt worden. Dat wordt deels veroorzaakt door de complexiteit van het beleidsveld. Een goed voorbeeld hiervan is de POH Jeugd. Al sinds 2017 wordt hierover gesproken, maar deze maatregel staat ´on hold´, dit keer omdat de huisartsen hier vanwege corona geen prioriteit aan - kunnen - toekennen. Zonder concrete afspraken met huisartsen, komt de POH-pilot niet van de grond1. Ook andere initiatieven worden gehinderd door gebrek aan ambtelijke capaciteit en sturing. In een eerder rapport van Berenschot 2 wordt bijvoorbeeld geadviseerd om een dashboard in te richten. Hier is verschillende keren een start mee gemaakt, maar het dashboard is nog steeds niet operationeel. Hetzelfde geldt voor de inrichting van een verplichtingenadministratie, die eveneens door Berenschot is geadviseerd, maar tot op heden niet is ingericht. Geconstateerd wordt dat er onvoldoende via een leer- en verbetercyclus wordt gewerkt. Een andere kanttekening betreft de onderbouwing van het beleid zoals beschreven in de beleidsnota ´Samen werken aan een stevige sociale basis´. De uitgangspunten en beleidsmaatregelen zijn kwalitatief beschreven, maar niet kwantitatief onderbouwd en concreet (SMART) uitgewerkt.
Hierdoor wordt niet duidelijk waarop wordt gestuurd en wanneer doelen gerealiseerd zijn. De conclusie met betrekking tot de grip op de kostenontwikkeling in het sociaal domein luidt dan ook dat er weliswaar hard gewerkt is om de grip op de financiën te versterken, maar dat er ook nog veel moet gebeuren. Het is aannemelijk dat de getroffen maatregelen zullen leiden tot de beoogde taakstelling van € 380.000,- . Uit het interview met de business controller sociaal domein blijkt dat er in 2020 een bezuiniging van rond de € 400.000,- kan worden gerealiseerd3; dit bedrag is bovendien (grotendeels) een structurele bezuiniging. De bezuiniging voor het jaar 2021 wordt op basis van de gerealiseerde maatregelen geraamd op ruim € 450.000,-. Bij deze bedragen zijn twee kanttekeningen te plaatsen. De eerste is dat nog niet bekend is of de gerealiseerde bezuinigingen teniet worden gedaan door nieuwe instroom in dezelfde voorzieningen. De tweede heeft betrekking op corona: het is nog onduidelijk in welke mate corona de toegang en de uitgaven in het sociaal domein beïnvloedt. Bovenop de gerealiseerde besparingen, worden er besparingen verwacht door beleidsmaatregelen die nog genomen moeten worden (integraal sociaal team, de POH en de gewijzigde inkoopstrategie).
1
Inmiddels is de POH pilot weer van start gegaan. Onverwachte tegenvallers in het sociaal domein gemeente Culemborg, 2019. 3 De definitieve cijfers waren ten tijde van het onderzoek nog niet bekend. 2
pagina 4/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
Deze te verwachten besparingen zijn niet gekwantificeerd, zodat er voor de jaren 2022 en verder geen inzicht is in budgetontwikkelingen. Met betrekking tot het derde onderzoeksonderwerp is het van belang dat de huidige overeenkomsten met dienstverleners in de Jeugdzorg aflopen per 1 januari 2023. De voorbereidingen voor de nieuwe aanbestedingsprocedure voor de inkoop van Jeugdzorg zijn inmiddels gestart. In deze fase wordt onderzocht of er met een andere bekostigingssystematiek meer grip op de financiën verkregen kan worden. De aanbesteding wordt georganiseerd op het niveau van de regio Rivierenland. Culemborg speelt hierbij momenteel een voortrekkersrol. In deze fase van voorbereiding is het belangrijk om de andere gemeenten te overtuigen van de noodzaak van de nieuwe strategie. Duidelijk is wel dat de ‘open house’4 constructie die heeft geleid tot een groot aantal aanbieders, deze keer niet gehanteerd zal worden. De gemeenteraad, tenslotte, wordt periodiek geïnformeerd over de kostenontwikkeling in het sociaal domein in het kader van de reguliere Planning en Control cyclus. Hiernaast ontvangt de raad incidenteel informatienotities bij budgetoverschrijdingen en externe rapportages. Raadsleden geven aan geen stuurinformatie te ontvangen. Hierdoor kunnen zij hun kaderstellende en controlerende rol onvoldoende vervullen.
Raadsleden geven aan alleen achteraf informatie te krijgen, waardoor zij alleen ‘in de achteruitkijkspiegel’ kunnen kijken, maar niet vooruit. Zo ontvangt de raad de kwartaalrapportages pas twee maanden na afloop van het betreffende kwartaal. Pas op dat moment hebben de leveranciers hun facturen ingediend en is er volgens de portefeuillehouder een betrouwbaar inzicht in de financiële ontwikkeling te geven. De raad geeft hiernaast aan behoefte te hebben aan meer duiding van de cijfers, zodat zij deze op juiste waarde kunnen schatten. Om meer grip te krijgen op het sociaal domein is de raad met de portefeuillehouder in het college gestart met een werkgroep ‘Sturing sociaal domein’. Deze werkgroep is drie keer bijeengekomen en heeft zich ten doel gesteld om de informatie van het college beter aan te laten sluiten op de sturingsvragen van de gemeenteraad. Het gaat hierbij vooralsnog om het stroomlijnen van informatieprocessen en nog niet over de inhoud van die informatie. Aanbevelingen Op basis van bovenstaande conclusies hebben wij onze aanbevelingen onderverdeeld in drie verschillende categorieën. De eerste categorie betreft de verdere ontwikkeling van het beleid. De tweede betreft de ambtelijke organisatie en de laatste categorie betreft de informatievoorziening aan de gemeenteraad. Ten aanzien van de ontwikkeling van het beleid doen wij de volgende aanbevelingen: 1.
Werk de beleidsnota nader uit met (financiële) beleidsdoelstellingen en koppel deze aan logische indicatoren zodat beleid geëvalueerd en ervan geleerd kan worden; 2. Verzamel en ontsluit financiële en inhoudelijke data om het beleid te onderbouwen en ontwikkelingen in het sociaal domein zichtbaar te maken. Door trends en ontwikkelingen in het sociaal domein te duiden, kunnen verrassingen als de budgetoverschrijding in 2019 worden voorkomen; 3. Stel duidelijke beleidsprioriteiten, onderbouw de keuzes voor deze prioriteiten en geef aan wanneer deze prioriteiten gerealiseerd worden, zodat zowel de gemeenteraad als het college van B&W hun sturende rol kunnen waarmaken en er volgens de Plan Do Check Act (PDCA) cyclus gewerkt kan worden.
4
Daarmee wordt bedoeld dat elke aanbieder die voldoet aan de gestelde eisen in de gelegenheid is om zorg aan te bieden.
pagina 5/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
Ten aanzien van de uitvoering van beleid doen wij de volgende aanbevelingen: • Er is een voorzichtig begin gemaakt met meer resultaatgericht werken in een programmastructuur. De programmalijnen moeten nader uitgewerkt worden in programmaplannen waarin SMART doelstellingen en planningen zijn opgenomen. Zorg verder voor een duidelijke taak- en bevoegdhedenverdeling en maak duidelijk wie welke rol vervult. • De rol van de business controller sociaal domein is kwetsbaar. Dit is een groot risico. Versterk daarom de rol van de business controller sociaal domein door die goed en structureel in te bedden in de bedrijfsvoeringsorganisatie. • Investeer in een breed toegankelijk en bruikbaar dashboard voor het sociaal domein zodat het inzicht in kostenontwikkeling toeneemt. Voeg op termijn extra functies toe aan het dashboard, zodat ook voor de gemeenteraad en het College van B&W informatie ´real time´ beschikbaar komt. Ten aanzien van de informatievoorziening aan de raad doen wij de volgende aanbevelingen: • Organiseer de ontwikkeling van een basisset van indicatoren voor de gemeenteraad in het sociaal domein, waarmee de raad aan de voorkant van het beleidsproces kan komen en de sturende rol kan waarmaken. Hierbij kan gebruik gemaakt van best practices van andere gemeenten en van benchmarks als waarstaatjegemeente.nl en de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein van de VNG.
• Maak SMART afspraken met het college van B&W over de verbetering van de stuurinformatie in het sociaal domein. • Faciliteer het beleidsvoornemen om datagestuurd te werken zoals beschreven in de beleidsnota ´Samen werken aan een stevige sociale basis – doen wat nodig is´ en maak hierover eveneens SMART afspraken met het college van B&W. De bestuurlijke reactie van het College van B&W op deze conclusies en aanbevelingen is opgenomen in hoofdstuk 7 van deze rapportage. De rekenkamercommissie wil het college van B&W graag bedanken voor deze constructieve reactie. Deze geeft geen aanleiding voor een Bestuurlijk Nawoord van de rekenkamercommissie.
pagina 6/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
1.
Inleiding
1.1
Aanleiding
Sinds de decentralisaties in het sociaal domein in 2015 is de gemeente Culemborg verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo), de Jeugdzorg en de Participatiewet. In 2015 en 2016 waren de middelen toereikend om het beleid uit te voeren. De beschikbare budgetten voor WMO en Jeugdzorg werden niet volledig besteed. In 2017 waren de kosten voor het sociaal domein en de rijksbijdragen met elkaar in evenwicht. In 2018 ontstond een tekort van 2,9 miljoen euro. Ook in 2019 werd een tekort verwacht van rond de 1,5 miljoen euro. In januari 2020 leidde een onverwacht extra tekort op de Wmo en Jeugdzorg van 0,5 miljoen euro tot het vertrek van de toenmalige portefeuillehouder. De tekorten worden deels veroorzaakt door een autonoom toegenomen vraag naar gemeentelijke voorzieningen; in het hele land worden gemeenten geconfronteerd met een stijgende vraag naar Wmo en (met name) Jeugdzorgvoorzieningen. Om het tij te keren heeft de gemeenteraad met ingang van 2020 een taakstellende bezuiniging van € 380.000,- vastgesteld in het sociaal domein. Om deze taakstelling te realiseren heeft het college van B&W een aantal concrete maatregelen voorgesteld. Hiernaast zou onderzocht worden of aanvullende maatregelen tot besparing kunnen leiden.
In de gesprekken die de rekenkamer heeft gevoerd met raadsfracties, de burgemeester en de gemeentesecretaris was het sociaal domein een terugkerend thema. Hierbij ging het met name om de vraag of het college wel voldoende grip heeft op de uitgaven en of in de huidige aanbestedingsprocedures in het sociaal domein hiermee voldoende rekening wordt gehouden. Gezien de actualiteit van het onderwerp, het grote financiële belang dat ermee is gemoeid en het advies van de Auditcommissie die voor de rekenkamer als klankbordgroep fungeert, heeft de rekenkamer ervoor gekozen om het sociaal domein als eerste onderzoeksonderwerp te kiezen. Daarbij spitst dit onderzoek zich, gezien bovenstaande ontwikkelingen, toe op de Wmo en jeugdzorg. Onder de term ‘sociaal domein’ wordt hieronder dan ook niet het gehele spectrum van het sociaal domein verstaan – dat immers ook terreinen als werk en inkomen, onderwijs, cultuur, veiligheid en sport kan omvatten – maar alleen de Wmo en de jeugdzorg.
1.2
Opdrachtformulering
Het doel van het rekenkameronderzoek is inzichtelijk te krijgen: • • • •
pagina 7/32
In welke mate de gemeente grip heeft op de kostenontwikkeling in het sociaal domein; Of aannemelijk is dat de voorgestelde maatregelen daadwerkelijk zullen leiden tot een structurele bezuiniging van 380.000 euro in het sociaal domein; Of de gemeente in de huidige aanbestedingsprocedures heeft ingebouwd dat zij meer grip heeft op de kostenontwikkeling in het sociaal domein; De wijze waarop de gemeenteraad betrokken wordt bij het beleid in het sociaal domein.
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
Om dit doel te bereiken, is een aantal onderzoeksvragen geformuleerd. De hoofdvraag van ons onderzoek luidt: Welke maatregelen zijn er genomen om de kosten in het sociaal domein te beheersen? Deze hoofdvraag valt uiteen in de volgende deelvragen: 1. Welke stuurinformatie wordt gebruikt om inzicht te krijgen in de kosten? 2. In welke mate is aannemelijk dat de voorgestelde maatregelen leiden tot structurele bezuinigingen? 3. Welke afspraken heeft de gemeente gemaakt met leveranciers over kostenbeheersing en op welke wijze wordt in de praktijk gevolg gegeven aan die afspraken? 4. Welke sturings- en (kosten)beheersingsmaatregelen heeft de gemeente vastgelegd in de huidige aanbestedingen? 5. Op welke wijze wordt de Raad betrokken bij beleid en uitvoering in het sociaal domein? 6. Krijgt de Raad voldoende informatie om de kaderstellende en controlerende rol uit te voeren? In onderzoeken van rekenkamers wordt veelal gebruik gemaakt van een normenkader, dat dienst doet om de verkregen informatie en inzichten te beoordelen. Dat is ook in dit onderzoek gebeurd. Daarbij zijn de normen gekoppeld aan de deelvragen. Het volledige normenkader en de uiteindelijke beoordeling van de verkregen inzichten is opgenomen in bijlage C.
1.3
Werkwijze en leeswijzer
Dit onderzoek is in drie fasen uitgevoerd in de periode november 2020-maart 2021. In de eerste fase is deskresearch gedaan en is het te hanteren normenkader opgesteld. Daarbij zijn relevante beleidsdocumenten, raadsvoorstellen en raadsbesluiten bestudeerd. Voor een breder inzicht in het vraagstuk rond ´grip in het Sociaal Domein´ zijn hiernaast eerdere rekenkamerrapporten en verscheidene VNG-rapporten bestudeerd. Op deze fase volgde een serie van vijftien interviews met sleutelpersonen binnen (en buiten) de gemeentelijke organisatie (zie bijlage 1). Daarnaast heeft op 16 februari een gesprek plaatsgevonden met een vertegenwoordiging uit de gemeenteraad. Hierbij zijn wij dieper ingegaan op de betrokkenheid van de gemeenteraad bij het sociaal domein en wijze waarop de kaderstellende en controlerende rol wordt uitgevoerd. In dit rapport wordt eerst de bredere context van het sociaal domein beschreven in hoofdstuk 2. In het daaropvolgende hoofdstuk wordt nader ingegaan op het beleid en de organisatie van de gemeente Culemborg met betrekking tot het sociaal domein. In dit hoofdstuk beschrijven wij de beleidsontwikkelingen en de wijze waarop deze tot meer grip op de kosten leiden. Hoofdstuk 4 gaat dieper in op de taakstelling en de maatregelen die zijn genomen om deze te realiseren.
Aan de hand hiervan worden in hoofdstuk 5 de verschillende deelvragen en de hoofdvraag van het onderzoek beantwoord. In de bijlagen wordt een overzicht gegeven van de documentatie die is bestudeerd (Bijlage A) en van de personen die zijn geïnterviewd (Bijlage B) in het kader van dit onderzoek. Bijlage C bevat het normenkader en de resultaten van de toetsing van de verkregen informatie aan de gehanteerde normen.
pagina 8/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
2.
Grip op het sociaal domein: inleiding en achtergronden
2.1
Inleiding
Sinds de decentralisaties in 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor het sociaal domein. In dit hoofdstuk beschrijven we kort de achtergronden van de ontwikkelingen die zich de afgelopen jaren hebben voorgedaan binnen het gemeentelijke sociaal domein, en waartoe deze ontwikkelingen anno 2021 hebben geleid. Daarbij gaan we ook in op de manier waarop de financiering van het sociaal domein is georganiseerd. Tenslotte benoemen we, aan de hand van enkele recente analyses, de verschillende factoren die de grip op het gemeentelijke sociaal domein beïnvloeden en de mogelijkheden die gemeenten hebben om deze grip te versterken.
2.2
Decentralisaties van transitie tot transformatie
Sinds 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor: • • •
arbeidsparticipatie; maatschappelijke ondersteuning; jeugdhulp.
Gemeenten kregen hierdoor te maken met een uitbreiding van bestaande taken en met nieuwe taken en bijbehorende financiële middelen. De motieven van het Rijk voor deze taakoverdracht liepen uiteen. Doelen die het Rijk voor ogen had, waren maatwerk, een integrale en samenhangende aanpak van problemen, meer zelfredzaamheid, minder intramurale zorg, meer preventie en lagere uitgaven. Tegelijkertijd nam het Rijk het initiatief tot een andere rolverdeling tussen overheid en burger, waarbij begrippen als ‘meedoen’, ‘zelf doen’ en de ‘participatiesamenleving’ centraal kwamen te staan. Deze grote operatie vond plaats in de nasleep van de financiële crisis. De veronderstelling was – niet alleen bij het Rijk, maar ook bij bijvoorbeeld de VNG – dat deze regelingen beter en efficiënter konden worden uitgevoerd door gemeenten, dichtbij de burger. Deze decentralisatie ging daarom gepaard met een korting van meer dan 20% op de budgetten. Volgens het Rijk was één van de manieren om deze efficiencykorting te realiseren de opschaling van kleinere gemeenten tot 100.000+ gemeenten door middel van gemeentelijke herindeling. Deze schaalvergroting, die het mogelijk moest maken efficiënter te werken, is nooit van de grond gekomen. Hiermee werd ook de mogelijkheid de nieuwe zorgtaken, waaronder specialistische zorg, uit te voeren op de juiste schaal veel moeilijker voor met name de kleinere gemeenten.
In de eerste fase, waarin de transitie plaatsvond van Rijk naar gemeenten, is het stelsel deels opnieuw ontworpen met nieuwe wet- en regeling en bijbehorende financiële en organisatorische verhoudingen en verantwoordelijkheden. In deze fase werd vanuit het Rijk extra budget beschikbaar gesteld om de overgang te versoepelen. Gemeenten hebben in deze eerste fase alle zeilen bijgezet om de hun toevertrouwde zorg en taken ook daadwerkelijk te kunnen verlenen. In deze fase waren gemeenten vooral gericht op de continuïteit van de zorg en het opdoen van ervaring met het nieuwe takenpakket. De afgelopen jaren is de fase van transformatie ingezet. Deze fase wordt gekenmerkt door een andere manier van werken voor professionals, een andere cultuur bij zorgaanbieders en gemeenten, en een andere houding bij de burger. Deze transformatie is in veel gemeenten nog gaande.
pagina 9/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
2.3
Organisatie van de financiering
De bijdrage die gemeenten sinds 1 januari 2015 van het Rijk ontvangen voor de uitvoering van taken in het sociaal domein, werd tot 2019 in de vorm van een integratie-uitkering uit het Gemeentefonds verstrekt: de ‘integratie-uitkering sociaal domein’. Deze constructie is zo toegepast om het budget onder gemeenten te verdelen op een manier die afwijkt van de bestaande verdeelsleutels. In 2019 is deze uitkering samengevoegd met de algemene uitkering uit het Gemeentefonds. De afgelopen jaren is daarbij gebleken dat de decentralisaties financieel zwaar drukken op gemeenten. Vooral op het gebied van de jeugdzorg zijn tekorten ontstaan, onder meer door de toename van het aantal personen met psychische klachten en van het aantal jeugdigen dat zorg nodig heeft5. Dit was in 2019 ook aanleiding voor de VNG om in een open brief het Rijk op te roepen meer te doen om gemeenten financieel te ondersteunen, omdat het Rijk de overgehevelde taken anders beter terug zou kunnen nemen6. Tegelijkertijd is het aantal mogelijkheden voor gemeenten om adequaat om te gaan met deze situatie en de kosten te beheersen, relatief beperkt door factoren die inherent zijn aan het stelsel7. Zo hebben gemeenten een zorgplicht, waardoor zij gehouden zijn zorg te verlenen wanneer een burger hier recht op heeft.
Veel regelingen in het sociaal domein zijn dan ook zogenaamde ‘open einderegelingen’, waarvoor geen maximumbudget bestaat. Als in gemeente X het budget voor GGZ-ondersteuning in de Jeugdzorg in het derde kwartaal volledig is uitgenut, kan een huisarts in oktober nog steeds een 18minner doorverwijzen naar de betreffende GGZ-voorziening. Dit voorbeeld laat direct een ander probleem voor gemeenten zien, namelijk de afhankelijkheid van derden in het sociaal domein, vooral wat betreft de verwijzingen naar zorg. Deze verwijzingen verlopen niet alleen via de gemeente, maar vooral via huisartsen, gecertificeerde instellingen en zorgaanbieders. Dat betekent dat de gemeente weinig grip heeft op de toegang tot de zorg die zij wel moet betalen: de verwijzer bepaalt, maar de gemeente betaalt.
2.4
Gebrek aan grip, een breed gevoeld probleem
Veel gemeenten proberen daarom hun grip op het sociaal domein te versterken. Begin 2020 voerde PBLQ in opdracht van Divosa, een quickscan uit naar grip in het sociaal domein met een analyse van 19 rekenkamerrapporten over dit onderwerp. Aanleiding voor dit onderzoek waren de oplopende tekorten, met name in de jeugdzorg. De bestudeerde rapporten zijn, ondanks de spreiding in gemeentegrootte en regio, opvallend eenstemmig in het benoemen van oorzaken voor de tekorten De belangrijkste oorzaken zijn: 1. Gemeenten hebben onvoldoende grip op de toegang tot de zorg; 2. In de inkoop- en bekostigingssystematiek kan meer aandacht besteed worden aan kostenbeheersing; 3. Het totaal volume aan geleverde jeugdhulp stijgt; 4. De oorspronkelijke transformatiedoelstellingen zijn nog niet gerealiseerd; 5. Er is in de uitvoering te weinig grip op de financiën; 6. Er is in de uitvoering te weinig grip op de effectiviteit van de zorg. In het onderzoek worden de volgende conclusies en aanbevelingen gedaan om meer grip te krijgen op de stijgende uitgaven in de jeugdzorg:
5
Zie bijvoorbeeld het recente rapport van AEF, Stelsel in groei. Een onderzoek naar financiële tekorten in de jeugdzorg (december 2020). 6 https://vng.nl/files/vng/brief_ad.pdf 7 Zie onder meer het rapport van Divosa en PBLQ over rekenkameronderzoek in het sociaal domein (2019) pagina 10/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
1. Investeer in een goede informatievoorziening. Bij beter beschikbare en meer gerichte sturings- en controle-informatie kan ook beter de koppeling worden gemaakt tussen doelen en resultaat. Zo kan de gemeente meer grip krijgen op trends en ontwikkelingen. Eveneens ontstaat dan eerder inzicht in de financiële afwikkeling en in de mogelijkheden tot bijstelling van de begroting, en kan eventueel tijdig ingegrepen worden bij dreigende budgetoverschrijding. Daarnaast moeten beleidsdoelstellingen geoperationaliseerd worden, zodat in de informatievoorziening een relatie gelegd kan worden met de voortgang van beleidsdoelstellingen en hier gerichter op gestuurd kan worden. 2. Versterk het inzicht in het jeugdhulpveld, en ontwikkel handvatten om invloed op toegangsverleners uit te oefenen. Verwijzers hebben directe invloed op de kosten, omdat zij de duur en intensiteit van jeugdhulp bepalen. Zorg dat beheerders van de toegang een goed overzicht hebben over het jeugdhulpveld, preventie en alternatieve, mogelijke lichtere, vormen van zorg. Als regievoerder van de toegang tot jeugdhulpverlening is het in de eerste plaats noodzakelijk dat de gemeente zelf goed zicht heeft op het door hun gecontracteerde aanbod. 3. Zorg voor meer grip op inkoop en resultaat.
Meer grip op inkoop en resultaat kan worden bewerkstelligd door te sturen op bekostiging en contractering, en de specifieke afspraken die in deze processen met zorgverleners worden gemaakt. Daarnaast lijkt een verschuiving van open-eind bekostiging, naar tenminste het instellen van budgetplafonds noodzakelijk. Budgetplafonds leiden ertoe dat gemeenten meer grip en regie krijgen op zorguitgaven. Ook voor de gemeenteraad is het lastig om grip te krijgen op het sociaal domein. Dat domein is van zichzelf al complexe materie gezien de vele regelingen, aanbieders, doelgroepen en financieringslijnen. Maar door de situatie die de afgelopen jaren op veel plaatsen is ontstaan, is het ook financieel lastig om grip te krijgen voor gemeenteraden. Zij worden hierdoor beperkt in de uitoefening van hun kaderstellende en controlerende taken. Dit komt ook naar voren in het Divosa onderzoek. Een van de conclusies is dat veel raden geen of onvoldoende informatie krijgen om hun kaderstellende en controlerende rol uit te voeren. Hiervoor ligt de bal volgens de onderzoekers niet alleen bij het college; de raden zijn zelf ook onvoldoende in staat om concrete en meetbare doelen te stellen, waardoor het lastig is om de juiste informatie aan te leveren. Een belangrijke aanbeveling van het onderzoek is daarom dat er geïnvesteerd moet worden in de raad om het sturend vermogen te versterken.
Hierbij wordt opgemerkt dat dit een zaak van lange adem is.
2.5
De VNG Visitatiecommissie sociaal domein
Voor de VNG is het sociaal domein een belangrijk thema, zowel in de dienstverlening als bij de lobby bij het Rijk om aanvullende middelen voor jeugdzorg en Wmo beschikbaar te stellen. In relatie tot dit onderzoek is het met name interessant om stil te staan bij de VNG Visitatiecommissie financiële beheersbaarheid sociaal domein. Vanaf 2019 bezoekt deze commissie jaarlijks vijftiengemeenten die ´worstelen met het krijgen en houden van grip op de uitgaven in het sociaal domein´. In de laatste tussenrapportage van de commissie worden de onderwerpen benoemd die bepalend zijn voor de mate van grip in het sociaal domein: •
•
pagina 11/32
De commissie constateert dat er bij veel gemeenten een gat is tussen de beleidsvisie en stuurinformatie. Beleid is vaak niet geoperationaliseerd in concrete en meetbare doelen, waardoor er zowel ambtelijk als bestuurlijk een gebrek aan grip wordt ervaren; Meer grip vraagt volgens de commissie om een goed samenspel tussen bestuur, toegang en uitvoering. Vertrouwen tussen raad, college en het ambtelijk apparaat is van essentieel belang
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
•
bij dit samenspel. Dat vertrouwen bevordert de vaststelling van eenduidige beleidsopdrachten in het sociaal domein. Dat vertrouwen, zo geeft de commissie aan, ontstaat door heldere afspraken te maken en deze ook na te komen. Afwijkingen zouden tijdig gemeld moeten worden, zodat aanvullende (beleids)maatregelen genomen kunnen worden; Grip vraagt ten slotte ook om meer kostenbewustzijn bij de toegang en een toeleiding naar passende zorg, hetgeen lang niet altijd de duurste zorg is.
Op basis van het Divosa onderzoek en het rapport van de VNG-visitatiecommissie financiële beheersbaarheid sociaal domein kan gesteld worden dat gemeenten de volgende interventies kunnen plegen om hun grip op het sociaal domein te versterken: • • • • •
Investeer in inzicht in, overzicht van en invloed op de toegang tot gemeentelijke zorgvoorzieningen; Zorg voor een goede visie op het sociaal domein en vertaal deze beleidsvisie door in operationele doelen waarop gestuurd kan worden; Ontsluit de (beschikbare) data en verbeter de informatievoorziening, zodat in de hele keten stuurinformatie tijdig beschikbaar is; Stuur bij de inkoop van de zorg op resultaten van de dienstverlening en de bekostiging en vergroot het kostenbewustzijn in de hele keten; Werk aan vertrouwen tussen de gemeenteraad, het college en het ambtelijk apparaat, maak goede afspraken en meld afwijkingen tijdig, zodat alle actoren hun rol goed kunnen vervullen.
Wij hebben deze vijf interventies in dit onderzoek gehanteerd als een praktische leidraad bij het beoordelen van de grip op het sociaal domein in Culemborg.
pagina 12/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
3.
Grip op het sociaal domein in de gemeente Culemborg: onderzoeksbevindingen
3.1
Inleiding
In het vorige hoofdstuk hebben we gezien welke factoren van invloed zijn op de gemeentelijke grip op het sociaal domein. In dit hoofdstuk gaan we dieper in op de maatregelen die in Culemborg in dit verband worden genomen aan de hand van de vijf interventies op het gebied van toegang, beleidsvisie, informatievoorziening, inkoop en vertrouwen die in het vorige hoofdstuk zijn benoemd. Voor een goed begrip van de bestuurlijke situatie, wordt daarbij eerst een overzicht gegeven van de belangrijkste ontwikkelingen op dit vlak.
3.2
Bestuurlijke tijdlijn sociaal domein in Culemborg
Zoals geschetst in de inleiding kampt de gemeente Culemborg sinds 2018 met een oplopend tekort in het sociaal domein, specifiek op de Wmo en jeugdzorg. Sinds de constatering van dit tekort is er veel gebeurd op politiek-bestuurlijk niveau. Om inzicht te krijgen in deze gebeurtenissen, worden ze hieronder kort beschreven in chronologische volgorde in een ‘tijdlijn’. De eerste jaren na de decentralisaties in het sociaal domein, beschikt de gemeente Culemborg over voldoende budget om de nieuwe taken uit te voeren. In 2015 en 2016 wordt er zelfs budget overgehouden. Het jaar daarop, in 2017, zijn de uitgaven en inkomsten met elkaar in evenwicht. En vanaf 2018 is er een tekort. In de informatienotitie aan de raad van 7 maart 2019 wordt de raad over de omvang van het tekort geïnformeerd. Het gaat om een bedrag van € 2,9 miljoen. Dit bedrag wordt veroorzaakt door € 1,3 miljoen aan nagekomen rekeningen uit de periode 2015 – 2017. De overige € 1,6 miljoen wordt veroorzaakt door overschrijdingen in voornamelijk de Jeugdzorg en Wmo. De feitelijke overschrijding op deze domeinen is twee keer zo hoog, maar wordt gecompenseerd door onderschrijdingen elders. In de notitie wordt voorgesteld om de budgetoverschrijding te dekken uit de bestemmingsreserve sociaal domein.
Op 30 april 2019 ontvangt de raad een informatienotitie met een beschrijving van de maatregelen die het college van B&W heeft genomen en zal nemen om meer grip te krijgen op de kostenontwikkeling in het sociaal domein. De belangrijkste maatregelen die aan de raad worden gepresenteerd zijn: • Berenschot heeft de opdracht gekregen om de financiële ontwikkelingen in beeld te brengen en trends te beschrijven. In aanvulling hierop kreeg Berenschot een tweede opdracht om een analyse te maken van de tekorten; • Er is een organisatie-ontwikkeltraject in gang gezet, dat moet leiden tot een zakelijker manier van werken in het sociaal domein (door werkplannen, beschrijvingen van werkprocessen en het optimaliseren van de administratie); • Onder het motto ´van data naar inzicht´ wordt samen met Berenschot gewerkt aan een dashboard voor het sociaal domein, zodat stuurinformatie tijdig beschikbaar komt. In aanvulling op deze maatregelen, die al in gang zijn gezet, worden aanvullende maatregelen gepresenteerd: • •
pagina 13/32
Er worden gesprekken met de huisartsen en verwijzers gevoerd om voorliggende voorzieningen beter te benutten; De PDCA cyclus wordt geoptimaliseerd;
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
•
Er wordt een nieuw beleidsplan ontwikkeld, waarin de outcome (maatschappelijke effecten) worden beschreven en duidelijke doelen worden gesteld.
Op 18 juni 2019 ontvangt de raad het Berenschot rapport, met daarin de volgende aanbevelingen: • Richt een dashboard in dat inzicht geeft in de actuele financiële situatie en trendmatige ontwikkelingen; • Richt de PDCA-cyclus in en benoem hierin verantwoordelijkheden van medewerkers; • Actualiseer het beleidskader. Het college geeft aan deze aanbevelingen ter harte te nemen. Op 16 juli 2019 ontvangt de raad een informatienotitie over de stand van zaken met betrekking tot de Wmo en jeugdzorg. In deze notitie wordt een verwacht tekort over 2019 aangekondigd van € 236.000 voor de Wmo en € 1,1 miljoen voor de Jeugdzorg. Het totale tekort over 2019 zal tussen de € 1 miljoen en € 1,5 miljoen bedragen. In de informatienota van 5 november 2019 wordt de raad geïnformeerd over het verder oplopend tekort. Het verwachte tekort over 2019 bedraagt op dat moment € 1,7 miljoen. Op 11 november 2019 wordt de conceptbeleidsnota ´Zorg voor elkaar´ naar de raad gestuurd. Het beleid is erop gericht om in de periode 2020 – 2023 structureel € 300.000,- te bezuinigen. In de bijlage bij de beleidsnota is een overzicht gepresenteerd van maatregelen die tot deze bezuiniging moeten leiden. Dit overzicht is in paragraaf 4.3 van deze rapportage opgenomen. In het overzicht wordt een onderscheid gemaakt tussen maatregelen die al in gang zijn gezet en maatregelen die nog onderzocht worden.
Bij de maatregelen zijn geen verwachte besparingen opgenomen. Op 21 januari 2020 ontvangt de raad de informatienotie Prognose Wmo en Jeugd 2019. Hierin wordt een stijging van € 500.000,- van de geprognotiseerde kosten gemeld. Ondanks de genomen maatregelen (er is een prognosemodel, de ambtelijke organisatie/financiële administratie is versterkt) komt dit extra tekort als een verrassing voor het college van B&W. Het extra tekort van € 500.000,leidt op 23 januari 2020 tot het vertrek van de toenmalige portefeuillehouder. Gezien het belang van en de uitdagingen in het sociaal domein wordt besloten om zo snel mogelijk in zijn opvolging te voorzien. Op 9 april 2020 wordt de nieuwe wethouder benoemd. Zij heeft als voormalig gedeputeerde van de provincie Noord-Holland veel ervaring in het sociaal domein. Op 29 oktober 2020 ontvangt de raad de informatienotitie Uitgavenontwikkeling WMO en Jeugd 2020, betreffende de periode tot en met juli 2020. Hierin wordt een kostenoverschrijding van € 67.000,gepresenteerd, waarin een coronacompensatie en een post onvoorzien zijn opgenomen. Ook wordt een overzicht gegeven van de realisatie van de bezuinigingsmaatregelen. Van de taakstelling van € 380.000,- is over de eerste helft van het jaar € 150.000,- gerealiseerd. Er worden aanvullende maatregelen onderzocht die per 2021 tot een verdere besparing moeten leiden.
Op 3 december 2020 neemt de raad de Beleidsnota Jeugd en Wmo 2021-2024 ´Samen werken aan een stevige lokale basis´ aan. De nota geeft de raad aanleiding tot het indienen van een aantal moties amendementen en wordt in gewijzigde vorm vastgesteld.
3.3
Maatregelen om de grip op het sociaal domein te versterken
3.3.1
Grip op de toegang verbeteren
In het rapport van Berenschot van juni 2019 wordt geadviseerd om de toegang tot jeugd- en Wmovoorzieningen op een andere manier te organiseren. Concreet wordt ten aanzien van de toegang geadviseerd om de onderdelen Jeugd, Wmo, minimabeleid en schuldhulpverlening, binnen de pagina 14/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
gemeente Culemborg in één integrale toegang te organiseren, die in de lijn onder één verantwoordelijk manager wordt geplaatst. De toegang is zoveel mogelijk onder één dak georganiseerd en besluitvorming vindt onafhankelijk plaats van de aanbieders van zorg. 8 Een tweede advies betreffende de toegang gaat over de verwijsfunctie van met name de huisartsen: Het valt op dat in Culemborg in vergelijking met andere gemeenten, een groot aantal van de verwijzingen loopt via de huisarts. Onderzoek (bij de huisartsen) is nodig om na te gaan waardoor het grote aantal doorverwijzingen wordt veroorzaakt. Op basis daarvan kan worden nagegaan of en zo ja op welke wijze het mogelijk is om het aantal doorverwijzingen terug te dringen.9 In de concept beleidsnota ´Zorg voor elkaar´ van 19 november 2019 wordt de integrale toegang wel genoemd, maar niet uitgewerkt of als speerpunt benoemd. Ook de verwijzingen door de huisartsen komen aan de orde. In de beleidsnota is aangegeven dat dit één van de pilotprojecten in het kader van de transformatie het aanstellen van een Praktijkondersteuner bij de huisartsen (POH) betreft. Uit de bijlage bij dit beleidsplan blijkt dat de huisartsen in Culemborg destijds zeer wisselend dachten over een praktijkondersteuner en niet altijd wilden meewerken. De middelen die voor de pilot met een POH waren gereserveerd (€ 71.000,-) zijn dan ook niet besteed.
In het kader van de taakstelling wordt de verbetering van de grip op de toegang door middel van een POH weer opgevoerd als een ´te onderzoeken maatregel´. Hierover zegt de bijlage bij de nota ´Zorg voor elkaar´ het volgende: Op dit onderdeel gaat het om verschillende acties: 1) verbeteren van signalering door toeleiders (zoals scholen) naar de huisarts, 2) samenwerken tussen huisartsen en wijkteam en 3) verbeteren jeugd GGZ expertise in de huisartsenpraktijk. Hiervoor wordt een externe projectleider aangesteld die een start maakt met het verstevigen van de relatie met de huisartsen. Door corona is het project in 2020 tijdelijk ´on hold´ gezet, omdat de huisartsen er vanwege de toegenomen drukte er geen prioriteit aan - kunnen - toekennen. Inmiddels is het project weer opgestart. In de beleidsnota ´Samen werken aan een stevige sociale basis – Doen wat nodig is´, speelt het sociaal wijkteam een belangrijkere rol in de toegang tot de zorg. Het wijkteam moet zich in de toekomst meer bezighouden met het bieden van lichte ondersteuning en krijgt, samen met de scholen, een rol toebedeeld bij de doorverwijzing naar zwaardere zorg.
De gemeentelijke teams Wmo en Jeugd worden geïntegreerd in het wijkteam, omdat de versterking van de wijkteams wordt gezien als essentieel onderdeel van de transformatie.10 Op ambtelijk niveau wordt er werk gemaakt van de doorontwikkeling van het Sociale Wijkteam. Sinds september 2020 is hiervoor een kwartiermaker aangetrokken, die de gemeentelijke Wmo- en Jeugdteams moet integreren in het bestaande wijkteam. Het doel is van het wijkteam een integraal toegangspunt voor zorg te maken, waarbij het wijkteam zelf lichte vormen van zorg en ondersteuning kan bieden. Daarnaast fungeert het wijkteam als doorverwijzer naar collectieve- en maatwerkvoorzieningen. Het wijkteam wordt gepositioneerd als netwerkorganisatie en heeft een spilfunctie in het sociaal domein.
3.3.2
Beleidsvisie sociaal domein
Om grip te krijgen op het sociaal domein, zo stelde de VNG-visitatiecommissie financiële sturing sociaal domein, is het van belang om te beschikken over een actuele visie en die door te vertalen naar concrete en meetbare beleidsdoelen. In het Berenschot rapport van juni 2019 komt dit beleidskader ook aan de orde. Dit rapport formuleert de volgende aanbeveling hierover: Stel dit jaar nog een geactualiseerd beleidsplan op. Het beleidsplan bevat SMART geformuleerde doelstellingen en een strategie hoe deze doelstellingen 8
Berenschot: ´Onverwachte tegenvallers sociaal domein gemeente Culemborg´ 18 juni 2019 pag. 17 Berenschot, Onverwachte tegenvallers sociaal domein gemeente Culemborg´ 18 juni 2019 pag. 17 10 Beleidsnota ‘Samen werken aan een stevige sociale basis’, pag. 9. 9
pagina 15/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
moeten worden gerealiseerd. Het plan omvat voorts een onderbouwde meerjarenraming van budgetten, uitgaven en aantallen.11 Het geactualiseerd beleidskader ´Zorg voor elkaar` wordt op 19 november van datzelfde jaar naar de raad gestuurd. Dit plan geeft enig inzicht in de aantallen cliënten en budgetten, maar bevat geen concrete doelstellingen, noch een strategie om deze te realiseren. In december 2020 wordt het nieuwe beleidsplan ´Samen werken aan een stevige sociale basis – doen wat nodig is´ naar de raad gestuurd. In dit nieuwe beleidsplan ontbreekt het wederom aan concrete en meetbare beleidsdoelstellingen. Ook een financiële doorvertaling van het beleid naar een meerjarenraming en een jaarbegroting ontbreekt. De nota is voornamelijk kwalitatief van aard en bevat weinig kwantitatieve gegevens over (ontwikkelingen in) het sociaal domein Het beleidsplan wordt door de raad vooral beschouwd als visiedocument, maar biedt hierdoor geen aangrijpingspunten voor stuurinformatie en periodieke sturing door de raad.
3.3.3
Informatievoorziening en -ontsluiting
In het hierboven genoemde Berenschot rapport wordt geadviseerd om een dashboard voor het sociaal domein in te richten. Dit dashboard zou niet alleen financiële informatie moeten bevatten, maar ook inhoudelijke indicatoren als ontwikkelingen in aantallen cliënten en soorten behandelingen. Deze informatie maakt het mogelijk om tijdig bij te sturen. Met de komst van een business controller voor het sociaal domein in mei 2020 worden concrete stappen gezet om de financiële informatie over het sociaal domein gestructureerd in kaart te brengen. Ook zet de business controller de eerste stappen voor het dashboard. De opdracht tot het bouwen van het dashboard is in januari 2021 verstrekt. Er is gekozen voor een beperkt ‘standaard’ dashboard dat gekoppeld is met het financiële systeem Suite, waarin de clientinformatie zit. Omwille van de snelheid van oplevering en vanuit kostenoverwegingen wordt in eerste instantie niet voorzien in een koppelen met het tweede financiële systeem ´Key to Finance´. Op termijn is het dashboard uit te breiden met nieuwe stuurinformatie. Daarnaast blijft de mogelijkheid bestaan om in de toekomst eventueel gebruik te maken van een vergelijkbare voorziening (datawarehouse) die is ingericht door de gemeente Tiel.
3.3.4
Inkoop van de zorg
De inkoop van Wmo- en jeugdzorg voor de gemeente Culemborg is op verschillende niveaus belegd. Specialistische jeugdzorg (jeugdbescherming, jeugdreclassering en jeugdzorgplus voorzieningen) worden door de regio Gelderland-Zuid ingekocht. De overige Wmo- en jeugdzorg wordt door de regio Rivierenland ingekocht. De regio Rivierenland heeft deze voorzieningen ingekocht via een zogenaamde open-house aanbesteding. Deze vorm van aanbesteding biedt niet een beperkt aantal geselecteerde zorgaanbieders, maar alle zorgaanbieders in de regio die daarvoor in aanmerking komen de mogelijkheid biedt zorg te verlenen. Dit heeft ertoe geleid dat er tussen de 400 en 480 zorgaanbieders actief zijn in Culemborg, waarvan de meesten over een beperkt zorgaanbod beschikken. Het contracten relatiemanagement is met zoveel aanbieders niet goed in te richten en de controle op tarieven en het aanbod schiet tekort. Bovendien leidt deze situatie tot een moeilijk te beheren facturenstroom. Daarom wordt mede door Culemborg het initiatief genomen om de inkoop op een andere leest te schoeien. Dat is inmiddels gerealiseerd voor de huishoudelijke hulp, waarvoor met circa zes aanbieders een overeenkomst voor een periode van vier jaar is gesloten.
De huidige overeenkomsten voor de jeugdzorg en maatwerkvoorzieningen Wmo zijn verlengd tot één januari 2023 om voldoende tijd te hebben om de inkoop op een andere manier te organiseren. Hierbij gaat het niet alleen om het 11
Berenschot, Onverwachte tegenvallers sociaal domein gemeente Culemborg´ 18 juni 2019 pag. 20.
pagina 16/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
terugbrengen van het aantal aanbieders, maar ook om een andere wijze van financieren. Zo wordt onderzocht of het mogelijk is om overeenkomsten met budgetplafonds te sluiten. Daarnaast wordt onderzocht of er volgens een systematiek van populatiebekostiging gewerkt kan worden. Dit betekent dat leveranciers niet meer per behandeling vergoed krijgen (P * Q financiering) maar een lumpsumbedrag gebaseerd op de populatie van Culemborg. Dat kan alleen als er met een beperkt aantal leveranciers wordt samengewerkt. Met deze nieuwe contractvorm zou de zorg dichtbij de inwoners georganiseerd worden. Dat zou betekenen dat een deel van het zorgaanbod overgeheveld worden naar de algemene voorzieningen. Niet alle gemeenten in de regio Rivierenland lijken even enthousiast voor deze nieuwe manier van inkopen. Ook moeten hierover nog gesprekken gevoerd worden met aanbieders. Het is dus nog onzeker of deze nieuwe vorm van populatiebekostiging straks daadwerkelijk in praktijk kan worden gebracht.
3.3.5
Vertrouwen tussen gemeenteraad, het college van B&W en de ambtelijke organisatie
Het rapport van de VNG-visitatiecommissie benoemt het vertrouwen tussen raad, college en ambtelijk apparaat als voorwaarde voor een goed ‘samenspel’ tussen bestuur, toegang en uitvoering binnen het sociaal domein, en daarmee ook voor grip op dit domein. De tekorten van de afgelopen jaren hebben dit vertrouwen geen goed gedaan. Met de komst van een nieuwe wethouder en het in gang zetten van een aantal beheersmaatregelen, lijkt er een begin gemaakt met het herstel van het vertrouwen. Dat herstel is nog wel broos. Uit ons gesprek met raadsleden bleek dat zij zich nog onvoldoende geïnformeerd voelen om de sturende rol van de raad waar te kunnen maken. De raadsleden waren van mening dat zij nog geen stuurinformatie over het sociaal domein hebben ontvangen, maar op basis van de beschikbare informatie voornamelijk in de ´achteruitkijkspiegel´ kijken. Het dominante perspectief is nog steeds dat de raad achteraf wordt geconfronteerd met zaken die niet goed zijn gegaan. Raadsleden zien wel verbetering en realiseren zich dat grip op het sociaal domein een zaak van lange adem is. De portefeuillehouders in het college zijn optimistischer.
Het sociaal domein ligt vanwege budgetoverschrijdingen nog wel onder een vergrootglas, maar nu de taakstelling in 2020 gerealiseerd lijkt en ook de informatie in de PenC cyclus is verbeterd, kan de raad op reguliere wijze de kaderstellende en controlerende rol in het sociaal domein spelen. ´We zitten op de goede weg´ is het dominante perspectief van de ambtelijke organisatie. Het kostenbewustzijn in de ambtelijke organisatie is hoog. Binnen de organisatie is er het besef dat het anders moet. Naar mening van betrokkenen in de organisatie wordt de raad goed meegenomen in het sociaal domein. Het is wel woekeren met de beperkte capaciteit. De betrokkenen lopen tegen de grens aan van wat haalbaar is. Hierbij wordt aangegeven dat de prioriteitstelling en projectsturing nog niet goed op orde zijn, waardoor het vaak lang duurt om concrete resultaten te boeken.
pagina 17/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
4.
Realisatie van de taakstelling
4.1
Inleiding
In reactie op de budgetoverschrijdingen binnen het sociaal domein vanaf 2018 heeft de gemeenteraad besloten tot een taakstelling van € 380.000,- per jaar. 2020 is het eerste jaar dat deze taakstelling gerealiseerd moest worden. In dit hoofdstuk beschrijven wij eerst hoe de organisatie de bezuinigingsopgave intern heeft aangepakt. Vervolgens geven we een overzicht van de getroffen bezuinigingsmaatregelen en van de besparingen die met deze maatregelen zijn gerealiseerd in 2020 en kunnen worden gerealiseerd in 2021. Tot slot kijken we vooruit naar de periode na 2021 om te beoordelen of de genomen maatregelen voldoende zijn om de taakstelling ook op de langere termijn te kunnen blijven realiseren.
4.2
Aanpak bezuinigingsopgave
Voor de realisatie van de bezuinigingsmaatregelen is in eerste instantie de werkgroep ´Grip op financiën´ opgericht. De business controller en de consulenten/kwaliteitsmedewerkers Jeugd en Wmo zijn de constante factoren in deze werkgroep. In deze werkgroep zijn bezuinigingsmogelijkheden op het gebied van jeugdzorg en Wmo geïnventariseerd en is er een financiële prognose gemaakt. Vervolgens hebben de leden van de werkgroep onderzocht hoe deze bezuinigingen in praktijk konden worden gerealiseerd. Na enige tijd is deze werkgroep echter weer gestopt. Uit verschillende interviews kwam naar voren dat hiervoor uiteenlopende redenen waren, gerelateerd aan de werkwijze en de organisatorische inbedding: • • • •
De status van de werkgroep was niet voor iedereen duidelijk; dat geldt eveneens voor de opdrachtgever- en opdrachtnemersrol; De werkgroep kende een wisselende bezetting; De voortgang van de werkzaamheden werd onvoldoende bewaakt; Sommige medewerkers gaven aan dat er onvoldoende focus en gebrek aan continuïteit was.
De in gang gezette acties zijn wel voortgezet, en hebben effect gesorteerd (zie hieronder). De controller voor het sociaal domein houdt de voortgang van de bezuinigingen bij in een Excel-bestand en weet welk deel van de taakstelling is gerealiseerd. Zij is de enige die wij spraken die beschikt over de laatste stand van zaken; ook teamleiders verwijzen naar de controller voor het laatste overzicht van de bezuinigingen. Deze werkwijze maakt de bezuinigingsoperatie wel kwetsbaar. In het interne memo ´herstructureren overleggen sociaal domein´ van 15 januari 2021 komt de werkgroep ´Grip op financiën´ niet meer terug. Er wordt gekozen voor een programmastructuur met vier verschillende programmalijnen. De vierde programmalijn is ´Kostenbeheersing en bezuinigingsmaatregelen´. De business controller is (beoogd) projectleider van deze programmalijn. In het programmateam zit de teamleider Wmo/jeugd. De directeur bedrijfsvoering is ambtelijk opdrachtgever van het programma, agendalid en lid van de stuurgroep. Het memo betreft een voorstel, maar inmiddels is deze structuur geëffectueerd.
4.3
Resultaten over 2020 en vooruitblik voor 2021
Op 19 november 2019 heeft de raad een overzicht gekregen van mogelijke maatregelen die getroffen kunnen worden om de taakstelling te realiseren. Een aantal maatregelen is dan al in gang gezet en aantal moet nog op haalbaarheid worden onderzocht. Het betreft geen limitatieve opsomming van bezuinigingsmaatregelen, maar een ´levend document´ waar nieuwe maatregelen aan toegevoegd pagina 18/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
kunnen worden. Er zijn geen (indicatieve) bedragen gekoppeld aan de maatregelen, zodat onduidelijk is wat het bezuinigingspotentieel is en per wanneer dat gerealiseerd zou kunnen worden. Op 29 oktober 2020 wed de raad geïnformeerd over de realisatie van de taakstelling in de eerste helft van dat jaar. Van de € 380.000 is in deze periode € 150.000,- gerealiseerd. In hetzelfde document wordt aangegeven welke aanvullende bezuinigingsmaatregelen nog worden onderzocht. Op 12 januari hebben wij in het kader van dit onderzoek de business controller sociaal domein gesproken. In dit gesprek zijn voorlopige inzichten ter sprake gekomen over de te realiseren bezuinigingen. Op dat moment werd een bezuiniging voorzien van circa € 400.000,-. Definitieve cijfers waren nog niet bekend12.
4.4
Maatregelen voor de langere termijn
Met betrekking tot de periode vanaf 2021 is het hiernaast van belang op te merken dat in de Kadernota 2021 en verder en de bijbehorende Nota bezuinigingen voor de jaren 2021-2024, vastgesteld in juni 2020, de volgende substantiële besparingen op de beleidsterreinen Wmo en Jeugd zijn opgenomen:
Besparingen WMO/Jeugd (€)
2021
2022
2023
2024
267.000
527.000
524.500
622.000
Deze bedragen zijn gebaseerd op een breed palet aan maatregelen, die worden beschreven en gekwantificeerd in de Nota bezuinigingen: • • • • • • • • • • • • •
Stopzetten vergoeding eigen bijdrage Wmo Tegengaan stapelingen jeugdhulp Beperken van dagbehandelingen van LVB-kinderen Transitie naar preventie van GGZ Slimmer inkopen PGB controles Aanscherpen beleidsregels gehandicaptenparkeerkaart Ontmoediging van kortlopende huishoudelijke ondersteuning Ritten door taxibedrijf Versis versoberen Verminderen van het aantal zorgaanbieders Het aanbrengen van zorgplafonds Zorgaanbieders verplichten niet alleen specialistische maar daarnaast ook lichtere zorg aan te bieden Verlagen van de subsidie voor de voorziening Linawijs
De Nota bezuinigingen maakt duidelijk dat het hierbij gaat om ‘extra bezuinigingen die met ingang van 2021 aanvullend gerealiseerd worden’. Ze staan daarmee los staan van de maatregelen op het terrein van Jeugd en Wmo die hierboven worden genoemd, maar vertonen daar wel enige overlap mee (vooral op het gebied van inkoop). Deze maatregelen en de bijbehorende besparingen laten zien dat er ook voor de periode na 2021 nog een vrij groot besparingspotentieel is op het gebied van Jeugd en Wmo.
12
De definitieve bezuiniging over 2020 wordt naar verwachting binnenkort naar de raad gestuurd in de voorjaarsrapportage 2021 of een tussentijdse informatienotitie.
pagina 19/32
30 april 2021
Grip op kosten in het sociaal domein van Culemborg
5.
De raad en het sociaal domein
5.1
Inleiding
Het spreekt voor zich dat de raad hoge prioriteit toekent aan het sociaal domein. Het betreft immers een omvangrijk beleidsterrein met een grote impact op de Culemborgse samenleving en een grote impact op de gemeentelijke begroting. De informatiepositie van de raad bepaalt in belangrijke mate de wijze waarop de raad de kaderstellende en controlerende rol kan vervullen. In paragraaf 3.2 is in de ‘bestuurlijke tijdlijn’ een beeld gegeven van welke informatie over het sociaal domein op welk moment naar de raad is gestuurd. In paragraaf 3.3.5 werd gesteld dat vertrouwen tussen de gemeenteraad, het college van B&W en het ambtelijk apparaat van groot belang is om effectief te sturen in het sociaal domein is de rol van de raad al kort aan de orde geweest. De dominante perspectieven van deze verschillende gemeentelijke actoren zijn in deze paragraaf kort beschreven. In dit hoofdstuk gaan wij dieper in op de manier waarop raadsleden hun rol in het sociaal domein ervaren. Dat doen wij aan de hand van een verslag van het gesprek dat wij op 16 februari hebben gevoerd met leden van de raadswerkgroep sociaal domein. Dit is een informele werkgroep die vanuit het perspectief van de raad tracht om de grip op het sociaal domein te versterken.
5.2
Gesprek met raadsleden
Om het gesprek te structureren, is gebruik gemaakt van stellingen. Deelnemers gaven met een cijfer aan of zij het helemaal eens (1) of helemaal oneens (5) waren met de stelling, waarna per stelling werd doorgesproken over de context. Stelling 1: Als raad worden wij goed geïnformeerd over de financiële ontwikkelingen in het sociaal domein De aanwezige leden waren het niet eens met deze stelling, die voornamelijk met vieren werd gescoord. Veel deelnemers aan de discussie waren van mening dat de raad wel regelmatig werd geïnformeerd, maar dat er te weinig context bij de cijfers gegeven werd, waardoor het lastig was de financiële ontwikkelingen te duiden. Een van de aanwezigen vertelde dat de organisatie wel haar best doet, maar herinnerde er ook aan dat er in 2017 al een rapport van de Rekenkamer lag over indicatoren in het sociaal domein, dat er in 2018 een onderzoek was geweest door Movisie en in 2019 een rapport van Berenschot was opgeleverd. In dat laatste rapport werd bijvoorbeeld geadviseerd dat er een verplichtingenadministratie ingericht moest worden. Inmiddels is de gemeente twee jaar verder, maar is dat nog steeds niet gerealiseerd. Gesteld werd dat de gemeenteraad nog geen grip heeft, maar vooral veel geduld. Het gebrek aan sturingsmogelijkheden wordt als zorgelijk ervaren.
Met de huidige informatie kijkt de raad alleen in de achteruitkijkspiegel en kan de sturende rol niet waarmaken. De raad loopt dus nog steeds achter de feiten aan. Stelling 2: Als raad worden wij tijdig geïnformeerd over ontwikkelingen in het sociaal domein zodat wij kunnen sturen. Ook met deze stelling waren de leden het duidelijk niet eens. De score was gelijk verdeeld over vieren en vijven. De deelnemers gaven aan dat de raad niet kan sturen wegens de eerdergenoemde ‘achteruitkijkspiegel’, die de raad belemmert vooruit te kijken en kaders te stellen om financiële problemen te voorkomen. De raad loopt hierdoor achter de feiten aan en wordt telkens ingehaald door de realiteit. Dit werd nader toegelicht aan de hand van enkele voorbeelden. Zo ontving de raad vorig pagina 20/32