3 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver Culemborg
Tekst van het document
Cultuurhistorische quickscan
Ontwikkelingsgebied Houtvijver/meubelfabriek Parallelweg Oost 12 Onderzoek i.o.v. gemeente Culemborg
11 november 2022
COLOFON Cultuurhistorische quickscan ontwikkelingsgebied meubelfabriek Parallelweg Oost 12 Culemborg
Houtvijver
&
Status geen Opdrachtgever Gemeente Culemborg Contactpersoon: de heer C. Huurman, adviseur Erfgoed Postbus 136 4100 AC CULEMBORG Onderzoek en rapportage drs. F.A.C. Haans, bnb drs. J. de Jong Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het Monumenten Advies Bureau. NB: Op de afbeeldingen in deze rapportage kunnen auteursrechten van toepassing zijn. Wij zijn niet aansprakelijk voor schade, die voortkomt uit het ongeoorloofd gebruik van het beeldmateriaal in deze uitgave. Met betrekking tot het beeldmateriaal hebben wij ons best gedaan om alle rechthebbenden te achterhalen en deze te vermelden in de bijschriften dan wel de bronnen. Als u van mening bent dat uw beeldmateriaal zonder voorafgaande toestemming is gebruikt, neem dan contact met ons op. © Monumenten Advies Bureau – Nijmegen, 11 november 2022
blad 2 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
MONUMENTEN ADVIES BUREAU bureau voor architectuur- en bouwhistorisch onderzoek, cultuurhistorische gebiedsanalyses, restauratie, onderhoud en bouwtechnisch onderzoek, publieksvoorlichting en publicaties over cultuurhistorie drs. C.J.B.P. Frank drs. F.A.C. Haans, bnb mw. drs. C.H.J.M. van den Broek drs. J. de Jong ing. G. Korenberg, bnb mw. drs. M. Lemmens D. Schaars Ma. Mw. drs. L. Valckx Bredestraat 1 6542 SN NIJMEGEN tel: 024-3786742 info@monumentenadviesbureau.nl www.monumentenadviesbureau.nl
blad 3
INHOUD
4 BOUWHISTORISCHE QUICKSCAN
39
4.1 De bouw van het veilinggebouw
39
4.2 Omvorming van het veilinggebouw tot meubelfabriek
44
1 INLEIDING
6
2 GEBIEDSBIOGRAFIE
10
4.3 Omvorming van de meubelfabriek tot sigarenfabriek
44
2.1
Inleiding
10
4.4 Opnieuw een meubelfabriek na de oorlog
46
2.2
Prestedelijk landschap
10
4.5 Bouw bedrijfshal aan meubelfabriek (1960)
49
2.3
Aanleg spoorlijn Utrecht - ‘s-Hertogenbosch
14
4.6 Verbouw woonhuis van meubelfabriek (1965)
51
2.4 Houtvijver
15
4.7 Bouw nissenhut voor meubelfabriek (1972)
53
2.5 Fabrieksgebouw
23
4.8 Hoogspanningsruimte en loodsen voor meubelfabriek
53
2.6 Terrein met grasveld en parkeerplaatsen
27
4.9 De architecten Gijsbartus Prins (1852-1933) & Cornelis Prins (1886-1944)
57
2.7 locatie in breder perspectief
28
4.10 Documentatie van het fabriekscomplex
64
3 ANALYSE VAN HET ONTWIKKELINGSGEBIED
31
5 WAARDERING
71
3.1 Stedenbouwkundige karakteristiek 3.1.1 Inleiding 3.1.2 Prestedelijke verkaveling 3.1.3 Historische wegen 3.1.4 Bebouwingskarakteristiek 3.1.5 Water 3.1.6 Inrichting van open ruimten en groen 3.1.7 Zichtlijnen 3.1.8 Conclusie
31 31 31 31 33 34 35 36 36
5.1
Bijzondere waarden
71
5.2
Conclusie: kenmerken, behouden en/of beschermen
72
blad 4 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
6 BRONNEN EN LITERATUUR
75
6.1
Bronnen
75
6.2
Internet
75
6.3
Literatuur
75
GROTE AFBEELDINGEN: Blad 3 Fragment van een luchtfoto van Culemborg, in 1930 vervaardigd door Aero Foto Nederland (bron: Regionaal Archief Rivierenland, inventarisnummer 1236-585). Blad 9 Fragment kadastrale veldkaart, sectie C, archiefnummer 149, dienstjaar 1953 (bron: www.kadaster.nl). Op deze kaart staan de eigenaren van de houtvijver vermeld: P.G.A. Verwoerd en A.S. van Ledder-Hulsebosch (firma). De veldtekening vermeld ‘water’ op de plek van het perceel en langs de perceelsgrens aan noord- en zuidzijde ‘bovenkant talud’. De gronden achter de meubelfabriek waren in gebruik als boomgaard. Blad 28: Reclame van Houtzagerij Verwoerd, datering onbekend (bron: Regionaal Archief Rivierenland, inventarisnummer 1236-4025). Blad 36: foto van de houtvijver (MAB, 12 oktober 2022).
blad 5
1
INLEIDING
Het ontwikkelingsgebied Houtvijver Parallelweg Oost 12 bevat een perceel met een grote vijver die verbonden was aan een houtzagerij/houthandel (waar in het verleden hout te wateren werd gelegd) en daarnaast op een nagenoeg identiek perceel gelegen bedrijfsbebouwing (kantoorvilla met aansluitende bedrijfshallen en loodsen) en parkeerterrein. De percelen grenzen aan de Parallelweg Oost, oostelijk van het thans in ontwikkeling zijnde stationsgebied. Binnen die ontwikkelingen wordt ook gedacht aan ontwikkeling van woningen rond het station. De verschillende ontwikkelende partijen willen hier ook op enige wijze op inspelen door op dit ten opzichte van het station gunstig gelegen terrein woningbouw te realiseren. Er komt veel druk op het gebied rond de spoorzone van heel wat particuliere ontwikkelaars, zelfs al voor het mogelijk bouwen van studentenhuisvesting voor Utrechtse studenten. De gemeente vindt het van belang om de planvorming eerst goed in te bedden in een integrale nieuwe visie over de spoorzone. Nu is er aan de achterzijde van het station bij de Parallelweg Oost een grote parkeerplaats, terwijl het plein aan de voorzijde van het station niet doet vermoeden dat er een oude stadskern is. Inmiddels zijn de ideeën over de benutting van stations en de spoorzone blad 6 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
veel meer inclusief geworden, waarbij gestreefd wordt naar een alzijdige invulling. De binnen de ontwikkeling van de onderzochte percelen gewenste sloop en nieuwbouw vormen potentieel een bedreiging voor eventueel aanwezige archeologische en bovengrondse cultuurhistorische waarden. Om die aanwezige waarden in beeld te krijgen heeft in een eerder stadium (juni 2019) de ontwikkelaar Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie een archeologische en cultuurhistorische inventarisatie laten uitvoeren. Het rapport van Vestigia is in september 2019 besproken in de Erfgoedcommissie. De commissie was van mening dat op het archeologisch bureauonderzoek van het rapport niet zo veel was af te dingen. Daaruit blijkt dat in archeologische zin er weinig meer te halen valt in dit gebied. De aandacht die in het rapport van Vestigia aan de cultuurhistorische waarden wordt besteed achtte de commissie echter onvoldoende. De cultuurhistorische aspecten worden volgens de commissie in het rapport onvoldoende uitgewerkt en de uiteindelijke afweging van de waarden is onvoldoende onderbouwd. De commissie stelde: Het belang van de voormalige veilinghal, later onder meer meubelfabriek, komt maar mager uit de verf. De waarde van het gebouw en van het werk van de architect, die voor Culemborg belangrijk is, wordt niet onderkend.
Gewezen wordt op de memoriewaarde van het voorste gedeelte van de voormalige veilinghal, met zijn licht expressionistische architectuur Er wordt niet ingegaan op de ensemblewaarde noch op de architectuurwaarde. Er ontbreekt een specifieke plattegrond van het ensemble. De meubelfabricage is, eerst in de binnenstad en later rond het spoor, een belangrijk element in de geschiedenis van Culemborg. De houtvijver hoorde bij een ander complex, namelijk dat van de houtzagerij. Het hout werd gewaterd in de vijver. Er ontbreekt nu een analyse van de houtvijver. De commissie was van mening dat voor het verdere vervolg een nadere analyse van de cultuurhistorische waarden nodig is.
kantoren en de spoorzone. De analyse heeft de vorm van een beknopte gebiedsbiografie en is dus een verdieping van het in 2019 uitgevoerde onderzoek van Vestigia dat in de vorige paragraaf is genoemd. De quickscan zoomt vervolgens in op de binnen het onderzoeksgebied aanwezige bijzondere ruimtelijke structuren, gebouwen en andere historisch relevante artefacten. Het fabriekscomplex en de naast gelegen vijver met groenstructuren langs de randen komen hier aan de orde. De inventarisatie, de analyse, de bevindingen en waarderingen worden verder uitgewerkt. De waardevolle onderdelen (structuren, gebouwen, ruimten) worden gevisualiseerd op een inventarisatiekaart.
Vogelvlucht van het stationsgebied naar het noorden gezien. Foto: De Gelderlander/ William Hoogteyling.
Een nieuwe cultuurhistorische quickscan De gemeente heeft uiteindelijk besloten om het Monumenten Advies Bureau in te schakelen om het door de commissie gewenste nadere onderzoek te laten plaats vinden naar de cultuurhistorische kwaliteiten, waarbij het focus ligt op de ontwikkelingen van het gebied na 1900, toen de houtvijver en het naastgelegen veilingcomplex tot stand kwamen. Het quickscan-onderzoek geeft een analyse van het ontwikkelingsgebied, waarin zoals gezegd nader wordt ingegaan op de ontwikkelingsgeschiedenis van dit gebied vanaf 1900. Vastgesteld wordt hoe de voorgeschiedenis was, welke transformaties heeft het gebied ondergaan en welke tijdslagen zijn nog zichtbaar. Uiteraard worden historische en ruimtelijke verbanden gelegd met de omliggende woonbuurt
De Houtvijver gezien naar het oosten.
blad 7
Doel Deze cultuurhistorische quickscan heeft tot doel om de ontwikkelingsgeschiedenis van het ontwikkelingsgebied Houtvijver beknopt te beschrijven, de stedenbouwkundige en architectonische aspecten te duiden en de specifieke cultuurhistorische waarden in kaart te brengen. De verzamelde informatie en de waardering dienen als onderbouwing voor eventueel te maken keuzes inzake transformatie, instandhouding en/of zelfs bescherming van de cultuurhistorisch waardevolle aspecten. Daarnaast worden aanbevelingen gedaan om het verleden op te pakken als inspiratiebron voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen en opgaven. Tot slot worden suggesties gegeven om de unieke geschiedenis van het ontwikkelingsgebied Houtvijver beleefbaar te maken bij ruimtelijke transformaties.
teksten uit het rapport uit 2019. In hoofdstuk 3 zoomen we in op de ontwikkelingen na 1900. Hier wordt ingegaan op de ligging en de ruimtelijke ontwikkeling van het gebied en zijn omgeving, de stedenbouwkundige kenmerken en het karakter van de architectuur. Na de cultuurhistorische waardering wordt een opsomming gegeven van de belangrijkste (behoudenswaardige) objecten, structuren en historisch-ruimtelijke karakteristieken. In hoofdstuk 4 worden met het oog op toekomstig gebiedsontwikkeling aanbevelingen gedaan ten aanzien van het behoud en de versterking van cultuurhistorische waarden en historisch-ruimtelijke karakteristieken. Het rapport sluit af met een overzicht van gebruikte bronnen en literatuur. Drs. F.A.C. Haans, bnb & drs. J. de Jong (Monumenten Advies Bureau) Nijmegen 11 november 2022
Veldwerk en bronnenonderzoek Het veldwerkonderzoek vond plaats op woensdag 12 oktober 2022 en had het karakter van een cultuurhistorische veldverkenning vanaf de openbare weg en een rondgang over het terrein, waarbij de gebouwen van buiten af zijn gefotografeerd en onderzocht. Daarnaast vond er aanvullend literatuur- en bronnenonderzoek plaats. Dit gebeurde aan de hand van relevante literatuur en websites (ook kadastraal onderzoek middels de Kadasterviewer), maar ook door het inzien van bouwtekeningen en ander archiefmateriaal. Dit materiaal is beschikbaar gesteld door het Regionaal Archief Rivierenland. Verder is de reeds bijeen gebrachte informatie uit het onderzoek van Vestigia gebruikt om het geheel aan te vullen. Rapport De ruimtelijke ontwikkeling van het gebied als geheel wordt beknopt beschreven in hoofdstuk 2. Hierbij is onder meer gebruik gemaakt van
blad 8 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
De houtvijver (Bomenput) gefotografeerd omstreeks 1965. Op de achtergrond rechts boven staat de Beatrixschool. Bron: Regionaal Archief Rivierenland.
2 2.1
2.2
GEBIEDSBIOGRAFIE
INLEIDING
De voormalige houtvijver ligt ten zuiden van de historische binnenstad van Culemborg. De locatie ligt aan de noordoostzijde van de Parallelweg-Oost, die evenwijdig loopt aan de spoorlijn Utrecht-’s-Hertogenbosch. De aanleg van deze spoorlijn in 1868-1870 vormde een belangrijke impuls voor de industriële ontwikkeling van Culemborg. Rond 1900 vormden de glasblazerij, stoelmakerij en sigarenmakerij de belangrijkste takken van industrie in de gemeente Culemborg.1 Ook de geschiedenis van de onderzoeklocatie Houtvijver is nauw verbonden met het industriële verleden van de stad. Daarnaast herinnert het voormalige veilinggebouw aan de opkomst en bloei van de fruitteelt in de Betuwe. In het onderzoeksgebied komen dan ook meerdere verhaallijnen over de geschiedenis van Culemborg samen. In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op deze historisch-ruimtelijke ontwikkeling en de historische gelaagdheid van het gebied. In de volgende hoofdstukken zullen de verschillende historische objecten en structuren die te onderscheiden zijn binnen het onderzoeksgebied, worden geanalyseerd en geduid.
1 Provincie Gelderland (1993): Monumenten Inventarisatie Project - Gemeentebeschrijving
Culemborg. Oosterbeek. blad 10 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
PRESTEDELIJK LANDSCHAP
In het onderzoek “Plangebied Houtvijver Parallelweg 12, gemeente Culemborg. Een Archeologische en Cultuurhistorische inventarisatie en Waardering, en aanvullend inventariserend veldonderzoek” wordt ingegaan op de ontginningsgeschiedenis van het onderzoeksgebied en zijn omgeving: “Het plangebied is gelegen in een gebied dat van oudsher de naam ’t Zand of Agter ’t Zand draagt. Het wordt – in tegenstelling tot Lanxmeer verder naar het zuiden – gekenmerkt door een blokverkaveling. Het behoorde vanwege de ligging op het hoogste stuk van de stroomrug tot de oudste ontginningsgebieden rond Culemborg en is waarschijnlijk al in de 10e of 11e eeuw in cultuur gebracht. Waarschijnlijk speelde de adellijke familie Caets hierbij een belangrijke rol. Hun versterkte huis stond in Agter ’t Zand. Lanxmeer daarentegen draagt met zijn langgerekte strokenverkaveling, veel kenmerken van een cope- ontginning, zoals we die uit het UtrechtsHollandse veengebied kennen. Deze is waarschijnlijk pas een of twee eeuwen later in cultuur gebracht. Het gebied van Agter ’t Zand kende lang een volledig agrarisch gebruik en was tot diep in de 19e eeuw goeddeels onbebouwd.
Het hoofdwegenpatroon (…) in en rond Agter ’t Zand (…) blijft ook tot die tijd onveranderd.” Op navolgende pagina is de ligging van het onderzoeksgebied weergegeven op een grondgebruikskaart, die vervaardigd is op basis van kadastrale minuutplans uit de periode 1811-1832.
Gedigitaliseerde kadastraal minuutplan uit 1811-1832 (bron: www.hisgis.nl). De onderzoekslocatie(binnen de rode cirkel) ligt in een gebied dat destijds geheel onbebouwd was en in gebruik als bouwland.
blad 11
Uit het kadastraal minuutplan 1811-1832 blijkt dat de gronden aan het begin van de 19de eeuw in gebruik waren als bouwland. Langs de randen van het ontginningsgebied waarbinnen de onderzoekslocatie is gelegen, liepen twee uitvalswegen: van Culemborg richting Buurmalsen (herkenbaar in het tracé van de Lanxmeersestraat-Rijksstraatweg), respectievelijk van Culemborg richting Beesd (herkenbaar in het tracé van de Stationssingel en een gedeelte van Parallelweg-West). Deze wegen hadden een enigszins slingerend beloop dat samenhing met de ligging van het riviertje De Meer en het natuurlijk reliëf van de naastgelegen oeverwal. Uit navolgende kaarten die ontleend zijn aan de gemeentebeschrijving die is opgesteld in het kader van het Monumenten Inventarisatie Project, blijkt dat de Lanxmeersestraat-Rijksstraatweg als ontginningsas van het gebied ten westen van het riviertje De Meer heeft gediend. De weg van Culemborg richting Beesd werd aangelegd tussen 1326 en 1609. Hoogstwaarschijnlijk vond deze ruimtelijke ingreep plaats in het kader van de uitbreiding van Culemborg met de Nieuwstad omstreeks 1390.
De stedenbouwkundige structuur van Culemborg in 1326 en 1609 (bron: Provincie Gelderland, 1993).
blad 12 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
In het gebied tussen beide historische uitvalswegen is op basis van het kadastraal minuutplan een aantal ontginningsblokken te onderscheiden, die zich kenmerkten door verschillen in de breedte en diepte van kavels. De scheiding tussen deze ontginningsblokken is in de huidige stedenbouwkundige structuur nog herkenbaar in de ligging van straten: Vijverstraat, Gerard Revestraat, Frederik van Eedenlaan, Herman Gorterpad Anna Blamanweg en Douwes Dekkerpad.
geleidelijke ontwikkeling van het gebied, waarbij vanaf het einde van de negentiende eeuw langs bestaande wegen nieuwe bebouwing werd gerealiseerd op agrarische kavels. Daarnaast vond in de jaren 40 en 50 van de vorige eeuw tussen de Stationssingel en Meerlaan een kleinschalige stadsuitbreiding plaats. De percelering is daarbij ten dele van invloed geweest op de vormgeving van de stedenbouwkundige opzet. Vooral aan de ligging van de straat Achter ’t Zand en de oriëntatie van de langsgelegen woonblokjes is de historische verkavelingsstructuur nog goed af te lezen. Binnen het onderzoeksgebied is het prestedelijke verkavelingspatroon herkenbaar gebleven. De breedte van de drie kavels van de houtvijver (perceelnummer 1220), het voormalig fabriekscomplex Parallelweg-Oost 1212a (perceelnummer 1435) en naastgelegen terrein met grasveld en parkeerplaatsen (perceelnummers 3253/3278) komt overeen met de breedte van de oude akkers die aan het begin van de 19de eeuw aanwezig waren.
Fragment van kadastraal minuutplan 1811-1832, Culemborg, sectie C, blad 1 (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, inventarisnummer MIN05032C01, bewerkt door MAB), met aanduiding riviertje De Meer (blauw), historische wegen (geel), grenzen tussen ontginningsblokken (groen) en begrenzing onderzoeksgebied (rood).
Ook op perceelsniveau is de prestedelijke inrichting van het cultuurlandschap nog redelijk goed herkenbaar in het gebied tussen de twee historische uitvalswegen. Allereerst is dit het gevolg van de
Projectie van prestedelijk verkavelingspatroon en weg op actuele luchtfoto (bron: www.hisgis.nl, bewerkt door MAB). Het onderzoeksgebied is groen gearceerd.
blad 13
2.3
AANLEG SPOORLIJN UTRECHT - ‘S-HERTOGENBOSCH
In 1868-1870 werd de spoorlijn Utrecht-’s-Hertogenbosch aangelegd. Het ontginningsgebied Achter ’t Zand werd door deze nieuwe ruimtelijke structuur doorsneden. Evenwijdig aan het spoor werd de Parallelweg-Oost aangelegd, die aan de westzijde werd begeleid door een brede watergang. Deze weg sloot aan op de Stationssingel, die samenvalt met het tracé van de historische uitvalsweg naar Beesd. De Stationssingel ging samen met een nieuwe weg die lag tussen de spoorlijn en de Parallelweg-Oost onderdeel uitmaken van de route tussen het spoorwegstation en de historische binnenstad. Tot de jaren 30 van de twintigste eeuw kwam slechts op enkele plekken langs deze verbinding nieuwe bebouwing tot stand, voornamelijk langs de Stationssingel bij de aansluiting met de Westersingel (thans Triosingel). Langs de Parallelweg-Oost werd in 1919 een veilinggebouw gerealiseerd in opdracht van de ‘Veilingsvereeniging Culemborg en Omstreken’. In de jaren 20 werd ten noorden van dit pand een waterpartij gegraven, die dienstdeed als houtvijver voor de houtzagerij A.S. Verwoerd. In de navolgende paragrafen wordt nader ingegaan op de historischruimtelijke en functionele ontwikkeling van het veilinggebouw en de houtvijver.
blad 14 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
Fragment van een kaart met wegen, voetpaden en tramwegen in de gemeente Culemborg, in 1889 vervaardigd door G.J. Thieme uit Arnhem (bron: (bron: Regionaal Archief Rivierenland, inventarisnummer 1158-425). Het onderzoeksgebied is rood omcirkeld.
2.4 HOUTVIJVER Houtzagerij A.S. Verwoerd In 1875 vestigde houtzagerij A.S. Verwoerd zich aan de Rijksstraatweg. Deze zagerij was een voortzetting van houtzaagmolen ‘De Luchtendans’. Uit een topografische kaart uit 1870 blijkt dat er destijds al sprake was van het stoomhoutzagerij.2 Antonius Stephanus Verwoerd was een zoon van Johannes Verwoerd en de vader van Piet George Alaid Verwoerd. Een advertentie uit 1866 laat zien dat de familie Verwoerd al voor de vestiging van de houtzagerij actief was in de houthandel. Zoon Piet George Alaid werd de opvolger van Adrianus Verwoerd in de ‘Stoomhoutzagerij A.S. Verwoerd’.
Advertentie van J. Verwoerd te Culemborg in het Algemeen Handelsblad van 13 maart 1866 (bron: www.delpher.nl).
Stamboom van Antonius Stephanus Verwoerd (bron: www.genealogieonline.nl).
Topografische kaart 1870 (bron: www.topotijdreis.nl). 2 De database ‘Verdwenen molens’ (www.molendatabase.org) toont geen voorganger van
de stoomhoutzagerij in de vorm van een windmolen. blad 15
Bericht in De Telegraaf van 15 januari 1896 (bron: www.delpher.nl).
Krantenbericht in ‘Het Nieuws van den dag’ van 26 februari 1887 (bron: www.delpher.nl), geplaatst namens Stoomhoutzagerij A.S. Verwoerd.
blad 16 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
Plakzegel van de in 1875 opgerichte houthandel en -zagerij Verwoerd, gelegen voor aan de Weidsteeg, hoek Rijksstraatweg te Culemborg. In 1976 verhuisde het bedrijf naar Heesselt Datering 1905-1915 (bron: Collectie Gelderland, inventarisnummer F1070).
Het bedrijf van Antonius Stephanus Verwoerd stond ook wel bekend als “Stoomhoutzagerij De Witte Raaf”. Deze naam hout verband met de ligging van één van de terreinen van het bedrijf op de hoek van de Lanxmeersestraat met de Weidsteeg. Op deze plek die gelegen was buiten de omwalling van de stad en op Beusichems grondgebied, stond eeuwenlang herberg “De Witte Raaf”. In de loop der tijd is het complex verschillende keren uitgebreid. In de jaren 90 van de vorige eeuw werd op het terrein van houtzagerij De Witte Raaf het verzorgingshuis De Kulenburg gebouwd.3 Houtzagerij Verwoerd, collectie Fa. S.A. Verwoerd, datering onbekend (bron: Regionaal Archief Rivierenland, inventarisnummer 1236-4027).
Foto van Houtzagerij A.S. Verwoerd (bron: Genootschap A.W.K. Voet van Oudheusden, 2004).
Houtzagerij Verwoerd, collectie Fa. S.A. Verwoerd, datering onbekend (bron: Regionaal Archief Rivierenland, inventarisnummer 1236-4028).
Zagerij Verwoerd verhuisde in 1976 van Culemborg naar Heesselt. In dat jaar zal vermoedelijk ook de houtvijver buiten gebruik zijn gesteld. Blijkens het Handelsregister Tiel
1975-2002 werd de B.V. Hardhouthandel en Zagerij A.S. Verwoerd te Heesselt in 1990 uitgeschreven (bron: www.geldersarchief.nl).
3
blad 17
In 1922 richtte zoon Piet Georg Aleid Verwoerd samen met zijn zwager Gerard Frederik van Leddem Hulsebosch het ‘Winterberger Houtbedrijf’ op. De plaats Winterberg ligt in het Duitse Sauerland. Hout dat in deze streek werd gewonnen, verscheepte het bedrijf over de rivier naar Culemborg. De boomstammen werden van de haven door de stad naar de houtvijver aan de Parallelweg-Oost vervoerd.4 Vanwege de familiebanden zal het ‘Winterberger Houtbedrijf’ intensief hebben samengewerkt met houtzagerij A.S. Verwoerd.5 In ieder geval bevestigt een kadastrale veldkaart uit 1953 (pagina 9) dat de houtvijver in eigendom was van een firma van P.G.A. Verwoerd en dat A.S. van Ledder-Hulsebosch (een zoon van Gerard Frederik) aanwezig was bij de inmeting van het perceel. Behalve de namen van de eigenaren vermeldt de kadastrale veldkaart ‘water’ ter plaatse van het perceel van de houtvijver en langs de perceelsgrens aan noord- en zuidzijde staat ‘bovenkant talud’.
Foto uit het archief van Houtzagerij Verwoerd, datering onbekend (bron: Regionaal Archief Rivierenland, inventarisnummer 1236-4057). 4 K. van de Vate en J. van Unen, 2017
Oprichtingsakte ‘Winterberger Houtbedrijf’ uit 1922 (bron: K. van de Vate en J. van Unen, 2017).
5 In het kader van deze cultuurhistorische quickscan is deze relatie tussen deze firma’s niet
nader onderzocht. blad 18 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
Functie en ligging van de houtvijver6 De houtvijver van houtzagerij A.S Verwoerd aan de Parallelweg-Oost werd aangelegd ten behoeve van het wateren van hout. Deze behandelingswijze heeft als doel om de verwerkbaarheid te verbeteren, de duurzaamheid van het hout te verhogen en het werken van hout na droging te verminderen. Bij dit procedé worden vers gekapte, ongezaagde boomstammen gedurende een periode van negen maanden tot drie jaar bewaard in en/of onder water. Na het wateren is het ontschorsen, verzagen en schillen makkelijker. Bovendien gaat het drogen sneller en gelijkmatiger en krijgt het hout een beter absorptievermogen. In zijn algemeenheid geniet een locatie van een houtvijver bij de kap- of verwerkingsplaats de voorkeur vanwege de beperking van transportkosten. In het geval van de houtvijver aan de Parallelweg-Oost geldt dat de waterpartij weliswaar niet op het terrein van de houtzagerij zelf lag, maar wel op zeer geringe afstand daarvan. Het transport tussen de haven, de houtvijver en het terrein van de houtzagerij op de hoek van de Lanxmeersestraat met de Weidsteeg vond vermoedelijk over de weg plaats, maar mogelijk ook over de stadsgracht en het riviertje De Meer. Op een topografische kaart uit 1916 is tussen het riviertje en de houtvijver een smalle watergang zichtbaar.
Het is in het kader van dit verkennend onderzoek niet duidelijk geworden of deze watergang een rol vervulde in het transport van het bedrijf. Bovendien is geen informatie bekend over het inwateren van de houtvijver. Op een topografische kaart uit 1870 is wel te zien dat de smalle watergang waarlangs de watervijver werd aangelegd aan de zuidzijde aansloot op een lange watergang die parallel aan de spoorweg
was gegraven en waarin verschillende sluisjes en duikers lagen. Deze watergang waterde richting het noordwesten af. Vermoedelijk vond vanuit deze watergang de aanvoer van vers water naar de houtvijver plaats. Gelet op de ligging van de locatie en de kenmerken van het historisch watersysteem zal er geen sprake zijn geweest van stromend water in de houtvijver, hetgeen wel de voorkeur heeft bij het wateren van gevelde boomstammen.
Foto uit het archief van Houtzagerij Verwoerd Houtzagerij Verwoerd of Lange Jan, datering onbekend (bron: Regionaal Archief Rivierenland, inventarisnummer 1236-4242).
6 Deze beschrijving is in belangrijke mate ontleent aan de publicatie: Benthem, M. van & M. Massop (1999): Het wateren van hout. Naar een verbeterde kwaliteit van Nederlands hout. Amsterdam. blad 19
Historisch-ruimtelijke ontwikkeling houtvijver Het is niet bekend in welk jaar de houtvijver aan de Parallelweg-Oost is gegraven. De waterpartij wordt voor het eerst weergegeven op een topografische kaart uit 1916. De houtvijver heeft dan al zijn kenmerkende langgerekte vorm die samenhangt met het verkavelingspatroon van het prestedelijk cultuurlandschap. Op de topografische kaart staan ook de stoomzaagmolen en houtzagerij De Witte Raaf aangeduid. Op een luchtfoto van Culemborg uit 1924 is te zien dat in de houtvijver boomstammen drijven. Rondom de vijver staat nog geen opgaande beplanting. Deze luchtfoto toont ook de twee terreinen van houtzagerij A.S. Verwoerd langs de Lanxmeersestraat. Op deze terreinen liggen stapels boomstammen in de buitenlucht en staan verschillende werkplaatsen en droog- en opslagloodsen.
Fragment van een luchtfoto van Culemborg, datering 1924, vervaardigd door Fototechnische Dienst Luchtvaartafdeeling (bron: Beeldbank Defensie, inventarisnummer 2155_004560).
blad 20 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
Fragment Chromotopografische kaart 1916 (bron: www.topotijdreis.nl)
Op basis van luchtfoto’s uit de jaren 30 en 60 van de vorige eeuw wordt
geconcludeerd dat de vorm van de houtvijver in de loop der tijd enigszins is gewijzigd. Zowel aan de zuidwestzijde als aan de noordoostzijde lijkt een gedeelte van de vijver verdwenen door demping. Op een luchtfoto uit 1938 is - door het contrast vanwege sneeuwval - nog duidelijk zichtbaar dat de waterpartij nagenoeg doorloopt tot aan de Parallelweg-Oost, terwijl op een luchtfoto uit 1964 aan deze zijde duidelijk een voorterrein met een trechtervormige toerit is te onderscheiden. Op een historische foto van het terrein uit de jaren 60 is eveneens het voorterrein aan de zijde van de Parallelweg-Oost weergegeven. Mogelijk hield de inkorting verband met de ruimtelijke ontwikkelingen in de omgeving, waardoor er rondom de vijver minder ruimte kwam om te manoeuvreren. Ook wijzigingen in het transport kunnen aanleiding zijn geweest voor de aanleg van een laad- en losplaats aan de kop van de vijver. In de noordwestelijke hoek van het terrein stond aan de rand van de waterpartij een kraan, die vermoedelijk bestond uit een eenvoudige stalen constructie van drie staanders met een hefarm op een betonnen onderplaat. Bij de kraan stonden enkele kleine bouwwerken, waarin zich mogelijk een motor bevond die de kraan aandreef. Aan de noordoostzijde was een klein gedeelte van het perceel van de houtvijver eerder al verkocht, gelet op een grenscorrectie op de kadastrale hulpkaart uit 1950.
Fragment van een luchtfoto van Culemborg, in 1930 vervaardigd door Aero Foto Nederland (bron: Regionaal Archief Rivierenland, inventarisnummer 1236-585).
Luchtfoto van Station Culemborg, datering 28 februari 1938, vervaardigd door Fototechnische Dienst Lunchtvaartafdeeling (bron: Beeldbank Defensie, inventarisnummer 20211-5074).
blad 21
Fragment van een luchtfoto van Culemborg uit 1964 (bron: Regionaal Archief Rivierenland, inventarisnummer 1236-2612).
Schaatswedstrijden op de bomenput van houtzagerij Verwoerd achter Beatrixschool (bron: Regionaal Archief Rivierenland, inventarisnummer 1236-115).
Houtzagerij Verwoerd, collectie F.A. S.A. Verwoerd, vermoedelijk vervaardigd in de jaren 60 (bron: Regionaal Archief Rivierenland, inventarisnummer 1236-4031). Achter de houtvijver zijn de Vijverlaan en Beatrixschool zichtbaar. blad 22 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
2.5 FABRIEKSGEBOUW Veilinggebouw, sigarenfabriek en meubelfabriek Het pand Parallelweg-Oost 12-12a werd in 1919 gebouwd als veilinggebouw voor de ‘Veilingvereeniging Culemborg en Omstreken’. In 1929 werd het complex herbestemd als meubelfabriek. Al in 1933 kreeg het pand een nieuwe bestemming als sigarenfabriek. De huurder van het gebouw was de Nederlandsche Sigarenfabriek SUJABO - vernoemd naar de tabakleverende gebieden Sumatra, Java en Borneo - die eerder gevestigd was in twee schuren aan de Buitenmolenstraat. Deze sigarenfabriek produceerde de merken Vasco, Kortenaer en Sujabo. Rond 1942 werd de fabriek stilgelegd en vervolgens gevorderd door de Organisation TODT, die de ruimte tot magazijn van de Duitse troepen inrichtte. Na 5 september 1944 (Dolle Dinsdag) vond in het fabrieksgebouw opslag van munitie en wapens door de Wehrmacht plaats. Na de Tweede Wereldoorlog werd het pand opnieuw in gebruik genomen als tabaksfabriek. Toen het in de jaren 50 slechter ging met de sigarenmakerij verhuisde de Nederlandsche Sigarenfabriek SUJABO naar een kleiner pand aan de Zuiderwal.7 Uit de kadastrale hulpkaarten en een veldschets uit 1953 blijkt dat het complex destijds in handen kwam van firma A. van Heusden F.P. zn.. Het pand werd in gebruik genomen als meubelfabriek. In 1969 werd de fabriek van de firma A. van Heusden F.P. zn. vanwege bedrijfseconomische redenen gesloten.
Links: Advertentie in de Nieuwe Apeldoornsche Courant van 19 september 1925 (bron: www.delpher.nl). Rechts: Merken van de Nederlandsche Sigarenfabriek Sujabo: Kortenaer, Graaf Robert, Subajo (bron: www.vansintbrink.eu). De fabriek was sinds 1932 gevestigd aan de Parallelweg-Oost 12-12a.
7 Eillebracht, A. & J. Grimbergen & P. Schipper (1986) De sigarennijverheid in Culemborg. Mensen en fabrieken. Culemborg: Uitgeverij G.J.L. Koolhof. blad 23
Krantenartikel in Het Volk van 14 februari 1934 (bron www.delpher.nl).
blad 24 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
Krantenartikel in De Volkskrant van 3 oktober 1969 (bron: www.delpher.nl).
Historisch-ruimtelijke ontwikkeling fabrieksgebouw Het oorspronkelijke veilinggebouw wordt voor het eerst weergegeven op een kadastrale hulpkaart uit 1921. Op het achterterrein van dit pand stond geen bebouwing. Op basis van historische luchtfoto’s uit de jaren 30 van de vorige eeuw en een kadastrale veldkaart uit 1953 wordt geconstateerd dat de overige gronden op het perceel in gebruik waren als boomgaard. Omstreeks 1953 vond volgens een kadastrale hulpkaart aan de noordoostzijde een grenscorrectie plaats, die anticipeerde op een ruimtelijke ontwikkeling. Op een kadastrale hulpkaart is op deze plek een blokje van zeven woningen met bergingen ingetekend. Het betreft de nog bestaande geschakelde woningen aan de Vijverstraat 1 t/m 13. Vanaf de jaren 50 werden op het achterterrein van het fabriekscomplex verschillende loodsen bijgebouwd. Op een luchtfoto uit 1989 is te zien dat een groot deel van het perceel rond destijds bebouwd was. Aan de voorzijde van het terrein lag tussen het oorspronkelijke fabrieksgebouw en de Parallelweg-Oost een kleine tuin. Met uitzondering van een naaldboom in de voortuin lijkt geen sprake te zijn geweest van substantiële beplanting op het perceel.
Fragment luchtfoto Culemborg, in 1989 vervaardigd door Jacqueline Midavaine (bron: Regionaal Archief Rivierenland, inventarisnummer 1236-3930).
blad 25
Kadastrale hulpkaart Culemborg, sectie C, archiefnummer 98, dienstjaar 1921 (bron: www.kadaster.nl).
Kadastrale hulpkaart Culemborg, sectie C, archiefnummer 155, dienstjaar 1950 (bron: www.kadaster.nl). blad 26 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
Kadastrale hulpkaart Culemborg, sectie C, archiefnummer 171, dienstjaar 1953 (bron: www.kadaster.nl).
Kadastrale hulpkaart Culemborg, sectie C, archiefnummer 187, dienstjaar 1958 (bron: www.kadaster.nl).
2.6 TERREIN MET GRASVELD EN PARKEERPLAATSEN Historisch-ruimtelijke ontwikkeling Aan de zuidoostzijde van het voormalige fabrieksgebouw ligt een terrein met een grasveld en parkeerplaatsen (perceelnummers 3253/3278). Dit kavel vormt een overblijfsel van een zeer langgerekt perceel dat aan het begin van de 19de eeuw voorkwam en dat na de aanleg van de spoorlijn en Parallelweg-Oost overbleef. In het register dat behoort bij het kadastraal minuutplan 1811-1832 wordt aangegeven dat de ‘Oud Roomsche Kerk te Culemborg’ destijds eigenaar van de gronden was. Op een schetskaart uit 1953 werd de Oud Katholieke Gemeente van Culemborg ook nog als eigenaar van dit kavel vermeld. Het grondgebruik als bouwland bleef in de tussenliggende periode eveneens ongewijzigd. Wel was inmiddels aan de zijde van de Parallelweg-Oost een woning gebouwd, die voor het eerst ingetekend is op een kadastrale hulpkaart uit het dienstjaar 1928. Ook werd een deel van het perceel verkocht ten behoeve van de bouw van een blokje geschakelde woningen aan de Vijverstraat. De gronden lijken op een luchtfoto uit 1989 nog steeds in gebruik te zijn als bouwland. Op het naastgelegen perceel aan de zuidoostzijde stond een grote boomgaard. Omstreeks 2002 kwam op dit naastgelegen perceel nieuwe bebouwing tot stand (Godfried Bomansstraat 2-2a t/m c).
Tevens werd tegen de grens van dit bouwperceel de Godfried Bomansstraat aangelegd. Nadien zijn op het naastgelegen perceel aan aantal nieuwbouwprojecten gerealiseerd. In 2005 is op de plek van de woning uit ca. 1928 een nieuw kantoorgebouw tot stand gekomen. Ten behoeve van het parkeren zijn op het onbebouwde perceel twee parkeerplaatsen aangelegd. Een gedeelte van het kavel is ingericht als grasveld.
Kadastraal minuutplan, Culemborg, sectie C, archiefnummer 111, dienstjaar 1928 (bron: www.kadaster.nl).
blad 27
2.7 LOCATIE IN BREDER PERSPECTIEF Handels- en industriestad Culemborg In voorgaande paragrafen is ingegaan op de historisch-ruimtelijke ontwikkelingen binnen het onderzoeksgebied. Daaruit kwam naar voren dat de gronden en gebouwen vanaf het begin van de 20ste eeuw verschillende functies hebben gehad:
Veilinggebouw Sigarenfabriek Meubelfabriek Houtvijver behorende bij een elders gelegen houtzagerij
De plek vertelt door deze combinatie van functies een belangrijk verhaal over de geschiedenis van Culemborg als handels- en industriestad. De oprichting van het veilinggebouw in 1919 is verbonden met de opkomst van de fruitteelt in de Betuwe vanaf het einde van de 19de eeuw en de betekenis van Culemborg als regionaal handelscentrum. Daarnaast was Culemborg het middelpunt van de tabaksverwerkende industrie in Gelderland. In de stad waren zeer veel sigarenmakers gevestigd. Dat gold eveneens voor het aantal meubelfabrieken. Culemborg was vermaard om het maken van stoelen. Eén van de vele meubelfabrieken was gevestigd in het pand aan de Parallelweg-Oost 12: de firma A. van Heusden F.P. zn.. De naastgelegen houtvijver was eigendom van de firma A.S. Verwoerd. Als toeleverancier van hout vervulde de houtzagerij en houthandel “De Witte Raaf” (evenals als het “Winterberger Houtbedrijf”) een essentiële rol binnen de productieketen van de Culemborgse meubelindustrie.
Artikel in De Tijd: godsdienstig-staatkundig dagblad van 5 december 1936 (bron: www.delpher.nl).
Gedeelte van een krantenartikel in De Standaard van 18 maart 1932, rubriek Bouw- en Interieurkunst (bron www.delpher.nl). blad 28 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
Krantenartikel ‘Culemborg als Industriestad’ in De Standaard van 18 maart 1932 (bron www.delpher.nl).
blad 29
blad 30 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
3
van smalle stroken grond ten behoeve van woningbouw langs de nieuw aangelegde Vijverstraat (periode 1950-1953).
ANALYSE VAN HET ONTWIKKELINGSGEBIED 3.1.3
3.1
STEDENBOUWKUNDIGE KARAKTERISTIEK
3.1.1
Inleiding
In dit hoofdstuk worden de historisch-stedenbouwkundige karakteristiek van het onderzoeksgebied op hoofdlijnen omschreven. Daartoe wordt ingegaan op de historisch-ruimtelijke structuren (verkaveling en wegen), de bebouwingskarakteristiek en de inrichting van de terreinen (water, open ruimten en groen). 3.1.2
Historische wegen
Nabij het onderzoeksgebied ligt een aantal historische wegen. De Stationssingel is hoogstwaarschijnlijk omstreeks 1390 aangelegd in het kader van de uitbreiding van Culemborg met de Nieuwstad. In 1868-1870 werd een gedeelte van deze uitvalsweg richting Beesd opgenomen als onderdeel van de verbindingsroute tussen de historische binnenstad en het spoorwegstation. In dezelfde periode werd evenwijdig aan het spoor de Parallelweg-Oost aangelegd, die aan de westzijde werd begeleid door een brede watergang.
Prestedelijke verkaveling
Uit een vergelijking tussen het kadastraal minuutplan 1811-1832 en de huidige kadastrale situatie blijkt dat het kenmerkende verkavelingspatroon met langgerekte percelen nog duidelijk herkenbaar is binnen het onderzoeksgebied. De grenzen tussen en langs de drie kavels van de houtvijver (perceelnummer 1220), het voormalig fabriekscomplex Parallelweg-Oost 12-12a (perceelnummer 1435) en naastgelegen terrein met grasveld en parkeerplaatsen (perceelnummers 3253/3278) zijn sinds het begin van de 19de eeuw ongewijzigd gebleven. Wel is de lengte van de percelen in de loop der tijd sterk afgenomen, enerzijds door de aanleg van de spoorlijn en Parallelweg-Oost (ca. 1870) en anderzijds door de verkoop
Parallelweg-Oost ter hoogte van de houtvijver (MAB, 12 oktober 2022).
blad 31
De overige wegen in de directe omgeving van het onderzoeksgebied zijn na 1940 aangelegd. Het gaat daarbij om de Vijverstraat, Achter ’t Zand en Godfried Bomansstraat. Ook het wandelpad aan de noordwestzijde van de houtvijver is vermoedelijk na 1940 aangelegd. Dit verhoogd gelegen slingerende pad staat bekend als de Vijverlaan.
Godfried Bomansstraat (MAB, 12 oktober 2022).
Vijverlaan: een verhoogd gelegen wandelpad aan de noordwestzijde van de houtvijver (MAB, 12 oktober 2022).
blad 32 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
3.1.4
Bebouwingskarakteristiek
Uitsluitend op het perceel met het kadastrale nummer C1435 komt bebouwing voor. Het betreft het voormalig veilinggebouw uit 1919, dat nadien tot een fabrieksgebouw werd verbouwd en uitgebreid. Het oorspronkelijke veilinggebouw kenmerkt zich door een traditioneelambachtelijke bouwstijl. Achter dit bouwdeel staan een bedrijfshal die in 1960 werd gebouwd in opdracht van de meubelfabriek van firma A. van Heusden F.P. zn. Deze uitbreiding kenmerkt zich door een shake-hands bouwstijl. Op het achterterrein staan verschillende loodsen. Aan de westzijde van het onderzoeksgebied staat een langgerekt fabriekscomplex dat in verschillende bouwfasen tot stand is gekomen. Het complex bestaat uit een voormalige locomotiefloods, die onderdeel uitmaakte van het inmiddels gesloopte stationsgebouw uit 1868. In de jaren 30 van de vorige eeuw werd de locomotiefloods verbouwd tot meubelfabriek. Omstreeks 1937 is een bouwdeel met zaagtanddaken toegevoegd. In de tweede helft van de 20ste eeuw is het complex aan de noordzijde verder uitgebreid. Het voormalige fabriekscomplex van meubelfabriek Gelderland is in 2010 aangewezen als gemeentelijk monument en nadien herbestemd. Samen met het pand Parallelweg-Oost 12-12a en de naastgelegen houtvijver vormt het fabriekscomplex in deze omgeving een herkenbaar overblijfsel van de industriële ontwikkelingsgeschiedenis van de stad Culemborg.
Aan de noordwestzijde van het onderzoeksgebied ligt een buurtje dat vanaf de jaren 30 van de vorige eeuw tot stand is gekomen. Voor de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde zich een bebouwingslint met vrijstaande, dubbele en geschakelde woningen in ambachtelijk-traditionele en zakelijktraditionele stijl langs de Stationssingel. In 1940-1942 werden de St.
Annakapelstraat en Achter ’t Zand aangelegd. Langs deze straten verrezen blokjes geschakelde woningen in shake-handsstijl. Het buurtje werd omstreeks 1954-1956 verder uitgebreid met blokjes eengezinswoningen langs de nieuw aangelegde Vijverstraat en Zaagmolenstraat. Deze woningen zijn eveneens gebouwd in shake-handsstijl. In deze periode kwam ten noorden van de houtvijver ook de Beatrixschool tot stand. Ten westen van de waterpartij vond in de jaren 70 een kleine inbreiding plaats langs de straat Achter ’t Zand. De bebouwing ten zuidoosten van het onderzoeksgebied werd na 2000 gerealiseerd.
Blokjes eengezinswoningen langs de Vijverstraat (MAB, 12 oktober 2022).
Kantoorgebouwen aan de oostzijde van de Godfried Bomansstraat (MAB, 12 oktober 2022). blad 33
3.1.5
Water
Binnen het onderzoeksgebied ligt de voormalige houtvijver van de firma A.S. Verwoerd. Door demping aan beide uiteinden is de waterpartij in de loop van de tijd in de lengte korter geworden. Op onderstaande uitsnede van het Actueel Hoogtebestand Nederland is de huidige contour van de voormalige houtvijver duidelijk te herkennen. Aan de noordwestelijke zijde van de vijver ligt een wallichaam met aan de waterzijde een stijl talud. Langs de Godfried Bomansstraat ligt een diepe greppel. Bovendien is direct ten zuiden van het voormalig fabrieksgebouw een greppel herkenbaar. Tot slot is op de hoogtekaart de brede waterpartij aan de westzijde van de Parallelweg-Oost herkenbaar. Deze waterpartij is als siervijver aangelegd en bestaat uit een bak bovenop een duiker waar een oude sloot doorheen loopt.
Houtvijver (MAB, 12 oktober 2022).
Siervijver aan de westzijde van de Parallelweg-Oost (MAB, 12 oktober 2022). Uitsnede Actueel Hoogtebestand Nederland (bron: www.ahnl.nl).
blad 34 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
3.1.6
Inrichting van open ruimten en groen
Op het perceel van de voormalige houtvijver bevindt zich aan de zijde van de Parallelweg-Oost een open ruimte die voorzien is van een verharding van betonklinkers. Deze open ruimte is (ten dele) voor 1965 ontstaan door demping van een gedeelte van de houtvijver. De huidige inrichting is recent tot stand gekomen, met uitzondering van een ijzeren toegangshek die vermoedelijk dateert uit de jaren 50 of 60 van de vorige eeuw. Op het achter-terrein van het voormalige fabrieksgebouw bevindt zich een open ruimte die voorzien is van Stelconplaten. Aan de zijde van de Parallelweg-Oost ligt naast de voortuin een smalle strook met parkeerplaatsen, die verhard is met betonklinkers. Het meest zuidelijke kavel is ingericht als grasveld met twee parkeervelden.
Stelconplaten op het achterterrein van het pand Parallelweg-Oost 12-12a (MAB, 12 oktober 2022).
Langs de randen van de voormalige houtvijver komt opgaand groen voor. Uit historische luchtfoto’s en een foto van de houtvijver uit 1965 blijkt dat oorspronkelijk sprake was van lage beplanting. Tussen het voorterrein en de houtvijver staat een rij met forse coniferen. Aan de voorzijde van het pand Parallelweg-Oost 12-12a ligt een tuin waarin enkele forse naaldbomen (conifeer en larix) staan. De voortuinen wordt omkaderd door een laag gemetseld muurtje met dito pijlers en tussenliggend ijzeren hekwerk met een grote toegangspoort en een klein toegangshek. Tot slot wordt de Stationsweg aan de noordoostzijde begeleid door een bomenrij van forse platanen.
Grote toegangspoort voor het pand Parallelweg-Oost 12-12a (MAB, 12 oktober 2022).
IJzeren toegangshek tussen het voorterrein en de voormalige houtvijver (MAB, 12 oktober 2022).
3.1.7
Zichtlijnen
Vanaf de verhoogd gelegen Stationsweg bestaan er meerdere zichtlijnen op het voormalige fabrieksgebouw aan de Parallelweg-Oost en de naastgelegen houtvijver. Op deze plek is er tevens een visueel-ruimtelijke samenhang tussen genoemde objecten en de her bestemde Gelderlandmeubelfabriek.
3.1.8
Klein toegangshek naar de voortuin (MAB, 12 oktober 2022).
blad 36 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
Conclusie
Tezamen vormen de fabrieksgebouwen en houtvijver waardevolle cultuurhistorische relicten van het industriële verleden, die door hun clustering en ligging aan en nabij ruimtelijke structuren die in het kader van de aanleg van de spoorlijn tot stand zijn gekomen, een belangrijk verhaal vertellen over het Culemborgse erfgoed.
blad 37
blad 38 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
4
BOUWHISTORISCHE QUICKSCAN
4.1 DE BOUW VAN HET VEILINGGEBOUW Op dit perceel aan de Parallelweg ontstond in 1919 de eerste bebouwing. Het betrof een veilinggebouw voor de Veilingvereniging Culemborg en Omstreken door Culemborgse architect Cornelis Prins Gijsbartuszoon (1886-1944), zoon van de gemeentearchitect Gijsbartus Prins (1852-1933). Het ontwerp bestond uit een voorbouw met een doorrit geflankeerd door kantoorruimten op de begane grond en een woning op de verdieping en zolder. De voorgevel van de voorbouw kreeg een drie-assige, symmetrische indeling met een door een segmentboog afgesloten poort met doorrit in de middenas. Deze middenas werd uitgevoerd als een licht risalerende partij die werd bekroond door een puntgevel. Het pand kreeg een dwars geplaatst schilddak en de puntgevel werd door een steekkap verbonden met de hoofdkap. Via de doorrit bereikte men een driebeukige fruithal, éénlaags op een rechthoekig grondvlak met een plat dak. De hal kreeg een diepte van zes traveeën. Houten kolommen met schoren naar de dwarsliggers verdeelden de rechthoekige hal in drie beuken. Langs de zuidgevel werd een extra beuk onder plat dak met houten wanden met ventilatielatten toegevoegd, met aan de westzijde naast het kantoor een ruimte met twee toiletten. Aan de oostzijde stak deze als mandenbergplaats gebruikte beuk nog met één travee door ten opzichte van de achtergevel van de fruithal.
In de voorgevel van het kantoor met bovenwoning kregen beide kantoorruimten een breed venster met drielichtkozijn, met 4-ruits bovenlichten en enkelruits ramen. Op de verdieping was links een tweelicht met enkelruits ramen en 4-ruits
bovenlichten gepland en rechts twee enkele vensters met dito ramen. Het venster in de topgevel kreeg een tweelicht met 8-ruits ramen. De dakkapellen links en rechts van de topgevel kregen een tweelicht met 6-ruits ramen. De noordgevel van de fruithal kreeg op de beide hoeken een dubbele deur met 8-ruits zijlichten en vier 4-ruits bovenlichten (zogenaamde melkmeisje-opzet). De vier overige traveeën kregen een drielichtvenster met 8-ruits ramen en 4-ruits bovenlichten. De oostgevel (achtergevel) kreeg in het midden een dubbele deur en links en rechts een drielicht met 8-ruits ramen en 4-ruits bovenlichten. De constructies waren nog overwegend traditioneel. Het gebouw werd gefundeerd op staal, met gemetselde poeren onder de kolommen van de fruithal. De draagconstructie van het platte dak van de hal bestond zoals eerder genoemd uit twee rijen houten kolommen die langs- en dwarsliggers ondersteunen. Op die liggers werd een enkelvoudige balklaag aangebracht als drager van het platte dak. Bij de voorbouw werden de verdiepingsvloer en zoldervloer voorzien van houten enkelvoudige balklagen en de kapconstructie kreeg de toen gebruikelijke opzet met Hollandse spanten met kreupele stijlen en gordingen met beschot.
Plattegronden van de verdieping en zolder van de voorbouw waarin de woning was ondergebracht. Bouwvergunningen RAR. blad 39
“Ontwerp met gevels, plattegronden en doorsneden voor een veilinggebouw voor de Veilingvereniging Culemborg en Omstreken, 1919”. Bron: Regionaal Archief Rivierenland. blad 40 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
Uitsnede van de ontwerptekening met de voorgevel en doorsnede van de voorbouw. Bron: Regionaal Archief Rivierenland.
Uitsnede van de ontwerptekening met de plattegrond van de voorbouw en fruithal met berging voor manden en boven een dwarsdoorsnede van de hal. Bron: Regionaal Archief Rivierenland.
blad 41
Uitsnede van de ontwerptekening met de langsdoorsnede over de voorbouw en fruithal (boven) en noordgevels fruithal en voorbouw (onder). Bron: Regionaal Archief Rivierenland. Aanbesteding van bouw van het nieuwe veilinggebouw. Culemborgse Courant maart 1919
Uitsnede luchtfoto datering van 1924, waarop de veiling en houtvijver vanuit het noorden gezien zichtbaar zijn, vervaardigd door Fototechnische Dienst Luchtvaartafdeeling (bron: Beeldbank Defensie, inventarisnummer 2155_004560). blad 42 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
Kennisgeving van de verplaatsing van de Veilingvereeniging Culemborg en Omstreken naar het nieuwe veilinggebouw aan de Parallelweg. Culemborgse Courant 1919
De hulpkaart van de bouw van het veilinggebouw op perceel C 552 uit het dienstjaar 1921. De hulpkaart geeft de plattegrond in tegenstelling tot de veldschets juist weer. Kadasterviewer. 1921 C 552
De veldschets van de bouw van het veilinggebouw op perceel C 552 uit het dienstjaar 1921. De opmeting geeft de plattegrond niet geheel juist weer, maar was bestemd om de maten in weer te geven. Kadasterviewer.
blad 43
4.2 OMVORMING VAN HET VEILINGGEBOUW TOT MEUBELFABRIEK
4.3 OMVORMING VAN DE MEUBELFABRIEK TOT SIGARENFABRIEK
Al na 10 jaar (in 1929) heeft het fruitveilinggebouw zijn oorspronkelijk functie verloren. Het complex werd herbestemd als meubelfabriek (firma Collé). Aanvankelijk is het gebouw niet uitgebreid en verbouwd maar werden in de voormalige fruithal aan de achterzijde houtbewerkingsmachines geplaatst voor de productie van meubels. Uit de blauwdruk is af te leiden dat de vensters van de hal onder de 4-ruits bovenlichten 6-ruits ramen bezaten ipv de 8-ruits ramen die getekend zijn in het ontwerp. Uit latere foto’s blijkt dat er toch 8-ruits ramen waren aangebracht en het ontwerp dus is uitgevoerd zoals getekend.
De meubelfabriek van de firma Collé heeft uiteindelijk maar kort in het gebouw gezeten. Al in 1933 werd het gebouw herbestemd tot een sigarenfabriek met de naam SUJABO. Begin jaren 20 startte Gerrit Smit met zijn broer Bart Smit een eigen sigarenfabriekje. Eerst waren ze gevestigd aan de Gassteeg in twee afgekeurde woningen. Nadat de zaken voorspoedig liepen konden ze in 1933 de voormalige veiling huren. Ook onder SUJABO is het gebouw niet uitgebreid, maar werden in de voormalige fruithal aan de achterzijde een droogoven en wanden voor een sigarenmakerij en tabak-sorteerinrichting geplaatst. De voormalige mandenberging in de zuidbeuk bleef de opslagfunctie behouden. Uit een bericht over een uitgebroken staking op het bedrijf in 1934 blijkt dat er toen tenminste 60 mensen (sigarenmakers en bosjesmakers) werkzaam waren.
Blauwdruk met de plattegrond van de begane grond van het voormalige veilinggebouw met aanduiding van de te plaatsen machines voor houtbewerking en een aanzicht van de noordgevel. Ongesigneerde tekening 1929. RAR
blad 44 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
Blauwdruk met de plattegrond van het fabrieksgebouw waarin de verdeling van ruimten in de fabriekshal tbv inrichting van een sigarenfabriek is ingetekend. Tekening mei 1933. Regionaal Archief Rivierenland.
Blauwdruk met de gevel, doorsneden en plattegrond van het fabrieksgebouw waarin de verdeling van ruimten in de fabriekshal tbv inrichting van een sigarenfabriek is ingetekend. Tekening mei 1933. Regionaal Archief Rivierenland.
Een foto uit de late jaren 30 toen de Nederlandsche Sigarenfabriek Sujabo in het pand was gevestigd. De voorbouw verkeerde toen met uitzondering van de reclameopschriften nog in de oorspronkelijke staat, met verschillende typen vensters op de verdieping. Particuliere collectie.
blad 45
veldschets is dan met potlood ingeschreven in het gebouw “meubelfabriek en bovenwoning”. Het perceel heeft dan nummer C 1328. Het perceel C 1220 met de houtvijver is dan nog in handen van Verwoerd.
Foto van jongens aan het werk in de fabriek van SUJABO.
In 1942 werd de fabriek stilgelegd en werd het geheel gevorderd door de Organisation TODT. Het gebouw werd ingericht als magazijn voor de Duitse troepen. Na Dolle Dinsdag werd het complex ingenomen door de Duitse Wehrmacht die er nog meer wapens en munitie in onder bracht. Na de oorlog startte de sigarenfabriek weer op. In het begin van de jaren 50, toen de klad kwam in de sigarenmakerij in Nederland verhuisde SUJABO naar een kleiner gebouw aan de Zuiderwal. 8
4.4 OPNIEUW EEN MEUBELFABRIEK NA DE OORLOG Uit de kadastrale hulpkaarten en veldschets van 1950-1953 blijkt dat het complex dan in handen is gekomen van A. van Heusden F.P. zn. Op de Ad Eillebrecht, Jet Grombergen, Peter Schipper, De sigarennijverheid van Culemborg. Mensen en fabrieken. Culemborg 1986, pp. 149-150 8
blad 46 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
Kadastrale hulpkaart van 1950. Het gebouw is nog ongewijzigd qua contour. Kadasterviewer.
Adri van Heusden vraagt in december 1953 vergunning aan voor de bouw van een ketelhuisje, een eenvoudige uitbouw op een betonplaat met bakstenen muren en een lessenaardak van golfplaat, te bouwen tegen de zuidgevel van de zijbeuk. Het gebouwtje moet volgens de voorwaarde van de vergunning voor 1 april 1954 voltooid zijn. Hussen’s Aannemersbedrijf uit Culemborg is de uitvoerder van het werk.
Plan voor het bouwen van een ketelhuisje voor meubelfabriek A. van Heusden, c 1328. RAR Bouwvergunningen Culemborg 0500
Veldschets dienstjaar 1953. C 1328 eigenaar A. van Heusden FP.zn. Omschrijving: meubelfabriek en bovenwoning. Kadasterviewer.
Van Heusden vraagt in december 1955 een nieuwe vergunning aan, dit maal voor een “mot-oven” (oven voor reinigingsproces) en voorraadbunker. Het betreft wederom een eenvoudige uitbouw op een betonplaat met bakstenen muren en dit keer een betonnen plat dak, te bouwen tegen de zuidgevel van de zijbeuk. Het werk moet volgens de voorwaarde van de vergunning voor 1 april 1956 voltooid zijn. Hussen’s Aannemersbedrijf uit Culemborg is opnieuw de uitvoerder van het werk. Blijkens de situatieschets blad 47
op de vergunningstekening staan er achter het bedrijf dan al twee rechthoekige bouwdelen (loodsen?).
Plan voor het bouwen van een motoven en voorraadbunker voor meubelfabriek A. van Heusden, c 1328. RAR Bouwvergunningen Culemborg 0765
Situatieschets van de meubelfabriek op de tekening van december 1955. Achter de fabriek staan twee langwerpige gebouwen (loodsen?). blad 48 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
4.5 BOUW BEDRIJFSHAL AAN MEUBELFABRIEK (1960) Van Heusden vraagt in september 1960 een vergunning aan voor een stoffeerruimte met wasruimten en toiletten te bouwen aan de bestaande fabriek. Architectenbureau Van Hall uit Zeist maakt het ontwerp voor deze thans nog bestaande bedrijfshal. Aannemersbedrijf Hartog en van de Heuvel uit Culemborg voert de bouw uit. De bouw bestaat uit een verbindingslid onder plat dak dat lager is dan de oude fabriekshal en aan de zuidzijde een toiletten en wasruimte krijgt en in het midden een garderoberuimte en doorloop en aan de noordzijde een schaftruimte. De nieuwe hal krijgt een betonfundering en betonvloer een flauw hellend zadeldak waarvan de dakvlakken boven de zijgevels zijn omhoog gewipt. Gelamineerde spanten dragen een balklaag waarop 5cm gewapende Heraklith-platen met een Ruberoïd dakbedekking worden aangebracht. De bouw telt vijf traveeën met op een gemetselde borstwering in elk vak een groot 12-ruits venster, met per venster drie beweegbare ramen en negen vaste ramen. De schaftruimte is via een pui met een deur in de noordgevel toegankelijk van buitenaf. Voor de bouw moesten de twee loodsen wijken.
Noordgevel van nieuwe stoffeerhal van de meubelfabriek op de tekening van september 1960. RAR 1191
Zuidgevel van nieuwe stoffeerhal van de meubelfabriek op de tekening van september 1960. RAR 1191
Spant/dakdetail van nieuwe stoffeerhal van de meubelfabriek op de tekening van september 1960. RAR 1191
blad 49
Situatieschets met in zwart de nieuwe stoffeerhal van de meubelfabriek op de tekening van september 1960. RAR 1191
Tekening met gevels bestaand en plattegronden, doorsneden en gevels van de nieuwe stoffeerhal van de meubelfabriek op de tekening van september 1960. Architectenbureau Van Hall uit Zeist. RAR 1191
Plattegronden met fundering/riolering en balklaag kap van nieuwe stoffeerhal van de meubelfabriek op de tekening van september 1960. RAR 1191
blad 50 Cultuurhistorische quickscan Houtvijver & meubelfabriek Parallelweg Oost Culemborg
Bij de aanvraag waren ook een drietal foto’s van de oude bedrijfshal gevoegd die de deels vervallen staat van het oude complex tonen. Uit die foto’s blijkt dat de zuidbeuk toen inmiddels een gemetselde gevel bezat met brede vierlichtvensters. Wanneer hier de open lattengevel is vervangen door een stenen gevel is niet duidelijk. Het kan zijn gebeurd toen de sigarenfabriek in het complex is ondergebracht. Wanneer Van Heusden begin jaren 50 de ketelruimte bouwt is de gevel namelijk inmiddels in steen uitgevoerd.
Deel noordgevel van de oude bedrijfshal met op de voorgrond een schuit bij de houtvijver op een foto uit 1960, als bijlage bijgevoegd bij de vergunningsaanvraag. RAR 1191
4.6 VERBOUW WOONHUIS VAN MEUBELFABRIEK (1965)
Deel zuidgevel (boven) en de achtergevel (onder) van de oude bedrijfshal op foto’s uit 1960, als bijlage bijgevoegd bij de vergunningsaanvraag. RAR 1191
Van Heusden vraagt in mei 1965 een vergunning aan voor een verbouwing van het woonhuis/kantoor. De oude poort naar de bedrijfshal centraal in de voorbouw wordt afgesloten met een terugliggende pui, kort achter de deur naar de kantoren. Achter de pui ontstaat in de doorrit een hal met een trappenhuis naar de verdieping en zolder. De oude trap met deur in de linker zijgevel komt te vervallen. Architectenbureau H. Stadmeijer uit Amsterdam/Bussum maakt het ontwerp voor deze thans nog bestaande situatie. Uit de tekening bestaande toestand blijkt dat de laagbouw rechts van het pand dan reeds tot de voorgevel is doorgetrokken en van een drielicht is voorzien. Vermoedelijk heeft deze uitbreiding plaats gevonden in de jaren 50. Volgens de tekening nieuwe situatie behoudt de voorgevel op de verdieping dan nog de vensters van het oorspronkelijke ontwerp. blad 51
Thans zijn daar bredere vensters met drielichtkozijnen aanwezig. Het staat wel vast dat de gevels zijn geschilderd toen de vensters zijn aangepast. Wanneer deze wijziging heeft plaats gevonden is niet bekend. Mogelijk is deze wijziging alsnog tegelijkertijd met de verbouwing in 1965 doorgevoerd, maar niet op tekening vastgelegd.