1 Masterplan Stationsomgeving - 1434903
Tekst van het document
opladen van elektrische auto’s. Daardoor worden de
frastructuur aangelegd;
aanbodpieken op het elektriciteitsnet afgevlakt en wordt
Uitgangspunt voor de ontwikkeling is dat de warmte-
netcongestie voorkomen. Dit geheel leidt op wijkniveau tot
voorziening een collectief systeem wordt, bij voorkeur
nul-op-de meter-woningen.
2. 3.
in eigendom van de toekomstige bewoners (model 4.
Thermo Bello);
In een coöperatie delen bewoners bij voorkeur het eigen-
In de Stationsomgeving wordt maximaal ingezet op
dom en de zeggenschap over deze energie-infrastructuren.
het opwekken van duurzame elektriciteit door middel
Bewoners hebben de betaalbaarheid en betrouwbaarheid
van zon-PV (zowel op alle gebouwen als in de open-
voor een belangrijk deel in eigen hand. Zij zitten zelf aan de
bare ruimte).
knoppen om de voorziening te optimaliseren. Uiteraard is de energievoorziening geen dagelijkse zorg van bewoners
De energiestrategie in dit masterplan bouwt hier op door en
omdat processen zijn geautomatiseerd. Keuzeprocessen
is een eerste stap in de uitwerking van deze ambities
van bewoners in de energiehuishouding die ertoe bijdragen
binnen de projectgrenzen van het Masterplan.
dat het energiesysteem optimaal werkt met zo laag mogelijke kosten voor bewoners, worden met apps gefaciliteerd. Een groep bewoners zal actief betrokken zijn bij de optimalisatie.
56
1 energie uit duurzame bronnen
2 één systeem dat efficiënt verwarmen,
betaalbare energievoorziening in eigendom van de
De woningen krijgen zowel verwarming als koeling.
bewoners. Uitgangspunt is duurzame energieop-
Om warmte en koude efficiënt te kunnen uitwisselen,
wekking. Bovendien hergebruik van zoveel mogelijk
krijgt de Stationsomgeving een collectieve voorzie-
restwarmte en -koude.
ning met een warmte- en koudenet.
3 netcongestie reduceren
4 in de toekomst kunnen andere wijken
waar en wanneer er vraag is. Daardoor worden de
De energievoorziening wordt modulair opgebouwd
aanbodpieken op het elektriciteitsnet afgevlakt en
en daarbij wordt in eerste instantie op gebouwniveau,
wordt netcongestie voorkomen.
dan op buurtniveau en tenslotte op wijkniveau
De ambitie is een duurzame, betrouwbare en
Energieproductie en -transport vindt alleen plaats
koelen en elektriciteit combineert
op dit net aansluiten
geoptimaliseerd. Later kan het verder uitgebreid worden en kunnen andere buurten aantakken.
peak shaving
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
57
De elektriciteitsvraag voor mobiliteit (elektrische auto’s en
tapwater is 65 graden nodig. In die behoefte kan je voorzien
scooters) is te groot om in het gebied zelf op te wekken.
met laagwaardige bronnen zoals warmte van zonnecollec-
Daarnaast is in de winter ook voor verwarming extra
toren, ondiepe geothermische energie, industriële rest-
stroom nodig. Daarvoor worden lange termijn afspraken
warmte, warmte uit oppervlaktewater of rioolwater, of
gemaakt met eigenaren van duurzame opwekinstallaties
restwarmte van koelprocessen van een supermarkt of
(wind of zon) in de omgeving.
datacenter.
ontwerpprincipes energiesysteem
principe 3: decentrale en vraaggestuurde energievoor-
Om in de Stationsomgeving een optimaal werkende
ziening
energievoorziening te realiseren, worden vijf ontwerpprinci-
Energieproductie en -transport van warmte of koude vindt
pes voor geïntegreerd verwarmen en koelen toegepast.
alleen plaats waar en wanneer er vraag is. Hierbij is het van belang dat de energieproductie gedecentraliseerd is om
principe 1: sluiting van de energiekringloop
transportverliezen te minimaliseren en flexibel te kunnen
Hergebruik zoveel mogelijk restwarmte en -koude. Dit
inspelen op de warmtevraag of de koelvraag. Hierdoor is
principe wordt het beste bottom-up toegepast waarbij
het ook mogelijk om verwarming en koeling te leveren met
energie-uitwisselingen eerst binnen een gebouw/complex
verschillende temperaturen op verschillende plekken,
plaatsvinden, dan op cluster/buurtniveau en tot slot op
zonder dat het hele systeem op die temperaturen hoeft te
wijkniveau. Omdat vraag en aanbod van warmte en koude
opereren. Dus heeft een woning een buis met koud water
niet matchen op hetzelfde moment, wordt koude of warmte
voor de koeling, met lauwwarm water voor ruimteverwar-
tijdelijk opgeslagen in 8 WKO buffers in de bodem (tot 50
ming en met heet water voor tapwater. En de elektriciteit
meter) op een temperatuurniveau van 5 tot 15 graden
die met zonnepanelen wordt opgewekt als de zon schijnt,
Celsius en in warmtebuffers in grond of in de hubs op een
wordt zoveel mogelijk gelijktijdig benut zodat er geen
temperatuurniveau tussen de 20 en 40 graden Celsius.
piekaanbod op het elektriciteitsnet ontstaat.
Elektriciteit van de zonnepanelen wordt zoveel mogelijk gelijktijdig gebruikt om warmtepompen, transportpompen
principe 4: geïntegreerde aanpak van energiestromen
en huishoudelijke apparaten te laten werken. Overschotten
Maximaliseer de energie-efficiëntie van de energievoorzie-
worden gebruikt om elektrische auto’s te laden of opgesla-
ning door een geïntegreerde aanpak van verschillende
gen in een buurtbatterij. De kringloop kan het beste worden
energiestromen. Denk bijvoorbeeld aan het opslaan van
gesloten als er diversiteit zit in het type gebruikers met
warmte van zonnecollectoren of (rest)warmte van een
verschillende profielen van vraag en aanbod van warmte of
supermarkt in een warmtebuffer. Of denk aan het uitwisse-
koude gedurende de dag/seizoen. Het is bijvoorbeeld
len van koud water en warm water in de bodem met een
optimaal als woningen en kantoren verwarmd worden met
WKO-bron. Je kunt ook denken aan elektriciteit van
de restwarmte van een bedrijf, datacenter of supermarkt.
zonnepanelen en opslag van overtollige stroom in elektrische auto’s. Of ga ervan uit dat warmtebuffers opladen als
principe 2: gebruik van laagwaardige bronnen voor
er een aanbodpiek is van elektriciteit (en voorkom daarmee
laagwaardige behoeften
netcongestie).
Het verwarmen en koelen van gebouwen is een laagwaar-
58
dige energievraag en moet dus zoveel mogelijk worden
principe 5: lokale bronnen als prioriteit
voldaan met laagwaardige bronnen. Voor het verwarmen
Maak efficiënt gebruik van lokaal aanwezige bronnen,
van een moderne woning heb je aan 35 graden genoeg en
gebruik die als eerste, en minimaliseer de afhankelijkheid
voor koelen heb je water van 15 graden nodig. Voor
van externe energiebronnen en beperk de gevraagde
capaciteit van het elektriciteitsnet. De betaalbaarheid van
Deze watercircuits worden hydraulisch gescheiden. Op
de energievoorziening wordt bepaald door de kostprijs van
buurtniveau is, indien mogelijk, ook decentraal warmte-
de componenten voor de levering van warmte, warm
opslag en koude-opslag gerealiseerd. De opslag van deze
tapwater, koude en elektriciteit. De gebruiker betaalt de
warmte en koude in buffers gebeurt inpandig in de kelder
eerlijke prijs van wat de energievoorziening kost. Dit
van de hubs of wordt gerealiseerd door opslag onder het
principe sluit een benadering uit waarmee de focus ligt op
openbaar groen. Zo wordt op buurtniveau zoveel mogelijk
het verhandelen van de productie of opslagcapaciteit en
energie vastgehouden en uitgewisseld. De vraag en
flexibiliteit van het energiesysteem op energiemarkten.
aanbodprofielen zullen per buurt verschillen. In buurten waar veel restwarmte beschikbaar is, zal dat de warmtebe-
uitwerking op vier niveaus
hoefte van die buurt ruimschoots dekken. Door buurten te
Voor de Stationsomgeving van Culemborg zijn deze
verbinden ontstaat energieuitwisseling op wijkniveau.
principes uitgewerkt op woningniveau, gebouwniveau, buurtniveau en wijkniveau.
wijkniveau Op wijkniveau ligt een backbone (een lauwwarme buis en
woningniveau
een koude buis) met een energieuitwisselstation per buurt.
Op woningniveau wordt warmte en koude geleverd met een
De backbone is het twee-pijps leidingnetwerk voor thermi-
warmte- en koudenet met vier of vijf buizen met verschil-
sche energie dat afzonderlijke ‘cluster’-netwerken verbindt.
lende temperaturen. In deze fase is voor warm tapwater
Er zijn geen actieve (genererende) energiecentrales in de
een ringleiding voorzien, waarin water van 65°C wordt
backbone, alleen lage (bron) temperaturen van bijvoorbeeld
rondgepompt. Bij voorkeur met boilervaten in de woning
WKO’s en gebiedsbuffers. De energieuitwisselstations
die in daluren op temperatuur worden gebracht om
wisselen thermische energie uit tussen de buurten en
leidingverliezen te beperken. Het is ook denkbaar dat de
zorgen ervoor dat het clusternetwerk hydraulisch in
warmtevraag per woning op woningniveau met een
evenwicht wordt gehouden.
(booster-)warmtepomp wordt opgelost, zodat er geen ringleiding hoeft te komen. De energiekosten worden
vervolg
verdeeld door in de woningen het afgenomen volume aan
Om de ambitie van een duurzame, betrouwbare en
warmte, koude en warm tapwater te meten.
betaalbare energievoorziening in eigendom van de bewoners te realiseren is nadrukkelijke regie nodig van één partij.
gebouwniveau
Dat is nodig omdat de Stationsomgeving door verschil-
Op gebouwniveau wordt een centrale energiecentrale
lende partijen over een lange periode ontwikkeld zal
voorzien met warmtepompen, transportpompen, bufferva-
worden. Daarnaast is het zaak om de kaders van het
ten, afsluiters, regelkleppen, opnemers (temperatuur,
energiesysteem aan de voorkant goed uit te werken en de
volume en druk), een regelkast en een systeemregeling.
verschillende ontwikkelaars geen ruimte te geven om
Deze centrale wordt bij voorkeur inpandig in het gebouw
daarvan af te wijken. De uitwerking hiervan wordt de
geplaatst met een eigen toegang. Deze centrale zorgt
komende periode verder opgepakt.
ervoor dat de woningen in het gebouw de beschikking hebben over betrouwbare verwarming en koeling.
Het voorstel is om een entiteit op te richten - zoals bijvoorbeeld een gebiedscoöperatie - die deze regiefunctie in het
buurtniveau
belang van de (toekomstige) bewoners en bedrijven kan
Op buurtniveau ligt een clusternetwerk van een warme en
vervullen. Gezien de planning van ontwikkeling van de
koude buis die de verschillende energiecentrales verbindt.
spoorzone (fase 1) is het belangrijk om deze entiteit nog in
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
59
2024 (Q3) op te richten en van middelen te voorzien om het
de rol van de hub in het energiesysteem
concept van het energiesysteem nader uit te werken.
We zien een zo efficiënt mogelijk duurzaam energiesysteem voor ons, door op buurtniveau zoveel mogelijk
eerste stappen
energie vast te houden en uit te wisselen. De opslag van
Concreet worden op de korte termijn de volgende stappen
deze warmte en koude in buffers kan bij uitstek gereali-
voorzien:
seerd worden onder de hub. Zo worden transportverliezen
• Het logisch verbinden (‘zwaluwstaarten’) van de thema’s
geminimaliseerd en kan flexibel ingespeeld worden op de
energie en mobiliteit (parkeerhubs, delen, data) op het
energievraag. Opgewekte elektriciteit van de zonnepanelen
gebied van governance, financiering en data. Onderzoeken
op het dak van de hub wordt zoveel mogelijk direct gebruikt
of en hoe dit deel onder te brengen in de gebiedscoöperatie
voor de werking van warmtepompen, transportpompen en
die werkt in het belang van de toekomstige bewoners.
huishoudelijke apparaten. Opgewekte elektriciteit die over
• Besluitvorming over de entiteit (bv. gebiedscoöperatie)
is, wordt gebruikt om elektrische auto’s te laden of wordt
en de samenwerkende partijen die daarin actief worden,
opgeslagen in een buurtbatterij, die ook een plek heeft in de
met daarbij in het bijzonder aandacht voor de rol van de
hub.
gemeente. Hiervoor wordt juridisch advies ingewonnen. Besluitvorming over deze entiteit is geen onderdeel van de besluitvorming over het Masterplan maar vindt apart plaats. • Gezien de netcongestieproblematiek op het hoogspanningsnet van Tennet; technische scenario’s uitwerken die ervan uitgaan dat er tijdelijk een ‘stand-alone’ energievoorziening in het stationsgebied gerealiseerd moet worden die ‘Tennet-neutraal’ is, inclusief een inschatting van de (extra) kosten. • Voorbereidingen treffen voor een bodemonderzoek voor WKO-bronnen in de Stationsomgeving (belangrijk voor het tracé van de backbone en de positionering van de energieuitwisselstations). • Concretiseren van een opdracht aan een marktpartij om het energiesysteem voor de spoorzone (fase 1) uit te werken in een voorlopig ontwerp (VO). • Risico’s in kaart brengen en verkennen van kansen op energieuitwisseling met bedrijven op Pavijen. • Concretiseren van de samenwerking van de gebiedscoöperatie i.o. en de ontwikkelende partijen in de spoorzone (fase 1), met name met KlokGroep / In den Eng en KleurrijkWonen. • Uitwerken van spelregelkaarten waarmee wordt geborgd dat de gebiedscoöperatie in de ontwikkel-, realisatie-, en exploitatiefase grip houdt op de thema’s energie en mobiliteit.
60
HUB: centrale rol energievoorziening en opwekking
ele
kt
ric
ite
its
ne
t H
U
B
slimme conversies
‘energiecentrale’ gebouw
• • • • •
windenergie deelauto’s PV-panelen batterijen PVT-panelen
lo
ka
al
wa
gesloten energiekringloop
rm
te
/k
ou
de
ne
t
lokale opwek
to e • • • •
PVT panelen WKO RWZI effluent (gezuiverd rioolwater) lokale restpartijen
ko an ms de t: a re an wi lsu jke it n en
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
61
Mobiliteit De Stationsomgeving wordt een wijk waarin bewoners als
gebruiken voor korte afstanden en ook minder aantrekkelijk
vanzelf meer duurzame keuzes maken voor hun bewegin-
om (meerdere) auto’s te bezitten. Zeker wanneer deelmobi-
gen. Te voet naar het station, met de fiets naar andere
liteit ruimschoots beschikbaar, betaalbaar en kwalitatief
plekken in Culemborg, met de trein naar ’s-Hertogenbosch
goed is.
en Utrecht en met de deelauto naar plaatsen die moeilijker met het OV te bereiken zijn.
Dit betekent ook dat de inrichting van het gebied volledig is afgestemd op goede, toegankelijke en veilige routes voor
In de structuurvisie is de ambitie geformuleerd dat in de
de voetganger en de fietser. In de straten krijgt de fietser
Stationsomgeving voetganger, fietser, openbaar vervoer en
alle ruimte en komen er ruime trottoirs voor voetgangers.
deelmobiliteit voorrang krijgen op de privé auto. Om deze
De verbindingen met de omgeving worden verbeterd onder
ambitie te realiseren is het STOMP-principe gehanteerd.
andere door nieuwe oversteken en de nieuwe onderdoorgang bij het station. De auto leiden we zo veel mogelijk
De privéauto heeft een plek in de Stationsomgeving maar
rondom de buurten. Langs deze toegangswegen liggen de
gebruik en bezit ervan wordt niet gestimuleerd. Er komen
hubs en bedrijven die afhankelijk zijn van veel vervoersbe-
gedeelde parkeervoorzieningen (hubs). Ga je met het
wegingen. In de buurtstraten is de auto te gast, maar er is
openbaar vervoer dan stap je op bij het station. Ga je met
wel ruimte voor incidentele leverancies, hulpdiensten en
de auto dan stap je op bij de hub. Wanneer de eigen auto
zorgverleners. Op pagina 78 worden de nieuwe straatpro-
verder weg staat, wordt het voor de nieuwe bewoners
fielen geïllusteerd.
vanzelfsprekend minder aantrekkelijk om de auto te
STOMP-principe
62
stappen
kortste en meest aantrekkelijke route, maar je kunt ook dwalen door de wijk
trappen
royale en veilige fietsroutes
OV
het openbaar vervoer is dichtbij
MaaS
individuele voertuigen delen
privéauto
staat op afstand geparkeerd
snelfietsroute fietsroute wijkontsluiting buurtstraat, auto te gast
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
63
Multifunctionele buurthubs In de Stationsomgeving komen gedeelde gebouwde
deelauto, maar ook een elektrische step, busje of bakfiets
parkeervoorzieningen. Deze collectieve parkeervoorzienin-
voor een verhuizing, scooter of kleine auto - in de komende
gen - die we voortaan hubs noemen - krijgen een efficiënte
tien jaar flink toeneemt en onder de nieuwe generatie meer
invulling zodat bezoekers er overdag gebruik van kunnen
gemeengoed wordt.
maken. In de avonduren en weekenden worden dezelfde parkeerplaatsen gebruikt door bewoners. Door te kiezen
flexibiliteit
voor gebiedsgerichte parkeervoorzieningen houden we veel
Het is op dit moment onduidelijk hoe het autobezit zich het
meer ruimte voor wonen en groen en dragen we bij aan een
komende decennium ontwikkelt. Op dit moment laten de
gezondere en socialere wijk.
statistieken al jaren een daling van het autobezit zien in de leeftijd tot circa 35 jaar. Of deze groep na hun 35e wel
De hubs in de Stationsomgeving functioneren als een
(meer) auto’s bezit, is nog de vraag. Bij de start van de
netwerk van locaties waar gemeenschappelijke diensten bij
ontwikkeling houden we daarom rekening met de huidige
elkaar worden geplaatst. Deze diensten zijn onder meer:
situatie. We willen voorkomen dat we dure garages bouwen
(deel-)mobiliteit, energievoorzieningen voor het (bi-)
die leeg komen te staan ten koste van ruimte voor wonen.
directioneel laden, energieopslag, bezorgkluizen, afvalver-
Ook willen we bij een hogere parkeervraag niet klem komen
zamelpunten, ontmoetingsplekken, etc.
te zitten. Doordat gekozen is voor gebiedsgerichte parkeer-
De hubs:
voorzieningen kan er - tijdens de langdurige ontwikkeling
• vormen het knooppunt van een mobiliteits-, energie en
van het gehele gebied - flexibel ingespeeld worden op een
sociaal netwerk
wijzigende vraag. Er kan immers in een latere fase bijge-
• zijn een transferpunt van zware naar lichtere infrastruc-
stuurd worden en meer of minder parkeervoorzieningen
tuur (mobiliteit en energie); een opslag/overslagpunt van
worden gebouwd dan we nu denken nodig te hebben. Ook
auto’s en energie
kunnen de gebouwde parkeervoorzieningen bij onvoldoen-
• zijn een scheiding tussen vervoers- en verblijfsfunctie
de gebruik gedemonteerd worden (en ergens anders weer
(move and place)
opgebouwd) of getransformeerd worden tot ander gebruik.
De services en het type services die op de hubs worden aangeboden variëren per locatie. Per hub worden de aange-
parkeernormen
boden services afgestemd met de bewoners in de directe
De gemeente heeft voor de Stationsomgeving nieuwe
omgeving van de hub. Vanzelfsprekend wordt ook gezorgd
parkeernormen vastgesteld. Deze zijn gebaseerd op onder
voor een spreiding van functies over het Stationsgebied en
meer landelijke kengetallen en trendanalyses onder de
de rest van Culemborg.
doelgroepen (zoals beoogd in de Stationsomgeving) en rekening houdend met de nabijheid van het OV. Zoals
deelmobiliteit
hierboven reeds omschreven, wordt gedurende de ontwik-
De gemeente neemt in eerste plaats een regierol op zich
keling de parkeerbehoefte gemonitord. Dit geeft ruimte om
om te zorgen voor voldoende aanbod van deelmobiliteit. De
voor de exacte invulling van het parkeeraanbod te kunnen
deelauto’s staan in de parkeerhubs op de begane grond. Zo
anticiperen op innovatie, voortschrijdend inzicht en
heeft iedereen in de wijk altijd een deelauto dichtbij. De
veranderende trends.
verwachting en trend is dat deelmobiliteit - niet alleen de
64
WKO
ENERGIECENTRALE SOCIALE FUNCTIES
warmte-koude-opslag,
buurtkamer, buurtbibliotheek,
zonnepanelen,
picknickplek, speeltoestel, vind-
laadpalen, auto-batte-
hek, biovergister, buurtkamer,
rij-opslag
aanbiedplek ruildiensten
FACILITEITEN
MOBILITEIT
pakketkluis, kiosk, watertap, afvalcon-
deelauto’s, deelfietsen, parkeer-
tainers, wachtruimte, brievenbus,
plaatsen, steps, deelbakfiets,
wifi-hotspot, kaartautomaten, infor-
rolstoelplek, kinderfietsen, scoot-
matievoorziening
mobielpool, aanhangers, bedrijfsauto’s
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
65
Circulariteit Circulair bouwen draait om het goed omgaan met bouw-
lende circulaire strategieën met elkaar om zo de meest
materialen zodat deze een zo’n klein mogelijke milieudruk
duurzame en circulaire gebouwen te creëren. Hieronder
hebben. Dat kan door duurzame, natuurlijke bouwmateria-
volgt een toelichting per strategie.
len te kiezen én ervoor te zorgen dat deze na afloop weer met hoge kwaliteit hergebruikt kunnen worden. Hiermee
Om dit te bereiken wil de gemeente de volgende stappen
sluit je kringlopen en voorkom je afval. Omdat het energie-
zetten. We dagen ontwikkelaars uit om minimaal twee (van
verbruik van gebouwen steeds lager wordt, zal de milieu-
de vier) circulaire strategieën mee te nemen in hun
prestatie van materialen van gebouwen een steeds
ontwikkeling. Per ontwikkeling bepalen we samen welke
belangrijkere factor worden in de totale milieubelasting van
strategie het best past bij de locatie en onze gezamenlijke
een gebouw.
ambitie. De uitwerking in bijvoorbeeld een materiaalpaspoort, percentage houtbouw of hergebruikt materiaal
Maatgevend voor circulaire bouw is de MPG-norm (milieu-
leggen we vast.
prestatie van gebouwen). De MPG geeft aan wat de milieubelasting is van de materialen die in een gebouw
De gemeente kijkt naar het Gispenpand dat in hun bezit is
worden toegepast. Hoe lager de MPG, hoe duurzamer het
en hoe daar circulair gesloopt en gebouwd kan worden.
materiaalgebruik. Het doel van de landelijke overheid is om
Hiervoor is de gemeente nu al een studie begonnen naar de
deze norm stapsgewijs aan te scherpen zodat deze uiterlijk
aanwezige materialen met ondersteuning van studenten.
in 2030 gehalveerd is van 1 naar 0,5. De MPG is een objectief hulpmiddel in het ontwerpproces en kan gebruikt worden in een programma van eisen om het resultaat van een ontwerpproces vast te leggen. Gegeven het feit dat de MPG de komende jaren lager wordt en de feitelijke realisatie van de Stationsomgeving nog een aantal jaren voorbereidingstijd kent, is de MPG-norm voor de Stationsomgeving maximaal 0,5. Mocht de geldende norm te zijner tijd lager worden, dan geldt uiteraard de landelijke lagere norm. Op de naastgelegen pagina staan vier strategieën om invulling te geven aan circulair bouwen in de Stationsomgeving. In de Stationsomgeving combineren we deze verschil-
66
1
2
gebruik wat er al is
bouw flexibel en remontabel
Veel van de bestaande gebouwen op Pavijen 1
We bouwen in de Stationsomgeving voor de
komen niet terug in de nieuwe woonwijk. Of niet in
komende honderd jaar. Hoe we dan willen wonen
hun geheel. In elk gebouw zitten waardevolle
weten we nog niet. Daarom is het slim om flexibel te
materialen: van grote betonplaten tot kleine
bouwen. Door de begane grond net iets ruimer op te
koperen bedrading. Door slim te slopen kunnen
zetten, geven we de toekomstige bewoners de
we een deel van deze materialen opnieuw
mogelijkheid om de plinten van een gebouw te
inzetten. Ook blijft een heel aantal gebouwen
transformeren. Ook zorgen we ervoor dat we
bestaan die we goed inpassen in de nieuwe
functies met verschillende levensduren niet vastlij-
structuur van de Stationsomgeving.
men of storten. Dan kunnen ze namelijk makkelijker worden vervangen of gerepareerd. Dit alles doen we om de waarde van de materialen te behouden. Die waarde leggen we vast in een materialenpaspoort.
3
4
voorkom uitval (en dus afval)
gebruik natuurlijke materialen
Bouwen doen we in de Stationsomgeving zonder
Passend bij de duurzaamheidsambities is bouwen
afval. Geen piepschuim dat over de bouwplaats
met hout een bijzondere wens. Dit past ook op
waait en geen bergen met restmateriaal. Onze
deze plek in Culemborg met de rijke geschiedenis
bouwplaats is afvalloos. Ook zorgen we ervoor
van meubelmaken en houtbewerken. De gemeente
dat we geen giftige materialen gebruiken, want
zal zich inzetten om op eventuele eigen gronden
hergebruik daarvan is niet mogelijk.
en op gronden van derden de realisatie van woongebouwen in hout te stimuleren. Denk naast hout ook aan natuurlijk isolatiemateriaal en natuurlijke gevelbevelbekleding.
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
67
landschappelijk raamwerk
(openbare ruimte)
Reeks aan openbare ruimtes Voor het Masterplan is een raamwerk ontworpen. Dit raamwerk bestaat uit zes typen openbare ruimte: het spoorlint, het park, het stationsplein, de straten, de buurtparkjes en de binnenhoven. Hiermee ontstaat er een reeks van buitenruimtes. Door de verschillende typen openbare ruimtes als een reeks in beeld te brengen, kunnen kansen per type optimaal benut worden.
spoorlint stationsplein park buurtpark straten L - wijkontsluiting straten M - buurtstraat straten S - woonstraat gebouwgebonden groen
70
park Het centrale park is het hart van de nieuwe wijk. Het park is wijkoverstijgend en draagt bij aan de stad Culemborg. In het park zijn mens en natuur in balans. Het park is maximaal groen, maar biedt ook verschillende verblijfsplekken voor ontmoeting, sport en beweging. Ook klimaatadaptatie is onderdeel van het park dat onder meer ruimte biedt voor grootschalige wadi’s.
spoorlint Op het hoogste schaalniveau legt het spoorlint een verbinding tussen de Betuwe en de rivier de Lek. Deze structuur is wijkoverstijgend en is van betekenis voor de hele stad Culemborg. Deze lijn vormt in de huidige situatie een belangrijke ecologische verbinding. Deze wordt behouden in het Masterplan. Bestaande functies als de Gelderlandfabriek blijven uiteraard bestaan.
stationsplein Het stationsplein verbindt de Stationsomgeving met de rest van Culemborg. Het is ingericht als mobiliteitsknooppunt met hoge verblijfskwaliteit. Het plein is maximaal groen maar biedt voldoende ruimte voor voetgangers en fietsers om zich op een prettige wijze van a naar b te bewegen.
straten De straten bestaan uit een netwerk van verschillende typen. De straten zijn maximaal groen ingericht met het groen-tenzij-principe. Hierdoor is er ruimte voor biodiversiteit, waterberging en verkoeling.
buurtparkjes Een serie van buurtparken is een belangrijk onderdeel van het Masterplan. De buurtparken zijn maximaal groen en zijn een aangename plek voor ontmoeten, spelen en verblijven. De identiteiten van de buurtparken verschillen, maar ze leveren allen een bijdrage aan ontmoeting, natuurbeleving en klimaatadaptatie in de wijk.
gebouwgebonden groen Op schaalniveau van het bouwveld liggen grote kansen op het gebied van biodiversiteit en klimaat. Denk aan groene collectieve binnenhoven, nestgelegenheid in de gevel en groene daken waar water geborgen kan worden. Door het slimme mobiliteitsconcept liggen alle binnenhoven volledig in de volle grond, wat kansen biedt voor kwalitatieve groene hoven.
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
71
Klimaatadaptatie, biodiversiteit en gezondheid op elk schaalniveau Een goede en groene invulling van de openbare ruimte
koelte). Door per type openbare ruimte in te zoomen,
geeft een impuls aan biodiversiteit, klimaat en gezondheid.
kunnen we laten zien hoe we de openbare ruimte op elk
De openbare ruimte is op elk schaalniveau ingericht met
schaalniveau maximaal groen kunnen maken. Voor alle
aandacht voor functionele kansen van water en groen,
typen openbare ruimte zijn principes of voorbeelduitwer-
zoals water bergen, verkoeling bieden, de biodiversiteit
kingen gemaakt om inzichtelijk te maken hoe biodiversiteit,
verhogen, voedsel produceren of de luchtkwaliteit verbete-
klimaatadaptatie en gezondheid een plek krijgen. Om een
ren. Daarnaast biedt een groene openbare ruimte kansen
realistisch beeld hiervan te geven is in deze fase al rekening
voor sociale opgaven. Gezondheid wordt verbeterd door
gehouden met ruimtereservering voor bijvoorbeeld kabels
het stimuleren van beweging (sporten, wandelen, fietsen,
en leidingen ondergronds, maar ook hulpdienstroutes
spelen), ontmoeten (verblijfskwaliteit, uitnodigen naar
bovengronds.
buiten te gaan) en fysieke gesteldheid (luchtkwaliteit,
72
referentie park
referentie buurtpark
referentie groene straat
referentie groene straat
referentie stationsplein
referentie binnenhof
park buurtstraat
spoorlint
buurtpark
stationsplein
woonstraat
wijkontsluiting
hof
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
73
Park Het park is wijkoverstijgend en wordt een nieuwe meerwaarde voor Culemborg. Het stationsplein loopt geleidelijk over in het park. In het park is een slimme zonering ontworpen waardoor de mens en natuur in balans zijn. Er is een actieve zijde met verschillende verblijfsplekken aan de zonzijde van het park. De plinten grenzend aan deze zijde zijn geactiveerd met bestaande horeca of creatieve bedrijvigheid. De andere zijde is luwer en heeft minder verblijfsplekken. Hier zijn grote wadi’s ingepast die het water van de omliggende bebouwing kunnen bufferen. De wadi’s worden gecombineerd met plekken voor natuurlijk spelen en avontuurlijke struinroutes.
bestaande hallen worden onderdeel van het park
er zijn meerdere plekken in het park waar je kan sporten, spelen en verblijven
74
natuurlijke, glooiende zone met groen en avontuurlijke routes
Het park loopt over in het stationsplein
levendige centrale plek in het park
entrees naar het park zijn herkenbaar en voorzien van fietsparkeerplekken de verblijfsplekken zijn interessant en waardevol voor heel Culemborg
t veel
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
75
1.
2. 3. 4.
5.
5.
6.
4.
De vormentaal van het park staat in contrast met de rest van de wijk met slingerende paden en ronde vormen. De actieve zijde is op het zuiden georiënteerd. De natuurlijke zijde is meer schaduwrijk. Paviljoens staan altijd deels met de voeten in het groen en deels op het plein. Er lopen een fietsroute en meerdere wandelroutes door het park. Fietsen door het park vraagt een ander tempo; de fietser is te gast. De bouwvolumes aan de parkrand staan met hun voeten in het park.
1. 6.
3.
2.
76
slingerende parkpaden
verblijfplekken aan parkprogramma
levendige plinten
waterberging vormt ook spelaanleiding
actief parkprogramma met sport en spel
ruimte voor buitenactiviteiten
hart van het park Het hart van het park is een centrale pleinruimte waar nieuwe en bestaande gebouwen aan staan. Uitwisseling
3.
tussen het programma in de plint van die gebouwen en de openbare ruimte van het park waarborgd de levendigheid die passend is bij die plek. Gispen (1) ontwikkelt hun huidige kantoorgebouw tot een ‘experience
2. 1.
center’. De bestaande (voormalige Kluwer) bedrijfspanden kunnen ingevuld worden door creatieve bedrijven. De plinten van het nieuwe bouwvolume vragen om een levendige invulling met maatschappelijk of commercieel programma.
fietsroute
routes
wandelroute
ontmoetingsplekken
Er zijn fietsroutes die het park doorkruisen. Door deze
De groene ontmoetingsplekken zijn voornamelijk gecen-
gecentreerd aan de oostzijde van het park te plaatsen,
treerd aan de noordwestzijde van het park. Daar is ruimte
ontstaat er één kruispunt dat zorgvuldig dient te worden
voor culturele, maatschappelijke en sportieve activiteiten.
ontworpen. Er is een centrale looproute door het park die alle plekken met elkaar verbindt.
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
77
Straten Het netwerk van maximaal groene straten laat de hele wijk
riante groenvakken in elk straatprofiel om bij te dragen aan
groen kleuren. Er zijn drie typen straten: de wijkontsluiting
urgente klimaatopgaven zoals waterberging bij hevige
(straat L) de buurtontsluiting (straat M) en de woonstraat
regenval en een aangename woonomgeving op warme
(straat S). Per type straat is er een principe profiel gete-
dagen. Het groen in de straten is zodanig gepositioneerd
kend. Hierin is de ondergrond met kabels en leidingen
dat het zorgt voor een natuurlijke scheiding tussen functies;
meegetekend zodat we zeker weten dat de straten daad-
bijvoorbeeld tussen langzaam verkeer en gemotoriseerd
werkelijk groen kunnen worden. Een belangrijk principe
verkeer. Ook kunnen er zo prettige verblijfsplekken ontstaan
voor de straten is dat we uitgaan van een 1:1-verhouding.
in de straten.
Om voldoende licht in de straten te krijgen, past de bebouwing zich aan op de breedte van de straat. Wanneer de straat twaalf meter breed is, kan de bebouwing direct aan de straat vier lagen hoog worden. Er gekozen voor
verhoudingen tussen straatprofielbreedte en bebouwingshoogte
straten als aantrekkelijke fietsverbindingen
78
kruidenlaag, heesterlaag en bomenlaag
beplanting nadrukkelijk aanwezig in profiel
principe voor kabels en leidingen
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
79
Buurtparkjes Een belangrijk onderdeel van de openbare ruimte van de
variatie aan mogelijke opties getekend. De straten monden
Stationsomgeving zijn de buurtparken. Voor de buurtpar-
uit in de buurtparken waardoor ze onderdeel worden van
ken gaan we uit van twee maten. De kleine buurtparken zijn
het netwerk waar mensen doorheen wandelen of fietsen.
groene plekken in de wijk, denk aan een verbreding van een
Een aantal buurtparken is gekoppeld aan de parkeerhubs.
straat bij de hoofdentree van een appartementencomplex
In de plint van de hubs zitten publieke voorzieningen. Door
waar een bankje en boom staan. De grotere buurtparken
buurtparken hieraan te koppelen, ontstaan levendige
zijn groene ontmoetingsplekken in de wijk. De inrichting
plekken in de wijk waar buurtbewoners elkaar als vanzelf-
van de buurtparken is wisselend en kan aansluiten op de
sprekend ontmoeten.
wensen en behoeften van de direct omwonenden. Om een beeld te geven van wat de buurtparken kunnen zijn, is een
10 kernwaarden buurtparken 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.
Zijn plekken in de buurt waar jong en oud elkaar ontmoeten; Hebben een groen karakter. Dit betekent dat ze minimaal 70-85% uit kwalitatief groen bestaan; Zijn altijd gekoppeld aan woonstraten (S). Hierdoor zijn het belangrijke knooppunten binnen de buurten; Onderscheiden zich van het grotere park (wijkniveau) en de hoven (blokniveau) en zijn daarop ingericht qua programma en maat; Zijn altijd publiek toegankelijk, ook na zonsondergang; Zijn een familie van buurtplekken en zijn als zodanig herkenbaar als reeks/typologie; Geven ruimte aan de klimaatopgave zoals voldoende schaduw en waterinfiltratie/buffering; Kenmerken zich door bomen in de volle grond met voldoende ruimte voor goede groeicondities zowel boven als onder de grond; Zijn vrij van nutsvoorzieningen zoals kabels en leidingen, trafo’s, brandkranen, opstelplekken en inspectieputten; Waar mogelijk gekoppeld aan publieke voorzieningen in de parkeerhubs zoals een buurtcentrum of huisarts.
schaalgrootte en hoeveelheid groen van buurtparken
gekoppeld aan geprogrammeerde plint
80
divers plantsoen met structuurvariatie
variatie aan plekken voor de buurt
voorbeeld uitwerkingen van de verschillende inrichtingsmogelijkheden voor kleine en grote buurtparken
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
81
Het stationsplein Het stationsplein ligt aan beide zijden van het spoor. Het
een goed werkend stationsplein zijn routes. Het plein moet
plein is de schakel tussen de stad, de perrons en het
als vanzelfsprekend gaan werken voor reizigers, zodat
landschappelijke spoortalud. Er komt een openbare
meteen duidelijk is waar je moet zijn. Het stationsplein is
onderdoorgang voor langzaam verkeer die beide pleinen
maximaal groen en loopt geleidelijk over in het park.
verbindt onder het spoor door. De ambitie is een brede,
Culemborg en de Stationsomgeving worden - door de
lichte tunnel zodat het plein echt kan doorlopen in de
arriverende reizigers - meteen ervaren als groene stad en
onderdoorgang. Mede doordat de verharding vanuit het
wijk.
park onder het spoor doorloopt naar de andere zijde, worden de wijken aan de oost- en de westzijde door het plein met elkaar verbonden. Een belangrijk onderdeel van
82
brede, lichte onderdoorgang
groene trappen naar de perrons
heldere fiets- en voetgangersroutes
stationsplein is maximaal groen
groene trappen naar het stadsbalkon
brede onderdoorgang spoor
Het plein loopt door aan weerszijden van het station
Vloer van het plein loopt door onder de onderdoorgang Spoorlint is maximaal groen en ingericht voor de doelsoorten
Het groen uit het park loopt door op het stationsplein en het spoorlint De parkpaden lopen over in het stationsplein en hebben eenzelfde materialisering
conceptschema stationsplein
1. 2. 3. 4. 5. 6.
Stationsplein loopt over in het park Loop- en fietsroutes zijn helder Maximaal groene inrichting Er is een K+R aan de westzijde van het station De bushalte ligt aan de oostzijde van het station Supermarkt en commerciële plint liggen aan het plein met voldoende ruimte ingepast voor een prettig gebruik
5.
3.
4. 2.
6. 1.
uitsnede plankaart stationsplein
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
83
Impressie van het stationsplein
84
1. 2. 3.
Parkbeplanting en parkpaden vloeien samen met het stationsplein. Brede, kwalitatieve onderdoorgang van het spoor. Het stationsplein loopt door aan weerszijden van het spoor. Openbare functies stimuleren reuring aan het stationsplein.
2.
3.
1.
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
85
Spoorlint Het spoorlint is een belangrijke groene structuur op de
De eerste is het maximaal vergroenen van het stations-
schaal van Culemborg. Het heeft in de huidige situatie veel
plein. Door hier grote bomen te plaatsen, kunnen vliegende
ecologische kwaliteit die we uiteraard willen behouden en
soorten zich via de bomen naar de andere zijde van het
versterken met het Masterplan. Hiervoor zijn de doelsoor-
plein begeven. De tweede is het toepassen van groene
ten van het spoorlint in beeld gebracht die anders zijn dan
natuurdaken langs het spoorlint. Hierin is vooral het dak
de soorten voor de woonwijk. Het spoorlint wordt ter
van de hub van groot belang doordat het spoorlint hier
hoogte van het station onderbroken door het stationsplein
vernauwt.
en versmald ter hoogte van de gebouwde P+R-garage (zie doorsnede BB). Om de ecologische structuur zoveel mogelijk te waarborgen, is een aantal ingrepen van belang.
verblijfplaatsen
Koevinkje
doelsoorten voor het spoorlint
kruidenrijk grasland met ecologische waarde
86
Rosse metselbij
Het koevinkje komt voor in relatief vochtige en beschaduwde graslanden met een vrij hoge en ruige vegetatie, doorgaans in de buurt van bos. Vaak gebruikte nectarplanten zijn braam, koninginnenkruid en distel.
Groot dikkopje
Klimopbijen nestelen in de grond. Ze graven hun nesten in zandige en losse bodems waarbij zuidgerichte hellingen geprefereerd worden. Naast klimop ook te vinden op onder andere akkerdistel, wilde marjolein en jakobskruiskruid bekend.
Klimopbij
Bijen
Braamsluipers zijn het talrijkst in duingebieden met doornstruwelen en kleinschalig boerenland met veel heggen op kleigronden met meidoorn, berberis en ligustersoorten.
Vlinders
Braamsluiper
Struweelvogels
soort
Metselbijen maken gebruik van bovengrondse holten in bomen en muren. Ook kunnen ze zelf holten uitknagen in zacht materiaal, bijvoorbeeld mergel. Ze maken graag gebruik van bijenhotels.
Het groot dikkopje is een mobiele soort die leeft in allerlei beschutte, vrij vochtige graslanden en ruigten.
1. 2.
1. 2. 3. 4. 5.
Bomen op het spoorlint blijven behouden Boomkronen op het stationsplein verbinden het spoorlint Gevels langs het spoorlint zijn groen Daken langs het spoorlint zijn groen Het groen is ingericht voor specifieke doelsoorten
3.
B
5.
B
4.
A
A
ingrepen voor ecologische waarde
doorsnede AA vrijliggend spoorlint
doorsnede BB spoorlint t.p.v. nieuwe P+R
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
87
stedenbouwkundige principes
90
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
91
De Parkrand Langs het nieuwe park komen aan weerszijde alzijdige appartementengebouwen met elk een eigen architectuur. Hier kan bebouwing de hoogte in, omdat deze hier de ruimte heeft. Zo profiteren veel mensen van het park en het vrije uitzicht op het groen. De appartementengebouwen staan los naast elkaar zodat er voldoende paden zijn naar het park vanuit de aangrenzende buurten. Aan de noordzijde worden tussen de hoogbouw bestaande bedrijfsgebouwen met een bijzondere architectuur ingepast. Hier is een commercieel programma gedacht zoals kleine bedrijfjes, cultureel programma en sportfuncties. Dit is tevens de zonnige kant van het park dus het meest aantrekkelijk voor flaneren en verblijven. De bouwhoogte in de woonsfeer Parkrand valt binnen de basisprincipes uit de structuurvisie. Wel is het aantal hoge gebouwen en de gemiddelde dichtheid hier hoger om ruimte te maken voor het park.
gebouwen aan de parkrand staan
tussen de volumes liggen
de gebouwvolumes
‘met de voeten in het groen’
veel doorgangen naar de naastgele-
benadrukken de verticaliteit
gen buurten voor verbondenheid
langs het park
concept/principes 92
spelregels • hoogte: vijf tot twaalf bouwlagen • hoogteaccenten verspringen ten opzichte van elkaar (dambordpatroon) • de volumes benadrukken de verticaliteit langs parkrand • er zijn doorgangen tussen de volumes naar de achterliggende M-straat • gebouwen staan in het groen • de gebouwen worden vanaf de M-straat ‘ontsloten’: laden/lossen en toegang fietsenstallingen • de gebouwen staan ‘in’ het park, de groene inrichting van het park loopt tot aan de gevel
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
93
De Mix De Mix is geënt op het bestaande stratenpatroon en de structuur van Pavijen zodat de vier buurten van De Mix stapsgewijs getransformeerd kunnen worden. De Mix is aantrekkelijk voor mensen die in een gemengde buurt willen wonen met veel diversiteit. Appartementen, stadswoningen en bedrijfsgebouwen staan naast elkaar in half open bouwblokken waar je doorheen kan lopen. Bebouwing staat niet al te strak in het gelid, zodat de straat en pleinruimtes tussen de bebouwing variëren in breedte en afmeting. De Mix is een woonmilieu waar de menselijke maat centraal staat en er om de hoek altijd een verrassing is. Waar de buren elkaar kennen en het leuk vinden om een praatje te maken op straat. Ze treffen elkaar op de groene pleintjes en bij de buurtvoorzieningen op de begane grond van de hub. De bouwhoogte en dichtheid van de woonsfeer De Mix komt voort uit de basisprincipes van de structuurvisie over dichtheid en bouwhoogte.
94
de mixblokken (deelgebieden)
elk mixblok heeft tenminste
de mix is een gemengde buurt,
zijn doorwaadbaar
één buurtpark, gekoppeld aan
er is ruimte voor wonen én
een hub
werken
spelregels per bouwveld: • hoogte volumes: drie tot zeven bouwlagen • tenminste één buurtpark (groot formaat) • parkeren in de hub, ontsloten via een L-straat • hub ligt aan het buurtpark • hub heeft maatschappelijk/commercieel programma in de plint • het buurtpark is ontsloten door drie S-straten • naast de drie S-straten loopt er nog een kleinere verbinding door het bouwblok, dat is geen openbare ruimte, maar is wel openbaar toegankelijk • tussen twee buurten ligt een buurtpark • het bouwveld heeft geen formele rooilijn • elk gebouw heeft een drempelzone: een overgangszone naar de openbare ruimte (zie ook beeldkwaliteit) • bedrijven liggen zoveel mogelijk aan een L-weg
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
95
gemengd programma verschillende type woongebouwen, stadswoningen, bedrijven en de hub
• mix wonen en bedrijven: elk mixblok kent minimaal één bedrijfspand • de centraal gelegen hub kent een maatschappelijk programma in de plint • verschillende woontypes met verschillende buitenruimtes
96
doordwaalbaar op verschillende manieren kun je door de buurt dwalen
• elk mixblok bestaat uit minimaal drie woonblokken van verschillend formaat • centraal ligt een buurtpark die middels verschillende woonstraten gekoppelt is aan de wijkontsluiting • geen formele rooilijnen; bebouwing verspringt en zo ontstaan er informele openbare ruimtes • aandacht voor sociale veiligheid: ° geen openbare ruimtes waar personen zich helemaal aan het toezicht kunnen onttrekken ° sociale controle is de beste garantie voor sociale veiligheid: aandacht voor de relatie tussen gebouwen en de openbare ruimte
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
97
half open bouwblokken samengesteld bouwblok heeft een half open structuur
• het samengestelde bouwblok bestaat uit verschillende gebouwen • elk gebouw heeft een eigen ontsluiting en entree • het bouwblok heeft een half open structuur waardoor het doorwaadbaar is, de bezoeker is te gast • het binnenhof is gericht op collectief gebruik, dat kan intensief zijn (bijvoorbeeld moestuinen) of juist plekken bieden voor rust
98
collectieve binnenhoven kwalitatieve groene hoven dankzij ligging in volle grond
• dankzij de volle grond zijn er kansen voor kwalitatief groen: grote bomen met veel wortelruimte en natuurlijke waterinfiltratie waardoor er (minder) bewaterd hoeft te worden in droge tijden • kansen voor biodiversiteit: luwe binnenhoven zijn aantrekkelijk voor diverse soorten, aandacht voor het correct positioneren van nestgelegenheid • het binnenhof is doorwaadbaar: de bezoeker is te gast • het binnenhof is gericht op collectief gebruik • in de binnenhoven is aandacht voor sociale veiligheid, er wordt niet ingezet op het afsluiten van de tuinen, de ervaring in Culemborg is dat hekken in de praktijk vaak open staan
Masterplan Stationsomgeving Culemborg
99
De Polderrand In het landschap dat grenst aan de provinciale weg komen enkele grotere gebouwen met elk een eigen karakter. Ze liggen vrij in de polderzone die overgaat in een landschappelijk talud als geluidswering naar de weg. De grotere maat past bij de schaal van de stadsrand. De bebouwing is lager zodat een zachte overgang naar het landschap ontstaat. De polderrand biedt bij uitstek kansen voor een divers programma zoals een wooncollectief zoals bijvoorbeeld een knarrenhof, tot een school of een zorgcomplex. De bouwhoogte en dichtheid van de woonsfeer De Polderrand komt voort uit de basisprincipes van de structuurvisie over dichtheid en bouwhoogte.
100
de ensembles liggen als
de ensembles zijn gefocust op
een landschappelijke rand vormt
volumes in het groen
gemeenschappelijke waarden
een buffer naar de N320