06 Bijlage 2 Plan van Aanpak Romeins Verleden Ceuclum Aeterna - Plan van Aanpak.pdf

CEUCLUM AETERNA Plan van Aanpak Promotie Romeins verleden Cuijk

Inhoudsopgave

2

Voorwoord

3

Introductie

8

1

Van castellum naar toeristisch knooppunt

14

2

De missie, visie en kernwaarden

37

3

Een nieuwe identiteit voor Ceuclum

49

4

Een vernieuwd Romeins kwartier

71

5

Een volwaardige archeologische hotspot

110

6

Planning

133

7

Slotwoord

135

Voorwoord Ceuclum heeft grote geschiedkundige waarde

Ceuclum heeft grote geschiedkundige waarde

Ons adviesrapport ‘Ceuclum Aeterna’ benadrukte de importantie van verder onderzoek naar het Cuijkse Romeinse verleden. We danken de gemeente Cuijk voor het vertrouwen dat we hebben gekregen om aan de gang te gaan met een veel uitgebreider Plan van Aanpak. Tijdens de totstandkoming hiervan kwamen nog meer feiten, vondsten en leuke wetenswaardigheden naar boven, die we hebben kunnen vertalen naar werkbare ideeën. Nogmaals Ceuclum heeft grote geschiedkundige waarde. Heerlen heeft een badhuis, Nijmegen heeft een castellum en Maastricht heeft een brug.

CUIJK HEEFT EEN BADHUIS, EEN CASTELLUM, TEMPELS, EEN VICUS ÉN EEN BRUG! Oké, dat geeft misschien een wat vertekend beeld. Maar Ceuclum was tweeduizend jaar geleden wel degelijk de hartslag van het noordelijke Romeinse rijk. De strategische ligging was van groot belang bij het instandhouden van de Limes, de natuurlijke bovengrens die in de race is om toe te worden gevoegd aan de UNESCO werelderfgoedlijst. De afgelopen decennia zijn er feiten opgestapeld en in archeologische rapporten beschreven. Tegelijker-

4

tijd is Cuijk ontdaan van veel van zijn mooiste vondsten. Doodzonde. Met de emotionele en financiële waarde van de Romeinse geschiedenis is veel meer te doen. Zowel geschiedkundig, als op het gebied van toerisme en de identiteit van Cuijk. Tegenwoordig is de ligging van Cuijk misschien nog wel strategischer. De vele recreatieve mogelijkheden maakt de omgeving aantrekkelijk voor dag-, weekend- en langdurig toerisme. In 2018 kreeg het ten zuiden van Cuijk gelegen Maasheggen-gebied de UNESO Man & Biosphere-status, een perfecte aanjager om de (inter-)nationale positie te versterken. Cuijk ligt precies tussen de Limes en Maasheggen in. Als de Limes een UNESCO status krijgt is Cuijk een perfecte koppeling tussen twee UNESCO-gebieden. De gemeente kan zo op veel fronten profiteren van deze internationale toekenningen. Cuijk heeft veel kansen laten liggen, maar nu is hét moment om dat te herstellen. In dit Plan van Aanpak maken we duidelijk hoe de Romeinse geschiedenis beter tot zijn recht kan komen, maar maken we ook de verbinding met het heden en het toerisme. Dat wat tot nu toe alleen maar opgeschreven en vaak opgeborgen is, is om te zetten in uitvoerbare plannen die niet alleen de Cuijkenaar boeit en trots maakt, maar ook de (betalende) bezoekers naar Cuijk trekt.

Di-visie | corporate identity & branding Cuijk is een van de belangrijkste vindplaatsen van Nederland Bron: Volkskrant, 17 maart 2018

5

VOORWOORD Peutingerkaart

Ceuclum was belangrijk en staat op de Romeinse landkaart, kopie van een Romeinse reiskaart uit de 3e of 4e eeuw

6

VOORWOORD Toerisme

Een unieke kans op een toeristisch knooppunt

Maasheggen UNESCO Man & Biosphere

7

Introductie Zonder verhaal blijft een scherf slechts een scherf

Het is zaak om te blijven dromen met daadkracht en lef

Er is in Cuijk duizenden jaren geleden veel gebeurd en daar is al veel over gepubliceerd. Maar, op een aantal zeer enthousiaste en toegewijde vrijwilligers na, doen we we er veel te weinig mee. Het Romeinse verleden wordt niet op de juiste waarde geschat en niet interessant genoeg gevonden. Het wordt niet begrepen door eigen inwoners én niet door toeristen.

onderwijs, plaatselijk economisch voordeel en een duidelijk Cuijks visitekaartje. De bedoeling is om bij elk onderdeel zoveel mogelijk te werken met bedrijven en scholen uit het Land van Cuijk. Cuijk heeft voldoende kennis en kunde in huis om zijn eigen Romeinse verleden aantrekkelijk te maken voor iedereen, en kan er zelf aan verdienen.

Dat ligt niet aan de gebeurtenissen en vondsten zelf. Die zijn indrukwekkend. Maar een vitrine kan vol liggen met interessante objecten, zoals in ons eerdere adviesrapport ‘Ceuclum Aeterna’ al is aangegeven: zonder verhaal blijft een scherf slechts een scherf. In de presentatie van de Cuijkse historie is nog veel te winnen, het potentieel is enorm.

Dit Plan van Aanpak is werkbaar en uitvoerbaar, ook op de lange termijn. Het is zaak om te durven dromen, om te acteren met daadkracht en lef. Aan (opnieuw) een halve aanpak heeft (het Land van) Cuijk niets. Durf groot te denken. Cuijk ligt prachtig, omringd door water en natuur en heeft goede voorzieningen op het gebied van wonen, werken en cultuur. Het Romeinse verleden zal de aantrekkingskracht van Cuijk alleen maar vergroten.

Met dit Plan van Aanpak maken we Cuijk niet alleen interessanter voor de eigen inwoners, maar vooral ook een echte ‘reason to travel’. Het Romeins verleden van Cuijk heeft het in zich om op veel fronten waardevol te zijn. Voor de Cuijkenaar, maar vooral ook voor toeristen, het bedrijfsleven en scholen. Goede citymarketing van Cuijk, zal impulsen bieden voor de hele gemeente en zo interessant zijn voor externe financiële mogelijkheden, als subsidies en crowdfunding. Om echt interessant te zijn voor het toenemend toerisme en de lokale bezoekerseconomie te laten groeien - en zo het hele Land van Cuijk te laten profiteren van nieuwe inkomsten - is het creëren van onderscheidend vermogen en beleving een must. In de realisatie van het Plan van Aanpak steken we bewust in op goed cultureel ondernemerschap,

9

Een Romeinse scherf. Zegt weinig, toch?

Opdracht In ons eerdere adviesrapport concludeerden we al dat Cuijk het Romeinse verleden op een veel betere manier kan inzetten, zowel voor citymarketing als toerisme. We hebben daarom de opdracht gekregen om een gedetailleerd Plan van Aanpak te formuleren over hoe dit te bewerkstelligen, met daarin alle onderdelen uit het adviesrapport. Dat Plan van Aanpak bevat: • • • • •

Uitgebreide toelichtingen per onderdeel Artist impressions Exploitatiekosten (calculatie en verdienmodel) Mogelijkheden voor subsidie en crowdfunding Planning in jaren

Uitgangspunten Plan van Aanpak Het is zaak om op korte termijn de huidige onduidelijkheid over het Romeinse verleden weg te nemen. De geschiedenis moet begrijpelijk worden en in de huidige situatie moeten de beperkte toegankelijkheid en het gebrek aan beleving worden opgelost. Er is te weinig contextuele relatie en duiding van het gebied, zowel in de relatie met de Romeinse tijd als het heden.

Dit Plan van Aanpak is daarom opgesteld op de volgende vier pijlers: 1. Bepaling identiteit: missie, visie, kernwaarden en doelgroep Waar, hoe, voor wie en op basis waarvan wordt het Romeinse verleden van Cuijk zichtbaar gemaakt. 2. Locatie en ruimte Onderzoek naar situatie huidige locaties en naar mogelijkheden om met nieuwe inrichting en be- stemming een dynamisch geheel te vormen. 3. Storytelling en educatie Hoe op basis van de promotie van het erfgoed de historische feiten van het Romeins verleden voor iedereen interessant en begrijpelijk kan worden gemaakt. 4. Interactie en beleving Hoe je een levendig gebied creëert, waar iedereen zich welkom voelt en waarbij samenwerking en verbindingen leggen voorop staan. Realistische tijdsplanning In de vorming van het Plan van Aanpak kan de gemeentelijke herindeling niet worden genegeerd. Het gaat namelijk om een meerjarenplan, dat ook na de eenwording tot één gemeente Land van Cuijk zal worden uitgevoerd. Hier is in financiële onderbouwingen en tijdsplanningen rekening mee gehouden; wat willen en kunnen we op korte termijn al zichtbaar maken, wat is voor later?

10

Knowhow Di-visie heeft tijdens het opstellen van het adviesrapport en het Plan van Aanpak een gedegen onderzoek gedaan. Daarbij hoorde ook het bezoeken en bekijken van veel (inter)nationale projecten, exposities en musea. Ook zijn oude onderzoeken en rapporten opnieuw bekeken. Daarnaast is het contact met de vrijwilligers en andere stakeholders op een collegiale en professionele opgepakt. Door deze werkwijze is een enorme knowhow en een gedegen netwerk opgebouwd.

Subsidies en crowdfunding Geld ligt niet voor het oprapen. Hoewel het Romeinse verleden van Cuijk het waard is om in te investeren en de ontwikkelingen al op korte termijn geld op kunnen gaan leveren (voor de gemeente en lokale ondernemers), is het ook nodig om in te zetten op crowdfunding en (beleids)subsidies om (delen van) projecten financieel mogelijk te maken. Bij het opstellen van dit Plan van Aanpak is bewust gekeken naar het archeologisch beleid van provincie en Rijksoverheid, en het benutten en vergroten van kansen op het verkrijgen van subsidies. De vergroting van het maatschappelijk draagvlak voor archeologie is een speerpunt in het beleid van de Provincie Noord-Brabant. Dat staat in het Beleidskader Erfgoed 2016-2020 (‘De verbeeldingskracht van Erfgoed’). Uitgangspunt in dat beleidskader zijn verbeeldingskracht en vernieuwing in aanpak. De provincie stelt: erfgoed zorgt voor nieuw leven in de leefomgeving. De aanwezigheid van erfgoed, kennis over erfgoed en de betrokkenheid van mensen bij erfgoed vergroot leefbaarheid, ontmoeting, community-gevoel en saamhorigheid, bindt en verbindt, geeft identiteit en maakt trots en inspireert en werft. De provincie specificeert op bepaalde onderwerpen. De focus ligt op vier ‘verhalen’: Bevochten Brabant, Religieus Brabant, Innovatief Brabant, Bestuurlijk Brabant.

Het Romeins verleden van Cuijk sluit aan op het verhaal Religieus Brabant. Daarbij wordt ingezet op onder meer vondsten van grafmonumenten en tempels, als ook de herbestemming van kerkelijke gebouwen (Ceuclum-toren).

11

In het beleidsdocument Erfgoed Telt (juni 2018) stelt de Rijksoverheid 325 miljoen extra ter beschikking voor erfgoed vanwege de historische waarde, de waarde voor onze leefomgeving en de verbindende waarde. Gemeenten leggen in de praktijk steeds vaker verbanden tussen erfgoed en de lokale economie, het toerisme en het onderwijs. Naast blijvende aandacht voor instandhouding en restauratie is een bredere blik op ons erfgoed gewenst: een blik die het erfgoed verbindt met de toekomst door oude gebouwen een nieuw leven te geven, door vanuit creativiteit het erfgoed te verbinden met onze leefomgeving en door de verbindende kracht van erfgoed te benutten. Duurzaamheid, kennis vergroten, immaterieel erfgoed (verhalen) en initiatieven van burgers zijn speerpunten in dit document. Naast het extra geld dat vrijkomt via dit beleid, zijn er ook nog diverse andere subsidie-mogelijkheden bij onder meer provincie en diverse fondsen. Onder meer de subsidie Cultureel Erfgoed, Subsidie Musea en Impulsgeldenregeling (van de provincie Brabant) zijn interessant, net als het Fonds voor Archeologie Participatie, het Mondriaanfonds en het BPD Cultuurfonds. Deze subsidies zijn verschillend, maar hebben wel gemeen dat vooral wordt ingezet op mensen. Simpel gezegd: het is van belang om áls er ergens iets met het verleden gedaan wordt, mensen erbij betrokken moeten worden.

Alleen maar een museum of artefact neerzetten is niet voldoende, er moet betrokkenheid worden gecreëerd en activiteiten worden ondernomen, op wat voor manier dan ook.

Erfgoed zorgt voor nieuw leven in de leefomgeving

Regie Bij het uitvoeren van dit Plan van Aanpak is het van groot belang dat de regie op de juiste manier wordt gevoerd. Het verleden heeft aangetoond dat een gechargeerd gezegd - houtje-touwtje aanpak niet werkt. Samenhang, structuur en het committeren aan een (lange termijn) visie zijn essentieel. De regie voor het opnieuw in de markt zetten van het Cuijkse Romeinse verleden moet bij één partij liggen. Daarbij moet vanaf het begin (minimaal) één persoon verantwoordelijk zijn voor onder meer het: •

• •

• • •

het coördineren en aansturen van marktpartijen en de vrijwilligers van Museum Ceuclum en het WAC het coördineren en ontwikkelen van de communicatiestrategie bewaking van identiteit, het weergeven, presenteren en communiceren over het Cuijkse Romeinse verleden het leggen van contacten met musea en instellingen, scholen en universiteiten samenwerken met partijen als bijv. ‘CuijkDoet!’ de externe communicatie met de regionale en landelijk pers

Deze partij kan ook de kansen voor subsidies verder onderzoeken, en is daarnaast verantwoordelijk voor het beheer van, overleggen over en tentoonstellen van (in bruikleen verkregen of teruggehaalde) Cuijkse archeologische vondsten. Ook het opzetten en realiseren van thema exposities en het gebruik van bepaalde communicatie-formats hoort hierbij.

12

INTRODUCTIE Calculatie Regie en coördinatie Eén lijn in het geheel van de ontwikkeling van het Romeinse verleden van Cuijk is sterk afhankelijk van een consistente aansturing. Die werkzaamheden zijn te omvangrijk om puur op de schouders van vrijwilligers te laten rusten. Zoals aangegeven in het adviesrapport dienen voor deze werkzaamheden tijd en budget vrij te worden gemaakt. -

regie en coördinatie / per jaar (40 weken = 40 x 1.200) (per week: 16 uren x 75 = 1.200)

48.000

Planning: fase 1 en 2 Productie: 1 - 6 jaar

Subsidietrajecten Het aanvragen van subsidies om de kosten te spreiden is een belangrijk aspect in het Plan van Aanpak. Het is belangrijk dat de aanvraag goed in elkaar zit, met een juiste showcase waarin per onderdeel de reden, doelstelling en (im)materiële opbrengst voor Cuijk en bezoekers duidelijk beschreven worden. Het zijn vaak wat langere en bureaucratische processen die goed moeten worden begeleid. Voor deze specifieke werkzaamheden (begeleiden en creatie content) is een stelpost nodig. -

begeleiding en creatie per onderwerp 7.000

Planning: fase 1 en 2 Productie: 1 - 6 jaar

13

1 Van castellum naar toeristisch knooppunt Ceuclum heeft grote geschiedkundige waarde

Al lang voor de bouw van de brug kende Ceuclum een lange periode van welvaart

Het Romeinse verleden van Cuijk is de afgelopen decennia vooral gekoppeld aan de brug, die begin jaren negentig in de Maas is gevonden. Dat is begrijpelijk. Het is een ontzettend waardevol object, zowel toen als nu. Het was niet zomaar een brug. De brug werd in 347 na Christus bij het Castellum Ceuclum (Castellum = fort, Ceuclum = Cuijk) voor een groot deel uit steen opgebouwd. Deze brug en de brug bij Maastricht zijn de enige twee stenen bruggen die de Romeinen ooit in Nederland maakten. Maar de brug is niet alleen de reden dat er zoveel archeologische schatten zijn gevonden in Cuijk. Al lang voor de bouw van de brug kende Ceuclum een lange periode van welvaart. Dat is te danken aan de ligging aan de Maas. Cuijk had niet alleen een castellum, maar ook tempels, een badhuis en een vicus (vestiging met handelslieden) en was een handelscentrum van importantie. Het was de laatste stop voor schepen met lading voor Nijmegen (Noviomagum). De Maas buigt bij Katwijk naar het westen, de rit ging via een doorwaadbare plek bij Katwijk verder naar Nijmegen. De Romeinse wachttoren op Heumensoord is daar het bewijs van. Pas in de vierde eeuw na Christus kreeg Ceuclum een militaire ruitergroep en werd de brug gebouwd. De positie van Ceuclum met het castellum als tweede verdedigingslinie was essentieel in de aanvoer van troepen naar de Limes, het noordelijke front van de Romeinen.

Dit werd onlangs nog maar eens beschreven in De Volkskrant (zie illustratie pagina 18).

De locatie van de Romeinse brug

15

Het is tijd voor iets grootschaligs

Geschiedkundige waarde Door de brug en de aanverwante ontwikkelingen werd Cuijk nog welvarender. Dat is terug te zien in de vele vondsten van de afgelopen jaren. Deze collectie heeft een enorme kwantiteit en kwaliteit en is van grote geschiedkundige waarde. Het bizarre is, zo is gebleken tijdens het onderzoek voor dit Plan van Aanpak, dat veel bijzondere ontdekkingen nog nooit met het publiek zijn gedeeld. Tijdens een gedegen onderzoek met de vrijwilligers van het WAC zijn we samen op verbazingwekkende feiten gestuit. We werden wederom verrast door de bijzondere verhalen achter de archeologische

16

vondsten en zijn samen nog veel wijzer geworden. De lijst met archeologische vondsten die elders worden getoond of in depots van musea zijn opgeslagen is haast eindeloos en veel groter dan gedacht. In Museum Ceuclum is de muntschat die enkele jaren geleden werd gevonden op De Nielt te zien, maar onder meer in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden en het Noordbrabants Museum liggen veel Cuijkse topstukken. De afbeeldingen spreken voor zich, de door de vrijwilligers opgetekende volledige lijst (in de bijlage) is tekenend. Grootschalig Slechts weinigen realiseren hoe bijzonder de hoeveelheid, importantie en de uniciteit van deze collectie is. Hoewel hier in het verleden in krantenartikelen en onderzoeksrapporten veel over geschreven is, is de volledige collectie nooit door Cuijk zelf goed begrepen en op de juiste historische waarde geschat. Dat doen we hierbij: met ‘ons’ Romeinse verleden is veel mogelijk. Citymarketing is haast vanzelfsprekend. Het is tijd voor iets grootschaligs, het moment om de schatten van Cuijk terug te halen (al dan niet in bruikleen). Kansen benutten Cuijk heeft veel meer kansen om te benutten. Naast het bijzondere Romeinse verleden en vondsten wordt dit kracht bijgezet door de geografische ligging.

Net als ongeveer tweeduizend jaar geleden is Cuijk een knooppunt, ingekapseld tussen bijzondere plekken: het al eerder genoemde UNESCO Maasheggengebied, maar ook de Nijmeegse stuwwal, de Peel, de

Kraaijenbergse Plassen en de Beerse overlaat. Cuijk ligt op het drie provinciënpunt, dicht bij Duitsland, heeft goede uitvalswegen (snelweg, spoor) en diverse moderne bruggen. Op korte termijn komt daar de fietsbrug naar Mook bij. Het Romeins kwartier Cuijk kan als toeristisch knooppunt nog veel meer groeien. In het middelpunt van dit knooppunt ligt het episch centrum van het Romeins verleden van Cuijk, in dit Plan van Aanpak aangeduid als het Romeins kwartier. Centraal in het Romeins kwartier ligt de Ceuclum-toren, verder vallen ook de Maaskade en het WAC, de Beeldentuin en het Cultuurstraatje er binnen. Het gebied is geïsoleerd, dat is tergelijkertijd een sterkte én zwakte. Terrassen en winkelend publiek, een fantastisch panorama richting de Mookerheide en daartussenin een schat aan informatie over een bijzonder interessant Romeins verleden: het is nu alleen nog niet op de juiste manier aan elkaar gekoppeld. Door het besef over de Cuijkse historie te vergroten, het op de juiste manier te verpakken en te presenteren en het gebied op de juiste manier in te richten kan dit Romeins kwartier een kloppend, toeristisch hart worden. Door de verbinding te zijn tussen centrum en Maaskade ontstaat een krachtig, economisch instrument voor Cuijk, dat - met dank aan de gunstige ligging - ook nog een verzamel- en vertrekpunt voor toeristen zal zijn.

In de bijlages een duidelijke uitleg en afbeeldingen over het Romeins kwartier.

17

HOOFDSTUK 1 Bijlage 1

Artikel Volkrant, zaterdag 26 oktober 2019 Waarom Nederland in de 3de eeuw ineens leegliep

18

HOOFDSTUK 1 Bijlage 2

Diverse krantenkoppen

19

HOOFDSTUK 1 Bijlage 3

Diverse krantenkoppen

20

HOOFDSTUK 1 Bijlage 4

Diverse krantenkoppen

21

HOOFDSTUK 1 Bijlage 5

Diverse krantenkoppen

22

Het is tijd om de Romeinse schatten van Cuijk terug te halen

De Cuijkse collectie is qua omvang een museum waardig. Wat in het Gallo-Romeins Museum in Tongeren (België) te zien is geldt zeker voor Cuijk. Als het moet kunnen wij een museum met wel 10.000 kruiken vullen. Dan hebben we het nog niet eens over de rest…

23

HOOFDSTUK 1 Vondsten

Eterna Op een van de palen uit de fundering van een van de pijlers van de Romeinse brug is bij de bouw het woord (a)eterna (= eeuwig) gebeiteld. Ceuclum Museum (afdruk) Origineel is mysterieus verdwenen

Glazen noppenbeker Deze beker is versierd met twaalf vrouwenhoodjes en is 24 cm. hoog. Deze beker is in 1913 gevonden nabij de Veldweg en Florisstraat en maakte deel uit van een grafinventaris uit de 4e eeuw n. Chr. De beker is zeer waarschijnlijk in Noord Frankrijk gemaakt. Over de plaats waar deze beker is gevonden weten we heel weinig. Er zijn geen graven in de onmiddellijke nabijheid bekend. Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden

Muntschat uit de 3e eeuw Ook De Nielt heeft in de 3e eeuw een roerige periode gekend. Dat kan worden opgemaakt uit een zeer bijzondere vondst. Een aardewerk pot met daarin 140 zilveren munten, een bronzen munt, een zilveren lunula-hanger en een hoeveelheid peperkorrels. Deze pot was verstopt in een kuil binnen in een huis. Vlak daarbij werd in een andere kuil ook nog een bronsdepot gevonden dat bestaat uit brokstukken van een levensgroot bronzen beeld. Mogelijk werd de schat, die rond 260 n. Chr. kan worden gedateerd, verborgen in verband met invallende Germanen. De bewoners zijn toen waarschijnlijk gevlucht of gedood en waren in ieder geval niet in staat het kostbare bezit op te halen. In onderzoek

24

Dolium De dolium is een grote vooraadpot en werd gebruikt voor de opslag van allerlei waren zoals, vloeistoffen, olijven, vissauzen, vissen, dadels en vijgen, graan, druiven, meel, fruit. Dit dolium is gevonden op de plaats van het huidige winkelcentrum Maasburg. Museum Ceuclum in Cuijk

Mercuriusbeeldje Bij de opgraving van de vicus aan de Grotestraat-winkelcentrum Maasburg in 1997 werd ook dit Mercuriusbeeldje gevonden. Dit godenbeeldje is van brons, 12,5 cm. hoog, met een maximale breedte ter hoogte van de handen van 7 cm. Vanaf de heupen tot en met het hoofd zijn alle details door corrosie verdwenen. Het onderlijf is nog gaaf wat betreft de benen en vooral ook het schoeisel. Mercurius is de god van de reiziger en van de handel en past daarom gezien de ligging van Cuijk aan de waterweg, de Maas, en de Romeinse weg van Tongeren naar Nijmegen, uitstekend bij Cuijk in die tijd. Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden

HOOFDSTUK 1 Vondsten

Kommetje Dit dunwandig kommetje met twee oren en barbotineversiering is gevonden op het terrein van Grotestraat 90-92, dat deel uit maakt van het Romeinse grafveld aan de westzijde van de Grotestraat. Dit kommetje is destijds geïmporteerd uit Zuid Spanje.

Inktpot Deze inktpot is bij archeologisch onderzoek naar het castellum door prof. Bogaers in 1964-1966 gevonden. Deze vondst is een belangrijke aanwijzing dat in de 1e eeuw al soldaten waren gelegerd in Cuijk.

Kandelaartje Op het parkeerterrein van Nutricia werd in 2012 een kleine kandelaar gevonden. Een uniek voorwerp dat je verder in Nederland nauwelijks tegenkomt. Een kandelaar op drie (leeuwen?) poten, met op elke poot een leeuwenkop. Een kandelaar als bijgift in combinatie met glazen objecten is ook bekend uit Nijmegen. Maar de in Cuijk gevonden kandelaar is meer gedetailleerd. In Trier is een kandelaar gevonden die veel lijkt op die van Cuijk.

Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden

Museum Ceuclum in Cuijk

Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden

Bronzen steelpan / casserole Een bijzondere vondst is dit bronzen pannetje met een versierde steel. Een casserole behoorde standaard tot de uitrusting van de Romeinse soldaat en werd gebruikt om uit te eten of als scheplepel. Deze casserole is rijk versierd en heeft wellicht nooit aan een gewone soldaat toebehoord. Hij is gevonden in een rioolsleuf in Vorstendom. Museum Ceuclum in Cuijk

25

Glazen schenkkan Deze glazen kan is een bijzonder stuk dat tot het tafelservies der meer welgestelden behoorde. Gevonden in 1913 in een tuin aan de Grotestraat en is uit de periode 70-100 n.Chr.). De kan is volgens een speciaal procédé gemaakt. Zij is voorgeblazen in een geribde, cilindrische vorm, vervolgens is zij verder geblazen. De hals is een kwart slag ten opzichte van het lichaam gedraaid, waardoor de lichte draaiing van de ribben op de hals is ontstaan. Het oor is apart aangezet. Het is voorzien van een middenrib. Het uiteinde is lang uitgetrokken en met een scherp voorwerp getand. De kleur van het glas is groenblauwachtig. Dit is meestal de natuurlijke kleur van glas.

Tegelgraf Een heel opvallend graf dat in 1989 werd gevonden op de parkeerlaats van Nutricia aan de Grotestraat was een kuil met een kistvormige constructie van zes tegulae. Het vondstmateriaal wijst op een datering aan het einde van de 2e en begin 3e eeuw. Dit graf ligt nu opgesteld in het Noordbrabants museum.

Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden

Noordbrabants Museum

HOOFDSTUK 1 Vondsten

Romeinse sandalen Daar waar op de loswal ooit een Romeinse aanlegsteiger was, is o.a. veel leer gevonden: schoenen, gedeeltelijke schoenen, afsnijdsels en losse stukken zijn van uitzonderlijke kwaliteit en met zorg geborgen. Allemaal te dateren in de 4e eeuw n. Chr. Museum Ceuclum in Cuijk

Grafkist Bij een opgraving in de Grotestraat bij Nutricia werd in 2003 een bijzonder graf gevonden. Heel uitzonderlijk voor Cuijk bestond het graf uit een tufstenen askist met crematieresten een rijke bijgiften te dateren in de 2e eeuw n. Chr. Deze vondst duidt op het urbane en militaire karakter dat Cuijk in de Romeinse tijd gehad moet hebben. Museum Ceuclum in Cuijk

Inscriptie Een opmerkelijke vondst van prof. van Giffen in 1937: twee fragmenten van een inscriptie, die afkomstig moeten zijn van een imposant gebouw. De tekst op de in 1937 opgegraven stenen zou volgens prof. Bogaers kunnen zijn: [IMP.CA]ESAR [DIVI.NER]VAE.FNER [T]RAIA[NUS.AVG.GER] CIV[- -] Mogelijke vertaling: ‘Keizer Trajanus, zoon van de vergoddelijkte Nerva, Augustus, Overwinnaar over de Germanen (heeft) (…) voor het volk van de (...) (gemaakt)’. Noordbrabants Museum

26

Kastbeslag Maskertje met prygische muts gevonden op Den Drul in Linden. Noordbrabants Museum

HOOFDSTUK 1 Vondsten

Scharnierfibula Verzilverd met inscriptie “Libenter bibio” (graag drink ik) gevonden op De Nielt in de Heeswijkse Kampen in Cuijk. Noordbrabants Museum

Scherf Millefiori (duizendbloemen) glas is het oudste glas uit de eerste eeuw. Het was een bewerkelijk procedé omdat het latere glasblazen nog niet was uitgevonden. Schalen en tafelwerk van Millefiori glas was zeer kostbaar en werd gemaakt in Venetië en is als archeologisch vondst heel zeldzaam. Blauw en wit is een zelden voorkomende combinatie, er is slechts één exemplaar van bekend (in het archeologisch museum van Bratislava, Slovenië, in 1959 gevonden in een Romeins graf). In depot WAC in Cuijk

27

HOOFDSTUK 1 Vondsten in cijfers

BRUG aantal 1

TEMPEL aantal 2

CASTELLUM aantal 1

BADHUIS aantal 1

VICUS aantal 1

Keizer Constantijn de Grote (307-337) of een van zijn zonen gaf opdracht om een brug over de Maas aan te leggen t.o. het castellum van Cuijk. Onder keizer Valentianus I (364-365) werden de grenzen van het Romeinse rijk opnieuw versterkt en de grensbewaking verbeterd. Het castellum werd voorzien van stenen ommuring met halfronde torens met twee brede spitsgrachten en de brug werd grondig opgeknapt. Onder keizer Theodosius (379395) werd de brug voor de derde keer hersteld.

Beide gevonden tempels dateren uit de periode na 150 en hadden een zuilengalerij om een centrale cella (gebouw). Hierin stond het beeld van de god of goden en was niet toegankelijk voor het publiek. De zuilengalerij en het voorterrein werden gebruikt bij feestelijkheden of processies. Ten tijde van castellum in de 4e eeuw waren ze verdwenen en stonden op dezelfde plek waarschijnlijk barakken van de militairen.

Het castellum kent drie fases. In de eerste eeuw (50-100) is sprake van een legerkamp met gracht(en). Daarna tot het begin derde eeuw is sprake van een burgernederzetting op de plaats van het legerkamp. In het begin van de 4e eeuw maakt de burgernederzetting plaats voor een castellum bestaande uit twee rijen houten palissaden opgevuld met plaggen en aarde omgeven door een tweetal spitsgrachten. Onder keizer Valentianus I (364-365) werden de grenzen van het Romeinse rijk opnieuw versterkt en de grensbewaking verbeterd. Het castellum werd voorzien van stenen ommuring met halfronde torens met twee brede spitsgrachten.

In de vicus aan de Grotestraat zijn restanten van een badhuis gevonden uit de derde eeuw. Een groot gebouw met een stenen fundering en een pannen dak. Een badhuis diende niet alleen om zich te wassen, maar vooral ook om de ontspanning en het ontmoeten van mensen

Het Latijnse woord vicus betekent ‘gehucht’ of ‘wijk’. In de betekenis ‘gehucht’ werd het gebruikt voor een dorp van vijfhonderd tot duizend inwoners. Een vicus was in de Romeinse tijd vaak een civiele nederzetting met handwerkers en handelaren bij een castellum (Romeins fort), of een klein stadje dat op de kruising lag van belangrijke handelswegen en meestal een handelsplaats was.

28

HOOFDSTUK 1 Vondsten in cijfers

GLASWERK aantal 50-100

ROMEINSE MUNTEN aantal > 1000

OLIELAMPEN aantal > 100

FIBULA/SIERADEN aantal > 25

METALEN VOORWERPEN aantal > 1000

Het vroegste Romeinse glas werd niet geblazen. De kunst van het maken van glas werd overgenomen van de Egypteneren. Pas in de tweede helft van de eerste eeuw ontwikkelde men de techniek van het glasblazen. Glazen voorwerpen werden daarna snel gemeengoed. Glas werd veel hergebruikt vandaar dat vondsten schaars zijn. Vaak gevonden als bijgift in graven.

In Cuijk zijn grote hoeveelheden munten gevonden. Losse muntvondsten, maar ook betrekkelijk veel muntschatten, d.w.z. een groot aantal munten bij elkaar. De zilveren muntschat van De Nielt uit de 3e eeuw bevatte liefst 140 munten in één pot. De gevonden munten bestrijken de hele periode van keizer Augustus (27 v. Chr- 14 n. Chr.) tot en met keizer Flavius Honorius (395-423).

Een belangrijke bron van licht was het olielampje (Lucerna) van aardewerk of brons. Deze lampjes werden in mallen gemaakt en hadden bovenop een reliefversiering, bloemmotieven, gladiatoren, goden of erotische voorstellingen.

Mantelspelden werden gebruikt om kledingstukken op de schouder te bevestigen. Ze kwamen voor in allerlei vormen en met allerlei versieringen. De vorm en versiering zijn belangrijk voor de datering (nog beter dan munten).

Een grote diversiteit aan gebruiksvoorwerpen voor zowel praktische als religieuze toepassing. Meestal van brons maar ijzer werd ook veel gebruikt (minder goed behouden). Romeinen waren goede metaalbewerkers. Ertsen werden op grote schaal gedolven. Lokaal werd ijzeroer gebruikt.

Vaak eenmalig gebruikt en lokaal zelden compleet gevonden. Veel gebruikt bij transport van olijfolie, wijn, visolie en graanproducten over lange afstand.

gegraven of ingebed voor stevigheid en koeling.

kenmerkend voor de periode en herkomst. Veel verhandeld.

(compleet en als scherfmateriaal)

uitstekend hulpmiddel bij het dateren van sporen van menselijke aanwezigheid. Ruimschoots voor de Romeinse tijd is aardewerk vervaardigd en voor vele doeleinden gebruikt. Het gebruikte materiaal en wijze van vervaardigen bepalen in hoge mate de toepassing van het aardewerk.

Urnen (crematie) Veelal normaal keukenaardewerk (kookpotten) die als urn worden gebruikt en samen met andere aardewerk voorwerpen als bijgift in graven worden teruggevonden.

Keukengerei Diverse vormen en materialen gebruikt bij de bereiding van voedsel zoals kookpotten, deksels, vergiet, wrijfschalen en opslag. Typerend voor tijd en gebruik vaak met sporen van vuur en bereiding.

Zeer veel gebruikt in alle geledingen van de samenleving, De Romeinen introduceerden de draaischijf. Aardewerk werd veel verhandeld en vormt een

Amforen (opslag en transport) Grote dikwandige kruiken met spits toelopende bodem en normaliter twee handvaten. Stijl en grootte zijn heel typerend en indicatief voor het gebruik en herkomst.

AARDEWERK aantal > 10.000

29

Kruiken (keuken) Met smalle hals en oor. Veel gebruikt voor vloeistoffen voor drinken en opslag. Dolia (opslagvaten) Grote vaten (> 75-100 liter) met ruime opening voor opslag van droge stoffen (graan zaden). Dikwandig aardewerk. Dolia werden vaak in

Tafelgerei Vaak hoogwaardig en fijn aardewerk dat vooral gebruikt werd door de hogere klasse van burgers en militairen. Maar al snel breed ingeburgerd. Stijl en versiering

Het Romeins kwartier van Cuijk, het middelpunt van alles

Bekijk het Romeins kwartier in vogelvlucht

HOOFDSTUK 1 Romeins kwartier

Het Romeins kwartier, de mooiste plek van Cuijk

31

HOOFDSTUK 1 Romeins kwartier

Het Romeins kwartier, de mooiste plek van Cuijk

32

HOOFDSTUK 1 Romeins kwartier

Het Romeins kwartier ligt op een knooppunt van fiets- en wandelroutes

Lokaal netwerk

33

Fietsroutenetwerk

Wandelroutenetwerk

HOOFDSTUK 1 Bungelaar

Romeins kwartier

Romeins kwartier

Route Via Valentiniana

Het Romeins kwartier ligt aan de fietsroute Via Valentiniana

34

HOOFDSTUK 1 Romeins kwartier

Het Romeins kwartier ligt in het hart van Cuijk

Horeca

35

Winkels

Cultuur

HOOFDSTUK 1 Romeins kwartier

Toch heeft het Romeins kwartier een geïsoleerd karakter, dat is een sterkte én een zwakte

Gebied en kerngebied

36

Dijk vormt (visuele) drempel

Gebied is visueel gesloten

2 De missie, visie en kernwaarden De basis van het verhaal van Cuijk

Een historische tijdslijn als basis van het verhaal van Cuijk

Het opstellen van een missie, visie en kernwaarden staat niet in de opdracht voor dit Plan van Aanpak, maar pas in de uitvoering ervan. Plannen maken zonder deze uitgangspunten is onmogelijk. Met alleen maar museumstukken laten zien - zonder een brede onderbouwing - ga je je doel nooit bereiken. Daarom hebben we het formuleren van missie, visie en kernwaarden al in deze fase opgepakt. Ze zijn opgesteld na uitgebreid vooronderzoek, diverse brainstorms en gesprekken met betrokken vrijwilligers. Met diezelfde vrijwilligers is ook gewerkt aan een ander belangrijk fundament van dit Plan van Aanpak: een chronologische vertelling van de Romeinse geschiedenis van Cuijk. Die bestond nog niet. Zonder duidelijk te hebben hoe en wat zich hier tweeduizend jaar geleden heeft afgespeeld is het onmogelijk te komen tot een werkbaar en uitvoerbaar plan.

WAT HOE WAAROM

Figuur: Golden Cirkel - Simon Sinek

38

Het Romeinse kwartier vraagt om meer dan puur het weergeven van die periode in de Cuijkse geschiedenis. De missie, visie en kernwaarden zijn daarom ruimer opgesteld. Het Romeins kwartier zal een belevingsgebied worden, waar cultureel ondernemerschap, samenwerking tussen bedrijven, interactie en educatie een grote rol gaan spelen. Een synergie die zich voor Cuijk en inwoners op meerdere vlakken zal gaan uitbetalen. Dit kan niet alleen maar op de schouders van vrijwilligers blijven rusten. Missie, visie, kernwaarden en doelgroep Om duidelijk en helder over te komen als bedrijf of organisatie moet de basis staan als een huis. Het is daarom van belang te weten wat je bent, wat je doet,

Het Romeinse kwartier moet een plek worden waar op een eigentijdse manier de geschiedenis van Cuijk toegankelijk gemaakt wordt voor een brede doelgroep

39

waarom je dat doet en voor wie je dat doet. Met andere woorden: • • • •

de missie: waarom we bestaan de visie: wat we willen zijn en onze kijk op de hele branche of maatschappij de kernwaarden: de gemeenschappelijke vertrekpunten, waarin we geloven de doelgroep: voor wie acteren we?

Het in kaart brengen van de missie, visie en kernwaarden zorgt ervoor dat de identiteit en alle activiteiten helder en begrijpelijk zijn en blijven. Dat geldt voor de organisatie zelf, als ook voor de ontvanger. Doelgroep Wie is de (toeristische) bezoeker van Cuijk en specifiek het Romeinse kwartier? Dat zijn mensen: •

van alle leeftijden

• •

met en zonder historische kennis of interesse die zin hebben in een boeiende, spannende en ontspannende educatieve beleving

Dit is bewust een brede formulering. In recent onderzoek van onder meer het NBTC (Nederlands Bureau voor Toerisme & Congressen) wordt benadrukt dat één toeristisch gebied geschikt kan zijn voor verschillende leeftijdscategorieën; iedereen haalt op zijn eigen manier iets uit een interessante plek. Het toerisme in het Land van Cuijk zet, tot nu toe, vooral in op 45-plussers. Tijdens recente besprekingen met NBTC, het RBT (Regionaal Bureau voor Toerisme), vertegenwoordigers van het initiatief Goei Leven,

uitdragen. Het Romeinse kwartier moet een levendig gebied zijn en een plek zijn voor het opdoen van kennis over en waardering voor

industriële kring en Di-visie is dit bijgesteld. Er werd geconstateerd dat deze regio ook zeer aantrekkelijk is voor gezinnen met jonge kinderen. Het Romeins kwartier zal zich ook moeten richten op het totale spectrum, van jong tot oud. Onder de doelgroep vallen toeristen uit binnen- en buitenland, maar ook de inwoners van het Land van Cuijk, (lokale) ondernemers, de vrijwilligers en stakeholders.

het Romeinse verleden. Voor zover mogelijk moet er ook een logische samenhang zijn met andere tijdsperiodes zoals de middeleeuwen. Visie: wat we willen zijn (HOW) (Een definitie van wat de organisatie nu en in de toekomst wil zijn)

Missie: waarom we bestaan (WHY) • •

•

De Cuijkse Romeinse historie mag niet verloren gaan en moet worden uitgedragen op een boeiende, interactieve en inspirerende wijze, in een heldere context met geschiedkundige feiten uit de Romeinse tijd. Door de ligging - met veel wegen en langs de rivier de Maas - is Cuijk al eeuwenlang een welvarende samenleving met stenen bebouwing en daarbij een logistiek knooppunt. Ceuclum was een belangrijke uitvalsbasis voor Romeinse militairen. Dat is een van de reden dat er belangrijke archeologische vondsten zijn gedaan. De geschiedkundige waarde van deze vondsten zijn belangrijk om de geschiedenis van Cuijk internationaal te definiëren, te onderstrepen en uit te dragen. Deze geschiedenis geeft bestaansrecht aan ‘Ceuclum’.

•

De kennis van de Cuijkse historie is nodig voor het creëren van een begrijpbare context. Het moet ook de basis zijn van een interessante, onderscheidende en interactieve manier van

40

•

•

•

Het Romeinse kwartier moet een plek worden van waaruit op een eigentijdse manier de Romeinse geschiedenis van Cuijk toegankelijk gemaakt wordt voor een brede doelgroep. Iedereen moet er iets kunnen vinden: (feiten) kennis, ontdekken, vermaak, plezier en beleving. De geschiedenis zal zo toegankelijk mogelijk moeten worden weergegeven, gebruikmakend van moderne vertel- en expositietechnieken en met het uitgangspunt dat iedereen met een onbeschreven ‘geschiedenisblad’ binnenkomt. Fictie en non-fictie mogen elkaar voeden, zonder de waarheid geweld aan te doen. Het mag spannend zijn, met een knipoog, en ook de humor mag niet ontbreken. De locaties in het Romeinse kwartier zijn er voor iedereen. Dat houdt in dat het geschikt is voor alle leeftijdscategorieën, maar ook uitstekend toegankelijk is voor mindervaliden. De uitstraling is modern en uitnodigend.

Het Romeins Kwartier moet een levendig gebied zijn, waar bewust wordt samengewerkt met stakeholders op gemeentelijk, regionaal, landelijk en internationaal niveau. Samenwerking tussen (Cuijkse) ondernemers en opleidingen is een belangrijke pijler.

Kernwaarden / gemeenschappelijke vertrekpunten: waarin we geloven (WHAT) •

Door goed gebruik te maken van de boeiende geschiedenis van het Romeinse verleden in een begrijpelijke context, zal het Romeinse kwartier een plek zijn waar van alles te zien en te beleven is, op een onderscheidende en levendige manier.

•

Goed cultureel ondernemerschap maakt van het ‘Romeins kwartier’ een boeiende en attractieve plek, op korte en lange termijn. Doel van dit cultureel ondernemerschap is het ontstaan van wisselende activiteiten op het gebied van de historie en toeristische promotie van Cuijk en de omgeving.

•

Onder de noemer van ‘het Romeinse kwartier’ ontstaat er zo een betere krachtenbundeling en samenwerking tussen de stakeholders, het Museum Ceuclum, het WAC en het Toeristisch informatiepunt. Die samenwerking (bij bijvoorbeeld exposities en activiteiten) zijn gebaseerd op de volgende uitgangspunten:

1. Als regisseur: acteren op basis van expertise en feiten. Dienstbaar en toegankelijk op het gebied van erfgoed, historytelling en de daaraan gekoppelde (toeristische) activiteiten. 2. Als avonturier: op een verrassende, originele en eigenzinnige wijze exposities en activiteiten opzetten en promoten. De Romeinse historie van Cuijk koppelen aan andere toeristische impulsen in de omgeving. 3. Levenslustig / hartelijk: werken op een moderne, actieve, dienstbare en toegankelijke manier. Iedereen moet zich welkom voelen in het Romeinse Kwartier. •

Door beter gebruik te maken van de verschillende locaties in het Romeinse kwartier wordt de geschiedenis van Ceuclum op alle manieren toegankelijk voor iedereen (dus ook mindervaliden).

Het verhaal van Cuijk Wat is het Romeinse verhaal van Cuijk? Een vraag die je niet zomaar even beantwoordt, ook omdat er tot nu toe nooit een chronologische, publieke vertelling van is gemaakt. Een gemiste kans: het verhaal van Cuijk is namelijk een zeer boeiende historische vertelling. Het kan mensen raken en de basis zijn voor diverse exposities.

Daarbij staan er in verschillende archeologische rapporten leuke feitjes en wetenswaardigheden. Die zijn lastig leesbaar, niet publiek toegankelijk en gaan op deze manier ook verloren. In dit onderzoek hebben we met vrijwilligers een eerste historische tijdlijn opgesteld, om zo vat te krijgen op het verloop van de Cuijkse Romeinse historie. Deze tijdlijn vormt de basis van een nog uitgebreidere tijdlijn, die in context wordt geplaatst met de regionale en internationale ontwikkelingen van het Romeinse rijk gedurende vijf eeuwen (zie bijlagen tijdlijn). Als die basis staat, zal een volwaardig verhaal van Cuijk geschreven worden. Een verhaal dat niet stoffig en saai is, maar fictie en non-fictie combineert en mensen raakt. Spanning en humor zijn daarbij belangrijk. Dat verhaal heeft meerdere doelen, functies en mogelijkheden: • •

•

• Alles wat nu te zien en te beleven is in Cuijk, is gepresenteerd op basis van archeologische herkomst. Deze traditionele manier heeft een gebrek aan context en is voor leken lastig te plaatsen; de kracht van deze boeiende fragmenten gaat volledig verloren.

41

De Romeinse geschiedenis boeiend en toegankelijk maken voor iedereen. Een interessante storytelling zal de fundering zijn van (wisselende) exposities en activiteiten in het Romeinse kwartier. Er kunnen in de loop der jaren hoofdstukken aan worden toegevoegd en thema’s aan worden gekoppeld. Het verhaal van Cuijk wordt overdraagbaar naar alle vormen van off- en online communicatie.

HOOFDSTUK 2 Tijdlijn

Romeins Cuijk van 100 voor Chr. tot het jaar 0 De eerste jaren

Romeinen in Cuijk Romeinen in Nijmegen Romeinse Rijk

Caesar verovert Gallië

-100

42

-75

Bouw Castra in Ulpia Batavorum (Nijmegen) 42 hectare, ruimte voor 2 legioenen à 6000 man

Caesar wordt vermoord

-50

-25

0

HOOFDSTUK 2 Tijdlijn

Romeins Cuijk van het jaar 0 tot 100 na Chr. Vaste voet

Romeinen in Cuijk Romeinen in Nijmegen Romeinse Rijk

Bataafse opstand

25

50

Vondst Groma gewicht betreft belangrijkste landmeetkundig instrument

Zilveren munt Denarius keizer Augustus gevonden op castellumterrein

43

Vroeg Romeinse vicus o.a. 3 houten gebouwen naast elkaar (35 bij 9 meter)

Terra sigillata en glas vondsten uit deze periode

Vondsten wijzen op een militaire aanwezigheid in een castellum

75

100

Verblijf Xste legioen in Nijmegen

Voortzetting visus op plaats Maasburg

Restanten stenen gebouw met inscriptie van keizer Trajanus

HOOFDSTUK 2 Tijdlijn

Romeins Cuijk van het jaar 100 tot 200 na Chr. Langdurig verblijf

125

Romeinen in Cuijk Romeinen in Nijmegen Romeinse Rijk

150

150

Voortzetting vicus op plaats Maasburg

44

175

200

Grafveld parkeerplaats Nutricia

HOOFDSTUK 2 Tijdlijn

Romeins Cuijk van het jaar 225 tot 325 na Chr. Mindere tijden

Romeinen in Cuijk Romeinen in Nijmegen Romeinse Rijk

Xanten verwoest door de Franken

Romeinen geven Germanica Inferior op

225

250

Muntschat 240 zilveren munten gevonden in werkplaats smid

Voortzetting vicus op plaats Maasburg

45

275

300

325

Bouw houten Castellum Cuijk

HOOFDSTUK 2 Tijdlijn

Romeins Cuijk van het jaar 325 tot 425 na Chr. Terugkeer en vertrek

Romeinen in Cuijk Romeinen in Nijmegen Romeinse Rijk

Franken en Germanen steken massaal de Rijngrens over

Veldtocht keizer Constans tegen de Franken

Generaal Stilicio roept troepen terug naar Rome

350

Bouw aanlegsteiger

Bouw brug in Cuijk

46

375

Grafveld inhumatiegraven laat Romeinse periode

1ste herstel, bouw stenen Castellum

400

2e herstel brug valt samen met veldtocht Arbogastus herstel grenzen Noord Gallië

425

HOOFDSTUK 2 Calculatie Kernwaarden, visie en missie

‘Het verhaal van Cuijk’

Opdracht van het opstellen van het Plan van Aanpak was exclusief kernwaarden, visie en missie. Zoals reeds beschreven, is dit de basis voor een juiste fundering van het Plan van Aanpak. Deze onderdelen zullen echter bij de uitvoering van het Plan van Aanpak verder moeten worden aangescherpt.

Deze werkzaamheden vormen de basis van alles wat er te zien en te beleven zal gaan zijn in en over het Romeinse kwartier. Het is tevens de basis voor de campagne ‘Het verhaal van Cuijk’ op de mat en voor de inrichting van alle exposities en bijbehorende (audio-visuele) middelen.

-

-

opstellen kernwaarden, visie en missie

3.000

Totale kosten kernwaarden, visie en missie

3.000

Planning: fase 1 Productie: 1 week

-

opstellen historische tijdlijn (samen met vrijwilligers - WAC)* opstellen basisverhaal ism studenten archeologie die verdere communicatief interessante feiten destilleren uit de reeds aanwezige archeologische rapporten* opstellen project en begeleiden studenten uren* zoektocht / juiste professionele auteurs en journalisten* *deze posten vervallen indien Di-visie uitvoerder is van 35.000 ’regie en coördinatie’

-

uitwerken concept schrijven van ‘Het verhaal van Cuijk’ (professionele auteur / journalisten) 18.000

-

illustreren (ondersteunende tekeningen)** **ook bruikbaar en uitgangspunt voor campagne en exposities)

10.000

Totale kosten ‘Het verhaal van Cuijk’

63.000

Inkomsten: - subsidie / Erfgoed Brabant Planning: fase 1 Productie: 5 maanden

47

HOOFDSTUK 2 Calculatie ‘Het verhaal van Cuijk’ op de mat Om de betrokkenheid en het besef bij de inwoners van gemeente Cuijk (of gemeente Land van Cuijk) te vergroten wordt ‘Het verhaal van Cuijk’ in brochurevorm bij alle inwoners van Cuijk verspreid. Aantrekkelijk geïllustreerd met leuke chronologische historytelling van ‘Het verhaal van Cuijk’. Ook zal het een showcase bevatten waarin de plannen van het ‘Romeinse kwartier’ uit de doeken worden gedaan. -

brochure / 32 pagina’s concept / ontwerp / dtp-prepress / begeleiding*

8.000

-

doelgroep gemeente Cuijk / oplage: 9.500 stuks drukwerk huis-aan-huis-bezorging

4.900 450

(optie 2: doelgroep gemeente Land van Cuijk / oplage: 33.500 stuks drukwerk = 13.000 / huis-aan-huis-bezorging = 1.450) Totale kosten ‘Het verhaal van Cuijk’ op de mat Inkomsten: - advertenties leveranciers ‘Romeins kwartier’: 20 x 1.000 = 20.000 - subsidie / Erfgoed Brabant Planning: fase 1 Productie: 6 maanden

48

13.350

*werkzaamheden mbt online zijn opgenomen in ’marketing en communicatie’, zie hoofdstuk 3: ‘Een nieuwe identiteit voor Ceuclum’

3 Een nieuwe identiteit voor Ceuclum De scherf die zeker niet een scherf mag blijven

In de vitrines trok één blauwe scherf de aandacht

Een nieuwe identiteit voor Ceuclum Bij het op een boeiende, interactieve en inspirerende wijze presenteren van de Cuijkse Romeinse historie hoort een volledig nieuwe identiteit. Ceuclum en het Romeinse kwartier worden één echt merk, dat ook daarbuiten inzetbaar is. Deze identiteit moet aansprekend zijn voor jong en oud, op een eigentijdse manier verbinding maken tussen heden en verleden en vooral onderscheidend en dynamisch zijn. Op deze manier kan het merk Ceuclum worden doorvertaald naar citymarketing en een bredere toeristische toepassing in het Romeinse kwartier én aanverwante locaties. Basis van de identiteit Om grip te krijgen op waar deze identiteit op gebaseerd kon gaan worden hebben we allereerst een uitgebreid vooronderzoek gedaan. Via brainstorms zijn we verder op zoek gegaan naar aanknopingspunten uit het Romeinse verleden van Cuijk. De brug over de Maas, het meest bekende historische feit van Ceuclum, lag hierbij voor de hand. Misschien wel té voor de hand. We zijn verder gegaan en tijdens dit proces kwam een bijzondere vondst naar voren die alles in zich heeft de nieuwe dynamische identiteit te vormen.

Bijzonder hè!

50

Tussen de tentoongestelde scherven in de vitrines van het WAC trok namelijk één blauwe scherf de aandacht. Hoewel weggestopt in een vitrine, is deze bijzondere scherf de sleutel geworden naar een onderscheidende, aansprekende nieuwe identiteit. Het is de scherf die zeker niet alleen een scherf mag blijven (zie bijlage).

Cuijks blauw De blauwe kleur van de scherf is prachtig en straalt, het verhaal erachter vormt meer dan voldoende basis voor een volledige huisstijl en zelfs meer. De scherf is gevonden tussen het puin van de recente vernieuwing van de Grotestraat. Het is Millefioriglas (vertaald: duizend bloemen) uit de eerste eeuw na Christus en van hoge, museale kwaliteit. In het archeologisch museum in Bratislava is een schaal te vinden met dezelfde kleurstelling, voor zover bekend de enige in Europa. In het Metropolitan Museum van New York is een uitvoering in zwart-wit te zien. Millefiori-glas wordt op een bijzondere manier gemaakt: kleine staafjes glas worden aan elkaar gesmolten, waardoor het bijzondere motief ontstaat (zie afbeelding). Het was in die tijd de enige manier om producten van glas te maken, glasblazen bestond nog niet. De methode was ontzettend kostbaar. Alleen rijken konden zich schalen van Millefiori-glas veroorloven. Dat deze scherf in Cuijk gevonden is, bewijst nogmaals dat Cuijk bezocht en bewoond is geweest door personen (militair of burgerlijk) van hoog aanzien. Dat er op weinig andere plekken in het Romeinse rijk dit soort glas gevonden is, maakt de vondst extra bijzonder. Dat er alleen in Bratislava iets vergelijkbaars in een museum staat maakt nieuwsgierig. De kleuren en vormen in het glas bieden veel aanknopingspunten.

De vorm van de scherf staat symbool voor de geografische ligging van Ceuclum, de driehoek met Nijmegen en Xanten. Het blauw in combinatie met de witte ‘kolken’ zijn een perfecte as-

51

sociatie met de Maas, de C van Cuijk en het levendige, Romeinse Ceuclum en het toekomstige Romeinse kwartier. Het maakt op die manier verbinding tussen verleden en heden, is ook qua uitstraling modern en klassiek tegelijk en is aansprekend voor jong en oud. Het is met recht écht Cuijks blauw! De identiteit De ontwikkelde identiteit zal op veel plekken worden toegepast. Niet alleen als huisstijl in alle vormen van communicatie, maar ook als basis voor de uitstraling van het Romeinse kwartier en als label (bij het logo) van het moderne Cuijk. Zo ontstaat niet alleen samenhang, maar ook een wisselwerking waarin deze nieuwe ‘Romeinse’ identiteit wordt versterkt. Citymarketing in optima forma (zie bijlage). Naamgeving Het nieuw te ontwikkelen beeldmerk moet een flexibele naamgeving krijgen. Het zal een ‘meegroei’identiteit worden, met de mogelijkheid om toekomstige initiatieven op het gebied van Romeins verleden eenvoudig toe te kunnen voegen. De illustratie is slechts een eerste schets. Website Bij een nieuwe identiteit hoort een nieuwe website, die het hele Romeinse verleden van Cuijk covert. Een website dus voor het volledige Romeinse kwartier en bijbehorende activiteiten van het merk Ceuclum. Deze website moet gekoppeld zijn aan alle mogelijke (nieuwe) kanalen op social media. De website moet een goede basis hebben met de juiste informatie, maar ook consequent en origineel

gevoed worden met actuele onderwerpen. •

actuele ‘making of’

• • • •

nieuwe ontwikkelingen in het Romeinse kwartier exposities en activiteiten een bron voor de kanalen op social media voor filmpjes en blogs

Constante informatie en interactie maakt de website waardevol voor het creëren van meer draagvlak onder inwoners, ondernemers en organisaties in het Land van Cuijk. Ook zal de website een koppeling maken met diverse toeristische promotieplatforms in de regio, waaronder uiteraard het UNESCO Maasheggengebieden.

Routing en signing De nieuwe identiteit moet overal worden doorgevoerd. De huidige routing en signing van het Romeinse verleden in Cuijk is een wildgroei van allerlei verschillende uitingen en stijlen; sommige informatieborden staan zelfs op relatief gevaarlijke plekken. Alle borden zullen worden verwijderd. Per bord wordt bekeken of de content herbruikbaar is en op welke plek.

DE HUIDIGE ROUTING EN SIGNING VAN HET ROMEINSE VERLEDEN IN CUIJK IS EEN WILDGROEI VAN ALLERLEI VERSCHILLENDE UITINGEN EN STIJLEN Het Romeinse kwartier krijgt een nieuwe, duidelijke gebiedsaanduiding en routing in de nieuwe huisstijl. Dat gebeurt onder meer door middel van banieren en nieuwe bewegwijzering. Aan de buitenzijde van het huidige WAC-gebouw zullen met een verwisselbare banner-constructie nieuwe exposities en events worden aangekondigd. Voor het onder de aandacht brengen van ontwikkelingen, nieuwe exposities of activiteiten zal uiteraard gebruik gemaakt worden van advertenties op de digitale borden bij de invalswegen van Cuijk.

52

De borden van de fietsroute Via Valentiniana moeten worden voorzien van een label met de identiteit van het Romeinse kwartier. Op de Maaskade zal een ‘Romeinse zuil’ bezoekers aan ‘Ceuclum’ verwelkomen. Dit is tevens een uitnodiging om het Romeinse kwartier te bezoeken (zie bijlage). Landmarks Daarnaast zijn de huidige landmarks aan vervanging toe. De ‘groeter’ langs de A73 zal moeten verdwijnen. Daarvoor in de plaats past een Maasheggen UNESCO-aanduiding in combinatie met het Romeinse Ceuclum beter. Tunnelwand, zichtbaarheid in het centrum Om vanuit het centrum meer zichtbaar te worden en te verwijzen naar het Romeinse kwartier is de tunnelwand aan de binnenzijde van het centrum zeer geschikt. Het is een geweldige plek om tegen beperkte kosten en op relatief korte termijn aandacht te trekken voor het Romeinse kwartier. Vanuit de vernieuwde terrassen in de Maasstraat valt het makkelijk op, de doorkijk naar de (overzijde van) de Maas maakt het bijzonder. Het wordt op deze manier een mooie overgang tussen het centrum, het Romeinse kwartier en de Maaskade (zie bijlage). De binnenkant van de tunnel is hiervoor minder geschikt, gezien de beperkte hoogte en de stalen-constructie. Wel is verbetering van de verlichting welkom, om de tunnel minder een ‘donker gat’ te laten zijn.

Ook de ondernemers van Cuijk moeten er hun graantjes van kunnen meepikken

Het ontwerp van de tunnelwand zal met en door de inwoners van Cuijk worden gemaakt. Zo ontstaat interactie tussen jong en oud, besef van het Romeinse verleden en lokale verbinding met het Romeinse kwartier. Het kan op een ‘simpele’ manier een publiekstrekker worden. Voor Cuijkenaren, maar ook voor (betalende) bezoekers van buitenaf. Toolkit Het Romeins kwartier is er ook voor de ondernemers van Cuijk, ze moeten er hun graantjes van kunnen meepikken. Het Romeins kwartier gaat een directe interactie aan met ondernemend Cuijk. Om de ondernemer van Cuijk en andere stakeholders de mogelijkheid te bieden het Romeins kwartier mee uit te gaan wordt er een toolkit ontwikkeld, waar onder andere een aantal communicatiemiddelen op te downloaden en te bestellen zijn: denk hierbij aan onder meer logo’s, etiketten en gevelbordjes. Ook kunnen met lokale ondernemers aan Ceuclum gerelateerde ontwikkeld worden, die in het Cuijkse centrum te koop zijn. Denk aan Romeinse kaas en olijven bij de groenteboer, vis in een Romeins potje bij de viswinkel, Romeins brood in een mooie zak bij de bakker en terracotta potten, pannen en glaswerk bij de woonwinkel.

53

Marketing en communicatie Om de historie van Cuijk, het Romeins kwartier, activiteiten en exposities goed in de markt te zetten is er naast een goed plan en de juiste regie en coördinatie ook de juiste communicatie nodig. Een wel doordachte marketingstrategie is essentieel. Daarbij hoort een goede afstemming op doelgroepen en met stakeholders en de juiste instrumenten. Het belangrijkste is structuur: alleen dan zal het publiek ook daadwerkelijk bereikt worden.

EEN WELDOORDACHTE MARKETINGSTRATEGIE IS ESSENTIEEL

De marketingstrategie moet daarom aansluiten bij de eerder geformuleerde visie, missie, kernwaarden en doelstellingen. Om op de lange termijn succesvol te zijn en te blijven zijn heldere keuzes vereist. Het eerste deel van de marketing en communicatie zal moeten bestaan uit verhalen en updates die passen bij de eerste fase van het Plan van aanpak. Zodra het Verhaal van Cuijk geschreven is kan daarmee gewerkt worden. Denk aan unieke tekstuele content, blogs, foto’s, video’s en infographics. Daarbij moet ook rekening gehouden met gerelateerde evenementen van andere initiatieven, zoals het Cultuurstraatje of ‘Romeinse’ evenementen in Nijmegen en Xanten.

54

Contentkalender Samen met stakeholders zal er een contentkalender moeten worden opgesteld om lijn en consistentie in marketing en communincatie te creëren. Daarin wordt informatie opgenomen over wanneer, waarover, via welk kanaal en voor wie de content bedoeld is. Daarnaast wordt er aangegeven wie verantwoordelijk is voor de creatie van de content en wat de status ervan is. De content wordt primair via de nieuwe website naar alle bruikbare mediakanalen verspreid, met een grote focus op social media. Er moet een gestructureerde samenwerking zijn met andere off- en online platforms, zowel regionaal als landelijk. Uiteraard kunnen ook alle vormen van adverteren ingezet worden, gerichte (en dus gesponsorde) content op social media hoort daar ook bij. Voor de aanloop van de volgende fase van het Plan van Aanpak en bij realisering van grote projecten zal de aandacht voor marketing evenredig mee moeten groeien en plannen waar nodig worden aangepast.

HOOFDSTUK 3 Identiteit

Een prachtige scherf als basis voor een bijzondere identiteit

55

HOOFDSTUK 3 Cuijks blauw

Deze schaal van Millefiori is de enige complete blauw-witte ribkom in Europa en staat in het Archeologisch museum van Bratislava

56

HOOFDSTUK 3 Cuijks blauw

Proces Millefiori-glas

Plakjes opgerold glas wordt tegen elkaar aangelegd...

57

en worden samengesmolten in een houtoven...

de gloeiend hete glasplak...

wordt in een stenenmal gedrukt, als het afgekoeld is wordt de kom voorzichtig gepolijst (het glas is extreem kwetsbaar door de vele verbindingspunten).

HOOFDSTUK 3 Cuijks blauw

Cuijks blauw, een bijzondere scherf De indentiteit voor het Romeins kwartier wordt gebaseerd op de vondst van de blauw-witte Millefiori glasscherf. Het prachtige blauw en de grafische vormentaal van het glas leent zich bij uitstek voor een onderscheidend beeld en is goed door te vertalen in een flexibele beeldtaal en toepasbaar voor vele uitingen van het Romeins kwartier van Cuijk. Het is het uitgangspunt voor een totaal identiteit. Bijzonder en exclusief.

Conceptvoorstel

58

HOOFDSTUK 3 De identiteit

De C van Cuijk, Ceuclum en Schaal

Conceptvoorstel

59

HOOFDSTUK 3 De identiteit

Voorbeelden succesvolle City-marketing Onder: Helsinki, Antwerpen Eindhoven, Melbourne en Parijs Rechts: Porto en Amsterdam

60

HOOFDSTUK 3 De identiteit

Voorbeelden signing Romeins kwartier

Conceptvoorstel

61

HOOFDSTUK 3 De identiteit

Voorbeelden signing Romeins kwartier

Rechts: Ceuclum-schildje ondernemers

Conceptvoorstel

62

HOOFDSTUK 3 De identiteit

Voorbeelden signing Romeins kwartier

Bankjes bij het bord van Cortenstaal

Conceptvoorstel

63

HOOFDSTUK 3 De identiteit

De tunnelwand

Impressie van een tegeltableau

Conceptvoorstel

64

HOOFDSTUK 3 De identiteit

Een geheel

Alle entrees worden duidelijk gemarkeerd

Conceptvoorstel

65

HOOFDSTUK 3 De identiteit

Een mijlpaal

Locatie: Maaskade

Conceptvoorstel

66

HOOFDSTUK 3 Calculatie Corporate identity

Romeins label

Om een duidelijke en moderne afzender te kunnen zijn, is er voor het Romeinse kwartier een sterk beeldmerk nodig wat kan ‘meegroeien’ met alle campagnes en andere activiteiten in de loop van jaren. Onder de identiteit valt het gehele Romeinse kwartier inclusief activiteiten die niet in het Romeinse kwartier te zien zijn maar er wel direct mee in verband staan.

Ontwikkelen van Romeins label dat geïmplementeerd wordt in huidige huisstijl gemeente Cuijk (afhankelijk van gemeentelijke herindeling naar gemeente Land van Cuijk). -

inventariseren communicatiemiddelen gemeente Cuijk

-

-

ontwikkelen Romeins label mbt allerlei toepassingen concept / ontwerp / dtp-prepress / begeleiding (geschikt voor online + offline*) 10.000 ontwikkelen huisstijlhandboek

opstellen breinpositie (welke eisen identiteit) definitieve naamstelling van het geheel van Ceuclum / Romeins kwartier 3.000

-

ontwikkelen beeld- en/of woordmerk ontwikkelen huisstijl (geschikt voor online + offline*) ontwikkelen huisstijlhandboek 15.000