08.03 - Definitief rapport opt-in systeem Capelle aan den IJssel

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel Implementatie, effecten en implicaties van de ja/ja-sticker

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel Implementatie, effecten en implicaties van de ja/ja-sticker

Auteur(s): Jurriaan Vink Michiel Kort In opdracht van: Gemeente Capelle aan den IJssel Plaats, datum: Rotterdam, 28 februari 2024 Status: Eindrapport

Rebel Circular Economy bv Wijnhaven 23 3011 WH Rotterdam Nederland +31 10 275 59 95 info@rebelgroup.com www.rebelgroup.com

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

Inhoudsopgave 1. Een onderzoek naar een opt-in systeem in Capelle aan den IJssel 1.1 Een opt-in systeem 1.1.1 Voor- en nadelen van een opt-in systeem 1.1.2 Eventuele invoering in Capelle aan den IJssel 1.2 Opzet van het onderzoek 1.2.1 Leeswijzer 2. Effecten van een opt-in systeem in Capelle 2.1 Vergeleken scenario’s 2.2 Effect op reststromen 2.3 Milieu-impact 3. Implementatie van een opt-in systeem 3.1 Proces van implementatie 3.2 Aanpak vaststellen 3.3 Systeemkeuzes 3.4 Juridische aspecten 3.4.1 Wijzigingsbesluit afvalstoffenverordening 3.4.2 Inspraak op wijziging 3.5 Handhaving 3.6 Communicatie 3.6.1 Klant Contact Centrum 3.7 Monitoring en verdere inbedding in organisatie 4. Kosten van een opt-in systeem 4.1 Algemene voorbereidingskosten 4.2 Kosten stickers 4.3 Kosten handhaving 4.4 Verminderde papieropbrengst en vermeden verbrandingskosten restafval 4.5 Inventarisatie kosten samengevat 5. Aandacht voor bijzonderheden 5.1 Bijzondere groepen 5.2 Bijzonder papier 5.2.1 Maatschappelijke organisaties 5.2.2 Politieke flyers 6. Recente ontwikkelingen 6.1 InMijnBus 6.1.1 Gevolgen voor milieu-impact opt-in systeem 6.2 Onderzoek naar de mogelijkheid van een landelijk systeem 7. Conclusie en advies 7.1 Bevindingen 7.2 Aanbevelingen

4 4 5 6 6 7 8 8 9 11 14 14 15 15 16 16 16 17 18 19 20 21 21 22 22 22 23 25 25 25 25 26 27 27 28 29 30 30 31

3/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

1. Een onderzoek naar een opt-in systeem in Capelle aan den IJssel De gemeenteraad van Capelle aan den IJssel heeft in juli 2023 gevraagd om een onderzoek naar de mogelijkheden van een zogenaamd opt-in systeem voor ongeadresseerd reclamedrukwerk haar gemeente. In dit systeem, ook bekend als het ‘ja/ja-sticker systeem’, geeft een huishouden het met een ja/ja-sticker aan als het wél ongeadresseerd reclamedrukwerk wil ontvangen. Sinds 2018 is het opt-in systeem voor ongeadresseerd reclamedrukwerk in verschillende Nederlandse gemeenten ingevoerd1. Het systeem met ja/ja-stickers heeft in deze gemeenten verspilling van papier kunnen voorkomen. Tegelijkertijd heeft de reclamebranche via diverse rechtszaken de rechtmatigheid ter discussie gesteld. Naast de juridische inbedding zijn er meer aspecten van het systeem die goed gedefinieerd en geïmplementeerd moeten worden om de gewenste voordelen te kunnen behalen. De volgende paragraaf zet kort uiteen wat een opt-in systeem inhoudt. Vervolgens wordt de motie waarmee de gemeenteraad van Capelle aan den IJssel heeft ingestemd toegelicht. Paragraaf 1.2 legt uit hoe Rebel dit onderzoek heeft vormgegeven, gevolgd door een korte leeswijzer voor dit rapport.

1.1 Een opt-in systeem Op dit moment moet je het in Capelle aan den IJssel aangeven als je géén ongeadresseerd reclamedrukwerk wil ontvangen (met een nee/nee of nee/ja-sticker). Dit heet ook wel een opt-out systeem omdat je in principe wel folders ontvangt, tenzij je je afmeldt (vertaling van afmelden in het Engels: opt out). Een opt-in (of ja/ja-sticker) systeem draait dit om: als je wel ongeadresseerd reclamedrukwerk wil ontvangen in de bus, dien je dat aan te geven met een ja/ja-sticker. Zonder sticker ontvang je geen ongeadresseerd reclamedrukwerk. Tabel 1 geeft aan wat verschillende stickers betekenen in het geval van invoering van een opt-in systeem. Sticker

Betekenis in opt-in systeem

Geen sticker

Geen reclamefolders, wel huis-aan-huisbladen

Ja/Ja

Reclamefolders en huis-aan-huisbladen

Nee/Ja

Geen reclamefolders, wel huis-aan-huisbladen

Nee/Nee

Geen reclamefolders, geen huis-aan-huisbladen

Tabel 1, betekenis stickers in het geval van een ingevoerd opt-in systeem.

1 Per 20 augustus 2023 hadden de volgende Nederlandse gemeenten een (geïmplementeerde) opt-in regeling: Aalten, Albrandswaard, Alpen-Chaam, Amersfoort, Amsterdam, Arnhem, Assen, Baarn, Barendrecht, Bergeijk, Bronckhorst, Den Haag, Deventer, Dronten, Eindhoven Enschede, Geldrop-Mierlo, Gouda, Haarlem, Haarlemmermeer, Hattem, Heemstede, Hellendoorn, Hengelo, Hollands Kroon, Kampen, Katwijk, Leiden, Leidschendam-Voorburg, Lisse, Maassluis, Meppel, Oegstgeest, Opsterland, Pijnacker-Nootdorp, Renkum, Rheden, Ridderkerk, Rijssen-Holten, Rotterdam, Schiedam, Soest, Tilburg, Teylingen, Utrecht, Vlaardingen, Westervoort, Winterswijk, Zaanstad, Zevenaar, Zwolle.

4/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

N.B. De nee/ja-sticker heeft in het opt-in systeem geen waarde meer. Het staat gelijk aan het hebben van geen sticker, maar kan op de brievenbus blijven zitten. Huis-aan-huisbladen worden normaliter niet meegenomen in het opt-in systeem (dat wil zeggen dat ook bij het niet hebben van een sticker huis-aan-huisbladen worden ontvangen). Utrecht trachtte bij invoering in 2019 ook huis-aan-huisbladen in het opt-in systeem onder te brengen. Na verschillende juridische procedures bepaalde de Hoge Raad uiteindelijk dat invoering van een ja/ja-sticker voor huisaan-huisbladen onrechtmatig is. Als gevolg daarvan heeft geen enkele gemeente in Nederland een optin systeem waar huis-aan-huisbladen onder vallen, maar richten de systemen zich enkel op ongeadresseerd reclamedrukwerk. In het vervolg van dit rapport wordt daarom met ‘opt-in systeem’ gedoeld op een systeem dat zich wél richt op ongeadresseerd reclamedrukwerk en niét op huis-aanhuisbladen. De enige manier om geen huis-aan-huisbladen te ontvangen is het plakken van een nee/nee-sticker (zowel in het huidige opt-out systeem als in een opt-in systeem).

1.1.1 Voor- en nadelen van een opt-in systeem Het nadrukkelijk aangeven wanneer men wél ongeadresseerd reclamedrukwerk wil ontvangen, zorgt normaliter dat reclamedrukwerk in kleiner volume en gerichter verspreid wordt. Dit heeft een aantal mogelijke voordelen: •

Verlaagde milieu-impact. In het huidige opt-out systeem zijn er altijd mensen die ongeadresseerd reclamedrukwerk ontvangen zonder dat ze er behoefte aan hebben, omdat ze geen moeite nemen een nee-sticker aan te vragen en op hun brievenbus te plakken. Een opt-in systeem vermindert dan de hoeveelheid ongewenst reclamedrukwerk, wat leidt tot minder verspilling van papier en een positief effect op het milieu. In paragraaf 2.2 wordt een berekening van de gevolgen voor de milieu-impact uiteengezet.

•

Relevante reclame. Doordat ontvangers actief toestemming geven, is de kans groter dat ze het reclamedrukwerk dat ze wel ontvangen als relevant beschouwen. Dit kan leiden tot een verbeterde waardering van de ontvangen informatie en voorkomt eventuele irritatie over ongewenste reclame.

•

Kostenbesparing voor bedrijven. Als gevolg van een grotere kans op relevante reclame, kunnen bedrijven hun marketinginspanningen richten op degenen die expliciet hebben aangegeven geïnteresseerd te zijn. Dit leidt tot efficiënter gebruik van middelen en mogelijk kostenbesparingen.

Een opt-in systeem en de invoering ervan kan ook nadelen met zich meebrengen: •

Kosten voor gemeente. De invoering van een opt-in systeem brengt kosten met zich mee, onder andere voor capaciteit voor een projectteam, een campagne om Capellenaren te informeren en verlaagde opbrengsten van oud papier. Hoofdstuk 4 geeft een inschatting van de kosten van invoering.

•

Beperking van reclamebereik. Folderaars bieden een dienst aan bedrijven die reclame willen maken voor hun producten. Deze dienst wordt beperkt door een opt-in systeem. Ook lokale bedrijven die in hun buurt folders willen verspreiden worden beperkt in het bereik van deze folderacties.

•

Complexiteit, verwarring en eventueel onbegrip. Het opzetten en begrijpen van een opt-in systeem kan complex zijn. Wanneer mensen de regels verkeerd interpreteren, kan dit tot

5/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

verwarring leiden over welke stickers welke acties met zich meebrengen. Onbegrip of weerstand tegen het opt-in systeem als gevolg hiervan kan de effectiviteit ervan verminderen. Dit geldt te meer voor groepen die minder digitaal vaardig zijn.

1.1.2 Eventuele invoering in Capelle aan den IJssel Op 3 juli 2023 is in de gemeenteraad van Capelle van den IJssel de motie ‘Capelle gaat opt-in’ aangenomen2, die het college verzoekt om de mogelijkheden van het opt-in systeem in Capelle aan den IJssel te onderzoeken en de raad te informeren over de haalbaarheid. Daarbij is gevraagd het onderzoek toe te voegen aan de doelen van de Circulaire economie van het Programma Duurzaamheid 2023-20263 en de raad uiterlijk te informeren in Q1 van 2024. Daarnaast wordt in de motie specifiek gevraag om maatwerk voor de doelgroepen die voor de informatiebehoefte aangewezen zijn op huis-aanhuisbladen. De gemeente Capelle aan den IJssel heeft, volgend op de aangenomen motie, aan Rebel gevraagd om dit onderzoek uit te voeren. Intern heeft de gemeente al eerste stappen gezet, zoals het laten uitvoeren van een sorteeranalyse en het voeren van enkele gesprekken met de Gemeente Rotterdam over hun ervaringen met de opzet en invoering van een opt-in systeem.

1.2 Opzet van het onderzoek Het onderzoek van Rebel richtte zich op de haalbaarheid en gevolgen van invoering van een opt-in systeem in de gemeente Capelle aan den IJssel. Daarbij is specifieke aandacht gegeven aan enkele aspecten: •

Gevolgen van eventuele invoering opt-in systeem. Het onderzoek biedt inzicht in de effecten op reststromen (afname restafval, papierafval) en de CO 2-impact van deze verandering. Deze zaken zijn op basis van aannames en data over de Capelse situatie berekend met de milieuimpact tool van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)4. Daarnaast biedt het onderzoek inzicht in het verwachte effect op de kosten en baten (met aandacht voor de dekkingsgraad van de afvalstoffenheffing), en een overzicht op hoofdlijnen van verwachte organisatorische en proceskosten. Deze zaken zijn bepaald op basis van ervaringen van andere gemeenten en uitkomsten uit de VNG-tool.

•

Haalbaarheid voor de Capelse situatie. Naast de gevolgen van een eventuele invoering, is de haalbaarheid van een invoering van een opt-in systeem voor de Capelse situatie onderzocht. Hierbij is aandacht besteed aan juridische aspecten. Daarnaast is een inschatting gegeven van de vereisten voor de organisatie op het gebied van proces en capaciteit, bijvoorbeeld bij handhaving of het klantcontactcentrum.

•

Aandacht voor bijzonderheden. De gemeenteraad vraagt specifiek aandacht voor bijzondere groepen en voor ‘bijzondere typen papier’. Bij bijzondere groepen gaat het om communicatie met ouderen en minder digitaal vaardige doelgroepen. Bij bijzondere typen papier is aandacht

2 De motie is via deze link in te zien. 3 Het Programma Duurzaamheid 2023-2026 is via deze link in te zien. 4 De milieu-impacttool is in 2020 door Rebel ontwikkeld voor de VNG. Op basis van informatie over de huidige situatie en aannames over de een toekomstig scenario kan een inschatting worden gedaan van verminderd materiaalgebruik en (bespaarde) milieu-impact. Zie voor het model en handleiding (inclusief webinar) de site van de VNG.

6/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

voor politieke flyers en drukwerk van maatschappelijke organisaties. Hiervoor zijn ervaringen van andere gemeenten onderzocht. Voor het onderzoek zijn verschillende partijen gesproken, zoals Rijkswaterstaat (RWS), gemeenten, folderaars en de VNG. Voor de effecten op materiaalgebruik en milieu-impact is gebruik gemaakt van de Milieu-impacttool Ja/Ja-sticker van de VNG, die in 2020 is ontwikkeld door Rebel.

1.2.1 Leeswijzer Hoofdstuk 2 geeft aan wat mogelijke effecten zijn van de invoering van een opt-in systeem in Capelle aan den IJssel. In hoofdstuk 3 worden de verschillende aspecten van implementatie van een opt-in systeem beschreven. Hoofdstuk 4 beschrijft de kosten en baten van een opt-in systeem, gevolgd door een beschrijving van omgang met bijzondere groepen inwoners en bijzonder drukwerk in hoofdstuk 5. Een tweetal belangrijke externe ontwikkelingen worden beschreven in hoofdstuk 6. Hoofdstuk 7 sluit het rapport af en bevat de conclusies en aanbevelingen.

7/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

2. Effecten van een opt-in systeem in Capelle Dit hoofdstuk beschrijft de verwachte effecten van een opt-in systeem in de gemeente Capelle aan den IJssel. Op basis van de ‘Milieu-impacttool Ja/Ja-sticker’ van de VNG4 is berekend welke veranderingen in reststromen (papier en plastic) en milieu-impact verwacht kunnen worden. Daartoe is zijn de invoergegevens voor de VNG-tool waar nodig geüpdatet op basis van verschillende bronnen. Zie Appendix 1 voor een uitgebreide lijst met geüpdatete inputs.

2.1 Vergeleken scenario’s De VNG-tool berekent op basis van aannames over de gevolgen van invoering van een opt-in systeem welke verandering in reststromen en milieu-impact verwacht kan worden. Een belangrijke aanname is de omzetting van geen sticker naar ja/ja-sticker als een opt-in systeem wordt ingevoerd. Met deze omzetting wordt het deel van de huishoudens bedoeld dat nu geen sticker heeft en na invoering van een opt-in systeem een ja/ja-sticker plakt. Dit percentage heeft grote invloed op de resultaten zoals de milieu-impact en het effect op reststromen, maar is tegelijkertijd niet eenvoudig te voorspellen. De omzetting hangt bijvoorbeeld onder andere samen met inzet op communicatie door de gemeente en folderaars en het gemak waarmee huishoudens aan een ja/ja-sticker komen. In Capelle aan den IJssel geldt temeer dat de aangenomen omzetting van grote invloed op de resultaten is, omdat er in de huidige situatie een relatief hoog (67%) percentage huishoudens zonder stickers is. Naast de huishoudens die geen sticker hebben geplakt, zouden ook inwoners die nu een nee/nee- of nee/jasticker hebben over kunnen stappen naar een ja/ja-sticker. Omdat deze inwoners nu geen ongeadresseerde folders wensen, gaan we ervan uit dat deze groep niet groot is en wordt er niet speciaal rekening mee gehouden.

Om mogelijke gevolgen van implementatie van een opt-in systeem inzichtelijk te maken, hebben we (naast het huidige ‘nul-scenario’ waarin geen opt-in systeem in ingevoerd) drie scenario’s doorgerekend. De scenario’s variëren in het percentage van huishoudens die op dit moment geen sticker heeft en na invoering van het opt-in systeem een ja/ja-sticker neemt. Zoals tabel 2 aangeeft, hebben we scenario’s laag (25% neemt sticker), midden (50% neemt sticker), een hoog (75% neemt sticker) onderscheiden. Met deze scenario’s kunnen we een bandbreedte van de verwachte uitkomsten laten zien, m.a.w. wat minimaal en maximaal kan worden verwacht. Tabel 2, percentage van geen sticker huishoudens die na invoering opt-in systeem een ja/ja-sticker neemt. Scenario’s

Percentage van ‘geen sticker’ dat ja/ja neemt (%)

Nul-scenario

-

Laag ja/ja

25%

Midden ja/ja

50%

Hoog ja/ja

75%

Omdat op dit moment bijna exact twee-derde (66,69%) van de huishoudens in Capelle aan den IJssel in de huidige situatie geen sticker heeft, komen de ja/ja-stickerpercentages in de drie scenario’s op 16,7%, 33,3% en 50% uit. Op basis van de ons bekende stickerpercentages in gemeenten die eerder een opt-in

8/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

systeem hebben ingevoerd5, kunnen we concluderen dat deze gemeenten tussen het midden en lage scenario in zitten. Het ‘Hoog ja/ja’-scenario biedt daarnaast nog een alternatief scenario dat de bovenkant van de bandbreedte aangeeft. Tabel 3 geeft weer welke percentages ja/ja-stickers zijn gebruikt als input voor de scenario’s en over welke hoeveelheid woningen dit gaat (uitgaande van een totaal van 31581 woningen in 2023). Tabel 3, percentage ja/ja-stickers en woningen in de scenario’s. Percentage geen sticker (%)

Percentage ja/ja-stickers bij opt-in systeem (%)

Hoeveelheid ja/jastickers (# woningen)

Nul-scenario (voor invoering opt-in)

66,7%

n.v.t.

n.v.t.

Laag ja/ja

50,0%

16,7%

5.265

Midden ja/ja

33,3%

33,3%

10.531

Hoog ja/ja

16,7%

50%

15.796

Scenario’s

De milieu-impacttool van de VNG geeft de mogelijkheid om een zogenaamd ‘waterbedeffect’ door te rekenen. Het bedoelde waterbedeffect is een toename van gewicht aan huis-aan-huisbladen omdat adverteerders kiezen voor adverteren in huis-aan-huisbladen i.p.v. ongeadresseerd reclamedrukwerk. In het verleden (ten tijde van de ontwikkeling van de VNG-tool) werd in grote steden het ‘City Magazine’ geïntroduceerd, bestaande uit een groot aandeel commerciële inhoud naast lokaal nieuws met als gevolg een gewichtstoename. Wij verwachten dit effect niet of nauwelijks in Capelle, omdat de gemeente relatief klein is en er geen aanwijzingen zijn dat 1) het plaatselijke huis-aan-huisblad (het Kontakt) een dergelijk commercieel karakter ambieert of 2) er een nieuw huis-aan-huisblad zal worden geïntroduceerd. Desondanks hebben we een gevoeligheidsanalyse gedaan om te onderzoeken wat het effect zou zijn van een toename in gewicht van huis-aan-huisbladen. In Appendix 2 wordt met deze analyse getoond wat 25% (gewichts)toename van huis-aan-huisbladen voor verschil maakt t.o.v. het totale effect van het opt-in systeem. Dit blijkt tot een relatief kleine toename te zorgen in vergelijking met een situatie zonder waterbedeffect. In het ‘Midden ja/ja’-scenario ligt de vermindering van het papierverbruik met waterbedeffect 4 procentpunten lager t.o.v.

de huidige situatie: 41% vermindering zonder en 37% vermindering met waterbedeffect.

2.2 Effect op reststromen De invoering van een opt-in systeem ten opzichte van de huidige situatie heeft een vermindering van materiaalgebruik tot gevolg. Deze vermindering zit voornamelijk in papier, omdat er minder folders geproduceerd en rondgebracht worden, en in plastic vanwege de folies waarin de folders doorgaans zitten. De milieu-impacttool van de VNG berekent dit effect op reststromen. Tabel 4 geeft de hoeveelheden papier en plastic die in de verschillende scenario’s verspreid worden in Capelle aan den IJssel aan folders, huis-aan-huisbladen en plastic verpakkingen. Daarnaast laat de tabel zien wat de percentuele vermindering is t.o.v. het huidige materiaalgebruik.

5 In steden Amsterdam, Tilburg en Utrecht zijn uit 2020 ja-stickerpercentages van respectievelijk 20%, 34% en 22% bekend. Recentere percentages of percentages van voor de invoer van het opt-in systeem zijn niet bekend.

9/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

Tabel 4, uitkomsten vermindering materiaalgebruik in scenario’s. Totaal materiaal t.o.v. huidig (%)

Papier (kg)

Papier t.o.v. huidig (%)

Plastic (kg)

Scenario

Totaal materiaal (kg)

Plastic t.o.v. huidig (%)

Nul-scenario

531.200

0%

529.000

0%

2.200

0%

Laag ja/ja

204.700

-61%

203.900

-61%

800

-64%

Midden ja/ja

314.100

-41%

312.900

-41%

1.200

-45%

Hoog ja/ja

422.600

-20%

420.900

-20%

1.700

-23%

In tabel 4 is samengevat dat het verschil in totaal materiaal varieert van 61% vermindering (laag ja/ja scenario) tot 20% (hoog ja/ja scenario). Dit komt in het eerste geval op meer dan 300 ton minder materiaal en het laatste rond de 100 ton. Deze aantallen zijn vergelijkbaar het papierverbruik van ongeveer 5000 huishoudens (300 ton) en 1700 huishoudens (100 ton)6. De vermindering aan materiaalgebruik door een invoering van het opt-in systeem werkt door in de reststromen in de gemeente Capelle aan den IJssel. Tabel 5 laat de verwachte reststromen in de verschillende scenario’s zien. Hierbij wordt uitgegaan van een sorteerpercentage van 52,1% voor oud papier en karton (OPK) (m.a.w. 47,9% van het afgedankte papier komt in het restafval terecht) 7. Het plastic komt geheel in het restafval terecht omdat PMD niet apart wordt ingezameld, maar uit de reststroom gescheiden wordt via nascheiding. Tabel 5, verwachte effect van opt-in systeem op reststromen. Totaal materiaal (kg)

Gescheiden OPK (kg)

Restafval (kg)

Nul-scenario

531.200

275.613

255.587

Laag ja/ja

204.700

106.234

98.466

Midden ja/ja

314.100

163.024

151.076

Hoog ja/ja

422.600

219.292

203.308

Scenario

Tabel 5 zijn de verschillen te zien tussen het nul-scenario en de andere drie qua restafval en gescheiden OPK. De tabel laat zien dat in het scenario met een lage conversie naar ja/ja-stickers bijna 170 ton minder OPK gescheiden ingezameld wordt en meer dan 150 ton restafval. Dit is vergelijkbaar met het OPK dat ongeveer 5480 huishoudens en het restafval dat ongeveer 525 huishoudens jaarlijks produceren. Uitgaande van een hoog ja/ja-sticker scenario is de besparing in gescheiden OPK iets meer dan 55 ton (ca. 1775 huishoudens per jaar) t.o.v. de huidige situatie en de besparing in restafval 52 ton (ca. 180 huishoudens per jaar).

6 Hierbij is uitgegaan van 59,5 kg papier per huishouden per jaar, zie Appendix 1. 7 Zie Appendix 1 voor de berekening van dit sorteerpercentage.

10/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

Het verwachte effect op reststromen wordt gebruikt om veranderingen in opbrengsten en kosten te berekenen in hoofdstuk 4.

2.3 Milieu-impact In deze paragraaf worden (in figuren 1 t/m 5) de uitkomsten van de milieu-impacttool van de VNG voor de drie doorgerekende scenario’s getoond. Hierbij gaat het om de milieu-impact die geassocieerd kan worden met de stappen uit de hele levenscyclus van folders en huis-aan-huisbladen en het invoeren van het opt-in systeem8. Hierbij kan gedacht worden aan de productie van papier en ja/ja-stickers (waarbij veel energie en water verbruikt worden), transport van folders (waar vooral CO2 bij vrijkomt), en recycling en verbranding van papier en plastic (waar CO2 vrijkomt maar energie teruggewonnen kan worden). In elk van de stappen wordt milieu-impact gemaakt, in deze paragraaf wordt deze impact uitgedrukt in energiegebruik, watergebruik, CO2-uitstoot en materiaalgebruik (papier en plastic). Energie (in MJ-eq. per jaar) 12.000.000 10.000.000 8.000.000 6.000.000 4.000.000 2.000.000 0

Nul-scenario

Laag ja/ja

Midden ja/ja

Hoog ja/ja

Figuur 1, energiegebruik in de verschillende scenario’s.

Figuur 1 toont het energiegebruik in de verschillende scenario’s. In het midden ja/ja scenario wordt jaarlijks ongeveer 5,5 miljoen MJ-equivalent (megajoule of daarnaar teruggerekend) bespaard ten opzichte de huidige situatie. Dit is vergelijkbaar met het gemiddelde energieverbruik van 352 Nederlandse huishoudens per jaar. Watergebruik (in m3 water per jaar) 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0

Nul-scenario

Laag ja/ja

Midden ja/ja

Figuur 2, watergebruik in de verschillende scenario’s.

8 Zie voor gedetailleerde uitleg over de berekeningen de handleiding van de VNG-tool.

Hoog ja/ja

11/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

Figuur 2 toont het watergebruik in de verschillende scenario’s. In het midden ja/ja scenario wordt jaarlijks ongeveer 4200 m3 (of 4.2 miljoen liter) bespaard ten opzichte van de huidige situatie. Dit is vergelijkbaar met ruim 5 keer het wedstrijdbad van Aquapelle of het jaarlijkse watergebruik van 45 tweepersoonshuishoudens.

CO2-uitstoot (in CO2-eq. per jaar) 700.000 600.000 500.000 400.000 300.000 200.000 100.000 0

Nul-scenario

Laag ja/ja

Midden ja/ja

Hoog ja/ja

Figuur 3, uitstoot van broeikasgassen in de verschillende scenario’s.

Figuur 3 toont het de uitstoot van broeikasgassen in de verschillende scenario’s, uitgedrukt in CO2equivalenten. In het midden ja/ja scenario wordt ongeveer 210.000 kg CO2-equivalent bespaard per jaar ten opzichte van de huidige situatie. Dit is vergelijkbaar met ruim 19.000 autoritten van Capelle aan den IJssel naar Utrecht en terug, of 777 Capellenaren die per vliegtuig van Amsterdam naar Berlijn en terug vliegen. Papiergebruik (in kg per jaar) 600.000

500.000 400.000 300.000 200.000 100.000 0

Nul-scenario

Laag ja/ja

Midden ja/ja

Hoog ja/ja

Figuur 4, papiergebruik in de verschillende scenario’s.

Figuur 4 toont het papiergebruik in de verschillende scenario’s. In het midden ja/ja scenario wordt jaarlijks ongeveer 216 ton papier bespaard ten opzichte de huidige situatie. Dit is vergelijkbaar met het gewicht van 2.880 Capellenaren (van 75 kg).

12/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

Plasticgebruik (in kg per jaar) 2.500 2.000 1.500 1.000 500 0

Nul-scenario

Laag ja/ja

Midden ja/ja

Hoog ja/ja

Figuur 5, plasticgebruik in de verschillende scenario’s.

Figuur 5 toont het plasticgebruik in de verschillende scenario’s. In het midden ja/ja scenario wordt jaarlijks ongeveer 1 ton plastic bespaard ten opzichte de huidige situatie door plastic folie om de folderpakketten uit te sparen. Dit is het gewicht van ongeveer 13 Capellenaren (van 75 kg).

13/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

3. Implementatie van een opt-in systeem Dit hoofdstuk beschrijft de verschillende aspecten van invoering van een opt-in systeem in Capelle aan den IJssel. Het gaat in op juridische aspecten, implementatie en procesaanpassingen voor de gemeente als een opt-in systeem ingevoerd zou worden. De beschrijving van een eventuele implementatie is gebaseerd op verkregen informatie vanuit de gemeenten Rotterdam, Tilburg, Nijmegen en Utrecht, en de ‘handreiking introduceren ja/ja-sticker’9. Deze gemeenten zijn allemaal (per definitie) verschillend t.o.v. Capelle aan den IJssel. Daarom is informatie opgehaald bij meerdere gemeenten en met ondersteuning van de handreiking vertaald naar de Capelse situatie. Als eerste wordt een beeld geschetst van het proces van implementatie en daarbij wordt aangegeven in welke paragrafen de verschillende fasen en/of aspecten beschreven worden. In hoofdstuk 4 worden kosten van de implementatie beschreven.

3.1 Proces van implementatie Op basis van de van andere gemeenten wordt aangeraden een projectteam samen te stellen die de implementatie doorvoert. In Rotterdam bestond het projectteam uit een projectleider en -medewerker. Daarnaast was een vast persoon vanuit de afdeling juridische zaken betrokken, een medewerker vanuit communicatie, en iemand vanuit toezicht en handhaving. Zowel de gemeente Rotterdam als de VNG geven aan dat er van uitgegaan kan worden dat het projectteam ongeveer een half jaar nodig heeft. Hierbij kan uitgegaan worden van 0,5 fte tijdens dit half jaar voor de projectleider en -medewerker. Tijdens en na implementatie dient het dossier te worden verankerd in de bestaande processen. Dit wordt beschreven in de onderstaande paragrafen. De VNG raadt aan om een planning aan te houden van ongeveer een half jaar 10, die bestaat uit vijf fases: 1. Bepalen van aanpak. Deze fase bestaat uit het afstemmen en vaststellen van systeemkeuzes (zie paragraaf 3.3), het opstellen van een communicatieplan (zie paragraaf 3.6) en de besluitvorming rondom de aanpak. 2. Opstellen van wijzigingsbesluit afvalstoffenverordening (ASV). Hierin dient het concept wijzigingsbesluit te worden opgesteld (zie paragraaf 3.4.1) en het bestuurlijk traject ingepland te worden. 3. Inspraakperiode.

(Mits gekozen wordt voor een inspraakprocedure, zie paragraaf 3.4.2.) In deze periode wordt de inspraak voorbereid, bestaat een periode van 6 weken voor de inspraak zelf, wordt een NvI opgesteld en vastgesteld en teruggekoppeld aan indieners. 4. Operationele voorbereiding. Tot aan de ingangsdatum moet de implementatie operationeel voorbereid worden. Dit bestaat bijvoorbeeld uit het organiseren van de inkoop en uitgifte van stickers (zie paragraaf 4.2 voor een kosteninschatting) en het inrichten van een meldpunt (zie paragraaf 3.6.1). 5. Monitoring. De eerste periode na de ingangsdatum van het opt-in systeem worden kunnen meer klachten en vragen van inwoners verwacht worden. De monitoring van de gevolgen van

9 Zie de handreiking introduceren ja/ja-sticker op de site van VNG. 10 In de handreiking introduceren ja/ja-sticker wordt een indicatief planningsschema getoond op pagina 6.

14/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

het opt-in systeem loopt door tot na het geplande half jaar, maar na verloop van tijd zal dit naar verwachting minder capaciteit kosten (zie paragraaf 3.7). In de volgende paragrafen wordt uitgeweid over aspecten van deze fases en specifieke aandachtspunten.

3.2 Aanpak vaststellen Als besloten wordt tot invoering van een opt-in systeem, moet een aanpak voor de implementatie worden vastgesteld. Hiervoor dienen juridische, handhavings- en communicatieafdelingen, in samenspraak met de portefeuillehouder, beslissingen te nemen over de exacte reikwijdte en regels van het opt-in systeem. Bij voorkeur wordt deze fase afgesloten met een formeel besluit over de gemaakte keuzes en beoogde ingangsdatum, bijvoorbeeld in de vorm van een collegebesluit. Het op deze manier publiekelijk vastleggen van informatie versterkt de juridische positie van de gemeente. Daarnaast biedt het transparantie aan alle belanghebbenden, waardoor de beoogde ingangsdatum van het opt-in systeem duidelijk wordt. Tegelijkertijd kunnen via deze wijze reclamedrukwerkverspreiders op de hoogte gesteld worden van de invoeringsredenen en de geplande ingangsdatum.

3.3 Systeemkeuzes Bij het introduceren van een opt-in systeem dienen een aantal keuzes gemaakt te worden die het systeem bepalen. De belangrijkste zijn: •

Definitie van reclamedrukwerk en huis-aan-huisblad. De definities van reclamedrukwerk en huis-aan-huisbladen moeten worden opgenomen in de afvalstoffenverordening (ASV) en bepalen welk papierwerk wel of niet onder het systeem valt. Veelal wordt door gemeentes gekozen voor de definities van Stichting Reclame Code met een aanvulling over drukwerk van vrijwilligersorganisaties die wel toegestaan zijn. In de definitie van huis-aan-huisbladen wordt vaak een percentueel minimum aan inhoudelijke content opgenomen om te voorkomen dat reclame in de vorm van huis-aan-huisbladen zonder inhoud verspreid wordt. Vaak is dit 10% maar in Rotterdam en Schiedam wordt 30% aangehouden, gebaseerd op het huidige percentages in de belangrijkste huis-aan-huisbladen.

•

Reikwijdte van het opt-in systeem. De tot nu toe ingevoerde opt-in systemen in andere gemeenten zijn gericht op reclamefolders. In de gemeente Utrecht is getracht om een opt-in systeem in te voeren dat naast reclame ook voor huis-aan-huisbladen geldt. Dit is echter juridisch niet haalbaar gebleken omdat het systeem in strijd werd bevonden met de persvrijheid. Daarom wordt geadviseerd om huis-aan-huisbladen niet op te nemen in het systeem.

•

Wijze van handhaven. Handhaving valt momenteel niet onder de verantwoordelijkheid van gemeenten in het huidige (opt-out) systeem. Als een inwoner ongewenste reclame ontvangt ondanks een nee/ja- of nee/nee-sticker, dient deze een klacht in bij de reclamebranche, die deze vervolgens afhandelt via het zelfreguleringssysteem van de Stichting Reclame Code. In het nieuwe opt-in systeem wordt de handhaving echter niet door de reclamebranche uitgevoerd. Het is dus de taak van de gemeente om de naleving van het opt-in systeem te waarborgen. Zie hiervoor paragraaf 3.5.

15/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

3.4 Juridische aspecten Enkele grotere gemeenten (zoals Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht) hebben als eerste een opt-in systeem ingevoerd. Dit ging niet zonder slag of stoot; verscheidene juridische procedures speelden tussen folderverspreiders en gemeenten rondom de vraag of de voorgestelde invoering van het systeem juridisch rechtmatig was11. Oftewel: of gemeenten het opt-in systeem mochten invoeren. Uit de uitkomsten van deze procedures kan worden geconcludeerd dat de invoering van een opt-in systeem mag, zolang het uitsluitend gericht is op ongeadresseerd reclamedrukwerk. Een systeem waarbij het verspreiden van huis-aan-huisbladen onder het opt-in systeem valt, is daarentegen niet rechtmatig en mag dus niet ingevoerd worden. Omdat deze uitspraken gebaseerd zijn op specifieke gemeentelijke verordeningen, gelden ze voor die gemeentelijke juridische context. Het is aan de gemeente om te bepalen of men het opt-in systeem juridisch voldoende bewezen acht om tot invoering van de maatregel over te gaan. Bij keuze voor invoering van een opt-in systeem dienen, op basis van vastgestelde systeemkeuzes, wijzigingen doorgevoerd te worden in gemeentelijke verordeningen. In de meeste gevallen is dit enkel de afvalstoffenverordening (ASV), zie paragraaf 3.4.1.

Naast de ASV dient een controle te worden gedaan van de Algemene Plaatselijke Verordening (APV), omdat veel APV’s een bepaling bevatten waarin een uitzondering gemaakt wordt voor het huis-aan-huis verspreiden of bezorgen van gedrukte of geschreven stukken.

3.4.1 Wijzigingsbesluit afvalstoffenverordening De regels voor een opt-in systeem worden vastgelegd in een concept-ASV. De verschillende juridische procedures die in het verleden plaatsvonden, gingen vooral om multi-interpretabele definities. De specifieke definities (en het voorkomen dat ze op verschillende manieren zijn te interpreteren) zijn daarom van groot belang. Op basis van de hun model-ASV doet de VNG suggesties voor de wettekst12. Hierin dienen op basis van gemaakte systeemkeuzes (zoals minimale % inhoudelijke content in huisaan-huisbladen) enkele zaken aangevuld te worden door de gemeente. Daarnaast zal de afdeling juridische zaken van de gemeente uiteraard een toets moeten doen op de teksten.

3.4.2 Inspraak op wijziging Bij aanpassingen aan de afvalstoffenverordening wordt over het algemeen aangeraden om een inspraakperiode toe te passen. In het geval van de invoering van enkel een ja/ja-sticker is echter geen verplichte inspraakperiode volgens de Wet Milieubeheer. In dit geval gaat hetgeen is vastgelegd in de lokale inspraakverordening voor. In de praktijk wordt door de VNG aanbevolen om een inspraakperiode te organiseren om ruimte te bieden aan het uiten van eventuele bezwaren. Veel gemeenten met een bestaand opt-in systeem hebben bij de vaststelling van de regels ook een dergelijke mogelijkheid voor inspraak ingevoerd. Als gevolg hiervan zijn de meningen van inwoners en belanghebbenden meegenomen in de besluitvorming, wat de juridische positie van de gemeente versterkt. Een standaardprocedure omvat een zes weken durende periode waarin inwoners en belanghebbenden hun zienswijzen kunnen indienen, met online publicatie van de beoogde wijziging in de verordening. Na deze termijn worden de inspraakreacties verwerkt in een zienswijzennota. De exacte procedure voor vaststelling verschilt per gemeente. In de ene 11 De handreiking introduceren ja/ja-sticker biedt een overzicht van juridische procedures op pagina 7. 12 Zie de handreiking introduceren ja/ja-sticker, pagina 10 en 11, voor voorgestelde wijzigingen in de ASV.

16/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

gemeente kan het college bijvoorbeeld de concept zienswijzennota en de concept verordening aanbieden aan de gemeenteraad, terwijl het in andere gemeenten gebruikelijk is dat het college de zienswijzennota vaststelt en ter kennisgeving aan de raad voorlegt.

3.5 Handhaving Voor handhaving heeft de gemeente de optie tussen twee strategieën: strafrechtelijke en bestuursrechtelijke handhaving. Voor strafrechtelijke handhaving moet de gemeente afspraken maken met het Openbaar Ministerie over wanneer zij iets onderneemt tegen overtreders. Uit een onderzoek onder gemeenten blijkt echter dat deze handhavingsstrategie tot nu toe niet heeft geresulteerd in daadwerkelijke sancties. Bij bestuursrechtelijke handhaving behoudt de gemeente zelf de controle over het handhavingsproces. Hierbij wordt meestal gehandeld met drie stappen, 1) een melding, 2) een waarschuwing en 3) een sanctie. De melding wordt (net als in de huidige opt-out situatie) gedaan door inwoners die ten onrechte reclamedrukwerk ontvangen, bijvoorbeeld via een online formulier op de website van de gemeente13 of telefonisch. Wanneer er meerdere meldingen zijn over een verspreider, wordt er contact gelegd met deze verspreider met de waarschuwing voor een sanctie. Bij een afgesproken aantal meldingen binnen een bepaalde tijdseenheid wordt een dwangsom (sanctie) opgelegd. De VNG geeft de indicatie dat dit meestal om een last van €500,- per overtreding tot een maximum van €5000,- of €10.000,- gaat. De gemeente Rotterdam heeft rondom ongeadresseerd reclamedrukwerk een proces in gang gezet om tot een handhavingsarrangement te komen.

Daarbij gaat de gemeente om de tafel met betrokken partijen om af te spreken hoe er gehandhaafd gaat worden. Betrokken partijen zijn zowel handhaving als verspreiders en partijen waar klachten over zijn geweest. Er wordt afgesproken wat er gebeurt bij een overtreding, wat redelijk is (bijvoorbeeld bij elke eerste melding meteen een boete of pas bij drie keer in een maand). Het doel is een arrangement met een handtekening van de wethouder, dat openbaar voor iedereen wordt gepubliceerd. Omdat er recent een wijziging is geweest van de ASV en de daarin gebruikte definities, is in Rotterdam het proces van komen tot een handhavingsarrangement op dit moment bezig.

13 Zie de website van de gemeente Rotterdam voor hoe daar ongewenst reclamedrukwerk gemeld kan worden.

17/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

3.6 Communicatie Omdat de invoering van een opt-in systeem veel partijen op verschillende manieren raakt, vraagt het communicatie naar alle relevante betrokkenen. Deze communicatie kan per groep betrokkenen verschillen. Hieronder worden aandachtspunten beschreven per groep. Communicatie richting inwoners wordt veelal uitgevoerd via reguliere gemeentelijke kanalen zoals het huis-aan-huisblad, de website en sociale media. Er kan ook gekozen worden om een of meerdere brieven te verspreiden onder inwoners om de wijziging onder de aandacht te brengen. Deze communicatie heeft als doel om inwoners zo duidelijk mogelijk te informeren over de aanleiding en praktische aspecten van de maatregel. Daarom zou er speciale aandacht uit moeten gaan naar minder digitaal- of taalvaardige inwoners door gebruik te maken van toegankelijk taalgebruik en beschikbaarheid van medewerkers via de telefoon te verzorgen. Figuur 6 toont de website van de gemeente Rotterdam die (vanuit de inwoner geredeneerd) uitlegt hoe het systeem werkt. Daarbij wordt bewust alleen de meest relevante informatie gegeven, zoals de betekenis van de stickers, een link naar de bestelsite voor een sticker en een kort filmpje die hetzelfde toelicht.

Figuur 6, website gemeente Rotterdam over ja/ja-stickers

Om een zorgvuldig verloop van het proces te waarborgen, is het van cruciaal belang om verspreiders van reclamedrukwerk in een zo vroeg mogelijk stadium op de hoogte te brengen van het voornemen tot de introductie van het opt-in systeem en de beoogde ingangsdatum ervan. Dit biedt deze partijen ruime gelegenheid om zich voor te bereiden op het nieuwe beleid, wat in verschillende rechterlijke uitspraken als een essentieel element voor de rechtmatige invoering van het systeem wordt beschouwd. Meestal worden verspreiders van reclamedrukwerk door gemeenten schriftelijk op de hoogte gesteld van het opt-in systeem, indien nodig gevolgd door één of meerdere gesprekken. Vanwege de uitrol door Spotta van InMijnBus in Capelle aan den IJssel, staat de gemeente al in contact met hen. Zie daarvoor hoofdstuk 6. Het kan wenselijk zijn om verspreiders van huis-aan-huisbladen te informeren over het nieuwe systeem (en dat het niet op hen van toepassing is). Ondernemers zijn vaak verspreiders van reclamedrukwerk en daarom dienen zij ondernemersverenigingen) vroeg in het proces geïnformeerd te worden over het nieuwe systeem.

(of

Een opt-in systeem kan zorgen voor verminderde opbrengsten bij verenigingen en scholen die papier inzamelen. Daarom is vroeg informeren gewenst, en kan gekozen worden voor tijdelijke financiële compensatie voor verminderde inkomsten bij deze partijen.

18/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

3.6.1 Klant Contact Centrum Het Klant Contact Centrum (in deze paragraaf verder KCC) is het rechtstreekse aanspreekpunt voor Capellenaren en zal daarom bij een eventuele invoering mogelijk te maken met vragen of klachten over het opt-in systeem. Daarom is het informeren van het KCC zelf een aandachtspunt. Het moet voor medewerkers van het KCC duidelijk zijn hoe ze inwoners kunnen helpen en wanneer nodig hoe ze hen door kunnen verwijzen naar een meldpunt. Dit kan aan de hand van een informatiedocument met verwachte vragen over het opt-in systeem, en eventueel een informatiesessie bij de start. De interne contactpersoon bij de gemeente moet bekend zijn voor het KCC, zodat zij deze eventueel kunnen contacteren over onvoorziene klachten en/of vragen. Daarnaast raden we op basis van ervaringen van andere gemeenten aan ook een directe verbinding te leggen tussen het KCC en Spotta (de grootste verspreider) voor het geval hier klachten binnen komen die direct relevant zijn voor Spotta. Enkele minimale voorwaarden m.b.t. tot contact tussen Capellenaren en het KCC bij een eventuele invoering van een opt-in systeem zijn: •

Voorzieningen moeten zijn ingericht: website inclusief formulieren en telefonische bereikbaarheid.

•

Goede briefing van het KCC.

•

De projectleider zal bij de invoering en direct daarna extra aandacht moeten hebben voor eventuele klachten en daarover in contact staan met het KCC. Zie paragraaf 3.7.

•

Link met folderaars, met name Spotta, zodat eventuele klachten gelinkt aan hun folders direct door het KCC doorgegeven kunnen worden.

•

Voor bovenstaande zaken moet uiteraard een duidelijk ingericht proces bestaan: wanneer wordt welke melding doorgezet naar wie?

Een inschatting van verwachte extra drukte bij het KCC in het geval van implementatie van een opt-in systeem moeilijk is te maken omdat het afhankelijk is van verschillende factoren. Een belangrijke factor is het succes van de gebruikte communicatie-strategie. Als de meeste Capellenaren met succes vooraf geïnformeerd zijn over de invoering van een opt-in systeem, zullen er vanzelfsprekend minder vragen bestaan. Hetzelfde geldt voor de beschikbaarheid van informatie bij vragen, bijvoorbeeld op de website van de gemeente. Naast de communicatie is ook de link met de projectleider of dossierhouder bij de gemeente en eventueel met Spotta van belang. Bij en na een (eventuele) invoering van een opt-in systeem bestaan er een aantal redenen waarover burgers zouden kunnen bellen naar het KCC, het grootste deel van de burgers zal het met een (of meer) van de volgende redenen bellen: 1.

Vragen over de werking van het systeem.

2.

Aanvragen van een sticker.

3.

Melden van een klacht over ontvangen reclame.

4.

Melden van een klacht over het systeem.

Voor redenen 1, 2 en 3 kan worden verwezen naar de website. Wanneer de beller het wenst (of de gewenste informatie niet via de website te verkrijgen is), kan deze natuurlijk via de telefoon geholpen worden. Optie 4, een klacht over het opt-in systeem, zal gedeeld moeten worden met de projectleider of nadat het opt-in systeem is ingevoerd de medewerker van de gemeente die het dossier overgenomen heeft.

19/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

De hoeveelheid is mede afhankelijk van de communicatie, maar er zullen zeker vragen/klachten komen richting het KCC. De piek hiervan kan rondom en direct na de (eventuele) invoering van het opt-in systeem verwacht worden. Met makkelijk te vinden informatie en formulieren op de gemeentewebsite zal het grootste deel van deze vragen of klachten al verwerkt worden. Ervan uitgaande dat medewerkers van het KCC flexibele werknemers zijn die naast bezetting van het KCC andere taken uitvoeren, wordt niet verwacht dat de invoering van een opt-in systeem vraagt om extra capaciteit bij het KCC. Dit kan wel het geval zijn wanneer de invoering ongeveer gelijk valt met andere (beleids)wijzigingen of gebeurtenissen die tot vragen bij het KCC leiden.

3.7 Monitoring en verdere inbedding in organisatie Via monitoring kan worden vastgesteld of de doelen van het beleid bereikt worden. Daarmee kan ook het draagvlak van de ja/ja-sticker onder Capellenaren en daarmee verbonden ook de gemeenteraad worden gewaarborgd. Belangrijk onderdeel van deze monitoring is het onderzoeken in hoeverre de behaalde resultaten overeenkomen met de vooraf gemaakte aannames. Daarbij kunnen de in januari 2024 gedane sorteeranalyse van het oud papier en karton (OPK) en in augustus 2023 gedane analyse van restafval in Capelle aan den IJssel dienen als referentie. Na een eventuele invoering van een opt-in systeem kan wederom een sorteeranalyse worden gedaan om het verschil in het oud-papier te duiden. Afhankelijk van de behoefte bij gemeente en gemeenteraad zou een dergelijke analyse jaarlijks of tweejaarlijks kunnen worden uitgevoerd. De behoefte tot monitoring dient uiteraard afgewogen te worden tegen de kosten van een sorteeranalyse. Naast de monitoring moet worden bepaald of er behoefte is aan uitgebreidere communicatie en of lokale ondernemers voldoende betrokken zijn. Bijvoorbeeld als blijkt dat specifieke groepen inwoners zoals minder digitaal vaardigen (ondanks een gevolgde communicatiestrategie) niet op de hoogte zijn van het opt-in systeem, of als er onvoorziene negatieve gevolgen uit de implementatie van het systeem voortgekomen zijn.

De monitoring loopt door na het half jaar dat in paragraaf 3.1 aangeraden wordt voor implementatie. Deze en andere taken met betrekking tot het opt-in systeem worden in zowel Tilburg als Rotterdam opgevangen door één medewerker. Hier werd een inschatting van gemiddeld ongeveer een halve werkdag per persoon per week voor gegeven, met uitschieters naar boven en beneden door weken heen. Hierbij is niet meegenomen dat medewerkers vanuit juridische zaken en communicatie soms op afroep betrokken worden.

20/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

4. Kosten van een opt-in systeem De implementatie van een opt-in systeem brengt kosten en baten met zich mee. De baten op het gebied van milieu-impact zijn beschreven in het hoofdstuk 2. Andere baten zijn te verwachten doordat verwerking en verbranding van restafval (waar een deel van het papier in terecht zal komen) de gemeente geld kost. Met minder papier wordt een deel van deze verbrandingskosten voor restafval vermeden. Papier dat wel gescheiden ingezameld wordt (als oud papier en karton) levert geld op, dus minder papier zorgt ook voor lagere opbrengsten van het oud papier en karton (OPK) Andere kosten zullen liggen in algemene voorbereidingskosten en kosten voor stickers en handhaving. Deze kosten en de vermeden verbrandingskosten worden in de volgende paragrafen toegelicht.

4.1 Algemene voorbereidingskosten De algemene voorbereidingskosten omvatten voornamelijk gemeentelijke personeelskosten die afhankelijk zijn van het uurtarief en de benodigde inzet van betrokken medewerkers. Daarnaast zijn er kosten voor communicatiemiddelen tijdens de voorbereiding, hoewel dit over het algemeen een beperkte uitgave is. De VNG heeft een inventarisatie gedaan van de introductiekosten voor een ja/ja-sticker onder gemeenten met een geïntroduceerd opt-in systeem. Niet alle gemeenten nemen hierbij echter de personeelskosten mee, waardoor het moeilijk is om opgehaalde cijfers door de VNG van gemeenten te interpreteren en vergelijken. Uit de inventarisatie blijkt dat gemeenten tussen de €0,- (alleen personeelskosten van gemeentelijke medewerkers) en €50.000,- aan eenmalige voorbereidingskosten (inclusief stickers) hebben besteed. Het door gemeenten aangegeven bedrag varieert sterk op basis van de keuze voor gebruikte communicatiemiddelen en de omvang van de gemeente 14. Daarbij moet ook meegenomen worden dat hier ook gemeenten bij horen die voorop liepen met de invoering en vanwege diverse tegenvallers (zoals vertragingen en juridische procedures) hogere voorbereidingskosten kunnen hebben gekend. Het is daarom lastig om op basis van andere gemeenten te bepalen hoe groot de kosten van implementatie in Capelle aan den IJssel zouden zijn.

Door de gemeente Capelle aan den IJssel wordt aangegeven dat de kosten voor een communicatiecampagne sterk afhangen van de keuze om wel of niet een brief naar alle huishoudens te sturen. Per huishouden kost een brief ongeveer één euro, waardoor je voor een hele campagne met brief al snel op 50.000 euro komt. Hierbij hebben zij stickers (zie paragraaf 4.2) meegeteld. Zonder brief zou 25.000 haalbaar moeten zijn. Op basis van het voorgestelde projectteam in paragraaf 3.2 kan een betere inschatting gemaakt worden van de personeelsinzet, waarmee een inschatting kan worden gedaan. Daar wordt uitgegaan van een projectleider en -medewerker die beiden voor een half jaar met 0,5 fte ingezet worden. Communicatie en juridische diensten worden beperkt betrokken en daarom wordt hier geen fte-inschatting van gemaakt. Na de implementatie zal één medewerker van de gemeente naar schatting ongeveer 0,1 fte moeten besteden aan het opt-in systeem.

14 Het is onduidelijk wat bij deze inventarisatie door verschillende gemeenten precies is meegenomen in de berekening van de introductiekosten.

21/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

4.2 Kosten stickers De kosten voor inkoop van stickers wordt tussen de 30 en 50 cent geschat. Vaak worden kort voor de invoering van een opt-in systeem actief stickers verspreid door verspreiders van reclamedrukwerk. Als je er daarnaast van uitgaat dat de gemeente voor een derde van de woningen in Capelle aan den IJssel een sticker zou leveren (wat een zeer hoge voorspelling is), gaat het (bij 50 cent per sticker) om een bedrag van nog geen €5.200.

4.3 Kosten handhaving De kosten voor handhaving bestaan hoofdzakelijk uit personeelskosten. Het aantal uren is afhankelijk van een aantal zaken: de wijze van handhaven, het aantal meldingen en het aantal sancties dat daadwerkelijk wordt opgelegd. De VNG stelt dat hier geen algemene uitspraak over te doen is. Uit hun inventarisatie bij gemeenten blijkt dat de tijdsbesteding ten behoeve van handhaving in verschillende gemeenten sterk uiteenloopt, namelijk tussen 0 en 1 fte op jaarbasis, afhankelijk van de nadruk die op handhaving gelegd wordt. Over het algemeen blijkt dat in kleinere gemeenten de inzet op handhaving veelal beperkt of nihil is, en er daarom zeer weinig kosten aan verbonden zijn. Daarom is de verwachting dat dit ook voor Capelle aan den IJssel het geval is.

4.4 Verminderde papieropbrengst en vermeden verbrandingskosten restafval Ingezameld oud papier en karton (OPK) levert de gemeente geld op, terwijl restafval geld kost om te laten nascheiden en verbranden. De invoering van een opt-in systeem heeft een effect op het OPK en restafval, zie paragraaf 2.1. Daarmee zullen de opbrengsten uit papier dalen en sorteer- en verbrandingskosten voor restafval vermeden worden. Op basis van de uitkomsten uit de VNG-tool en kengetallen over kosten en opbrengsten van restafval en OPK kunnen we een hoog-over inschatting hiervan maken. In tabel 5 is het verschil in reststromen uitgedrukt in de verschillende scenario’s. Het verschil ten opzichte van de huidige scenario (bovenste rij) in OPK en restafval is vermenigvuldigd met de door de opbrengsten van OPK (70 euro per ton) en kosten voor restafvalverwerking (115 euro per ton)15. In de meest rechter kolom staat de uiteindelijke uitkomst wanneer vermeden kosten en verminderde opbrengsten samengevoegd worden.

15 Deze bedragen zijn verstrekt door de gemeente Capelle aan den IJssel en is het prijspeil in 2023.

22/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

Tabel 5, verschil in opbrengsten OPK en kosten restafval. Restafval (kg)

Verschil restafval met huidig (kg)

Vermeden kosten restafval t.o.v. huidig (€)

Totaal baten Capelle (€ per jaar)

255.587

-

-

-

€ -11.857

98.466

-157.120

€ 18.069

€ 6.212

-112.590

€ -7.881

151.076

-104.510

€ 12.019

€ 4.137

-56.321

€ -3.942

203.308

-52.279

€ 6.012

€ 2.070

Gescheiden OPK (kg)

Verschil OPK met huidig (kg)

Huidig

275.613

-

Laag ja/ja

106.234

-169.380

Midden ja/ja

163.024

Hoog ja/ja

219.292

Scenario

Verschil opbrengst OPK met huidig (€)

Uit de berekeningen blijkt dat een opt-in systeem in elk scenario zorgt voor een licht positief financieel resultaat. Dit komt doordat minder papierverbruik een tweezijdig effect heeft. Enerzijds zorgt het voor een lagere opbrengst van het OPK dat ingezameld wordt. Anderzijds worden er kosten vermeden omdat een deel van het papier dat Capellenaren niet scheiden in het restafval terecht komt. Voor dat deel heeft de gemeente geen kosten voor verbranding van restafval. Omdat het scheidingspercentage rond de 50% ligt, en de kosten voor restafval per ton beduidend hoger liggen dan de opbrengsten van OPK, is het financiële effect van minder folders positief voor de gemeente. Hierbij moet gesteld worden dat het om lage bedragen gaat, van 2070 euro per jaar in het scenario met weinig ja/ja-stickers tot 6212 euro in het hoge scenario.

4.5 Inventarisatie kosten samengevat Uit de inventarisatie in dit hoofdstuk kan geconcludeerd worden dat de grootste kostenpost de inzet van gemeentelijk personeel zal zijn. Er worden door gemeenten algemene voorbereidingskosten tot aan 50.000 euro genoemd, maar deze inschatting zal aan de hoge kant liggen door pionierswerk dat hier verricht moest worden. Het is niet de verwachting dat deze genoemde kosten representatief zijn voor een eventuele invoering van een opt-in systeem in Capelle aan den IJssel. Andere voorbereidingskosten, zoals de inkoop van stickers, zullen mogelijk teniet worden gedaan door verwachte baten naar aanleiding van verminderde kosten voor restafvalverwerking. Van communicatie- en juridische kosten (naast personeelsinzet) is geen inschatting gemaakt. Tabel 6 toont een overzicht van inschattingen die gemaakt kunnen worden, uitgedrukt in euro’s of fte. Tabel 6, overzicht kosten.

Kostenpost Personeelsinzet

Inschatting •

Twee projectleden voor een half jaar (0,5 fte per persoon).

•

Communicatie en juridische diensten (afdeling Juridische Zaken) op afroepbasis.

•

Na implementatie 0,1 fte voor monitoring.

•

Inzet handhaving zal naar verwachting beperkt of nihil zijn.

23/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

Communicatiecampagne (zonder personeelsinzet)

Campagne met brief aan alle huishoudens al snel €50.000. Zonder brief €25.000. In beide gevallen zijn kosten voor stickers meegenomen.

Kosten stickers

Maximaal €5.200.

Verschil opbrengsten OPK en kosten restafval

Afhankelijk van het effect van het opt-in systeem en de ontwikkeling van het scheidingspercentage voor papier. Op basis van de gehanteerde scenario’s liggen inschattingen nu (afgerond) tussen €2000 en €6200 meer opbrengsten voor Capelle aan den IJssel.

Personeelsinzet voor juridische- en communicatiezaken

Is geen inschatting van gemaakt.

24/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

5. Aandacht voor bijzonderheden In dit hoofdstuk wordt stilgestaan bij specifieke groepen inwoners en bijzondere typen papier bij de invoering van een opt-in systeem. Voor deze onderwerpen is door de gemeenteraad speciale aandacht gevraagd bij de vraag naar de haalbaarheid van een opt-in systeem in Capelle aan den IJssel.

5.1 Bijzondere groepen De gemeenteraad van Capelle aan den IJssel vraagt speciale aandacht voor bepaalde doelgroepen zoals ouderen of minder digitaal vaardigen. Als enkel ingezet wordt op digitale gemeentelijke communicatiemiddelen zoals de website en sociale media, is de kans groot dat een deel van de inwoners niet wordt bereikt. In de communicatiestrategie is een belangrijke overweging of er wordt gekozen voor een of meerdere brieven richting de inwoners van Capelle aan den IJssel om hen te informeren. Op deze manier worden minder digitaal vaardige inwoners bereikt, maar hier staan kosten en het gebruik van (waarschijnlijk deels overbodig) papier tegenover. Het laatste gaat tegen de intentie van de invoer van een opt-in systeem ingaat. In de motie van 3 juli 20232 wordt overigens als achterliggend doel van gerichte maatregelen voor minder digitaal vaardige inwoners genoemd dat zij niet verstoken mogen raken van gemeentelijk nieuws uit het Kontakt. Omdat een opt-in systeem niet zal gelden voor huis-aan-huisbladen, zullen ouderen of andere minder digitaal vaardige Capellenaren met of zonder ja/ja-sticker nog steeds huis-aanhuisbladen zoals het Kontakt kunnen ontvangen (behalve in het geval van een geplakte nee/nee-sticker).

5.2 Bijzonder papier De gemeenteraad van Capelle aan den IJssel vraagt ook speciale aandacht voor bijzonder papier zoals flyers van maatschappelijke en politieke organisaties. Beide categorieën zullen, bij een juist gekozen definitie (zie paragraaf 3.4.1), niet vallen onder ongeadresseerd reclamedrukwerk. Hiervoor dient er (zoals de VNG adviseert en bijvoorbeeld de gemeente Rotterdam heeft toegepast) onderscheid gemaakt te worden tussen reclamedrukwerk met een puur informatieve versus een commerciële boodschap. Het onderscheid tussen puur informatief en commercieel blijft soms een dunne lijn. Een voorbeeld om het onderscheid duidelijk te maken is een telecomprovider die glasvezel aanlegt in een wijk. Wanneer de provider in een brief aan bewoners van een wijk aangeeft dat er werkzaamheden zullen zijn, met welk doel en wat bewoners ervan kunnen verwachten, is de boodschap puur informatief. Dan mag de brief ongeadresseerd uitgedeeld worden in de wijk. Wanneer aan deze brief wordt toegevoegd dat de bewoners gebruik kunnen maken van dit glasvezelnetwerk door een abonnement aan te gaan met de provider, is de boodschap commercieel. Dan mag deze niet ongeadresseerd verspreid worden via brievenbussen.

5.2.1 Maatschappelijke organisaties Bij een juiste definiëring van een informatieve boodschap, zullen flyers van maatschappelijke organisaties niet onder een opt-in systeem vallen en gewoon verspreid mogen worden wanneer ze geen commerciële boodschap hebben. Hieruit volgend mogen flyers niet vrij verspreid worden wanneer ze wel commerciële activiteiten aanprijzen. Het werven van leden voor goede doelen of aankondiging van maatschappelijke activiteiten valt niet onder een commerciële boodschap.

25/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

5.2.2 Politieke flyers Politieke flyers vallen, net als flyers van maatschappelijke organisaties, niet onder de definitie van een commerciële boodschap en mogen ook onder een opt-in systeem vrij verspreid worden. Hierbij moet opgemerkt worden dat bewoners zich kunnen ergeren aan ongevraagde flyers, met mogelijk klachten tot gevolg. Als voorbeeld: om deze reden is er vanuit de gemeente Rotterdam speciale aandacht voor politieke flyers. Voor verkiezingscampagnes vindt altijd een overleg plaats tussen gemeente en actieve politieke partijen, waarbij door de gemeente onder andere aandacht wordt gevraagd voor het flyeren. Hierbij leggen ze uit dat er geen officiële restricties zijn op het flyeren, ongeacht de sticker. De partijen wordt echter vriendelijk gevraagd om hier toch rekening mee te houden. Het is immers ook in het nadeel van deze partijen als inwoners zich ergeren aan hun ongevraagde flyers. De in dit hoofdstuk beschreven bijzondere groepen en bijzondere typen papier hoeven geen barrière te vormen voor de implementatie van een opt-in systeem. Zolang gekozen worden voor een duidelijke definiëring bij implementatie van bijzondere typen papier en er in de communicatie aandacht is voor minder digitaal vaardige groepen inwoners, zullen er naar verwachting geen negatieve gevolgen zijn voor de inwoners van Capelle aan den IJssel.

26/39

Onderzoek naar opt-in systeem in Capelle aan den IJssel | Status: Eindrapport

6. Recente ontwikkelingen Dit hoofdstuk beschrijft twee recente ontwikkelingen die van belang zijn voor de gemeente Capelle aan den IJssel bij het besluiten over het eventueel invoeren van een opt-in systeem. De eerste ontwikkeling is het systeem InMijnBus. Dit systeem wordt in Nederland uitgerold door de grootste folderverspreider Spotta en gezien kan worden als een digitaal opt-in systeem dat mogelijk concurreert met een fysiek opt-in systeem (via stickers) van een gemeente. De tweede ontwikkeling is een onderzoek vanuit Rijkswaterstaat naar een eventueel landelijk opt-in systeem. Beide worden in de onderstaande paragrafen beschreven.