05.03 - Rekenkamerrapport ‘meer bereiken’, onderzoek naar lokale inkomensregelingen
Tekst van het document
79
meer bereiken
Ook is er geen informatie-uitwisseling tussen de gemeente en de uitvoeringsorganisaties om rechtmatigheid vast te stellen of rechthebbenden in kaart te brengen. Er is geen vaste structuur voor informatie-uitwisseling. Uitvoeringsorganisaties hebben hier wel behoefte aan, omdat dit de administratieve druk zou kunnen verlichten en efficiënter zou kunnen zijn. 187 De een-op-een samenwerking tussen gemeente en maatschappelijke organisaties op beleidsniveau verloopt stroef. Maatschappelijke organisaties vinden het lastig om bij de gemeente in contact te komen met de relevante beleidsmedewerker of wethouder voor het maken van subsidie- of samenwerkingsafspraken. Daarbij speelt volgens hen het personeelsverloop in de gemeente Barendrecht een rol. 188 Wanneer gesprekken uiteindelijk tot stand komen, hebben maatschappelijke organisaties het idee dat deze onvoldoende diepgang hebben; zij ervaren niet verder te komen dan uitleggen welke taken zij uitvoeren. 189 Dit sluit aan bij de gemeente die stelt geen overzicht te hebben van de met de maatschappelijke organisaties gemaakte afspraken. 190 Ook bevestigt de gemeente dat relevante informatie over inkomensregelingen niet altijd beschikbaar is, ten eerste door personeelsverloop en ten tweede doordat deze informatie niet voldoende is vastgelegd.
191 Ook lijkt de samenwerking tussen gemeente en maatschappelijke organisaties te worden geraakt door onrust. Zo is er in het kader van de afgestelde voorjaarsbesluitvoming onrust en onzekerheid ontstaan over de voorzetting van de samenwerking met Leergeld Zuid-Holland Midden en KijkopWelzijn. 192 Wanneer maatschappelijke organisaties op casus-niveau afstemming met gemeentelijke inkomensconsulenten nodig hebben, komt dit moeizaam tot stand. Daarbij lijkt een rol te spelen dat medewerkers van maatschappelijke organisaties en inkomensconsulenten elkaar niet (goed) kennen. Ook zijn inkomensconsulenten alleen in de ochtend telefonisch bereikbaar en alleen indirect via het klantcontactcentrum. 193 gebruik en financiering Deze paragraaf geeft een overzicht van het gebruik van lokale inkomensregelingen en de bijbehorende begrote en gerealiseerde kosten in de periode 2019-2023. Tabel 4-1 vat deze kerngetallen samen. Het overzicht in tabel 4-1 van het gebruik, de begrote- en de gerealiseerde kosten van de lokale inkomensregelingen van de gemeente Barendrecht is onvolledig. De gemeente Barendrecht bezit geen informatie over het aantal gebruikers, aanvragen, afwijzingen en toegepaste hardheidsclausules met betrekking tot inkomensregelingen, of deze niet kan achterhalen. 194 Waar mogelijk baseert de rekenkamer gebruikersaantallen op openbaar beschikbare armoedemonitors die in opdracht van
187 Maatschappelijke organisaties gemeente Barendrecht, focusgroep. 188 Matschappelijke organisaties gemeente Barendrecht, focusgroep. 189 Matschappelijke organisaties gemeente Barendrecht, focusgroep. 190 Gemeente Barendrecht, “Ambtelijke beantwoording schriftelijke vragen,” 22 juli 2024. 191 E-mail ambtenaar gemeente Barendrecht. 192 Wethouder Financiën, “Raadsinformatiebrief naar aanleiding brandbrief Stichting Leergeld,” gemeenteraad Barendrecht, (wethoudersbrief, 2024058817, 15 juli 2024); KijkopWelzijn, “Ondertekenaars petitie KijkopWelzijn,” gemeenteraad Barendrecht, (ingezonden stukken, 2024-064397, 9 juli 2024). 193 Matschappelijke organisaties gemeente Barendrecht, focusgroep; maatschappelijke organisatie, interview; ambtenaar gemeente Barendrecht. 194 De rekenkamer heeft op 9 april, 21 mei verzocht om kerngetallen met betrekking tot het aantal gebruikers en de begrote en gerealiseerde kosten van inkomensregelingen. Op 30 mei en 12 juni is informatie ontvangen met betrekking tot de begrote en gerealiseerde kosten. Op 26 juni, 29 juli en 12 augustus zijn verduidelijkingsvragen gesteld en is aanvullend verzocht om kerngetallen met betrekking tot het aantal gebruikers, aanvragen, afwijzingen en de inzet van hardheidsclausules.
80
meer bereiken
de gemeente Barendrecht zijn uitgevoerd of jaarrapportages van maatschappelijke organisaties. Gemeente Barendrecht is sinds medio 2020 aangesloten bij Leergeld. In dat jaar is in samenwerking met de gemeente besloten om alle kinderen uit minimagezinnen die bij de gemeente bekend waren éénmalig via de post te voorzien van de passen, zonder dat hiervoor een aanvraag nodig was. 195 Sindsdien is er geen automatische verstrekking meer geweest. Dit verklaart vermoedelijk waarom het gebruik van de Kindpas en Schoolspullenpas sindsdien is afgenomen.
aandachtspunten lokale inkomensregelingen Respondenten in Barendrecht geven aan behoefte te hebben aan meer ondersteuning. Veel respondenten geven aan dat er meer instanties, zoals de kledingbank en voedselbank, nodig zijn die hulp bieden aan mensen met een laag inkomen, of dat deze hun assortiment moeten uitbreiden. Een aantal respondenten geeft als voorbeeld dat zij een soort huishoudspullen-bank zouden willen. Daarnaast zijn er ook veel mensen die pleiten voor meer activiteiten voor gezinnen met lage inkomens. Hierbij worden ook voorbeelden gegeven, zoals gratis zwemlessen voor kinderen, die al bestaan bij de gemeente Barendrecht. Verder zijn er respondenten die aangeven dat vaste lasten en andere noodzakelijke kosten te hoog liggen. Zo geven enkele respondenten aan dat zij behoefte hebben aan een toeslag voor medicatie, en in het verlengde hiervan vragen andere respondenten om extra zorgtoeslag. Daarnaast zijn er ook een aantal respondenten die behoefte heeft aan compensatie voor de gestegen vaste lasten. Niet alle antwoorden hebben betrekking op lokale inkomensregelingen. Het meest gegeven antwoord is dat mensen graag een baan zouden willen. Sommige respondenten pleiten voor een baangarantie na een opleiding, andere vragen om goedkopere opleidingen en weer anderen vragen de gemeente om betere afspraken te maken met bedrijven zodat zij aan het werk kunnen.
Noot: In groene tekstvlakken worden resultaten van de mondelinge enquête besproken, die de rekenkamer heeft afgenomen. Zie bijlage 1 voor meer informatie over de methode.
Tabel 4-2 geeft aanvullend het aantal inwoners en huishoudens dat leeft onder de verschillende armoedegrenzen. Deze aantallen geven een beeld van de omvang van de armoedeproblematiek. De relevante armoedegrenzen per regeling zijn besproken in hoofdstuk 3. Zo waren er in 2022 zo’n 2.800 inwoners met een inkomen tot 130% wsm, terwijl er 1.277 inwoners een gemeentelijke collectieve zorgverzekering hadden afgesloten. Dit is zo’n 45%. Omdat niet iedereen in armoede recht heeft op iedere regeling, kunnen deze cijfers niet per definitie als streefgetal worden geïnterpreteerd. Het is in bovenstaand voorbeeld bijvoorbeeld relevant dat de gemeentelijke collectieve zorgverzekering met name nuttig is voor mensen met hogere zorgkosten.
195 De reden hiervoor was dat de aanvraagperiode voor de Kindpas en Schoolspullenpas bijna verstreken was op het moment dat Barendrechtste gezinnen zich hiervoor aan konden melden. Leergeld Zuid-Holland Midden, Jaarverslag 2020 (Zoetermeer 2021).
81
meer bereiken
tabel 4-1: begrote en gerealiseerde uitgaven (€) en gebruik per lokale inkomensregeling in Barendrecht Regeling Bijzondere bijstanda
Individuele inkomenstoeslag
Gemeentelijke collectieve zorgverzekering:
Studietoeslaga
2019
2020
2021
2022
2023
begrootb
528.200
509.200
522.700
584.200
659.200
gerealiseerdb
528.200
509.200
522.700
584.200
659.200
gebruikc
?
?
?
?
?
begrootc
?
?
?
?
?
gerealiseerdb
93.297
129.618
113.216
122.899
134.758
gebruikc
?
?
?
?
?
begrootb
311.000
306.000
356.000
356.000
356.000
gerealiseerdb
300.705
360.929
383.536
390.447
402.818
gebruikd
1.273
1.295
1.330
1.277
?
begroot
-
-
-
0
0
gerealiseerdb
-
-
-
4.801
36.216
gebruikc
-
-
-
?
?
begroot
?
?
?
?
?
gerealiseerdc
?
?
?
?
?
gebruikc
?
?
?
?
?
begrootb
-
144.000
144.000
144.000
144.000
gerealiseerdb
-
144.000
144.000
144.000
144.000
w.v. jarige job verjaardagsbox
gebruike
-
20
73
92
113
w.v. kindpas
gebruike
-
692
577
473
479
w.v. laptop of computer (of bijdrage daaraan)
gebruike
-
118
70
43 (9)
50 (9)
w.v. schoolsullenpas
gebruike
-
618
513
416
429
Meedoenregeling
begrootb
302.400
273.100
273.100
308.100
333.100
gerealiseerdb
291.493
278.141
206.107
230.568
232.796
gebruikc
?
?
?
?
?
w.v. meedoen tegemoetkoming
gebruikc
?
?
?
?
?
w.v. zwemdiplomaregeling
gebruikc
?
?
?
?
?
Kwijtschelding heffingen
Leergeld kindpakket
Noten: a De studietoeslag is sinds april 2022 een aparte inkomensregeling. Daarvoor was de studietoeslag onderdeel van de bijzondere bijstand en werd er geen administratief onderscheid gemaakt. Kosten en gebruik van bijzondere bijstand en studietoeslag zijn daarom niet tussen alle jaren vergelijkbaar. b Gemeente Barendrecht, “Ambtelijke beantwoording schriftelijke vragen,” 22 juli 2024. c niet aangeleverd noch openbaar beschikbaar.
d BS&F, Evaluatierapport gemeentepolis 2022; BS&F, Evaluatierapport gemeentepolis 2021.
e Leergeld Zuid-Holland Midden, Jaarverslag 2020; Leergeld Zuid-Holland Midden , Jaarverslag 2021, Leergeld Zuid-Holland Midden, Jaarverslag 2022, Leergeld Zuid-Holland Midden , Jaarverslag 2023.
82
meer bereiken
tabel 4-2: aantal inwoners (huishoudens) met een inkomen onder verschillende percentages van het wsm in Barendrecht % wsm
2019
2020
2021
2022
2023
jaarinkomen < 101% wsm
1.200 (700) 2.500 (1.400) 3.100 (1.700)
1.200 (700) 2.400 (1.400) 3.100 (1.700)
1.100 (600) 2.300 (1.300) 2.900 (1.600)
1.000 (600) 2.100 (1.300) 2.800 (1.600)
1.200 (700) 2.400 (1.400) 3.000 (1.800)
jaarinkomen < 120% wsm jaarinkomen < 130% wsm
Noot: Cijfers voor 2023 zijn voorlopig. CBS, laag en langdurig laag inkomen.
Tot slot kunnen de uitgaven aan lokale inkomensregelingen voor kinderen in perspectief worden geplaatst door deze te vergelijken met de ontvangen Kleinsmagelden. In 2023 ontving de gemeente Barendrecht € 154.376 van deze gelden voor armoedebestrijding onder kinderen. 196 De gemeente Barendrecht geeft vermoedelijk meer uit aan armoedebestrijding onder kinderen. In 2023 gaf zij € 144.000 uit aan het kindpakket en een onbekend aandeel van de totale uitgaven aan de meedoenregeling (€ 232.796).
Capelle aan den IJssel relevante beleidskaders Gedurende de onderzochte periode, zijn er twee opeenvolgende beleidskaders voor de aanpak van armoede en schulden. Het eerste beleidskader ‘Goed met Geld’ gold van 2017-2020 en werd opgevolgd door het beleidskader ‘Doen wat werkt’ voor de periode 2021-2024. 197 Voor de periode van 2021-2022 is er ook een uitvoeringsplan voor het beleidskader ‘Doen wat werkt’ opgesteld. 198 Het uitgangspunt van dit armoedebeleid is om financiële problematiek zo veel mogelijk te voorkomen en anders te verhelpen of de negatieve gevolgen ervan te verminderen. De gemeente zet onder meer in op financiële educatie om financiële problemen te voorkomen. 199 Wanneer financiële problemen toch opspelen, zet de gemeente in op het verhelpen daarvan. Dit doen zij voornamelijk door de schuldenaanpak en in tweede plaats door begeleiding naar werk. 200 Met de lokale inkomensregelingen streeft de gemeente twee overkoepelende doelstellingen na. Het eerste doel is dat Capellenaren over voldoende inkomen beschikken om deel te nemen in de samenleving. Het tweede doel is dat alle inwoners financieel zelfredzaam zijn. 201Om deze doelstellingen te behalen, zet de gemeente in op het verhogen van het bereik van de (landelijke en lokale) inkomensregelingen.
Daartoe beoogt de gemeente de bekendheid van de regelingen te vergroten, de hulp bij aanvragen vanuit de wijkwinkels van Welzijn Capelle bekender te maken en
196 Ministerie van BZK (Decentralisatie-uitkering - 2023 - gemeenten; Armoedebestrijding kinderen, 5 november 2024), www.financiengemeenten.nl/jive. 197 Gemeente Capelle aan den IJssel, Beleidskader armoede en schulden: doen wat werkt, 31 mei 2021; gemeente Capelle aan den IJssel, Beleidskader aanpak armoede en schulden 2017-2020: Goed met geld, 1 februari 2017. 198 Gemeente Capelle aan den IJssel, Uitvoeringsplan aanpak armoede en schulden 2021-2022: Doen wat werkt, 8 juni 2021. 199 Gemeente Capelle aan den IJssel, Beleidskader: Doen wat werkt, 11 200 Ambtenaar gemeente Capelle aan den IJssel, interview. 201 Gemeente Capelle aan den IJssel, Beleidskader: Goed met geld, 2; gemeente Capelle aan den IJssel, Beleidskader: Doen wat werkt, 12.
83
meer bereiken
aanvraagprocedures van regelingen laagdrempeliger te maken. 202 Desondanks valt op dat de gemeente geen regelingen heeft, behalve de Rotterdampas, die volwassen Capellenaren stimuleren om mee te doen in de maatschappij via sport of cultuur. De doelgroep van het beleid zijn Capellenaren die een laag inkomen, of een reële kans daarop hebben. Laag inkomen definieert de gemeente Capelle aan den IJssel als 120% van het wsm. Hierbij merkt de gemeente op dat niet iedereen met dit inkomen daadwerkelijk in armoede leeft. 203 Dit is volgens de gemeente mede afhankelijk van de hoogte van vaste lasten en financiële vaardigheden. 204 De gemeente onderscheidt binnen deze algemene doelgroep vier specifieke groepen die extra aandacht krijgen in het beleid: •
kinderen: Vanuit het rijk worden gemeenten aangespoord om kinderarmoede te bestrijden. De gemeente heeft een aantal inkomensregelingen voor kinderen.
•
langdurige minima: Volgens de armoedemonitor uit 2019 was in dat jaar twee derde van alle inwoners van Capelle aan den IJssel met een inkomen tot 120% wsm langdurig arm.
•
gepensioneerden met een minimuminkomen: Deze groep overlapt deels met de groep langdurige minima, omdat gepensioneerden zelden zicht hebben op inkomensverbetering.
•
werkende minima: Deze doelgroep omvat onder meer zzp’ers en mensen in loondienst met een wisselend inkomen. 205
De gemeente heeft voor de doelgroep kinderen specifieke regelingen om de gevolgen van armoede te verlichten. Voor de doelgroep langdurige minima bestaat de individuele inkomenstoeslag. Verder biedt de gemeente geen lokale inkomensregelingen die specifiek op een van de vier beleidsmatige doelgroepen gericht zijn. Capelle aan den IJssel legt in haar armoedebeleid de nadruk op integraliteit binnen het sociaal domein. De overkoepelende gedachte is dat “de financiële basis […] de voorwaarde voor succesvolle ondersteuning op andere gebieden” is. 206 Daarom komt financiële problematiek niet enkel aan bod in de beleidskaders over armoede en schulden, maar ook in andere beleidskaders binnen het sociaal domein zoals die van Werk en Inkomen. In dit kader is er een aparte beleidslijn gericht op het bieden van inkomenszekerheid. In deze beleidslijn wordt de overlap tussen de doelgroep van Werk en Inkomen en Armoede en Schulden besproken. Eén van de doelstellingen is dat mensen met een laag inkomen gebruikmaken van lokale inkomensregelingen. 207 organisatie De lokale inkomensregelingen van de gemeente Capelle aan den IJssel worden uitgevoerd door de gemeente zelf en vijf andere uitvoerders. Voor de uitvoering van de Participatiewet is de gemeente aangesloten bij de Gemeenschappelijke Regeling IJsselgemeenten (GR IJsselgemeenten).
Verder werkt de gemeente samen met het Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland, Leergeld Hollandsche IJssel en Stichting Babyspullen voor de uitvoering van regelingen voor kinderen. Als laatste heeft de gemeente ook een dienstverleningsovereenkomst met Welzijn Capelle. Zij biedt
202 Gemeente Capelle aan den IJssel, Beleidskader: Doen wat werkt, 31. 203 Gemeente Capelle aan den IJssel, Beleidskader: Goed met geld, 6. 204 Ambtelijk wederhoor. 205 Gemeente Capelle aan den IJssel, Beleidskader: Goed met geld, 22; gemeente Capelle aan den IJssel, Beleidskader: Doen wat werkt, 4-5. 206 Gemeente Capelle aan den IJssel, Beleidskader: Doen wat werkt, 4. 207 Gemeente Capelle aan den IJssel, Meerjarenbeleidskader Werk en Inkomen 2021-2024: Zeker in Capelle!, 25-28, 12 juli 2021.
84
meer bereiken
inwoners ondersteuning bij de aanvraag van inkomensregelingen en beschikt over een maatwerkbudget. gemeente De gemeente Capelle aan den IJssel voert zelf de regelingen kwijtschelding gemeentelijke belastingen, noodhulp en de Rotterdampas uit. De regels rondom de kwijtschelding gemeentelijke belastingen zijn opgenomen in een verordening. 208 De regels over het toepassen van noodhulp zijn opgenomen in beleidsregels. 209 Noodhulp wordt sinds 2021 uitgevoerd door de gemeente zelf, daarvoor werd dit uitgevoerd door de CapelleWerkt. 210 Jaarlijks verantwoordt de unit Frontlijn het gebruik van noodhulp via een verslag aan het college. 211 De afdeling burgerzaken van de gemeente vraagt per goedgekeurde aanvraag de Rotterdampas aan bij de Rotterdampaswinkel. De afspraken met de gemeente Rotterdam liggen vast in een samenwerkingsovereenkomst. 212 Jaarlijks is er overleg tussen de afdeling Burgerzaken van de gemeente met het Rotterdampasbureau over de uitvoering van de Rotterdampas. 213 GR IJsselgemeenten De GR IJsselgemeenten is een gemeenschappelijke regeling (GR) van de gemeenten Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Zuidplas. Deze gemeenschappelijke regeling voert de Participatiewet en de Wet gemeente schuldhulpverlening uit.
De GR IJsselgemeenten voert daarmee de regelingen van de bijzondere bijstand, de individuele inkomenstoeslag en de studietoeslag uit en verstrekt de voucher voor de meubel- en kledingbank. GR IJsselgemeenten voert deze regelingen uit volgens de verordeningen en beleidsregels die de gemeente Capelle aan den IJssel heeft vastgesteld. Elk jaar stelt de gemeente Capelle aan den IJssel een kaderbrief op waarin de gemeente accenten uitlicht waar GR IJsselgemeenten dat jaar extra aandacht aan moet besteden. Verder stelt de gemeente een aantal prestatie-indicatoren op die GR IJsselgemeenten opneemt in haar jaarverslag. 214 Per kwartaal rapporteert GR IJsselgemeenten via bestuursrapportages over de uitvoering van de inkomensregelingen, met cijfers over het aantal verstrekkingen en de kosten. 215 De uitvoering van de voucher voor de meubel- en kledingbank werd tot 2021 uitgevoerd door CapelleWerkt en is sinds juni 2021 belegd bij GR IJsselgemeenten. 216 Over het aantal verstrekkingen van de meubel- en kledingbon rapporteert GR IJsselgemeenten via aparte rapportages per halfjaar. 217 Daarnaast voert GR IJsselgemeenten elke zes weken een beleidsoverleg met de beleidsambtenaren van de gemeenten van de gemeenschappelijke regeling. Indien er andere ontwikkelingen zijn, heeft de gemeente ad-hoc overleg met de GR IJsselgemeenten. 218
208 Verordening kwijtscheldingsregeling gemeentelijke heffingen 2022, CVDR711965, art. 1 (2023), lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR711965. 209 Beleidsregels Noodhulp Capelle 2021, CVDR657412 (2021), lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR657412. 210 CapelleWerkt is in 2021 opgeheven. De regelingen die CapelleWerkt uitvoerde, zoals het noodfonds, zijn bij andere organisaties belegd. College van B&W Capelle aan den IJssel, “Extra collegebrief,” gemeenteraad Capelle aan den IJssel (collegebrief, 132097/225924, 11 mei 2020). 211 Beleidsregels Noodhulp Capelle 2021. 212 Gemeente Capelle aan den IJssel en Gemeente Rotterdam, “Samenwerkingsovereenkomst Rotterdampas,” ontvangen op 3 september 2024; e-mail ambtenaar gemeente Capelle aan den IJssel. 213 Gemeente Capelle aan den IJssel, “Ambtelijke beantwoording schriftelijke vragen,” 21 oktober 2024. 214 Gemeente Capelle aan den IJssel, “Kaderbrief uitvoering participatiewet GR IJsselgemeenten/SoZa 2023,” GR IJsselgemeenten (kaderbrief, 891440/946615, 18 oktober 2022). 215 GR IJsselgemeenten, “Bestuursrapportage Sociale Zaken 4e kwartaal 2022,” ontvangen op 4 april 2024. 216 Gemeente Capelle aan den IJssel, “Opdrachtbrief GR IJsselgemeenten Meubel en Kledingvoucher,” ontvangen op 15 augustus 2024. 217 In 2021 per kwartaal. GR IJsselgemeenten, “Kwartaalrapportage Meubel- en kledingbon – 1e en 2e kwartaal 2022,” 24 september 2022.
218 Gemeente Capelle aan den IJssel, “Ambtelijke beantwoording schriftelijke vragen,” 21 oktober 2024.
85
meer bereiken
Leergeld Hollandsche IJssel Leergeld Hollandsche IJssel is een regionale stichting die is aangesloten bij de landelijke vereniging Leergeld Nederland. 219 Leergeld Hollandsche IJssel voert in opdracht van de gemeente op basis van een overeenkomst de laptop- en fietsregeling uit. 220 De gemeente bekostigt de laptops en fietsen. Daarnaast verstrekt Leergeld nog andere voorzieningen aan kinderen, waaronder de schoolspullenpas, met bekostiging vanuit andere bronnen. Ouders kunnen zelf een aanvraag doen. Bij nieuwe huishoudens is eerst een huisbezoek. De gemeente en Leergeld Hollandsche IJssel hebben ieder halfjaar een gesprek over de uitvoering van de overeenkomst. 221 Leergeld Hollandsche IJssel rapporteert via kwartaal- en jaarrapportages over onder meer het aantal toe- en afgewezen aanvragen en de kosten. 222. Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland Jeugdfonds Sport & Cultuur is een landelijke netwerk dat per provincie of gemeente een provinciaal of lokaal fonds heeft opgezet. 223 Voor Capelle aan den IJssel is dit lokale fonds het Jeugdfonds Sport en Cultuur Zuid-Holland. Het Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland voert de sport- en cultuurregelingen voor kinderen uit. Afspraken over de hoogte van de subsidie en de taken die Jeugdfonds uitvoert voor de gemeente zijn vastgelegd in een samenwerkingsovereenkomst.
224 Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland rapporteert via maand- en jaarrapportages over het aantal kinderen dat heeft deelgenomen aan de regelingen en de kosten hiervan. 225 Aanmeldingen bij het Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland kunnen onder andere worden gedaan door een intermediair die ook de inkomenscheck doet. In Capelle aan den IJssel zijn onder meer medewerkers van Samen 010 en Stichting Leergeld intermediair. 226 Het Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland voert minimaal twee keer per jaar overleg met de gemeente Capelle aan den IJssel over het jaarverslag en als voorbereiding op de bijeenkomst met Capelse intermediairs. Welzijn Capelle De gemeente heeft Welzijn Capelle als de vaste welzijnspartner. 227 In die rol is Welzijn Capelle verantwoordelijk voor welzijnswerk en maatschappelijke ondersteuning in Capelle aan den IJssel. 228 Welzijn Capelle beschikt over een maatwerkbudget dat ingezet kan worden wanneer een probleem niet via andere regelingen kan worden opgelost. De gemeente heeft een dienstverleningsovereenkomst (DVO) met Welzijn Capelle waarin hun afspraken vastliggen. Deze DVO wordt elke vier jaar stilzwijgend verlengd, maar wel elke twee jaar geëvalueerd.
229 Daarnaast heeft Welzijn Capelle prestatieafspraken waarin staat welke taken Welzijn Capelle dat jaar uitvoert voor de gemeente, wat de doelen zijn en welke resultaten worden beoogd en met welke indicatoren dit kan worden gemeten. Voor de inkomensregelingen is het doel opgesteld dat Welzijn Capelle bijdraagt aan
219 Leergeld Nederland, “Wie we zijn,” geraadpleegd op 21 augustus 2024, www.leergeld.nl/wie-we-zijn. 220 Gemeente Capelle aan den IJssel en Leergeld Hollandsche IJssel, “Overeenkomst goederen voor schoolgaande kinderen 2023-2024,” ontvangen op 26 augustus 2024. 221 Gemeente Capelle aan den IJssel en Leergeld Hollandsche IJssel, “Overeenkomst goederen voor schoolgaande kinderen 2023-2024,” ontvangen op 26 augustus 2024. 222 Leergeld Hollandsche IJssel, “Verantwoordingsrapportage – Gemeentes,” 25 juni 2024. 223 Jeugdfonds Sport & Cultuur, “Voor gemeenten,” geraadpleegd op 21 augustus 2024, www.jeugdfondssportencultuur.nl/voor-wie/voor-gemeenten. 224 Gemeente Capelle aan den IJssel en Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland, “Samenwerkingsovereenkomst,” 9 april 2024. 225 Leergeld Hollandsche IJssel, “Verantwoordingsrapportage – Gemeentes,”; Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland, Jaarrapportage 2021 Gemeente Capelle aan den IJssel, (Capelle aan den IJssel: Team Sportservice Zuid-Holland, 2021). 226 Maatschappelijke organisatie, interview. 227 Maatschappelijke organisatie, interview. 228 Welzijn Capelle, “Wat wij doen,” geraadpleegd op 21 augustus 2024, www.welzijncapelle.nl/over-ons/wat-wij-doen. 229 Gemeente Capelle aan den IJssel en Welzijn Capelle, “Dienstverleningsovereenkomst,” ontvangen op 4 juni 2024.
86
meer bereiken
het verhogen van het bereik van de regelingen. 230 Welzijn Capelle en de gemeente hebben meerdere keren per jaar overleg over de uitvoering van de afspraken. Per half jaar rapporteert Welzijn Capelle over de resultaten. 231Stichting Babyspullen Stichting Babyspullen voert de regeling babystartpakket uit voor de gemeente. De stichting heeft van de gemeente Capelle aan den IJssel vanaf 2023 via een opdrachtbrief de opdracht gekregen om babystartpakketten te verstrekken aan aanstaande ouders met een laag inkomen. Aanvragen gaan via een hulpverlener van het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG). Stichting Babysullen monitort en rapporteert elk jaar over de verstrekte pakketten naar de gemeente, de eerste rapportage over 2023 is in 2024 verstuurd. 232 samenspel De gemeente organiseerde tot en met juni 2022 samenspel, of verbinding, tussen maatschappelijke partners via de zogeheten Armoedecirkel. De Armoedecirkel was een halfjaarlijks overleg waarbij hulpverleners die werken met mensen in armoede met elkaar om tafel gingen. 233 Hierbij waren onder meer Leergeld Hollandsche IJssel, Welzijn Capelle, het CJG, basisscholen en kerken betrokken. 234 GR IJsselgemeenten was niet betrokken bij de Armoedecirkel. Het doel van het overleg was om gezamenlijk actiepunten op te stellen om de aanpak van armoede te verbeteren.
235 Uit de verslagen blijkt dat de organisaties samen bespraken welke ontwikkelingen op armoedegebied zij zagen en welke behoeften zij hadden. 236 Maatschappelijke organisaties geven aan dat nog steeds zij behoefte hebben aan zulke afstemming en dat zij in aanvulling daarop graag gezamenlijke doelen zouden hebben met het oog op armoedebestrijding. 237 Het concept van de Armoedecirkel wordt eind 2024 opnieuw ingevuld onder de naam ‘Meedoencirkel’. 238 Hierbij zullen extra partijen worden betrokken, zoals het voortgezet onderwijs en ondernemers.. Het plan is om twee keer per jaar een bijeenkomst te organiseren waarbij het doel blijft om de aanpak financiële problematiek te verbeteren. 239 Verder hebben betrokken organisaties een-op-een (informele) afspraken en afstemming over de samenwerking. Zo hebben Samen 010, een organisatie die projecten organiseert op de thema’s zorg, armoede en sociaal isolement, en Welzijn Capelle afspraken over hoe zij met elkaar samenwerken en wanneer zij naar elkaar doorverwijzen. 240 Ook de GR IJsselgemeenten onderhoudt apart contact met verschillende uitvoeringsorganisaties. Zo zijn er structurele en incidentele overleggen tussen Welzijn Capelle en GR IJsselgemeenten. Hierin spreken zij over de uitvoering van beleid, de samenwerking, mogelijke verbeteringen voor de hulpverlening en incidenteel over specifieke casussen.
241 Verder onderhoudt GR IJsselgemeenten met
230 Gemeente Capelle aan den IJssel en Welzijn Capelle, “Halfjaarrapportage 2022 en prestatieafspraken 2023 Welzijn Capelle,” 20 december 2022. 231 Ambtelijk wederhoor. 232 Gemeente Capelle aan den IJssel. “Opdrachtbrief aan Stichting Babyspullen 2023,” ontvangen op 26 juli 2024. 233 Maatschappelijke organisatie, interview; maatschappelijke organisaties en ambtenaren gemeente Capelle aan den IJssel, focusgroep. 234 E-mail maatschappelijke organisatie. 235 Gemeente Capelle aan den IJssel, “Invulling meedoencirkel (opvolger Armoedecirkel),” oktober 2024. 236 Het pact van Capelle, “Verslag Armoedecirkel 11 maart 2019,” ontvangen op 4 april 2024; Het pact van Capelle, “Verslag armoedecirkel 15 juni 2020,” ontvangen op 4 april 2024; Het pact van Capelle, “Verslag Armoedecirkel 3 oktober 2022,” ontvangen op 4 april 2024. 237 Maatschappelijke organisaties en ambtenaren gemeente Capelle aan den IJssel, focusgroep. 238 Gemeente Capelle aan den IJssel, Samen voor alle kinderen: vervolgaanpak kinderarmoede, 4 juni 2024, 12; maatschappelijke organisaties en ambtenaren gemeente Capelle aan den IJssel, focusgroep. 239 Gemeente Capelle aan den IJssel, “Invulling meedoencirkel (opvolger Armoedecirkel),” oktober 2024. 240 Maatschappelijke organisatie, interview; Samen 010, “Over Samen 010,” geraadpleegd op 21 augustus 2024, www.samen010.nl/ wie-zijn-wij/oversamen-010.
241 Maatschappelijke organisatie, interview; ambtenaar gemeente Capelle aan den IJssel, interview.
87
meer bereiken
de andere maatschappelijke organisaties een lijst met contactpersonen zodat de hulpverleners weten bij wie ze terecht kunnen met vragen. 242 In verschillende interviews werd aangegeven dat de maatschappelijke organisaties ook bij elkaar voorlichting geven over wat zij doen en welke regelingen zij aanbieden. 243 Ook de gemeente gebruikt bestaande overleggen ad-hoc om organisaties bij te praten over de aanpak van armoedeproblematiek. Tot slot hebben de uitvoeringsorganisaties ad-hoc contact over casussen. Zo benaderen Welzijn Capelle en Leergeld Hollandsche IJssel de GR IJsselgemeenten incidenteel als zij niet zeker weten of iemand in aanmerking komt voor bijvoorbeeld bijzondere bijstand. 244 gebruik en financiering De gemeente maakt bij het opstellen van de begroting keuzes hoeveel middelen zij inzet voor lokale inkomensregelingen. Hierbij spelen verschillende overwegingen een rol. Enerzijds is het doel dat de inkomensregelingen gezamenlijk een vangnet vormen dat toereikend is voor mensen met een laag inkomen. Anderzijds is het budget van de gemeente beperkt, waardoor zij keuzes moet maken. Zorgen vanwege het zogenoemde “ravijnjaar” in 2026 versterken het belang van zulke financiële overwegingen.
245 Voor de inkomensregelingen wordt daarom heronderzocht welke ondersteuning de gemeente Capelle aan den IJssel biedt, of dit een voldoende vangnet is en of er overlap zit tussen de regelingen. 246 Bij de evaluatie van de regelingen gebruikt de gemeente signalen vanuit haar uitvoeringspartners. Zo kunnen uitvoeringspartners aangeven dat er een voorziening mist, of dat het budget voor een regeling te laag is. 247 De gemeente weegt de adviezen van de uitvoeringspartners af tegen het beschikbare geld. Belangrijke overwegingen voor de gemeente zijn het tegengaan van de armoedeval en het activeren van mensen in armoede. Daarnaast geeft de gemeente ook aan dat zij, wanneer een andere organisatie middelen heeft om een bepaalde vorm van ondersteuning te betalen, het gemeentelijk geld liever voor iets anders inzetten. In tabel 4-3 staan per regeling de begrote en gerealiseerde kosten en het gebruik voor de jaren 2019 tot en met 2023. Bij de bijzondere bijstand is er een extra categorie genaamd ‘ontvangen’. Dit is het bedrag dat aan de gemeente is terugbetaald door inwoners die de bijzondere bijstand als lening hebben ontvangen. Een aantal regelingen hebben grote wijzigingen in de kosten of het gebruik gehad. Hierna worden een aantal opvallende zaken uitgelicht.
De gemeentelijke collectieve zorgverzekering heeft een sterke stijging in kosten voor het jaar 2023, vanwege de ophoging per 1 januari 2023 van de gemeentelijke bijdrage in de zorgpremie voor huishoudens met een inkomen tot 130% wsm van € 20 naar € 28. Hierdoor was te voorzien dat de kosten zouden stijgen ondanks dat het gebruik niet even sterk is toegenomen.
242 Ambtenaar gemeente Capelle aan den IJssel, interview. 243 Maatschappelijke organisatie, interviews; ambtenaar gemeente Capelle aan den IJssel; maatschappelijke organisaties en ambtenaren gemeente Capelle aan den IJssel, focusgroep. 244 Ambtenaar gemeente Capelle aan den IJssel, interview. 245 Ambtenaren gemeente Capelle aan den IJssel, interviews. 246 Ambtenaren gemeente Capelle aan den IJssel, interviews. 247 Maatschappelijke organisatie, interview; ambtenaren gemeente Capelle aan den IJssel, interviews.
88
meer bereiken
De regelingen Noodhulp en de voucher voor de meubel- en kledingbank werden tot en met 2020 uitgevoerd door CapelleWerkt. Deze zijn sinds 2021 overgedragen aan respectievelijk de gemeente en GR IJsselgemeenten. Bij beide regelingen is in 2021 een sterke daling te zien in de toekenningen. In de jaarrapportage van Noodhulp staat dat dit gedeeltelijk te wijten is aan de coronaperiode met een grotere coulance ten opzichte van huurachterstanden en gedeeltelijk aan betere doorverwijzing naar voorliggende voorzieningen. 248 In aanvulling daarop is het volgens de gemeente aannemelijk dat CapelleWerkt minder strikte voorwaarden hanteerde voor de voucher voor de meubel- en kledingbank en Noodhulp waardoor zij meer aanvragen goedkeurden. 249 Verder valt op dat de kosten per aanvraag voor de meubel- en kledingbank sterk zijn toegenomen in 2021. Dit komt onder andere doordat kleding tot 2021 gratis werd weggegeven aan iedereen met een voucher. Sinds 2021 zijn de kosten voor kleding ook van de voucher afgehaald. 250 Bij Noodhulp zijn daarentegen de kosten in 2020 en 2021 fors lager, vanwege het lagere aantal dreigende woningontruimingen in de coronaperiode. De regelingen voor kinderen van het Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland en Leergeld Hollandsche IJssel kennen een forse verandering in het gebruik in 2020 ten opzichte van 2019.
Zo zijn de toekenningen voor laptops in 2020gestegen, omdat er vanwege de coronacrisis en het daaropvolgende thuisonderwijs ook laptops zijn verstrekt voor kinderen onder groep 7. Deze laptops zijn gefinancierd vanuit rijksgeld. 251 In 2020 is het aantal verstrekte fietsen gedaald. De gemeente geeft aan dat dit waarschijnlijk werd veroorzaakt door het thuisonderwijs in de coronaperiode. 252 Bij Jeugdfonds Sport & Cultuur is in 2020 een forse daling in aantal aanmeldingen te zien voor zwemles, sport en cultuur. Dit aantal is verder gedaald in 2021. Volgens het jaarverslag is dit het gevolg van de coronamaatregelen. 253 In 2022 loopt het aantal weer op, maar deze zijn niet meer op het niveau van voor de coronacrisis gekomen. De gemeente heeft hier geen verklaring voor, behalve dat na afloop van de coronaperiode een aanloopperiode nodig was voor kinderen om weer te starten met sport, cultuur en zwemles. 254
248 Gemeente Capelle aan den IJssel, “Jaarverslag uitvoering Noodhulp Capelle 2021,” ontvangen op 9 augustus 2024, 2. 249 E-mail ambtenaar gemeente Capelle aan den IJssel. 250 CapelleWerkt, “Jaarverslag 2021,” ontvangen op 15 augustus 2024, 5. 251 Leergeld Hollandsche IJssel, Jaarverslag 2020 (Capelle aan den IJssel: 2021), 4. 252 Ambtelijk wederhoor. 253 Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland, Jaarrapportage 2021. 254 Gemeente Capelle aan den IJssel, “Ambtelijke beantwoording schriftelijke vragen,” 21 oktober 2024.
89
meer bereiken
aandachtspunten lokale inkomensregelingen De respondenten van de enquête in Capelle aan den IJssel geven aan behoefte te hebben aan meer ondersteuning. Zij hebben behoefte aan een hoger inkomen, bijvoorbeeld door een verhoging van de uitkering of toeslagen. Hierbij werd vaak genoemd dat de vaste lasten de afgelopen tijd hoger zijn geworden. Ook werd meerdere malen aangegeven dat reiskosten van minderjarigen uit huishoudens met een laag inkomen vergoed moeten worden. Daarnaast signaleerden respondenten praktische problemen. Een onderwerp dat vaak werd genoemd was dat het te lang duurt voordat aanvragen worden behandeld. Respondenten gaven aan dat mensen hierdoor in extra problemen terecht kunnen komen. Hierbij gaven respondenten aan dat ze het gevoel hebben dat ze van het kastje naar de muur worden gestuurd. Ook vroegen enkele respondenten om betere informatievoorziening over de ondersteuning die de gemeente biedt en meer budget voor kleding en schoolkosten. Daarnaast werden er veel antwoorden gegeven die niet direct betrekking hebben op lokale inkomensregelingen, zoals het verkrijgen van een baan en aandacht voor schulden. Respondenten gaven aan dat zij meer hulp willen bij het vinden van een baan en dat het zou helpen als er een baangarantie wordt gegeven na het volgen van een opleiding.
Verder vroegen respondenten om het voorkomen van (ergere) schulden door extra financiële ondersteuning en (betere) begeleiding.
Noot: In groene tekstvlakken worden resultaten van de mondelinge enquête besproken, die de rekenkamer heeft afgenomen. Zie bijlage 1 voor meer informatie over de methode.
Tabel 4-4 geeft aanvullend op de informatie over gebruik en kosten ook het aantal inwoners en huishoudens dat leeft onder de verschillende inkomensgrenzen. Deze aantallen geven een beeld van de omvang van de armoedeproblematiek. Omdat niet iedereen in (dreigende) armoede recht heeft op iedere regeling, kunnen deze cijfers niet per definitie als streefgetal worden geïnterpreteerd De relevante armoedegrenzen per regeling zijn besproken in hoofdstuk 3. Een grofmazige vergelijking laat zien dat lokale aanvullende regelingen, zoals de meubel- en kledingbon, maar een relatief kleine deel van het totaal aantal inwoners met een laag inkomen bereiken. Zo ontvingen in 2023 73 inwoners een meubel- en kledingbon op 6.600 inwoners met een inkomen tot 120% wsm. De gemeentelijke collectieve zorgverzekering bereikt in absolute zin de grootste groep inwoners (3.419 in 2023). Dit is niet verwonderlijk, omdat mensen hiervoor in aanmerking kunnen komen met een inkomen tot 150% wsm (zo’n 10.900 in 2023). 255 Tot slot kunnen de uitgaven aan lokale inkomensregelingen voor kinderen in perspectief worden geplaatst door deze te vergelijken met de ontvangen Kleinsmagelden. In 2023 ontving de gemeente Capelle aan den IJssel € 492.005 van deze gelden voor armoedebestrijding onder kinderen.
256 De gemeente Capelle aan den IJssel gaf in 2023 € 119.675 uit aan het kindpakket, € 281.921 aan het Jeugdfonds Sport en Cultuur en € 1.200 aan het babystartpakket. Daarmee is ongeveer € 90.000 (18%) van de Kleinsmagelden niet direct aan lokale inkomensregelingen voor kinderen besteed.
255 CBS (laag en langdurig laag inkomen; huishoudenskenmerken, regio (indeling 2024), 1 november 2024), opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86006NED/table?dl=B12B1. 256 Ministerie van BZK, Decentralisatie-uitkering - 2023.
90
meer bereiken
De bestrijding van kinderarmoede gebeurt volgens de gemeente niet enkel met lokale inkomensregelingen, maar met een breder geheel aan maatregelen en activiteiten.. 257 tabel 4-3: begrote en gerealiseerde uitgaven (in €) en gebruik per lokale inkomensregeling in Capelle aan den IJssel Regeling
2019
Bijzondere bijstandab
Gemeentelijke collectieve zorgverzekeringa
Individuele inkomenstoeslaga
Studietoeslagac
Kwijtschelding hondenbelasting (tot 2022), afvalstofheffing en rioolheffingd Leergeld (laptop/fiets)e
Jeugdfonds Sport & Cultuurf
Babystartpakketg
2020
2021
2022
begroot
1.557.000
1.503.000
1.367.000
1.389.000
1.363.202
gerealiseerd
1.392.242
1.247.828
1.378.279
1.372.396
1.304.707
gebruik
1.724
1.576
1.683
1.512
1.478
begroot
525.000
496.000
525.000
525.000
735.000
gerealiseerd
482.278
525.481
486.897
475.055
680.073
gebruik
3.150
3.317
3.342
3.339
3.419
begroot
280.000
290.000
335.000
354.000
347.000
gerealiseerd
321.357
333.632
347.486
362.051
424.796
gebruik
703
700
727
742
785
begroot
20.000
19.000
23.000
23.000
22.000
gerealiseerd
22.403
23.271
22.564
24.604
71.335
gebruik
12
12
10
11
25
begroot
679.528
703.154
647.997
504.471
572.715
gerealiseerd
677.553
640.154
686.400
528.225
536.549
gebruik
2508
2367
2217
1687
1868
begroot
86.382
85.600
110.000
110.000
114.000
gerealiseerd
65.050
91.380
81.348
86.448
119.675
gebruik laptop
132
217
158
171
235
gebruik fiets
111
84
130
122
159
begroot
335.000
335.000
335.000
335.000
412.000
gerealiseerd
337.317
298.473
286.543
238.407
281.921
gebruik cultuur
176
146
114
136
127
gebruik sport
704
507
459
490
522
gebruik zwemles
357
284
239
303
276
begroot
-
-
-
-
1.200
gerealiseerd
-
-
-
-
gebruik Maatwerkbudgeth
Meubel- en kledingboni
Noodhulpj
Rotterdampas tegen gereduceerd tariefk
2023
1.200 15
begroot
6000 (nov. 2019-dec. 2020)
-
10.000 (nov. 2022-dec. 2023)
gerealiseerd
653,16 (nov. 2019-dec. 2020)
-
1.085 (nov. 2022-okt. 2023)
gebruik
3
begroot
50.000
50.000
50.000
50.000
gerealiseerd
32.575
39.738
20.225
10.512
14.054
gebruik
274
307
60
67
73
begroot
Er is geen begroting voor Noodhulp
16 20.000
gerealiseerd
28.264
14.553
15.869
22.939
22.138
gebruik
32
35
15
14
12
begroot
160.000
160.000
160.000
160.000
160.000
gerealiseerd
147.510
87.930
85.770
96.930
128.790
gebruik
3.278
1.954
1.906
2.154
2.862
tabel vervolgt op volgende pagina
257 Toevoeging vanuit het ambtelijk wederhoor.
91
meer bereiken
tabel 4-3 vervolg Noten: a Gemeente Capelle aan den IJssel, “Ambtelijke beantwoording schriftelijke vragen,” 9 september 2024. b Dit betreft het aantal cliënten; het aantal verstrekkingen is hoger.
c De studietoeslag werd tot en met 2021 geregistreerd als bijzondere bijstand, vanaf 2022 is het een aparte regeling.
d Gemeente Capelle aan den IJssel, “Ambtelijke beantwoording schriftelijke vragen,” 15 augustus 2024; Capelle aan den IJssel, Programmabegroting 2019; Capelle aan den IJssel, Programmabegroting 2020; Capelle aan den IJssel, Begroting 2021; Capelle aan den IJssel, Begroting 2022; Capelle aan den IJssel, Begroting 2023.
e Gemeente Capelle aan den IJssel, “Ambtelijke beantwoording schriftelijke vragen,” 25 juni 2024. f Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland, Jaarrapportage 2023; Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland, Jaarrapportage 2022; Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland, Jaarrapportage
2021; Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland, Jaarrapportage 2020; Jeugdfonds Sport en Cultuur, jaarrapportage 2019; ambtelijk wederhoor. g Stichting Babyspullen, “Rapportage tbv Gemeenten.”
h De gemeente Capelle aan den IJssel heeft van maart 2018 tot en met maart 2019 een pilot uitgevoerd. Vanaf november 2022 is er een opdracht verstrekt. Het grootste deel van de verstrekkingen is op basis van een lening. Gemeente Capelle aan den IJssel en Welzijn Capelle, “Addendum op de dienstverleningsovereenkomst van 2018”; gemeente Capelle aan den IJssel, “Evaluatie pilot flexbudget”; e-mail ambtenaar gemeente Capelle aan den IJssel; gemeente Capelle aan den IJssel en Welzijn Capelle, “Addendum op de dienstverleningsovereenkomst van 2020.” i E-mail ambtenaar gemeente Capelle aan den IJssel; Capelle werkt, Jaarverslag 2020; Capelle werkt, Jaarverslag 2021; GR IJsselgemeenten, “Rapportage Meubel- en Kleding bon – 3e kwartaal 2021”; GR IJsselgemeenten, “Rapportage Meubel- en Kleding bon – 4e kwartaal 2021”; GR IJsselgemeenten, “Rapportage Meubel- en Kleding bon – 1e en 2e kwartaal 2022”; GR IJsselgemeenten, “Rapportage Meubel- en Kleding bon – 3e en 4e kwartaal 2022”; GR IJsselgemeenten, “Rapportage Meubel- en kleding bon 2023”; ambtelijk wederhoor. i Voor noodhulp wordt geen begroting gemaakt omdat deze gefinancierd wordt vanuit twee giften (in 1996 en 2007) van de Stichting van Cappellen. Als een bepaald drempelbedrag wordt bereikt, vult de Van Cappellen Stichting het fonds aan.
k Gemeente Capelle aan den IJssel, “Ambtelijke beantwoording schriftelijke vragen,” 16 augustus 2024.
tabel 4-4: aantal inwoners (huishoudens) met een inkomen onder verschillende percentages van het wsm in Capelle aan den IJssel % wsm
2019
2020
2021
2022
2023
jaarinkomen < 101% wsm
3.900 (2.400) 7.400 (4.400) 8.900 (5.300)
3.700 (2.400) 7.200 (4.400) 8.600 (5.200)
3.500 (2.300) 6.800 (4.200) 8.200 (5.000)
3.400 (2.200) 6.500 (4.000) 7.900 (4.900)
3.400 (2.200) 6.600 (4.100) 8.000 (4.900)
jaarinkomen < 120% wsm jaarinkomen < 130% wsm
Noot: Cijfers voor 2023 zijn voorlopig. CBS, laag en langdurig laag inkomen.
Lansingerland relevante beleidskaders Het armoedebeleid van Lansingerland is vastgelegd in het bredere beleidsplan voor het gehele sociaal domein. Dit beleidsplan ‘Versterken van veerkracht’ is opgesteld naar aanleiding van de decentralisatie en bezuinigingen vanuit het rijk op het sociaal domein. Het betreft een integraal plan dat de kaders markeert voor de transformatie die het sociaal domein in de gemeente Lansingerland door moet maken om de decentralisatie en bezuinigingen op te vangen. 258 Dit beleidsplan liep tot 2022 en is sindsdien niet geactualiseerd. 259 ‘Versterken van veerkracht’ richt zich vooral op preventie en ondersteuning op individueel niveau in de vorm van maatwerkvoorzieningen. Op basis van ‘Versterken van veerkracht’ heeft de gemeente een verordening en beleidsregels voor het sociaal domein opgesteld. 260 In deze documenten worden de maatwerkvoorzieningen die de gemeente aanbiedt uitgewerkt. 261 In 2023 is de ‘Samenlevingsvisie’ gepresenteerd, die in juni 2024 is vastgesteld door de gemeenteraad. Dit document bouwt voort op ‘Versterken veerkracht’, maar verbreed de blik van preventie en ondersteuning op
258 Gemeente Lansingerland, Versterken van veerkracht, 2018, 7. 259 Ambtenaar gemeente Lansingerland, interview. 260 Gemeente Lansingerland, Samenlevingsvisie Lansingerland, 2023, 16. 261 Verordening sociaal domein gemeente Lansingerland 2023, CVDR685316 (2024), lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR685316.
92
meer bereiken
individueel niveau naar de samenleving in zijn geheel. Het legt daarmee naast preventie de nadruk op de “samenleving als vangnet”. 262 Aan ‘Versterken van veerkracht’ en de ‘Samenlevingsvisie’ ligt de Lansingerlandse Standaard ten grondslag. Deze standaard “is gebaseerd op het uitgangspunt van een inclusieve samenleving” en is daarmee van toepassing op “alle inwoners, ongeacht leeftijd, inkomen of beperking”. De Lansingerlandse Standaard bestaat uit vier elementen: 1 samen bouwen aan de samenleving; 2 de touwtjes zelf in handen; 3 op tijd erbij; 4 passende hulp en ondersteuning. 263 Met deze elementen wil de gemeente Lansingerland zich inzetten voor een “actieve samenleving” en inwoners die “verantwoordelijk zijn voor hun eigen leven”, ook wanneer ze (gedeeltelijk) afhankelijk zijn van ondersteuning. Op het moment dat inwoners het niet zelfstandig redden wil de gemeente “er op tijd bij zijn”. Er wordt daarom preventief aandacht besteed aan risico’s die zich in verschillende levensfasen voor kunnen doen. Wanneer het niet (meer) mogelijk is om problemen te voorkomen, zorgt de gemeente voor passende hulp en ondersteuning in samenwerking met het sociale netwerk van de inwoners. 264 De Lansingerlandse Standaard is in het beleidsplan ‘Versterken van veerkracht’ vertaald naar vier concrete doelstellingen: 1 Sterke samenleving: De kracht van de samenleving wordt optimaal benut.
Onderlinge verbondenheid in allerlei verbanden draagt bij aan het individuele welzijn en welbevinden van mensen. 2 Evenwichtige, gezonde jongeren: Kinderen en jongeren (0-23 jaar) groeien veilig en gezond op en ontwikkelen zich tot zelfredzame burgers. 3 Zelfredzame, betrokken volwassenen: Volwassenen (18-67 jaar) zijn financieel onafhankelijk, kunnen voor zichzelf zorgen, investeren in hun netwerken en dragen bij aan maatschappelijke participatie. 4 Vitale, zelfredzame ouderen: Ouderen (vanaf 67 jaar) blijven zo zelfstandig mogelijk functioneren, wonen en participeren.265 Met de bovenstaande doelstellingen zet de gemeente in op een aantal specifieke doelgroepen: kinderen en jongeren, volwassenen en ouderen. Vanuit de ‘Samenlevingsvisie’ wordt gewerkt aan drie nieuwe beleidstukken, die ‘Versterken van veerkracht’ moeten vervangen. Deze nieuwe beleidsstukken zullen zich richten op het sociaal beleid met betrekking tot de genoemde doelgroepen.266 De gemeente Lansingerland heeft in de periode 2018-2020 periodiek geëvalueerd op en gerapporteerd over de voortgang van het beleidsplan ‘Versterken van veerkracht’. Er is
262 Gemeente Lansingerland, Samenlevingsvisie Lansingerland, 16. 263 Gemeente Lansingerland, Versterken van veerkracht, 16. 264 Gemeente Lansingerland, Versterken van veerkracht, 17-19. 265 Gemeente Lansingerland, Versterken van veerkracht, 13. 266 Gemeente Lansingerland, Versterken van veerkracht, 16-20.
93
meer bereiken
geëvalueerd en gerapporteerd per aangewezen doelgroep. De evaluaties richten zich vooral op de cliënttevredenheid. 267 In het beleidsplan ‘Versterken van veerkracht’ worden richtlijnen gegeven voor de uitvoering. De belangrijkste richtlijnen zijn integraliteit en maatwerk. De gemeente Lansingerland heeft gekozen voor een integraal beleidsplan voor het sociaal domein. In de praktijk wil de gemeente voor de burger “één loket zijn waar die voor alle hulpvragen terecht kan”. Dat betekent dat ondersteuning begint met een brede uitvraag naar de problematiek. 268 Daarnaast wil de gemeente maatwerk bieden aan inwoners met “een vorm van ondersteuning die past binnen de context van hun leven”. Dat betekent dat medewerkers “de leefwereld van de inwoner meenemen in de uitvraag” en dat zij samen met de inwoners “verkennen welke oplossingen het best passend zijn”. 269 Voor lokale inkomensregelingen betekent dit dat de regelingen onderdeel zijn van een breder ondersteuningsplan dat wordt opgesteld in samenspraak met de inwoner. De gemeente Lansingerland werkt samen met meerdere uitvoerders om meervoudige problematiek in beeld te krijgen en hier ondersteuning voor te bieden op het gebied van inkomen, maar ook gezondheid en welzijn.
270 In paragraaf 4-4-2 is de organisatie en uitvoering van lokale inkomensregelingen in Lansingerland verder uitgewerkt organisatie De gemeente voert een aantal regelingen zelf uit. Dit betreft de Participatiewetregelingen (bijzondere bijstand, individuele inkomenstoeslag en studietoeslag) en de Rotterdampas tegen gereduceerd tarief. Voor deze regelingen kunnen inwoners een aanvraag indienen bij de gemeente Lansingerland (zie voor aanvraagprocedure paragraaf 7-4-1). 271 Sommige regelingen worden door maatschappelijke organisaties uitgevoerd. Zo is de kwijtschelding van lokale heffingen belegd bij de gemeenschappelijke regeling SVHW. 272 Leergeld Zuid-Holland Midden is verantwoordelijk voor het toekennen en verstrekken van het kindpakket. 273 Het Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland biedt een fonds aan kinderen en jongeren om contributie, lesgeld en attributen te betalen voor sport- en cultuuractiviteiten. Sinds 2023 werkt de gemeente Lansingerland ook samen met het Volwassenfonds Sport & Cultuur, dat contributie, lesgeld en attributen betaald voor sport- en cultuuractiviteiten voor volwassenen. 274 Deze partners beoordelen zelf de aanvragen die bij hun organisaties worden gedaan. De samenwerking met deze maatschappelijke organisaties is geregeld via samenwerkingsovereenkomsten.
Voor de gemeentelijke collectieve zorgverzekering werkt de gemeente Lansingerland samen met BS&F en zorgverzekeraars. Zorgverzekeraars bieden de zorgverzekeringen met verschillende opties. BS&F bemiddelt tussen de gemeente Lansingerland en zorgverzekeraars en adviseert de gemeente bij het behalen van de beleidsdoelen met
267 Gemeente Lansingerland, Jaarrapportage sociaal domein 2018,” 25 april 2024; gemeente Lansingerland, Jaarrapportage sociaal domein 2019,” ontvangen op 25 april 2024; gemeente Lansingerland, Jaarrapportage sociaal domein 2020,” ontvangen op 25 april 2024; gemeente Lansingerland, “Eindrapportage beleidsplan Versterken van Veerkracht”, ontvangen op 25 april 2024. 268 Ambtenaar gemeente Lansingerland, interview. 269 Gemeente Lansingerland, Versterken van veerkracht, 8-9. 270 Ambtenaar gemeente Lansingerland, interview. 271 Ambtenaar gemeente Lansingerland, interview. 272 Gemeente Lansingerland, “Dienstverleningsovereenkomst Lansingerland,” ontvangen op 25 september 2024. 273 Gemeente Lansingerland en Leergeld Zuid-Holland Midden, “Samenwerkingsovereenkomst,” ontvangen op 28 mei 2024. 274 Gemeente Lansingerland en Jeugdfonds Sport & Cultuur Zuid-Holland, “Samenwerkingsovereenkomst,” ontvangen op 28 mei 2024.
94
meer bereiken
de collectieve zorgverzekering. 275 Daarnaast beheert BS&F de website waarop de collectieve zorgverzekering kan worden afgesloten. De gemeente beoordeelt zelf de aanvragen van de gemeentelijke collectieve zorgverzekering. 276 De toegang tot de lokale inkomensregelingen is in Lansingerland geregeld via het zogenaamde toegangsmodel. 277 Het toegangsmodel houdt in dat inwoners hun hulpvraag vormvrij kunnen stellen bij de gemeente of één van de aangewezen toegangspartijen. Toegangspartijen zijn organisaties die via een aanbesteding de opdracht hebben gekregen om specifieke inwoners door te verwijzen naar ondersteuning. De toegangspartijen die deze opdracht hebben gekregen zijn het Centrum Jeugd & Gezin (gericht op gezinnen met kinderen), Stichting Kwadraad (gericht op volwassenen) en Welzijn Lansingerland (gericht op ouderen). 278 De toegangspartijen verwijzen inwoners door met behulp van een ondersteuningsplan. Dit betekent dat de partijen samen met de inwoners een ondersteuningsplan opstellen en dat zij daarin alle mogelijke ondersteuning opnemen waar een inwoner gebruik van kan maken. Lokale inkomensregelingen zijn hier onderdeel van. 279 Stichting Kwadraad helpt inwoners vervolgens ook met het doen van een aanvraag.
Het Centrum Jeugd & Gezin en Welzijn Lansingerland helpen niet met het doen van een aanvraag en verwijzen inwoners hiervoor door naar de gemeente of Stichting Kwadraad. 280 De samenwerking met Stichting Kwadraad op dit gebied is uitgewerkt in presentatieafspraken. 281 De een-op-een samenwerking tussen gemeente en maatschappelijke organisaties lijkt op beleidsniveau goed te verlopen. De maatschappelijke organisaties geven aan dat de lijnen kort zijn en zij de gemeente makkelijk kunnen bereiken. 282 Ook de gemeente geeft aan dat de een-op-een samenwerking over het algemeen goed verloopt. 283 De een-op-een samenwerking met de uitvoering lijkt moeizamer te verlopen. De maatschappelijke organisaties lopen er tegenaan dat er binnen de uitvoering van de gemeente geen vast contactpersoon is. Zij moeten bellen naar een algemeen nummer en krijgen iedere keer een andere uitvoeringsmedewerker aan de telefoon. Daarnaast is de doorstroom van medewerkers bij de gemeente hoog. Dit zorgt ervoor dat het institutioneel geheugen onder druk staat. 284 Er is daarnaast geen duidelijke regie op het samenspel tussen de gemeente en de verschillende maatschappelijke organisaties. In de uitvoering werken organisaties over het algemeen afzonderlijk van elkaar. Er zijn geen vaste momenten dat de organisaties contact met elkaar hebben.
285 Omdat de gemeente en de maatschappelijke organisaties niet structureel samenkomen of informatie uitwisselen, kan het voorkomen dat er voor één cliënt verschillende ondersteuningsplannen en aanvragen liggen. Ook merken maatschappelijke
275 BS&F, “Adviseur en kennispartner sociaal domein.” 276 Ambtenaar gemeente Lansingerland, interview. 277 Verordening sociaal domein gemeente Lansingerland 2023. 278 Gemeente Lansingerland, “Toegangsmodel,” ontvangen op 13 juni 2024. 279 Verordening sociaal domein gemeente Lansingerland 2023. 280 Ambtenaar gemeente Lansingerland, interview. 281 Gemeente Lansingerland, “Prestatieafspraken 2024,” ontvangen op 03 mei 2024. 282 Maatschappelijke organisaties, interview. 283 Ambtenaar gemeente Lansingerland, interview. 284 Maatschappelijke organisaties, interview. 285 Maatschappelijke organisatie, interview.
95
meer bereiken
organisaties op dat er door het gebrek aan regie onvoldoende gebruik wordt gemaakt van elkaars expertise. 286 gebruik en financiering In tabel 4-5 zijn de begrote en gerealiseerde uitgaven en verstrekkingen per lokale inkomensregeling in Lansingerland opgenomen. Het gebruik van de meeste lokale inkomensregelingen is in de gemeente Lansingerland beperkt toegenomen van 2019 tot en met 2023. Het aantal inwoners en huishoudens in Lansingerland onder de 101%, 120% en 130% wsm schommelt, maar blijft ongeveer gelijk (tabel 4-6). Hier is geen duidelijke ontwikkeling in zichtbaar. In de begrote en gerealiseerde kosten is over de periode 2019-2023 een beperkte stijging zichtbaar. Bij de interpretatie van de uitgaven per regeling in tabel 4-5 moet rekening gehouden worden met een aantal zaken. Zo is er vanaf 2022 landelijk een nieuwe studietoeslag ingevoerd. 287 Sindsdien zijn het gebruik en de gerealiseerde kosten voor de studietoeslag toegenomen. Daarnaast valt op dat het gebruik van de bijzondere bijstand sinds 2021 toeneemt. Dit komt overeen met een stijging in de kosten. Ook valt op dat de begrote bijdrage aan Leergeld Zuid-Holland Midden in 2023 flink is bijgesteld ten opzichte van eerdere jaren. Dit lijkt een reactie op de stijging in het gebruik dat vanaf 2021 zichtbaar is. Ten slotte is het gebruik van het Volwassenfonds Sport & Cultuur in de periode 2022-2023 bijna verdubbeld.
De begrote kosten zijn nog meer toegenomen, omdat het budget dat in 2022 (pilotfase) overbleef, is overgeheveld naar 2023. 288
aandachtspunten lokale inkomensregelingen Respondenten geven aan behoefte te hebben aan meer ondersteuning. Respondenten noemen bijvoorbeeld gratis activiteiten voor kinderen, gratis reiskosten en huishoudspullen. De lokale inkomensregelingen helpen, maar zijn niet voldoende voor mensen om volledig deel te nemen aan de maatschappij. Verder zijn er respondenten die aangeven dat vaste lasten en andere noodzakelijke kosten te hoog liggen. Met oog op de mate waarin de lokale inkomensregelingen toereikend zijn, gaven respondenten in de enquête aan dat zij vooral moeite hebben met het betalen van de verhoogde vaste lasten, zoals boodschappen, energie en zorg. Zij zouden graag extra toeslagen aanvragen om deze kosten op te vangen. Niet alle antwoorden hebben betrekking op lokale inkomensregelingen, zo is het meest gegeven antwoord dat mensen graag een opleiding of baan zouden willen. Opvallend veel respondenten gaven aan behoefte te hebben de baankans te vergroten door cursussen en opleidingen. Zij zouden graag willen dat de gemeente hier opties voor biedt. Verder gaven veel mensen aan dat zij betere hulp nodig hadden vanuit de schuldhulpverlening.
Noot: In groene tekstvlakken worden resultaten van de mondelinge enquête besproken, die de rekenkamer heeft afgenomen. Zie bijlage 1 voor meer informatie over de methode.
286 Maatschappelijke organisatie, interview. 287 Rijksoverheid, “Toereikender studietoeslag voor studenten met medische beperking,” geraadpleegd op 7 oktober 2024.www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2022/03/28/toereikender-studietoeslag-voor-studenten-met-medische-beperking. 288 Gemeente Lansingerland, “Ambtelijke beantwoording schriftelijke vragen,” 10 oktober 2024.
96
meer bereiken
Alles bij elkaar zijn er de afgelopen jaren geen grote veranderingen geweest in de verdeling van budgetten. Recent heeft de gemeenteraad van Lansingerland opdracht gegeven om alle niet-wettelijke taken die de gemeente uitvoert in het sociaal domein in kaart te brengen. De raad wil inzicht verkrijgen in de keuzes die zij kan maken in de verdeling van budgetten en de gevolgen van die keuzes. De gemeente heeft hier nog geen plan voor opgesteld. 289 Tabel 4-6 geeft aanvullend op de informatie over gebruik en kosten ook het aantal inwoners en huishoudens dat leeft onder de verschillende armoedegrenzen. Deze aantallen geven een beeld van de omvang van de armoedeproblematiek. De relevante armoedegrenzen per regeling zijn besproken in hoofdstuk 3. Zo waren er in zo’n 3.500 inwoners met een inkomen tot 130% wsm, terwijl er 1.711 inwoners een gemeentelijke collectieve zorgverzekering hadden afgesloten. Dit is zo’n 49%. Omdat niet iedereen in armoede recht heeft op iedere regeling, moeten deze cijfers niet als streefgetal worden geïnterpreteerd. Het is in bovenstaand voorbeeld bijvoorbeeld belangrijk te realiseren dat de gemeentelijke collectieve zorgverzekering met name nuttig is voor mensen met hogere zorgkosten. Tot slot kunnen de uitgaven aan lokale inkomensregelingen voor kinderen in perspectief worden geplaatst door deze te vergelijken met de ontvangen Kleinsmagelden.
In 2023 ontving de gemeente Lansingerland € 211.862 van deze gelden voor armoedebestrijding onder kinderen. 290 De gemeente Lansingerland gaf in 2023 € 95.000 uit aan het kindpakket en € 140.000 aan het Jeugdfonds Sport en Cultuur. Daarmee is ongeveer € 23.000 (11%) meer dan de Kleinsmagelden aan lokale inkomensregelingen voor kinderen besteed.
tabel 4-5: begrote en gerealiseerde uitgaven (in €) en gebruik per lokale inkomensregeling in Lansingerland Regeling Bijzondere bijstand
Gemeentelijke collectieve zorgverzekering
Individuele inkomenstoeslag
Studietoeslag
Kwijtschelding heffingen
2019
2020
2021
2022
2023
begroota
400.261
400.261
501.277
646.341
550.000
gerealiseerda
402.845
476.825
611.465
625.423
593.463
gebruikb
310
354
394
394
407
begroota
311.000
336.000
395.869
422.159
443.267
gerealiseerda
314.399
370.154
404.658
426.726
432.924
gebruikb
1.000
1.556
1.096
1.711
-
begroota
65.000
65.000
65.000
85.000
110.000
gerealiseerda
77.147
92.452
98.212
94.117
110.876
gebruikb
164
184
199
198
229
begroota
6.700
6.700
6.700
6.700
20.000
gerealiseerda
919
3.229
3.085
12.355
45.158
gebruikb
-
-
-
7
13