SM 1162068 bijlage rapport Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
Tekst van het document
Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten Provincie Utrecht
26 april 2021 Definitief
DATUM
26 april 2021
TITEL
Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
OPDRACHTGEVER
Provincie Utrecht
AUTEUR(S)
COMPANEN Bram Klouwen Koen Klouwen Valentine Reijers DECISIO Gerwin van der Meulen Pim van der Zwet
PROJECTNUMMER
3400.112
STATUS
Definitief
Inhoud Samenvatting
4
1
Inleiding 1.1 Vraagstelling 1.2 Onderzoeksopzet 1.3 Definitie: wat is een arbeidsmigrant? 1.4 Leeswijzer
7 7 8 8 9
2
Aantal en ontwikkeling arbeidsmigranten 2.1 Aantal arbeidsmigranten en woon/werklocatie 2.2 Woon-werkrelaties 2.3 Prognose aantal arbeidsmigranten tot 2030
10 10 15 17
3
Huisvestingsopgave 3.1 Aantal wonende arbeidsmigranten 3.2 Woonlocaties arbeidsmigranten 3.3 Short-, mid- en longstay faciliteiten 3.4 Conclusie
20 20 22 25 28
4
Conclusie en oplossingsrichtingen
30
Bijlage I: Cijfers
34
Bijlage II: Toelichting methodiek prognose
38
Samenvatting We kampen met een krappe arbeidsmarkt. Veel bedrijven in de provincie Utrecht en onderliggende regio’s en gemeenten werken daarom in toenemende mate met arbeidsmigranten. De arbeidsmigranten zijn van substantiële waarde voor de economie in het algemeen en voor een aantal sectoren in het bijzonder. Bijvoorbeeld voor de land- en tuinbouw, de distributie en logistiek en de (verwerkende) industrie. Arbeidsmigranten verblijven voor korte of langere termijn in Nederland. Soms op het erf van de boer, soms op grotere afstand, maar vaak ook dichtbij de locaties van werkgevers. Het huisvestingsaanbod is meestal onvoldoende afgestemd op de (toenemende) vraag van arbeidsmigranten. In een markt waar schaarste aan de orde van de dag is, leidt dit soms tot verdringing en ongewenste huisvestingssituaties.
32.510 werkende arbeidsmigranten, jaarlijkse groei van 9 procent In 2019 werkten in de provincie Utrecht circa 32.510 arbeidsmigranten: zo’n 4 procent van het totaal aantal banen. Sinds 2010 is het aantal werkzame arbeidsmigranten in Utrecht ruim verdubbeld: van 14.545 in 2010 naar 32.510 in 2019. De regio U16 is de belangrijkste werkregio voor arbeidsmigranten. In die regio werken 23.765 arbeidsmigranten. In de regio Amersfoort en Food Valley gaat het om respectievelijk 4.735 en 4.010 arbeidsmigranten.
Belangrijkste werksectoren 30 procent van de arbeidsmigranten in de provincie Utrecht is actief in de uitzendbranche. Vanuit gesprekken met werkgevers en uitzenders en de inventarisatie onder gemeenten weten we dat mensen veelal in de voedingsindustrie (bijvoorbeeld vleesverwerkers), de bouw, logistiek en landbouw worden uitgezonden. Uitzendwerk kenmerkt zich vaak door relatief laaggeschoold werk, waar qua arbeidsinzet veel op- en afgeschaald moet worden. Naast de uitzendbranche werken arbeidsmigranten vooral voor werkgevers in de horeca, zakelijke dienstverlening, detailhandel, industrie en groothandel.
Naar schatting 31.590 arbeidsmigranten woonachtig in de provincie Op basis van CBS Microdata blijkt voor 2019 dat 23.175 arbeidsmigranten (geregistreerd) woonachtig zijn in de provincie Utrecht. Dat is een stuk lager dan het aantal werkende arbeidsmigranten. Het gaat om 17.855 arbeidsmigranten in de U16, 4.210 in de regio Amersfoort en 1.110 in de Food Valley. We weten echter dat een deel van de arbeidsmigranten zich niet inschrijft in gemeentelijke registraties. Op basis van data over pendelstromen schatten we het daadwerkelijke aantal wonende arbeidsmigranten in op 31.590. Regionaal gezien gaat het om 24.055 arbeidsmigranten in de U16, 4.980 in de regio Amersfoort en 2.555 in de Food Valley.
Clustering arbeidsmigranten in woonwijken met goedkope woningen Uit een inventarisatie onder gemeenten blijkt dat veel gemeenten beperkt zicht hebben op het aantal woonplekken van arbeidsmigranten. Veel gemeenten kunnen geen aantallen noemen. Wel hebben gemeenten een overzicht kunnen geven van het type bekende woonlocaties. We zien dat arbeidsmigranten vooral in onzelfstandige reguliere woningen wonen. Daarna wonen arbeidsmigranten met name bij boerderijen en in zelfstandige reguliere woningen. De meeste gemeenten konden niet aangeven om hoeveel woonplekken het gaat op de specifieke locaties. De wijken waar relatief veel arbeidsmigranten wonen, zijn vaak wijken met veel goedkope woningen. Dat heeft te maken met het feit dat huisvesters en werkgevers met name goedkope woningen proberen te vinden om mensen te huisvesten. Goedkoop aanbod is in de provincie Utrecht moeilijk te vinden. Daarom
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
4
zien we dat de plekken waar nog wél goedkope woningen te vinden zijn, vaak clusters worden voor huisvesting van arbeidsmigranten. In wijken met veel dure woningen zien we nauwelijks huisvesting van arbeidsmigranten terug.
Huisvestingsopgave tot 2030: + 11.835 plekken Op basis van economische scenario’s maken we een doorrekening naar de toekomst: hoeveel woonplekken zijn er de komende jaren nodig om in huisvesting voor arbeidsmigranten te voorzien? In totaal zijn er tot 2030 11.835 extra plekken nodig. Daarvan ligt de grootste opgave in het toevoegen van zogeheten short- en midstay voorzieningen: woonplekken waar arbeidsmigranten tijdelijk kunnen wonen. Een deel van de arbeidsmigranten blijft op termijn permanent. Voor hen zijn reguliere woningen nodig. Inschatting huisvestingsopgave provincie Utrecht tot 2030
Bron: Companen (2020), op basis van CBS Microdata
Oplossingsrichtingen: regionale aanpak Het is belangrijk te beseffen dat de huisvestingsopgave voor arbeidsmigranten een regionale opgave is die over gemeentegrenzen heen gaat. Idealiter wordt deze opgave dus regionaal opgepakt. Wij stellen voor om dat in de in dit rapport onderscheiden regio’s (U16, Amersfoort en Food Valley) te doen. Veel migranten pendelen naar een werkplek binnen de regio waar zij wonen. Wij stellen dan ook voor om regionale samenwerkingstafels in te richten waarin gemeenten en eventueel de provincie, samen met huisvesters, werkgevers en uitzenders samenwerken aan de huisvestingsopgave voor arbeidsmigranten. In deze publiek-private samenwerking is het vooral van belang om uit te wisselen wat partijen van elkaar nodig hebben om de huisvestingsopgave in te vullen. Deze tafels kunnen aan de slag met: •
Afspraken over de richtinggevende huisvestingsopgave per regio
•
Verkenning huisvestingsinitiatieven
•
Uniforme aanpak bewoning reguliere woningvoorraad
•
Uniforme normering vanuit SNF-norm
•
Uniforme aanpak handhaving niet-gelegaliseerde huisvesting
•
Gezamenlijk beheer en communicatie
•
Aanpak registratie arbeidsmigranten
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
5
Gemeentelijk beleid Het inspelen op de behoefte aan huisvesting voor arbeidsmigranten (short-/mid- en longstay) vraagt primair afstemming op regionaal niveau: om ervaringen te delen, te komen tot een uniforme benadering en aanpak, en te voorkomen dat de ‘hete aardappel’ bij de buren wordt neergelegd. Vervolgens moet het een plek krijgen in gemeentelijk beleid, en is het waardevol hiervoor een bestuurlijke trekker aan te wijzen (vanwege portefeuille-overstijgend belang: wonen, economie, openbare orde). De integraliteit van het vraagstuk vraagt binnen de gemeente nadere afstemming door een lokale aanpak. Bijvoorbeeld op het gebied van ruimtelijk beleid, beheerafspraken met exploitanten van huisvesting, regulering van huisvesting in woonwijken en het bouwen van draagvlak onder inwoners.
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
6
1 Inleiding We kampen met een krappe arbeidsmarkt. Veel bedrijven in de provincie Utrecht en onderliggende regio’s en gemeenten werken daarom in toenemende mate met arbeidsmigranten. Arbeidsmigranten zijn van substantiële waarde voor de economie in het algemeen en een aantal sectoren in het bijzonder1: bijvoorbeeld voor de land- en tuinbouw, de distributie en logistiek en de (verwerkende) industrie. Deze arbeidsmigranten verblijven voor korte of langere termijn in Nederland. Soms op het erf van de boer, soms op grotere afstand, maar vaak ook dichtbij de locaties van werkgevers. Het huisvestingsaanbod is meestal onvoldoende afgestemd op de (toenemende) vraag van arbeidsmigranten. In een markt waar schaarste aan de orde van de dag is, leidt dit soms tot verdringing en ongewenste huisvestingssituaties. Zoals gezegd zetten veel Utrechtse bedrijven arbeidsmigranten in. Dat doen zij zelfstandig of via uitzendbureaus. Voor het inzetten van arbeidsmigranten in de lokale en regionale economie/bedrijvigheid is de beschikbaarheid van voldoende en kwalitatief goede huisvesting een belangrijke randvoorwaarde. Mensen die hier (tijdelijk) werken hebben immers een woonplek nodig. Als deze woonvoorziening (lokaal of regionaal) onvoldoende geregeld is, kan dit leiden tot ongewenste of onbedoelde neveneffecten zoals: •
Het afkalven van de economische concurrentiepositie, omdat het regionale woonklimaat voor arbeidsmigranten onaantrekkelijk of niet toereikend is;
•
Het onttrekken van woningen aan de reguliere woningvoorraad, waardoor de schaarste van woningen toeneemt;
•
Het ontstaan van onveilige of ongezonde woonsituaties.
1.1 Vraagstelling De gemeenten in de provincie Utrecht willen het vraagstuk rond (huisvesting van) arbeidsmigranten in beeld krijgen. Zij behoefte aan het inzicht in de aantallen arbeidsmigranten en de toekomstige ontwikkeling hiervan. Hoeveel arbeidsmigranten hebben de komende jaren woonruimte nodig? En hoe verhoudt zicht dit tot de huidige vraag? In deze rapportage onderzoeken we dit aan de hand van de volgende vragen: 1.
2.
Wat is het aantal arbeidsmigranten nu en in de toekomst (prognose 2030) en wat zijn enkele kernkenmerken (zoals herkomst, bedrijfssector) van deze arbeidsmigranten binnen de verschillende gemeenten in de provincie Utrecht? Wat betekent de toename van het aantal arbeidsmigranten voor de huisvestingsopgave (kwantitatief en kwalitatief) voor arbeidsmigranten in gemeenten en regio’s in de provincie Utrecht? En, welke effecten heeft dit voor de lokale woningmarkt? Welke huisvestingsvraag is er per groep arbeidsmigranten (gekarakteriseerd naar short-, mid- en longstay en naar sector)?
1 De economische waarde van arbeidsmigranten voor Nederland, SEO (2018)
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
7
1.2 Onderzoeksopzet We hebben dit onderzoek met verschillende methoden uitgevoerd: •
Geografische analyse Microdata: Vanuit de CBS Microdata hebben we op gemeente- en wijkniveau het aantal werkende en wonende arbeidsmigranten in kaart gebracht. Voor het aantal wonende arbeidsmigranten maken we een aanvullende inschatting van het aantal niet-geregistreerde wonenden. We hebben onder gemeenten een vragenlijst uitgezet. Deze dient als check op onze cijfermatige analyse, en als inkleuring van de data. Op basis van de inventarisatie kregen we een beeld van het aantal woonplekken dat bij gemeenten bekend is, en konden we wat meer gevoel krijgen bij de ervaringen van gemeenten rond huisvesting. We hebben met verschillende uitzenders, werkgevers, huisvesters en gemeenten gesproken over huisvesting en inzet van arbeidsmigranten. Op basis van deze gesprekken konden we onze cijfermatige analyses verrijken en aanvullen.
•
•
Cijfers arbeidsmigranten op basis van CBS Microdata Het CBS geeft geaccrediteerde organisaties toegang tot de databestanden op basis waarvan het CBS haar statistieken opstelt (de zogenaamde ‘CBS Microdata’). Decisio heeft toegang tot CBS Microdata en gebruikt dit om de ‘Monitor internationale werknemers’ op te stellen. Binnen deze monitor zoomen we onder meer specifiek in op arbeidsmigranten. Voor de monitor koppelt Decisio binnen CBS Microdata contract-informatie van arbeidsmigranten in Nederland aan verschillende persoonsgegevens. Op gemeenteniveau en (deels) op postcodeniveau geeft de monitor vervolgens onder meer inzicht in: ▪
Het aantal internationale werknemers dat in een regio woont en/of werkt
▪
In welke sector zij werkzaam zijn en wat zij verdienen
▪
Hoe lang zij in Nederland economisch actief zijn
▪
Waar ze vandaan komen, hoe oud ze zijn en hoe zij wonen
De data is beschikbaar voor de periode 2010-2019, waardoor niet alleen de huidige situatie maar ook de ontwikkeling in beeld gebracht wordt.
1.3 Definitie: wat is een arbeidsmigrant? Een economisch-actieve internationale arbeidsmigrant is een persoon in loondienst bij een in Nederland gevestigde organisatie waarvoor loonheffing is betaald aan de Belastingdienst. Daarnaast geldt dat deze persoon alleen een buitenlandse nationaliteit heeft: oftewel deze persoon heeft niet de Nederlandse nationaliteit. In de monitor ‘Internationale werknemers’ maken we onderscheid tussen internationale kenniswerkers en arbeidsmigranten. Voor kenniswerkers wordt een minimale looneis gesteld voor twee leeftijdsgroepen. Alle werknemers die niet aan deze eisen voldoen, worden gerekend tot de groep arbeidsmigranten. In onderstaande tabel staat de looneis naar leeftijdsgroep weergegeven.
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
8
Tabel 1.1: Minimale looneis voor de groep internationale kenniswerkers Leeftijd 2010 2011 2012 2013 2014
2015
2016
2017
2018
2019
< 30 jaar
€25.761
€25.985
€26.605
€27.109
€26.926
€27.860
€28.333
€28.813
€29.293
€29.929
≥ 30 jaar
€35.128
€35.433
€35.867
€36.407
€36.723
€38.003
€38.648
€39.303
€39.953
€40.824
1.4 Leeswijzer In hoofdstuk 2 beantwoorden we de eerste deelvraag van dit onderzoek. We brengen in kaart hoeveel arbeidsmigranten in de provincie Utrecht werken. Daarbij kijken we ook naar de belangrijkste werksectoren, schommelingen van personeelsinzet gedurende een jaar, en regionale verschillen. We eindigen hoofdstuk 2 met een prognose van het aantal werkzame arbeidsmigranten tot 2030. In hoofdstuk 3 staan we stil bij de huisvestingsopgave. Hoeveel arbeidsmigranten wonen er volgens registraties in de provincie? En hoeveel zijn dit er naar schatting daadwerkelijk? We maken op basis van deze inschatting een verwachte huisvestingsopgave voor de komende jaren. In het laatste hoofdstuk concluderen we met oplossingsrichtingen voor de regio’s en gemeenten in de provincie Utrecht. Waar kunnen zij de komende jaren mee aan de slag?
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
9
2 Aantal en ontwikkeling arbeidsmigranten Dit hoofdstuk beschrijft het aantal arbeidsmigranten dat in de provincie Utrecht woont en/of werkt, een aantal persoonskenmerken en in welke sectoren bedrijfssectoren zij actief zijn. Daarnaast geven we een doorkijk naar 2030 over de verwachte ontwikkeling van de omvang van het aantal arbeidsmigranten in de provincie Utrecht. In Bijlage I: Cijfers zijn op gemeenteniveau de aantallen arbeidsmigranten en diverse achtergrondkenmerken van de populatie in de provincie Utrecht opgenomen.
2.1 Aantal arbeidsmigranten en woon/werklocatie 32.510 werkende arbeidsmigranten, jaarlijkse groei van 9 procent In 2019 werkten in de provincie Utrecht circa 32.510 arbeidsmigranten: zo’n 4 procent van het totaal aantal banen. Sinds 2010 is het aantal werkzame arbeidsmigranten in Utrecht ruim verdubbeld. Van 14.545 in 2010 naar 32.510 in 2019. De gemiddelde groei in de provincie Utrecht bedraagt daarmee zo’n 9 procent per jaar. Herkomst arbeidsmigranten De meeste arbeidsmigranten in Utrecht komen uit Polen. Het aandeel arbeidsmigranten afkomstig uit Polen is in de afgelopen jaren toegenomen tot 29 procent van de gehele populatie arbeidsmigranten in 2019. Ook is te zien dat Roemenen, Syriërs, Bulgaren en Grieken in 2019 deel uitmaken van de top-10 nationaliteiten, terwijl deze in 2010 daar nog in ontbraken. Er bestaan regionale verschillen in de herkomst van de arbeidsmigrant: In de U16 bestaat een kwart van de arbeidsmigranten uit Polen, maar is de herkomst van de arbeidsmigrant verder vrij divers. In de regio Amersfoort is de populatie Polen relatief gezien groter, namelijk 38 procent. In Food Valley is 35 procent Roemeens en 22 procent Bulgaars.
U16 belangrijkste werkregio voor arbeidsmigranten Binnen de provincie Utrecht is circa driekwart van het aantal arbeidsmigranten werkzaam in de U16: dit gaat om ruim 23.765 arbeidsmigranten. In de U16 vervullen arbeidsmigranten circa 4 procent van het totale aantal banen. In de regio Amersfoort werken 4.735 arbeidsmigranten en in de Food Valley 4.010: respectievelijk 3 en 10 procent van het totaal aantal banen. In de U16 groeide het aantal arbeidsmigranten gemiddeld met 9 procent per jaar. In de regio Amersfoort was dit 7 procent en in de Food Valley 18 procent. De belangrijkste werkgemeenten voor arbeidsmigranten in de U16 zijn Utrecht (11.340) en Houten (3.255). In de regio Amersfoort zijn Amersfoort (2.695) en Bunschoten (825) de belangrijkste werkgemeenten en in de Food Valley is dit Renswoude (3.055).
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
10
Figuur 2.1 De ontwikkeling van arbeidsmigranten van 2010 tot 2019 in de regio’s U16, Amersfoort en Food Valley
23.765
25.000 20.000 15.000 10.000
4.735
5.000
4.010
2010
2011
2012
2013
RegioU16 Utrecht
2014
2015
Regio Amersfoort
2016
2017
2018
2019
Food Valley
Bron: Decisio (2021), op basis van CBS Microdata
Vestiging van uitzendbureau en werklocatie In de CBS Microdata is de werklocatie van werknemers (zoals arbeidsmigranten) geregistreerd als het adres van de werkgever. Voor arbeidsmigranten, die vaak via een uitzendbureau werken, komt het voor dat het werkadres van arbeidsmigranten elders is gelegen aangezien zij door het uitzendbureau tijdelijk bij een of meerdere werkgevers worden uitgezonden. Echter, dit daadwerkelijke werkadres is op basis van CBS Microdata niet bekend. Dit kan een licht vertekend beeld (onderschatting of overschatting) opleveren van het aantal arbeidsmigranten per werkgemeente. Zo zijn in Houten (AB Vakwerk Midden-Nederland) en Renswoude (Workstead) grote uitzenders gevestigd.
In Bijlage I: Cijfers bij dit rapport is voor de periode 2010-2019 een volledig overzicht opgenomen van het aantal arbeidsmigranten naar werklocatie voor de gemeenten in de provincie Utrecht.
Ruim 7.600 Utrechtse bedrijven werken met arbeidsmigranten In de provincie Utrecht maken in totaal 7.635 bedrijven gebruik van de diensten van arbeidsmigranten. Dit zijn voornamelijk bedrijven in de horecasector, uitzendbranche, groothandel en detailhandel. Circa 17 procent van het totaal aantal bedrijven dat arbeidsmigranten inzet is een horecabedrijf. Eveneens 17 procent is een uitzendbureau. Ook de groothandel en detailhandel zetten relatief vaak in: deze sectoren zijn beide goed voor 7 procent van het totaal aantal bedrijven dat arbeidsmigranten inzet. Uitgesplitst naar de regio’s binnen de provincie Utrecht gaat het om: •
U16: 5.550 bedrijven, voornamelijk horeca, met gemiddeld 4,3 werkzame arbeidsmigranten per bedrijf
•
Regio Amersfoort: 1.440 bedrijven, voornamelijk horeca, met gemiddeld 3,3 werkzame arbeidsmigranten per bedrijf
•
Food Valley: 645 bedrijven, voornamelijk uitzenders met gemiddeld 6,2 werkzame arbeidsmigranten per bedrijf.
Belangrijkste werksectoren Het vorige perspectief keek vanuit bedrijven: welke bedrijven zetten eigenlijk arbeidsmigranten in? Dit hangt niet één op één samen met het aantal banen voor arbeidsmigranten. Het aantal banen voor arbeidsmigranten is iets anders verdeeld. Wel zien we voornamelijk dezelfde sectoren als uit het vorige overzicht terug. Als we kijken naar waar arbeidsmigranten precies werken, zien we dat de meeste arbeidsmigranten via een uitzendbureau werken. 30 procent van de arbeidsmigranten in de provincie
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
11
Utrecht is actief in de uitzendbranche. Vanuit gesprekken met werkgevers en uitzenders en de inventarisatie onder gemeenten weten we dat mensen veelal in de voedingsindustrie (bijvoorbeeld vleesverwerkers), de bouw, logistiek en landbouw worden uitgezonden. Uitzendwerk kenmerkt zich vaak door relatief laaggeschoold werk, waar qua arbeidsinzet veel op- en afgeschaald moet worden. Naast de uitzendbranche werken arbeidsmigranten vooral voor werkgevers in de horeca, zakelijke dienstverlening, detailhandel, industrie en groothandel. Figuur 2.2 De bedrijfssectoren waar de arbeidsmigranten in actief zijn in de provincie Utrecht, 2019
Uitzendbureaus 2% 2% 2% 3% 3%
Horeca Zakelijke dienstverlening Detailhandel Industrie
2%
30%
4%
Groothandel Gezondheidszorg
6%
Onderwijs ICT
7%
Bouw Transport en logistiek Landbouw en visserij Onbekend
16%
8% 12%
Bron: Decisio (2021), op basis van CBS Microdata
Afgezien van het grote aandeel van de uitzendbranche in de provincie Utrecht bestaan er wel degelijk regionale verschillen. In de U16 zijn de horeca en de zakelijke dienstverlening de belangrijkste sectoren waarin arbeidsmigranten werkzaam zijn, terwijl de detailhandel in de regio Food Valley de grootste is. In de regio Amersfoort is een relatief groot aantal arbeidsmigranten werkzaam in de industrie, maar is de sectorale verdeling verder vrij divers.
Top 6 werksectoren per gemeente De aard van economische activiteit die de arbeidsmigranten verrichten verschilt per provincie, regio en gemeente. Figuur 2.3 geeft per gemeente in de provincie Utrecht het aantal werkzame arbeidsmigranten weer binnen de zes grootste werksectoren. Ook laten de kaarten het belang van de werksectoren zien ten opzichte van het totaal aantal en aandeel werkzame arbeidsmigranten binnen een gemeente. Zo zijn in de uitzendbranche in Houten 2.650 arbeidsmigranten werkzaam, wat zo’n 86 procent van het totaal aantal werkzame arbeidsmigranten in die gemeente is. Verder valt te zien dat de meeste arbeidsmigranten die in de horeca werken te vinden zijn in de gemeente Utrecht. Toch is dit ‘slechts’ 23 procent van het totaal aantal werkzame arbeidsmigranten in de gemeente. Verder: van de 110 werkzame arbeidsmigranten in Lopik zijn er 45 werkzaam in de industriële en 20 bij groothandels, wat betekent dat dit relatief belangrijke werksectoren zijn in de gemeente. Gemeenten die niet donker kleuren in deze kaarten zijn niet (per se) gemeenten waar weinig arbeidsmigranten werken: de werkgelegenheid voor arbeidsmigranten is daar simpelweg meer divers.
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
12
Figuur 2.3: Per gemeente het aantal en aandeel werkzame arbeidsmigranten in de grootste 6 werksectoren in de provincie Utrecht
Bron: Decisio (2021), op basis van CBS Microdata
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
13
Vraag naar arbeidsmigranten bouwt zich op gedurende het jaar In de provincie Utrecht is er niet of nauwelijks sprake van een seizoenspiek. We kunnen helaas maar tot 2017 terugkijken. We verwachten desalniettemin dat dit patroon tekenend is voor de gehele periode waarover we terugkijken in dit onderzoek. De inzet van arbeidsmigranten groeit doorgaans geleidelijk gedurende het jaar, wat in grote mate is toe te schrijven aan de langjarige groeitrend. Het verloop van het aantal arbeidsmigranten fluctueert het sterkst in de U16. De regio Amersfoort en de Food Valley vertonen daarentegen een stabieler verloop. Opvallend: in de provincie Utrecht daalt de inzet van arbeidsmigranten in het algemeen sterk in januari. Vaak heeft dit te maken met het feit dat veel arbeidsmigranten rond de feestdagen terug naar huis gaan. Na de Kerst en jaarwisseling komt er weer een nieuwe instroom van arbeidsmigranten – terugkerende of nieuwe werknemers. Figuur 2.4 De inzet van arbeidsmigranten gedurende de periode 2017-2019 in de provincie Utrecht
20.000 15.000 10.000 5.000 0 jan
ma mei
jul
sep nov jan
ma mei
2017 RegioU16 Utrecht
jul
sep nov jan
ma mei
2018 Regio Amersfoort
jul
sep nov
2019 Food Valley
Bron: Decisio (2021), op basis van CBS Microdata
De inzet van arbeidsmigranten gedurende het jaar In de CBS Microdata is voor arbeidsmigranten de contractduur- en periode geregistreerd. Weliswaar vertelt deze informatie in welke periode een arbeidsmigrant bij een werkgever werkzaam is, maar het blijft de vraag of een arbeidsmigrant daadwerkelijk economisch actief is geweest. Voor Nederland is in het algemeen te zien dat het aantal arbeidsmigranten in januari daalt. Mogelijke verklaringen daarvoor zijn: administratief gezien loopt een flink deel van de contracten in december af en vanuit praktisch oogpunt zijn arbeidsmigranten graag ‘thuis’ rondom de feestdagen.
Effect coronacrisis op aantal arbeidsmigranten De huidige preventiemaatregelen rondom het coronavirus hebben gevolgen voor het aantal arbeidsmigranten in verschillende economische sectoren. Denk bijvoorbeeld aan (tijdelijke) vraaguitval (horeca) of -toename (logistiek). Uit de gesprekken met bedrijven, huisvesters en uitzenders halen we op dat er bij de eerste lockdown in maart 2020 in vrijwel alle sectoren een tijdelijke dip is geweest in het aantal arbeidsmigranten dat bij of via hen werkzaam was. In sommige sectoren was deze dip van korte duur, zoals de logistieke sector, waarin bijvoorbeeld de export naar het buitenland enkele maanden stil heeft gelegen. Daarna is de vraag weer teruggekomen op het oude niveau, of zelfs daarboven. Bovendien brachten uitzendbureaus hun diensten tijdelijk en gedeeltelijk ergens anders onder, zoals in distributiecentra van supermarkten.
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
14
Bijna 23.200 geregistreerde arbeidsmigranten wonend in de provincie Utrecht Op basis van CBS Microdata blijkt voor 2019 dat 23.175 arbeidsmigranten (geregistreerd) woonachtig zijn in de provincie Utrecht. Dat is een stuk lager dan het aantal werkende arbeidsmigranten. Het gaat om 17.855 arbeidsmigranten in de U16, 4.210 in de regio Amersfoort en 1.110 in de Food Valley. Woonadres arbeidsmigrant niet altijd bekend: registratiegraad Het komt voor dat het woonadres van een arbeidsmigrant niet bekend is via CBS Microdata. Dat kan meerdere redenen hebben. Bijvoorbeeld doordat de arbeidsmigrant, bij seizoensgebonden arbeid, minder dan 4 maanden in Nederland verblijft en zich niet bij de gemeente inschrijft (dit is ook geen wettelijke plicht). Of, het kan voorkomen dat de arbeidsmigrant zich niet wenst in te schrijven vanwege de (onterechte) angst voor het verliezen van rechten in het land van herkomst. Het aantal geregistreerde arbeidsmigranten via de CBS Microdata is dus waarschijnlijk een onderschatting van het aantal arbeidsmigranten dat in de provincie Utrecht woont. Uit diverse onderzoeken blijkt dat circa 45 tot 55 procent van de arbeidsmigranten zich inschrijft. Het aantal geregistreerde arbeidsmigranten via de CBS Microdata is dus waarschijnlijk een onderschatting van het aantal arbeidsmigranten dat daadwerkelijk in de provincie Utrecht.
In hoofdstuk 3 van dit rapport is dit verder toegelicht en is onderbouwd welke aannames we hanteren om tot een goed inschatting te komen van het aantal woonachtige arbeidsmigranten in de provincie Utrecht.
2.2 Woon-werkrelaties Op basis van de gegevens over 2019 zien we dat bijna driekwart van de arbeidsmigranten die geregistreerd in de provincie Utrecht wonen ook in de provincie werkt. Van zo’n 55 procent van de arbeidsmigranten is de woongemeente eveneens de werkgemeente. 19 procent van de arbeidsmigranten in de provincie Utrecht werkt elders in de provincie. Dit betekent dat de pendel van arbeidsmigranten van de (woon)provincie Utrecht naar buiten de provincie Utrecht circa 26 procent bedraagt. De pendel van elders wonende arbeidsmigranten die in de provincie Utrecht werken is ongeveer even groot. De woon-werkrelaties in de U16 zijn vergelijkbaar met het beeld voor de provincie Utrecht. Voor de regio Amersfoort en Food Valley is het aandeel arbeidsmigranten dat in de eigen gemeente woont en werkt hoger (ruim 60 procent). Het aandeel arbeidsmigranten dat vanuit deze regio’s voor werk naar buiten de provincie Utrecht pendelt is lager (respectievelijk 18 en 23 procent). Tabel 2.1: Woonwerkrelaties in de provincie Utrecht, de regio’s en gemeenten, 2019
Provincie Utrecht U16 Bunnik De Bilt Houten IJsselstein Lopik Montfoort Nieuwegein Oudewater Stichtse Vecht Utrecht (gemeente)
Aantal geregistreerd 23.175 17.855 140 435 395 340 105 150 1.170 115 845 10.775
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
Werkt in woongemeente (of -regio) 55% 54% 44% 37% 45% 50% 50% 58% 46% 73% 35% 57%
Werkt elders in Utrecht 19% 18% 56% 47% 36% 50% 50% 42% 41% 27% 34% 11%
Werkt buiten Utrecht 26% 28% 15% 19% 14% 31% 32%
15
Utrechtse Heuvelrug Vijfheerenlanden Wijk bij Duurstede Woerden Zeist De Ronde Venen Regio Amersfoort Amersfoort Baarn Eemnes Bunschoten-Spakenburg Leusden Soest Woudenberg Food Valley Renswoude Rhenen Veenendaal
Aantal geregistreerd 405 660 150 600 970 600 4.210 2.300 275 75 575 220 665 100 1.110 65 230 815
Werkt in woongemeente (of -regio) 50% 56% 46% 62% 48% 51% 61% 65% 27% 90% 42% 37% 40% 62% 45% 64%
Werkt elders in Utrecht 42% 23% 54% 21% 38% 5% 21% 17% 30% 8% 50% 38% 60% 15% 32% 12%
Werkt buiten Utrecht 8% 21% 17% 14% 43% 18% 18% 43% 2% 8% 25% 23% 23% 24%
Bron: Decisio (2021), op basis van CBS Microdata
Kijken we naar de belangrijkste werklocaties, dan zien we dat Amsterdam, Diemen en Haarlemmermeer de belangrijke pendelgemeenten zijn voor arbeidsmigranten die in de provincie Utrecht wonen, maar buitend de provincie werken. De belangrijkste inkomende pendelstromen van arbeidsmigranten (dus mensen die elders wonen, maar in de provincie Utrecht werken) zijn Amsterdam, Rotterdam en Almere. Figuur 2.5: Belangrijkste uitgaande pendelstromen van de groep woonachtige arbeidsmigranten in de provincie Utrecht, 2019
Bron: Decisio (2021), op basis van CBS Microdata
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
16
Figuur 2.6 Belangrijkste inkomende pendelstromen van de groep werkzame arbeidsmigranten in de provincie Utrecht, 2019
Bron: Decisio (2021), op basis van CBS Microdata
2.3 Prognose aantal arbeidsmigranten tot 2030 Op basis van de historische ontwikkeling in de economie en het aantal arbeidsmigranten in de provincie Utrecht, stellen we prognoses op van de te verwachten ontwikkeling tot 2030. In onderstaand kader is een korte toelichting gegeven op de methodiek. Een uitgebreid overzicht van de stappen is opgenomen in Bijlage II: Toelichting methodiek prognose. Achtergrond prognose Voor de prognoses is ten eerste gekeken naar de daadwerkelijke ontwikkeling van het aantal werkende arbeidsmigranten tussen 2010 en 2019. Met behulp van een meervoudige lineaire regressieanalyse is deze ontwikkeling vervolgens verklaard aan de hand van economische indicatoren. Hieruit blijkt dat de ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten goed kan worden verklaard door de ontwikkeling in het aantal banen en openstaande vacatures in een regio. Vervolgstap is om de prognose van het aantal arbeidsmigranten op te stellen aan de hand van regionale prognoses voor deze twee verklarende variabelen (banen en openstaande vacatures). Voor de baanontwikkeling baseren we ons op de regionale COROP-prognoses, zoals in WLO Hoog en Laag (bron: CPB, 2016). De regio’s U16, Amersfoort en Food Valley vallen allen in de COROP-regio Utrecht.
Voor openstaande vacatures zijn geen prognoses beschikbaar: deze spiegelen we daarom aan de verwachte ontwikkeling van het BBP zoals aangenomen in WLO Laag en WLO Hoog. In de bijlage is meer achtergrondinformatie opgenomen over de methodiek. Verder: het is nog onduidelijk wat de invloed is van het Corona virus op het aantal arbeidsmigranten. Daarnaast is er (nog) geen regionale data beschikbaar over bruto binnenland product (bbp) ontwikkeling en het aantal banen in 2020. Wel is het mogelijk om rekening te houden met de ontwikkeling van het landelijke van bbp en het aantal banen voor 2020 en de CPB raming voor 2021. Op basis hiervan is een scenario toegevoegd: Covid-19. In de basisraming is de epidemie met behulp van het testbeleid en bron- en contactonderzoek onder controle en is verondersteld dat vanaf midden 2021 massaal gevaccineerd wordt.
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
17
Tegen deze achtergrond is voor de prognose van het aantal arbeidsmigranten tot 2030 in de provincie Utrecht uitgegaan van de volgende economische scenario’s: •
Scenario WLO Laag: dit scenario is gebaseerd op de verwachte regionale baanontwikkeling zoals in WLO Laag.
•
Scenario WLO Hoog: dit scenario is gebaseerd op de verwachte regionale baanontwikkeling zoals in WLO Hoog.
•
Scenario Covid-19: dit scenario is gebaseerd op de verwachte regionale baanontwikkeling zoals in WLO geschetst in combinatie met de verwachte impact van de pandemie.
Prognose aantal arbeidsmigranten in de provincie Utrecht Uit de prognosescenario’s komt voor de provincie Utrecht een potentiële omvang naar voren van 49.800 tot 56.000 arbeidsmigranten in 2030. Om aan de onzekerheid rondom de pandemie recht te doen, is naast de WLO-scenario’s een Covid-19-scenario opgenomen. In de verdere doorrekening van de huisvestingsopgave gaan we uit van het middelste scenario: dat is in dit geval het Covid-19-scenario. Tabel 2.2. Scenario’s prognose aantal werkende arbeidsmigranten in de provincie Utrecht
2019 WLO - Laag WLO - Hoog Covid-19
32.510 32.510 32.510
Gemiddeld jaarlijkse groei 3,6% 4,6% 3,9%
2030
Verschil absoluut 17.330 23.470 18.680
49.840 55.980 51.190
Bron: Decisio (2021), op basis van CBS Microdata Figuur 2.7. Scenario’s prognose aantal werkende arbeidsmigranten in de provincie Utrecht
60.000 50.000 40.000 30.000 20.000 10.000 0 2010
2012
2014
2016
2018
Huidige ontwikkeling
2020
WLO Laag
2022
2024
WLO Hoog
2026
2028
2030
Covid-19
De prognoses schetsen een ontwikkelrichting van het aantal werkzame arbeidsmigranten in de provincie Utrecht in 2030. Door de twee WLO-scenario’s te gebruiken, wordt op de langere termijn recht gedaan aan de relevante onzekerheden rondom thema’s als de regionale bevolkingsontwikkeling, macroeconomische ontwikkelingen en ruimtelijke patronen. Met behulp van het Covid-19 scenario hebben we in beeld gebracht welke impact de pandemie op kortere termijn heeft op de ontwikkeling van het aantal werkzame arbeidsmigranten in de provincie Utrecht: een tijdelijke teruggang en vervolgens lichte ‘inhaalgroei’.
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
18
De prognose-uitkomsten zijn gebaseerd op recente en geprognotiseerde ontwikkelingscijfers van de provincie Utrecht. Dit betekent dat de uitkomsten vanuit methodologisch perspectief niet nader regionaal of gemeentelijk te specificeren zijn. Ook vanuit praktisch oogpunt is het onwenselijk. De arbeidsmarkt overschrijdt immers gemeente-, regio- en provinciegrenzen en functioneert daarmee op z’n minst regionaal.
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
19
3 Huisvestingsopgave In dit hoofdstuk staan we stil bij de huisvestingsopgave in de provincie Utrecht. We beginnen met het in kaart brengen van het aantal wonende arbeidsmigranten. We kijken daarbij ook naar belangrijk woonlocaties, en de aard van huisvesting voor zover bekend. Vervolgens becijferen we een kwantitatieve huisvestingsopgave voor enerzijds short- en midstay, en anderzijds de permanente huisvestingsvraag van arbeidsmigranten.
3.1 Aantal wonende arbeidsmigranten Er zijn verschillende redenen waarom mensen niet staan ingeschreven. Eén van de redenen is dat inschrijving bij een verblijfsduur van minder dan vier maanden niet wettelijk verplicht is. Dit geldt vooral bij seizoensgebonden arbeid, bijvoorbeeld in de landbouw rond het oogstseizoen of in de logistiek/distributie rond de feestdagen. Daarnaast zijn er ook vanuit huisvestende partijen redenen om arbeidsmigranten niet aan te sporen zich in te schrijven. Als huisvesters zonder vergunning woningen inzetten voor arbeidsmigranten, kan het lonen om maar één bewoner zich te laten inschrijven. Dit voorkomt signalen van leegstand (bij géén inschrijvingen op een adres) en signalen van illegale verkamerde verhuur (bij meerdere huishoudens ingeschreven op een adres). Een laatste veelvoorkomende reden voor gebrek aan inschrijving is meer praktisch van aard. Het is voor arbeidsmigranten vaak ingewikkeld om uit te vinden hoe inschrijving werkt. Sommige werkgevers begeleiden hun werknemers hier niet in. Deze redenen tezamen betekenen dat de werkelijke omvang van de groep arbeidsmigranten die in de provincie Utrecht woont groter is dan in de BRP is vastgelegd. De schattingen omtrent de registratiegraad lopen uiteen.
Wetenschappelijk onderzoek naar registratiegraad De laatste jaren zijn diverse onderzoeken uitgevoerd naar de registratiegraad onder arbeidsmigranten. Onderzoek van de Universiteit Utrecht (2013) en de Erasmus Universiteit (2014) wijst uit dat binnen de totale populatie arbeidsmigranten in Nederland circa 50 procent zich registreert. De Erasmus Universiteit en het voormalige Nicis Institute (2012) schatten de registratiegraad onder arbeidsmigranten in eerder onderzoek op circa 66 procent. Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2013) gaat in een kamerbrief over EUarbeidsmigratie uit van lagere inschattingen en stelt dat: ‘ongeveer 62 procent van de bij het UWV geregistreerde werknemers niet staat ingeschreven’. Het onderzoek van het Risbo (Onderzoeksinstituut Erasmus Universiteit Rotterdam, 2009) komt uit op een registratiegraad van circa 45 procent. De rekenmethode in dit laatste onderzoek is goed gedocumenteerd en betrouwbaar. Het aandeel niet-geregistreerden is daarbij afgeleid uit loongegevens van de Belastingdienst over personen met een nationaliteit uit Midden- en Oost-Europa die wel loonbelasting afdragen, maar niet in de BRP zijn geregistreerd. In het vervolg zullen we op basis deze stelregel een inschatting maken voor de provincie Utrecht.
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
20
Inschatting huidig aantal wonende arbeidsmigranten We hebben voor een specifieker beeld de rekenmethode van het Risbo toegepast op de provincie Utrecht. Dat betekent dat we het aantal geregistreerde arbeidsmigranten woonachtig in Utrecht hebben aangevuld met het aantal werkende arbeidsmigranten waarvan we niet zeker weten waar ze wonen. In de provincie zijn volgens de registraties (in 2019) 23.175 arbeidsmigranten woonachtig. Daarnaast weten we dat er 32.510 arbeidsmigranten in de provincie werken. Van de meeste werkenden weten we het woonadres. Ruim de helft (54%) van de arbeidsmigranten die in de provincie Utrecht werkt, woont ook in de provincie (17.165 arbeidsmigranten). Van 21% van de in Utrecht werkende arbeidsmigranten weten we dat zij elders in Nederland wonen: dit gaat om 6.930 arbeidsmigranten. Van 8.415 werkende arbeidsmigranten is geen woonadres bekend: zij staan niet in de BRP geregistreerd. We gaan ervan uit dat deze mensen wel in de buurt van hun werk wonen. Dit zou, volgens de benadering van het Risbo, betekenen dat er 8.415 niet-geregistreerde arbeidsmigranten in de provincie Utrecht wonen en werken. Daarmee komen we uit op 31.590 geregistreerde en niet-geregistreerde arbeidsmigranten die in de provincie wonen. Dit zou een registratiegraad van 74 procent betekenen.
Figuur 3.1: Inschatting aantal niet-geregistreerde woonachtige arbeidsmigranten in de provincie Utrecht, 2019
Bron: Companen (2021), op basis van CBS Microdata
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
21
Regionale verdeling We hebben dezelfde benadering voor de drie verschillende regio’s uitgewerkt. Daaruit blijkt dat er in de regio Amersfoort relatief weinig mensen werken waarvan we de woonplek niet kennen. In de regio Food Valley is dit aandeel juist relatief hoog. Dat kunnen we verklaren door de aard van het werk in de Food Valley. Dit is nog meer in de andere regio’s vaak minder betaald werk in bijvoorbeeld de agrarische sector of vleesverwerking. Uit ervaringen van bedrijven blijkt dat bij laagbetaald werk doorgaans meer doorstroming van arbeidsmigranten is. Mensen verblijven in de Food Valley dus vaak voor een kortere periode, en schrijven zich daardoor ook minder in. Tabel 3.1: Aantal geregistreerde woonachtige arbeidsmigranten, en inschatting niet-geregistreerden
Regio U16 Amersfoort Food Valley Totaal
Geregistreerd
Inschatting nietgeregistreerd 6.200 770 1.445 8.415
17.855 4.210 1.110 23.175
Totaal
Registratiegraad
24.055 4.980 2.555 31.590
74% 84% 43% 73%
Bron: Companen (2021), op basis van CBS Microdata
3.2 Woonlocaties arbeidsmigranten Uit de inventarisatie onder gemeenten blijkt dat veel gemeenten beperkt zicht hebben op het aantal woonplekken van arbeidsmigranten. Veel gemeenten kunnen geen aantallen noemen. Wel hebben gemeenten een overzicht kunnen geven van het type bekende woonlocaties. We zien dat arbeidsmigranten vooral in onzelfstandige reguliere woningen wonen. Daarna wonen arbeidsmigranten met name bij boerderijen en in zelfstandige reguliere woningen. De meeste gemeenten kunnen niet aangeven om hoeveel woonplekken het gaat op de specifieke locaties. Figuur 3.2: Type locaties waar vermoedelijk arbeidsmigranten wonen
Reguliere woningen (onzelfstandig) Bij boerderijen Reguliere woningen (zelfstandig) Andere locatie Recreatieparkten Bedrijfsgebouwen Accommodatie specifiek voor arbeidsmigranten Specifieke bestemde locaties 0%
5%
10%
15%
20%
25%
Bron: Aanbodinventarisatie Utrechtse gemeenten binnen de provincie Utrecht (2021)
Een paar gemeenten kunnen wel aangeven om hoeveel woonplekken het gaat voor een specifieke locatie. Dit zijn de gemeenten Bunschoten, Renswoude, Utrechtse Heuvelrug, Baarn, Veenendaal en Vijfherenlanden. De gemeente Bunschoten heeft van deze vijf het beste zicht op het aantal woonplekken. Ongeveer 520 plekken zijn bij de gemeente in beeld, op 575 geregistreerd woonachtige arbeidsmigranten. In de vijf gemeenten bij elkaar zijn er circa 780 woonplekken bekend. De plekken die in beeld zijn bevinden zich met name in een accommodatie specifiek voor arbeidsmigranten of een voormalig hotel. Dat is goed
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
22
te verklaren: voor deze (grootschalige) accommodaties is vaak een omgevingsvergunning verleend. Dat is bij huisvesting in reguliere woningen vaak niet het geval. Tabel 3.2: Aantal bekende plekken naar type locatie en gemeente
Gemeente Bunschoten Bunschoten Bunschoten Renswoude Utrechtse Heuvelrug Baarn Veenendaal Vijfherenlanden Totaal aantal plekken
Type locatie Accommodaties specifiek voor arbeidsmigranten Reguliere woningen (onzelfstandig) Bij boerderijen Accommodatie specifiek voor arbeidsmigranten Voormalig hotel in Maarsbergen Leegstaand pand bedrijventerrein Specifiek bestemde locatie Hotel Meerkerk
Aantal plekken 215 300 5 40 125 20 1 hotel 90 780
Bron: Aanbodinventarisatie Utrechtse gemeenten binnen de provincie Utrecht (2021)
Van de 24 gemeenten geven 19 gemeenten aan dat er voor zover bekend geen sprake is van clustering van woonplekken voor arbeidsmigranten in wijken of kernen. Dit betekent dat er niet veel huisvesting bekend is, óf dat deze verspreid over de hele gemeente aanwezig is. Dat laatste is bijvoorbeeld in Bunschoten het geval: daar zijn in nagenoeg alle wijken en buurten woningen verhuurd aan arbeidsmigranten. Figuur 3.3: Zijn er bepaalde wijken of kernen waar een clustering is van woonplekken voor arbeidsmigranten?
79% 0%
10%
20%
30%
40%
21% 50% Nee
60%
70%
80%
90%
100%
Ja
Bron: Aanbodinventarisatie Utrechtse gemeenten binnen de provincie Utrecht (2021)
Vijf gemeenten geven aan wel clustering van woonplekken in wijken of kernen te kennen. In de gemeente Rhenen vindt de clustering bijvoorbeeld plaats in het buitengebied. In de gemeente Stichtse Vecht wonen arbeidsmigranten voornamelijk in Maarssenbroek en in de gemeente Utrecht wordt met name de binnenstad genoemd waar clustering van huisvesting voor arbeidsmigranten plaatsvindt. Overigens stroken deze bevindingen niet altijd met de registraties van woonachtige arbeidsmigranten, zoals we verderop zullen zien.
Vooral veel arbeidsmigranten in de steden Vanuit onze data kunnen we de bevindingen van gemeenten naast het daadwerkelijk aantal geregistreerde wonende arbeidsmigranten leggen. Daarin zien we met name in de steden veel arbeidsmigranten wonen. Dit is goed te verklaren, aangezien hier ook de meeste woningen (en dus mogelijkheden voor huisvesting) staan. De belangrijkste woongemeente binnen de provincie Utrecht voor geregistreerde arbeidsmigranten is Utrecht (2019: 10.775): zo’n 45 procent van alle arbeidsmigranten in de provincie Utrecht woont in deze gemeente. Naast de gemeente Utrecht, zijn Amersfoort (2.300) en Nieuwegein (1.170) belangrijke woongemeenten voor arbeidsmigranten.
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
23
Figuur 3.4: Aantal (geregistreerd) arbeidsmigranten in 2019, naar woongemeente (links) en wijkniveau (rechts)
Bron: Decisio (2021), op basis van CBS Microdata
Binnen deze grootste woongemeenten is te zien dat arbeidsmigranten (in 2019) vooral in de volgende wijken wonen: •
Utrecht: de wijken Zuidwest, Noord, Overvecht
•
Amersfoort: de wijken De Liendert, De Kruiskamp en Soesterkwartier
•
Nieuwegein: de wijken Fokkesteeg en Jutphaas Wijkersloot
•
Bunschoten: in nagenoeg de hele kern Bunschoten-Spakenburg
•
Overig: de dorpskernen Mijdrecht, Leerdam en in de wijk Zeist-Noord
Clustering in goedkope wijken Afgezet tegen het aantal inwoners per wijk, krijgen we een genuanceerder beeld. We hebben voor de wijken met meer dan 500 woningen in kaart gebracht hoeveel arbeidsmigranten er ten opzichte van het aantal inwoners wonen. Dat zegt meer over de clustering van huisvesting dan het ‘droge’ aantal arbeidsmigranten. Wederom springen de stad Utrecht en de Amersfoortse wijken Liendert en Kruiskamp in het oog. Ook Bunschoten-Spakenburg zien we duidelijk terug. In Nieuwegein zien we nu vooral het centrum en Merwestein terugkomen. Ook de wijk Smitsveen in Soest kent relatief veel arbeidsmigranten. De wijken waar relatief veel arbeidsmigranten wonen, zijn vaak wijken met veel goedkope woningen. Dat heeft te maken met het feit dat huisvesters en werkgevers met name goedkope woningen proberen te vinden om mensen te huisvesten. Huisvesting is voor werkgevers namelijk duur. Om maximaal vier of vijf arbeidsmigranten fatsoenlijk in een eengezinswoning te kunnen huisvesten, is een woning van rond de €200.000 vaak het maximaal haalbare. Anders is het voor de werkgever vaak onmogelijk om huisvesting financieel rond te krijgen. Goedkoop aanbod is in de provincie Utrecht moeilijk te vinden. Daarom zien we dat de plekken waar nog wél goedkope woningen te vinden zijn, vaak clusters worden voor huisvesting van arbeidsmigranten.
In wijken met voornamelijk dure woningen zien we nauwelijks huisvesting van arbeidsmigranten terug.
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
24
Figuur 3.5: Aantal woonachtige arbeidsmigranten t.o.v. het inwonertal per wijk (boven) en gemiddelde WOZ-waarde (onder)
Bron: CBS (2021); Decisio (2021), op basis van CBS Microdata
3.3
Short-, mid- en longstay faciliteiten
Niet alle arbeidsmigratie heeft een tijdelijk karakter. Naast kort verblijf (soms zelfs beperkt tot enkele weken), kennen we middellang en lang (of permanent) verblijf. In de provincie Utrecht blijft rond de 50 procent minder dan een jaar in Nederland, en rond 20 procent blijft langer dan drie jaar. De laatste groep vestigt zich doorgaans permanent in Nederland. Er zijn wel verschillen tussen de regio’s: in Food Valley verblijven arbeidsmigranten vaker voor een korte periode. 20% verblijft zelfs korter dan 4 maanden in de regio. In de U16 zien we gemiddeld de meeste permanente vestigers.
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
25
Tabel 3.3: Verdeling van verblijfsduur van arbeidsmigranten naar short-, mid- en longstay
Regio U16 Amersfoort Food Valley Gemiddeld
Shortstay 48% 53% 64% 51%
Midstay 32% 29% 23% 31%
Longstay 20% 18% 13% 19%
Bron: Companen (2020), op basis van CBS Microdata
In de praktijk is er weinig onderscheid naar huisvestingsvraag tussen shortstay (binnen een jaar) en midstay (tot drie jaar). Voor lang of permanent verblijvende arbeidsmigranten is de huisvestingsvraag te kenmerken als een reguliere woningvraag: zowel in de huur- als koopsector. Overigens is het onderscheid tussen short-, mid- en longstay een glijdende schaal. Mensen weten vaak vooraf niet of hun verblijf in Nederland leidt tot tijdelijke of permanente vestiging. Daardoor lopen ook huisvestingsvragen in elkaar over. De scheidslijnen zijn daarom niet heel scherp te trekken.
Short- en midstay De huisvestingsopgave voor short- en midstay verschilt vanuit de behoefte heel beperkt. Mensen die voor een bepaalde periode in Nederland werken wensen een goede woning. Daarbij vormt de SNF-norm een handzame minimum-vereiste (zie kader). Liefst zou het naar gebruiksoppervlak en aantal mensen per woonruimte comfortabeler moeten. Waar in de eerste jaren van de komst van arbeidsmigranten prijs een onderscheidend criterium was, is dat nu steeds minder het geval. Uiteraard is ook de prijs van huisvesting (en de kosten voor andere vaste lasten) ook een belangrijke afweging voor arbeidsmigranten. Werkgevers zien echter de afgelopen jaren een verschuiving waarbij kwaliteit van huisvesting steeds vaker leidend is. Die kwaliteit is gelet op vaste lasten óók belangrijk. De vaste lasten zijn in Duitsland doorgaans lager, en huisvesting is bij onze oosterburen vaak gemakkelijker te vinden. Dat maakt kwaliteit van huisvesting een nog belangrijkere factor om concurrerend te zijn. Het rapport Geen tweederangsburgers2 van het Aanjaagteam bescherming arbeidsmigranten (onder leiding van Emile Roemer) benadrukt daarnaast het belang van goede huisvesting vanuit een humanitair perspectief. Bij short- en mid-stay huisvesting denken we aan de volgende woonconcepten: •
Groepsgewijs waar arbeidsmigranten gezamenlijk wonen in een gebouw, liefst alleen of maximaal met 2 personen op een kamer. Dit kunnen permanente oplossingen zijn, maar ook tijdelijke woonvormen. Wifi is een absolute must, maar ook de beschikbaarheid van een ontmoetingsplek. Locaties nabij (winkel- en sport)voorzieningen zijn niet alleen vanuit de wens van arbeidsmigranten gewild, maar ook vanuit de gewenste integratie in de samenleving. Vaak gaat het om transformatie van leegstaande kantoren of zorgvastgoed, of bijvoorbeeld een leegstaand hotel als in Maarsbergen of Meerkerk.
•
Verhuur van wooneenheden in bestaande woningen kan verspreid in de wijk plaats vinden. Door schaarste aan huisvestingsmogelijkheden zien we dat woningen worden opgekocht en vervolgens (verkamerd) worden verhuurd. Door lage rendementen op spaargeld groeit deze vorm van beleggen in vastgoed. Gevolg is dat woningen aan de voorraad worden onttrokken en de schaarste voor regulier woningzoekenden toeneemt: dit betekent verdringing. Dit kan in buurten leiden tot overbewoning: te veel mensen in een huis, te veel auto’s (of busjes) in straten, zeker omdat dit doorgaans geconcentreerd in enkele wijken binnen steden plaats vindt. Veel gemeenten vangen de
2 Zie: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/10/30/tweede-advies-aanjaagteam-bescherming-
arbeidsmigranten
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
26
keerzijden van deze ontwikkeling op door een verbod op groepsbewoning, nadere beleidsregels in bestemmingsplannen of anderszins: bijvoorbeeld voor het maximaal aantal bewoners per woning of het maximaal aantal woningen binnen een bepaalde straal die op deze wijze ingezet kan worden. Naast deze woonvormen zijn er ook werkgevers die voor eigen werknemers huisvesting organiseren (bijvoorbeeld op het erf van de eigen boerderij, of aanpalend aan een bedrijfsgebouw. Bij pieken van seizoensarbeid (short-stay) is dat in de huidige situatie (van gebrek aan locaties) is dit momenteel een logische haalbare oplossing. Dit is echter een ‘lapmiddel’ voor wanneer er stevige tekorten zijn. Als permanente oplossing en voor structurelere huisvesting het hele jaar door is deze vorm van huisvesting niet gewenst. Dit is namelijk slecht beheersbaar en de verbinding werkgever-werknemer kan leiden tot te grote afhankelijkheden en daarmee tot mogelijke uitbuiting van de werknemer 3. SNF-norm De Stichting Normering Flexwonen (SNF) heeft een norm ontwikkeld voor de minimale kwaliteit waaraan huisvesting voor arbeidsmigranten moet voldoen. Deze norm is continu in ontwikkeling. De norm geeft kaders voor de huisvestingskwaliteit, voorzieningen en beheer. We beschrijven enkele elementen uit de norm van september 2019: •
Bewoners hebben minimaal 10 m2 gebruiksoppervlak wonen (GBO) per persoon. Bewoners van een reguliere woning en wooneenheden hebben minimaal 12 m2 gebruiksoppervlak wonen (GBO). Dit geldt ook voor woonunits wanneer er sprake is van een bestemming “wonen”. Dit is inclusief 3,5 m2 slaapvertrek per persoon.
•
Alle voorzieningen (sanitair, keuken, slaapvertrek en woonkamer of ontspanningsruimte) dienen onder één dak en inpandig bereikbaar te zijn.
•
Er is minimaal 1 toilet per 8 personen
•
Er is minimaal 1 douche per 8 personen
•
Koelkast(en), 30 liter koel-/vriesruimte per persoon
Longstay De opgave voor longstay concentreert zich in de reguliere woningmarkt. In de prognoses van CBS en Primos is deze instroom nog (te) beperkt meegenomen. Zeker omdat de krapte van de arbeidsmarkt steeds meer inzet van arbeidsmigranten vraagt. Nu al hebben zo’n 6.000 arbeidsmigranten zich structureel gevestigd in de provincie Utrecht. Zij hebben hun weg gevonden in de woningmarkt. Traditioneel gingen zij vaak naar een huurwoning. In gesprekken met partijen op de woningmarkt zien we dat steeds meer arbeidsmigranten die zich structureel vestigen, kiezen voor een koopwoning. Ook een deel van de nieuwe arbeidsmigranten blijft structureel. Dat geldt voor naar schatting 19 procent van de arbeidsmigranten die naar de provincie Utrecht komen. Van de 18.680 nieuwe arbeidsmigranten tot 2030 zullen er zo’n 3.500 structureel blijven: het merendeel in een sociale huurwoning; de rest in een koopwoning. Dit baseren we op het inkomen dat arbeidsmigranten hebben en de woningprijzen in de provincie Utrecht. Veel woningzoekenden komen niet aan bod op de koopmarkt. Daarom verwachten we dat de nadruk van de vraag van arbeidsmigranten naar reguliere woningen zich voornamelijk op (sociale) huur richt.
3 Zie bijvoorbeeld het rapporten ‘Staat van eerlijk werk: Loon naar werken?’ (2017) en ‘Staat van eerlijk werk: Risico’s
aan de onderkant van de arbeidsmarkt’ (2019) van de Inspectie SZW
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
27
3.4
Conclusie
Algemene ervaringen in de huisvestingsopgave De meeste arbeidsmigranten in de provincie Utrecht wonen (al dan niet zelfstandig) in reguliere woningen. Ook zijn er locaties op de werkplek, en specifieke woonvormen voor arbeidsmigranten die voor een kortere termijn in de provincie werken. Reguliere woningen zoeken voor arbeidsmigranten is lastig in de provincie Utrecht. De woningmarkt is oververhit, en er is weinig goedkoop aanbod. Waar huisvesters wel reguliere woningen kunnen bemachtigen, concurreren zij met verschillende andere groepen die goedkopere koopwoningen zoeken. Dit zorgt voor verdringing in een marktsegment waar sowieso al grote schaarste heerst. Daarom doen de gemeenten in de provincie Utrecht er goed aan om ruimte aan alternatieven te bieden. Het toevoegen van huisvesting zorgt ervoor dat er minder druk op dit goedkope segment komt te liggen. Ook biedt het de kans om huisvesting te realiseren waar toezicht op te houden is.
Inschatting huisvestingsopgave naar de toekomst Op dit moment wonen er naar schatting 31.590 arbeidsmigranten in de provincie Utrecht. Op basis van de economische prognoses gaan we ervan uit dat het aantal werkzame (en daarmee ook wonende) arbeidsmigranten de komende jaren groeit met 18.680 tot 2030. De groei van het aantal werkende arbeidsmigranten leidt niet één op één tot een toename van het aantal woonplekken. Dit komt doordat sommige arbeidsmigranten elkaar gedurende een jaar opvolgen. Rekening houdend met dit effect, komen we tot een huisvestingsopgave in de provincie Utrecht. Deze ziet er als volgt uit: Figuur 3.6: Inschatting huisvestingsopgave provincie Utrecht tot 2030
Bron: Companen (2021), op basis van CBS Microdata
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
28
Per regio ziet de opgave er als volgt uit: Tabel 3.4: Inschatting huisvestingsopgave tot 2030, naar regio
Regio
U16 Amersfoort Food Valley Totaal
Shortstay
+1.820 +410 +395 +2.625
Midstay
+4.365 +810 +515 +5.690
Longstay (Sociale) huur +1.815 +335 +195 +2.345
Totaal Koop +910 +170 +95 +1.175
+8.910 +1.725 +1.200 +11.835
Bron: Companen (2021), op basis van CBS Microdata
In de provincie Utrecht wonen circa 37.500 arbeidsmigranten. De grootste onzekerheid over het aantal arbeidsmigranten is er bij de shortstay. Hier zijn namelijk de meeste niet-geregistreerden. Rond 7.100 arbeidsmigranten hebben zich structureel gevestigd. Zij doen geen beroep meer op specifieke huisvestingsvoorzieningen. De overige 25.560 arbeidsmigranten wonen in een short- of midstayvoorziening. Er ligt een groeiopgave voor de komende tien jaar van minimaal 11.835 woonplekken. Deze groei betreft 8.315 huisvestingsplekken voor short- en midstay en circa 3.520 arbeidsmigranten die permanent in Nederland gaan wonen.
3400.112 | Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten
29
4 Conclusie en oplossingsrichtingen Arbeidsmigranten zijn onmisbaar voor veel Utrechtse bedrijven. In de provincie werken 32.510 arbeidsmigranten. Dit ten opzichte van circa 766.000 banen. De U16 kent de meeste werkzame arbeidsmigranten, maar ook in de regio Amersfoort en Food Valley zijn arbeidsmigranten een belangrijke factor in de economie. De meeste arbeidsmigranten die in de provincie Utrecht werken, wonen er ook. Op basis van onze inschatting wonen er zo’n 31.590 arbeidsmigranten in de provincie. Van veel arbeidsmigranten is niet precies bekend waar zij wonen. Sommige gemeenten (zoals Bunschoten) hebben een goed beeld van waar arbeidsmigranten wonen, maar vaak ontbreekt registratie. Ook is er vaak beperkt zicht doordat veel huisvesting in (verkamerde) reguliere woningen plaatsvindt. Dat laatste is ongewenst, omdat met name goedkope woningen voor arbeidsmigranten worden ingezet. Werkgevers of gespecialiseerde huisvesters kopen woningen op, om deze door te verhuren aan arbeidsmigranten. Daarmee concurreren zijn op een deel van de woningmarkt waar enorme schaarste heerst.
Woonbehoefte: 11.385 extra plekken tot 2030 Zeker met het oog op de beoogde toename van het aantal arbeidsmigranten de komende jaren (we gaan uit van een groei van de woonbehoefte van 11.835 plekken tot 2030) is het belangrijk om nieuwe huisvesting toe te voegen. Het toevoegen van huisvesting zorgt ervoor dat er minder druk op dit goedkope segment komt te liggen. Ook biedt het de kans om huisvesting te realiseren waar toezicht op te houden is. Het grootste deel van de huisvestingsopgave ligt in tijdelijke woonvormen (short- en midstay): hier gaat het om 8.315 plekken. Circa 3.520 arbeidsmigranten vestigen zich de komende jaren permanent in de provincie. Dit is een fors aantal, maar valt gelet op de totale aanvullende woningbehoefte in de provincie Utrecht (100.000 woningen tot 2030) mee. Overigens wordt de instroom van arbeidsmigranten vaak maar beperkt meegenomen in bevolkingsprognoses, dus wellicht vormen de 3.520 arbeidsmigranten een ‘plus’ op de huidige inschatting van de woningbehoefte. Pendelbalans in evenwicht Net als werkende Nederlanders wonen niet alle arbeidsmigranten in de gemeente waar zij werken. Er is redelijk wat uitgaande pendel vanuit de provincie Utrecht, maar deze is ongeveer even groot als de inkomende pendel. Deze pendelstromen zijn met het oog op mobiliteit niet ideaal: ze zorgen immers voor veel bewegingen op de wegen.
Desalniettemin zijn deze pendelstromen geen prioriteit om aan te pakken. In eerste plaats omdat er geen sprake is van een duidelijke inkomende of uitgaande pendelstroom, maar ook door de praktische en ethische bezwaren. Gemeenten streven er weliswaar vaak naar om alleen huisvesting te bieden aan arbeidsmigranten die lokaal werken, maar dit is in de praktijk niet werkbaar. Overigens wonen de meeste arbeidsmigranten die via hun eigen werkgever huisvesting hebben, vaak al in dezelfde gemeente (of regio) als waar zij werken. Arbeidsmigranten die via uitzendbureaus werken wonen vaker ergens anders dan waar zij ‘op de vloer staan’. Dat komt deels doordat uitzendbureaus een groter werkgebied hebben en hun huisvesting grootschalig opzetten, maar ook doordat arbeidsmigranten via uitzendbureaus vaak van werkplek kunnen wisselen. Arbeidsmigranten die zelf huisvesting hebben geregeld, zijn uiteraard vrij om te wonen en werken waar zij willen. Sturen op waar arbeidsmigranten precies wonen is daarmee niet alleen praktisch lastig – het perkt ook de keuzevrijheid van deze mensen in.