Nota van Bevindingen Toekomstvisie 2040.pdf

Toekomstvisie Bunschoten 2040 Nota van Bevindingen

31 MAART 2024

Inhoudsopgave 1 Inleiding Onderzoeksproces en -aanpak

2 Identiteit van Bunschoten 3 Bestuurlijke toekomst 4 Dienstverlening

5 Bijlagen Incl. inwonersenquête 2

Inleiding Waarvoor is deze Nota van Bevindingen bedoeld? Voor u ligt het resultaat van het onderzoek dat Berenschot heeft verricht om inzicht te krijgen in de belangrijkste uitdagingen voor de toekomst van de gemeente Bunschoten. Doel van de Nota van Bevindingen is om te identificeren welke dilemma’s zich aftekenen die vragen om een expliciete keuze voor de ‘koers’ die de gemeente wil varen richting 2040 - op de drie thema’s Identiteit, Bestuurlijke Toekomst en Dienstverlening zoals vastgesteld door de gemeenteraad van Bunschoten in september 2024. In de volgende twee slides geven we nog een korte toelichting op ons onderzoeksproces en de manier waarop we toewerken naar de Toekomstvisie – via een analysekader naar deze Nota van Bevindingen. We starten in hoofdstuk 2 met onze analyses, die de basis vormen voor een drietal zgn. ‘dilemmasessies’ in april met organisatie, raad en bestuur. Naar aanleiding van onze analyses gaan we dan in gesprek over welke ontwikkelrichtingen hun

voorkeur hebben en waarom. Dat geeft richting om de Toekomstvisie uit te werken. Vervolgens volgt in hoofdstuk 3 t/m 5 per onderdeel de volledige onderbouwing voor die dilemma’s, waarin we scherp onderscheid maken tussen feiten, beelden en analyse.

3

Kort en goed: ons onderzoeksproces 1

Start en meenemen betrokkenen: startgesprek werk& stuurgroep, vaststellen analysekader.

C nov-dec ‘24

3 2

3

jan-apr ‘25

Feiten en beelden nota van bevindingen: documentstudie, ~8 interviews met onder andere de raad, college, oploop organisatie en externe betrokkenen (e.g. buurgemeenten).

Richtinggevende keuzes: voorgesprek werk- stuur- en klankbordgroep, college en strategen.

5

Concepttoekomstvisie: toets bij college en strategen, presentatie gemeenteraad.

6

Rapport: definitief rapport toekomstvisie gereed.

C

Sessie met college: bij sessie 2 en 3 zijn ook de senior strategen van de gemeente betrokken

2 dec ’24-feb ‘25

Feb ’25: Nota v bevindingen

Wensen vanuit de gemeenschap: inwonersenquete, participatieactiviteiten.

4

1

!

apr-mei ‘25

4

C

C Jun ’25: oordeelsvormende raadsbijeenkomst juni ‘25

mei ‘25

6 5 4

We splitsen ons onderzoek op in drie tussenproducten en onderbouwen bevindingen met feiten en beelden Gemeentelijke stukken, oa. Toekomstvisie 2015-2025; Omgevingsvisie 2040 + achtergrondonderzoek; Coalitieakkoord +

Gesprekken met organisatie, oa.

Analysekader

stuurgroep incl strategen, inspiratiesessie

uitvoeringsprogramma; Begrotingen, jaarverslagen 2020-2024 en meest recente

Onderzoeksvragen over identiteit, bestuurlijke

perspectiefnota’s; Organogram en formatie-

toekomst en dienstverlening

dienstverlening) etc.

Regionale stukken, oa. Regionale

Nota van Bevindingen Feiten

Beelden

Dilemma’s: welke keuzes liggen voor?

stichtingen, etc. Gesprekken, o.a met strategen, leidinggevenden en bestuurders Bunschoten; bestuurders buurgemeenten

Inwonersenquête onder bewoners

Bunschoten (N=546) Gesprekken met bestuurders, oa. college,

gebiedsanalyses; (Jaar)verslagen van relevante ondernemersverenigingen,

Straatactie met burgemeester en raadsleden, gericht op inwoners + bezoekers

Samenwerking Regio Amersfoort; RES; Nota Verbonden Partijen; Dorpsvisie(s), wijk- of

gesprekken met directie Focusgroep met maatschappelijke partijen

ontwikkelingen (personele bezetting); Burgerpeiling Bunschoten 2023 (o.a. over

met gem. organisatie, individuele

Toekomstvisie 2040 Uitwerking van de gemaakte keuzes, incl. ontwikkeladviezen

bestuurders uit buurgemeenten en de regio

Nb. Onze visie op cijfermatige prognoses We gebruiken in deze Nota van Bevindingen alleen cijfermatige prognoses als die voldoende (statistisch) onderbouwd zijn – door het CBS of nationale of regionale planbureaus. De betrouwbaarheid van diverse prognoses – bijvoorbeeld op het gebied van gemeentefinanciën en klimaatverandering - is de afgelopen jaren onderwerp geweest van felle methodologische discussies tussen wetenschap en overheid. Ons devies is: prognoses zijn alleen een feit als ze methodologisch worden gedragen door gerenommeerde statistiekbureaus.

5

2. De identiteit van Bunschoten Publieke waarde

Theorie: identiteit en publieke waarde Publieke waarde stellen we gelijk aan de maatschappelijke meerwaarde die een overheidsorganisatie levert. Óf die publieke waarde wordt geleverd hangt af van drie factoren: een helder voorstel (of: de propositie) van wát de publieke waarde is die een overheidsorganisatie wil realiseren, steun of draagvlak voor het handelen van de overheid en de capaciteit of de uitvoeringskracht die in de waagschaal wordt gelegd om die publieke waarde te realiseren. In onze optiek beschrijft een Toekomstvisie van een gemeente onder andere de propositie van publieke waarde die de gemeente wil realiseren. Welke koers vaart de gemeente op de langere termijn, op welke meerjarige ambities zet de gemeente in? De ambities die een gemeente kiest hangen sterk samen met het unieke DNA of de identiteit (‘De gemeente Bunschoten zijn we samen!’) van de gemeente. De identiteit van een (lokale) samenleving geeft in deze redenering vorm aan dat wat inwoners van waarde vinden voor hun gemeenschap. Deze set van diepgewortelde waarden zul je dus moeten doorgronden om te beoordelen wát de gewenste maatschappelijke resultaten zijn die een gemeente moet kunnen realiseren.

Onder identiteit verstaat Bunschoten de eigenheid en de kenmerken van de gemeente, maar ook de ontwikkelingen waaraan de Bunschotense identiteit onderhevig is. De gemeente vindt het belangrijk om te duiden welke veranderingen in de toekomst denkbaar zijn in de behoeften van inwoners, de cultuur in de samenleving én de gemeentelijke organisatie en van het niveau van voorzieningen en dienstverlening (als die zich aanpassen aan het veranderende DNA in de samenleving). We zien veel verwevenheid tussen het concept ‘identiteit’ zoals uitgewerkt door de gemeente Bunschoten en dat wat Mark Moore bedoelt met de dieperliggende waarden die vormgeven aan een propositie van publieke waarde. We beschrijven en onderbouwen in deze Nota van Bevindingen daarom aan de hand van feiten en beelden de identiteit van de gemeente (en de ontwikkelingen waaraan die onderhevig is) om

vervolgens een voorstel te doen voor de publieke waarde-propositie die we zien aftekenen. Mark Moore. 1995. ‘Creating Public Value’. Harvard University Press

7

2.1 Kwantitatieve onderbouwing vijf pijlers van identiteit volgens de omgevingsvisie

2. De identiteit van Bunschoten, Publieke waarde

2.1 Kwantitatieve onderbouwing vijf pijlers van identiteit volgens de omgevingsvisie De Omgevingsvisie identificeert vijf pijlers van identiteit, die we als uitgangspunt nemen om de identiteit van de gemeente Bunschoten te doorgronden. De volgende beschrijving van de vijf pijlers is integraal afkomstig uit de Omgevingsvisie. (1) Bunschoters, Spakenburgers, Eemdijkers en Zevenhuizenaren zijn trots op lokale cultuur en geschiedenis. • Inwoners van de gemeente zijn trots op waar ze vandaan komen. Dat komt ook tot uiting in hoe de ruimte eruitziet: mooi en verzorgd. De gemeente onderscheidt zich met haar (1) ligging, (2) cultuur en (3) christelijk karakter. (2) Bunschoters zijn praktisch en hebben een echte doenersmentaliteit. • Ze zijn gericht op ondernemen, mouwen opstropen en willen snel aan de slag. (3) Bunschoters waarderen vrijheid en autonomie. • Er is een voorkeur voor zelfredzaamheid en afstand tot overheidsbemoeienis. Ze hebben een eigen mening. (4) Bunschoters zijn direct. • Men communiceert open en direct. Zijn nuchter, houden niet van moeilijk doen en zijn vastberaden. (5) Er heerst een sterke sociale samenhang.

• Vrijwilligerswerk en betrokkenheid zijn kenmerkend. Er is een groot ‘ons-kent-ons’ gehalte. In de volgende slides proberen we deze vijf pijlers van identiteit met kwantitatieve data te onderbouwen en geven we weer in hoeverre beelden van binnen en van buiten de gemeente Bunschoten (volgens het denkraam van nested identities) deze beschrijving van identiteit bevestigen. En marge beoordelen we in hoeverre we die vijf pijlers een complete beschrijving vinden van de identiteit van de gemeente.

9

2.1 KWANTITATIEVE ONDERBOUWING VIJF PIJLERS VAN IDENTITEIT VOLGENS DE OMGEVINGSVISIE

Bunschoters zijn trots op lokale cultuur en geschiedenis De gemeente onderscheidt zich met haar (1) ligging, (2) cultuur en (3) christelijk karakter (uit Omgevingsvisie). Geschiedenis van de gemeente Bunschoten •

•

•

In het laatste kwart van de 12e eeuw vestigden de eerste bewoners zich op de uitloper van een zandrug, te midden van de laaggelegen, drassige en woeste gebieden rond de Eem-monding. Zij bouwden hun eenvoudige woningen dicht naast elkaar aan weerszijden van wat eeuwenlang de enige straat van Bunschoten zou blijven. Van daaruit ontgonnen zij het omringende laagveengebied in lange, smalle stroken grasland, afgegrensd door slootjes en weteringen. De hogere ligging van hun boerderijen was noodzakelijk, omdat het water in natte jaargetijden de omliggende gebieden overstroomde. De bisschop van Utrecht verleende tussen 1336 en 1355 stadsrechten aan Bunschoten als landsheer van het gebied. Dit besluit had strategische motieven, omdat Eemland het enige stukje Utrechts grondgebied was dat aan de Zuiderzee grensde en ook voor de Graaf van Gelre gewild gebied was. Daarnaast was Bunschoten in deze periode een groeiend dorp met voldoende inwoners om een kerk en eigen pastoor te onderhouden. Met de verlening van stadsrechten kregen de bewoners het recht om een stadsmuur of -wal te bouwen ter verdediging. Zo ontstond de iconische, ovale 'borchwalle' van Bunschoten. De middeleeuwse bevolking hield zich voornamelijk bezig met landbouw, maar de veeteelt werd het belangrijkste middel van bestaan. Met name de paardenmarkt van Bunschoten genoot grote bekendheid.

Hoewel Bunschoten tussen 1500 en 1800 nooit uitgroeide tot een volwaardige stad, bleef het een aanzienlijk dorp. Dit gold ook voor omliggende plaatsen zoals Baarn, Soest, Eembrugge en de Eemnessen. Halverwege de 18e eeuw bestond de beroepsbevolking grotendeels uit boeren en dagloners (circa 55%), terwijl vissers slechts 16% vertegenwoordigden. Tegen het einde van de 18e eeuw nam het aantal vissers echter aanzienlijk toe, een trend die zich tussen 1830 en 1870 verdubbelde. Vooral Spakenburg profiteerde van deze ontwikkeling, zichtbaar in de vernieuwing van de haven in 1752 onder leiding van Bunschoter boer en burgemeester Gijsbert Blokhuis.

Christelijke karakter van de gemeente •

•

•

Bunschoten vormt een overwegend calvinistische gemeenschap met een behoudend karakter. Ontkerkelijking is niet cijfermatig te onderbouwen vanwege ontbrekende data. Uit data uit 2015, het meest recente jaar op gemeenteniveau, blijkt liefst 85% religieus – ruim tweederde was toen maandelijks actief. Dat is fors meer dan het gemiddeld aantal religieuzen in Nederland van 50% (in 2023 is dat zelfs 42%). Momenteel telt de gemeente Bunschoten zo’n 21.000 inwoners, die voor een groot gedeelte verdeeld zijn over ongeveer 13 kerken. In de dorpen Bunschoten-Spakenburg, Eemdijk (en Zevenhuizen) zijn er ~20 kerkgebouwen en/of zalen waar ’s zondags diensten gehouden worden. Ondanks kerkelijke scheuringen, zoals de Afscheiding (1834), de Doleantie (1886) en de Vrijmaking (1944), en de invloed van maatschappelijke en economische veranderingen, heeft het dorp dankzij zijn religieuze en conservatieve traditie een herkenbaar reformatorisch karakter behouden. In 2023 herenigden de NGK en de GKv. Kerk en geloof spelen nog steeds een centrale rol in het dagelijks leven. Zo is voedselbank Bunschoten (Stichting De Genadebank) een interkerkelijke en missionaire organisatie die hulp biedt aan mensen die na het betalen van vaste lasten niet genoeg geld overhouden voor voedsel.

Alle kerken (en traceerbaar voor de diaconie van de Gereformeerde Kerk Bunschoten-Spakenburg (GKBS)) ondersteunen gemeenteleden in financiële nood en organiseert activiteiten voor ouderen en is betrokken bij projecten zoals Waypoint (verslavingszorg). Ook werkten kerken in Bunschoten in 2022 samen met het opvangen van Oekraïense vluchtelingen. Geloof is echter niet de belangrijkste karakteristiek voor de Bunschotense identiteit. Hoewel volgens 66% van inwoners het christelijke karakter (zeer) sterk bijdraagt aan de eigenheid van de gemeente, wordt deze karakteristiek minder belangrijk gevonden dan bijvoorbeeld gastvrijheid, doenersmentaliteit en 10 gezamenlijke cultuur (i.e. evenementen, symbolen, vlaggen).

2.1 KWANTITATIEVE ONDERBOUWING VIJF PIJLERS VAN IDENTITEIT VOLGENS DE OMGEVINGSVISIE

Cultureel en archeologisch erfgoed zijn onmisbare bouwstenen voor Bunschotens identiteit Feiten •

•

De gemeente Bunschoten kent een rijke cultuurhistorie, die zichtbaar is in het aanwezige cultureel erfgoed zoals de boerderijen aan de Dorpsstraat in Bunschoten en de historische haven met de botters en botterwerf in Spakenburg. Daarnaast beschikt de gemeente over een kenmerkend cultuurlandschap en archeologisch erfgoed, waaronder de polders en de stadsweide van Bunschoten. Ook immaterieel erfgoed, zoals tradities en gebruiken die van generatie op generatie worden doorgegeven, is van grote waarde. Denk hierbij aan de klederdracht, de visserscultuur, het dialect en voor velen ook het kerkelijke leven. Deze elementen vormen gezamenlijk de identiteit van de gemeente Bunschoten en dragen bij aan het unieke karakter van deze gemeenschap.

Beelden •

•

•

•

Medewerkers van de gemeentelijke organisatie wijzen ook op een ‘bourgondisch’ karakter van de gemeenschappen in Bunschoten-Spakenburg als onderdeel van de culturele identiteit. Dat komt o.a. tot uiting in het samen genieten van vis en Spakenburger koek op de jaarlijkse feestdagen. Ook gesprekspartners in de regio geven de bekende vis, koek en lokale feestdagen vaak als eerste associatie met de gemeente Bunschoten. Er is veel oog voor cultuur. Regiopartners en enkele raadsleden ontwaren ook een zekere vasthoudendheid aan de roemrijke geschiedenis, die soms als ‘conservatief’ wordt bestempeld. Vooral het college en de raad leggen de nadruk op de christelijke normen en waarden van de gemeenschap, die door zouden werken in de bestuurscultuur. Regionale gesprekspartners geven aan dat de geloofsbeleving in de gemeente Bunschoten zich onderscheidt van elders (bijv. op Urk) door een zekere lichtvoetigheid en humor.

11

2.1 KWANTITATIEVE ONDERBOUWING VIJF PIJLERS VAN IDENTITEIT VOLGENS DE OMGEVINGSVISIE

Bunschoters hebben een echte doenersmentaliteit De doenersmentaliteit uit zich er volgens de Omgevingsvisie in dat inwoners gericht zijn op ondernemen, mouwen opstropen en snel aan de slag willen.

Beelden – doeners-/ondernemersmentaliteit

Feiten – doeners/ondernemersmentaliteit •

• • • •

Met een netto arbeidsparticipatie van 77,6% is Bunschoten de 13e gemeente van Nederland met de hoogste participatie. Deze is zo’n 4,5% hoger dan het Nederlands gemiddelde. Bunschoten loopt ook voor op buurgemeenten als Baarn en Eemnes. Verreweg de meeste bedrijvigheid in Bunschoten komt uit bedrijfstak handel met 23%. Dit percentage ligt 10% hoger dan het Nederlands gemiddelde. De gemeente beschrijft ‘cake en kibbeling’ als dominante sectoren verwijzend naar de bakkerstraditie, visserij en visverwerkingsindustrie. Ook specialistische zakelijke diensten (14% om 18% in NL) en bouwnijverheid (13% om 10% in NL) zijn goed vertegenwoordigde bedrijfstakken. In 2022 was het aandeel familiebedrijven in de gemeente Bunschoten 29%. Dat percentage is hoog in vergelijking met Nederland (14%) en meer in verhouding met het gemiddelde voor Zeeland (24%) en de Twentse gemeenten (29%).

Bedrijvigheid en ondernemerschap is vooral terug te zien in het handelsprofiel en de hoge arbeidsdeelname, niet zozeer in de hoeveelheid bedrijven of in het aandeel ‘eigen bazen’. • Netto groeit het aantal bedrijfsvestigingen in Bunschoten met 50,2 in 2023. Dit tempo ligt zo’n 13% onder het Nederlands gemiddelde. De snelheid van groei van bedrijvigheid loopt dus iets achter. • Het aantal zzp’ers in de gemeente Bunschoten ligt met 19% iets boven het Nederlands gemiddelde (17%). Buurgemeenten als Baarn en Eemnes laten echter een hoger percentage zzp’ers zien (respectievelijk 22% en 23%). • Er zijn in Q4 van 2024 1328 bedrijfsvestigingen per 10.000 inwoners in Bunschoten. Dit aantal ligt zo’n 8% lager dan het Nederlands gemiddelde.

•

•

•

• Ontwikkeling netto arbeidsparticipatie (% van de bevolking 15-74jr) 78 76 74 72 70 68 66 64

~4,5% •

2013

2014

2015 2016 Bunschoten

2017 Baarn

2018

2019 Putten

2020 2021 Nederland

2022

74% van inwoners geeft aan dat de ‘manier van doen’ (i.e. doenersmentaliteit en ondernemerschap) (heel) sterk bijdraagt aan de eigenheid van de gemeente. Door verschillende gesprekspartners wordt gewezen op de (historische) handelsmentaliteit van de vissers om de ondernemersmentaliteit te duiden. • Bijvoorbeeld: toen de visserij letterlijk opdroogde, gingen ondernemers aan de slag om andere middelen van bestaan te vinden en ontstond er een levendige industrie. Ondernemerschap in de gemeenschap BunschotenSpakenburg laat zich volgens de meeste gesprekspartners dan ook het beste uitleggen als ‘innoverend vermogen’, ‘bij de tijd blijven’, ‘wendbaarheid’, ‘een hoog zelfstartend vermogen’ en ‘weten wat we willen’. Raadsleden zien dit type kenmerken doorwerken in een zeker pragmatisme van de raad, en een constructieve samenwerking. De gemeentelijke organisatie wijst ook op andere associaties met deze drager van identiteit. Er zou een zekere prestatiegerichtheid te ontwaren zijn in de gemeenschap, en als dit begrip wordt toegepast op het contact met inwoners komen ook associaties als ‘eigenwijs’, ‘dwars’ of zelfs ‘verwend’ en ‘we accepteren geen nee’ op bij de doenersmentaliteit. Regionale gesprekspartners hebben geen directe associaties met dit aspect van identiteit of concrete voorbeelden waar de doenersmentaliteit zich in zou uiten.

2023

12

2.1 KWANTITATIEVE ONDERBOUWING VIJF PIJLERS VAN IDENTITEIT VOLGENS DE OMGEVINGSVISIE

Bunschoters zijn praktisch Het praktische gemeenschapskarakter wordt in de Omgevingsvisie niet uitgebreider geduid. We verwachten dat dat tot uiting komt in de startkwalificaties die inwoners behalen en de verhouding praktisch-opgeleid versus theoretisch opgeleid.

Feiten – Bunschoters zijn praktisch Het percentage inwoners met een startkwalificatie (diploma) is met 65,4% relatief laag. Bunschoten staat hiermee op de 334e plek van alle 342 gemeentes. Buurgemeentes Baarn en Eemnes scoren een stuk hoger. De beroepscomplexiteit is in Bunschoten is relatief lager dan in de rest van Nederland. Vooral het % werkenden met een baan van middellage complexiteit (e.g. kapper, slager, handhaver) is relatief hoger. De gemeente heeft een verwachte leerlingengroei van 23% tot 2037. Hoewel de meeste bedrijven in Bunschoten in de sector handel opereren, vallen verreweg de meeste banen in de industriesector. Liefst 41,1% van de banen in Bunschoten is uit deze sector, ten aanzien van slechts 15,5% in Nederland.

•

•

• •

Aandeel praktisch, middelbaar en theoretisch opgeleiden (van totale bevolking)

>

Soest Eemnes Bunschoten Baarn Amersfoort 0

20

40

60

Praktisch onderwijsniveau (%)

80

100

120

Middelbaar onderwijsniveau (%)

Theoretisch onderwijsniveau (%)

Beelden – Bunschoters zijn praktisch •

•

De gemeentelijke organisatie schetst dat de praktische aard zich ook uit in een zekere properheid in het straatbeeld: er wordt snel opgeruimd en de lat voor de voortuintjes ligt hoog. Raadsleden herkennen die properheid. Door gesprekspartners in de regio worden deze karaktertrekken niet aangehaald of onderbouwd.

Ontwikkeling inwoners met een startkwalificatie (mbo 24, havo, vwo of verder) diploma, % vd bevolking) 80% ~14%

70% 60% 50% 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

Bunschoten

Baarn

Eemnes

13

2.1 KWANTITATIEVE ONDERBOUWING VIJF PIJLERS VAN IDENTITEIT VOLGENS DE OMGEVINGSVISIE

Bunschoters hechten waarde aan vrijheid en autonomie Vrijheid en autonomie in de Omgevingsvisie: Er is een voorkeur voor (economische) zelfredzaamheid en afstand tot overheidsbemoeienis. Inwoners hebben een eigen mening.

Feiten - zelfredzaamheid • • • •

• •

Het mediaan vermogen van Bunschoten ligt zo’n € 130.000 hoger dan in de rest van Nederland. Zoals we onder de ‘doenersmentaliteit’ al noemden is 19% van de werkende beroepsbevolking zzp’er, iets hoger dan het NL gemiddelde (13%). Uit de CBS Monitor Brede Welvaart ‘later’ blijkt dat de gemiddelde schuld per huishouden – hoewel relatief constant – bijna 30.000 euro hoger ligt in Bunschoten vergeleken met het NL gemiddelde. 7,2% van alle huishoudens in de gemeente kampt met problematische schulden. Daarmee behoort Bunschoten in het laagste kwartiel van alle gemeenten in Nederland – in 75% van de gemeenten ligt dit aandeel dus hoger. Het Integraal Beleidskader Sociaal domein geeft ook aan dat er de afgelopen jaren minder gebruik is gemaakt van professionele schuldhulpverlening. 73% van Bunschotenaren ‘regelt gemakkelijk zelf hulp als dat nodig is’. Dat is ongeveer gelijk aan het NL gemiddelde van 75%. In september 2024 ontving 2,2% van de huishoudens in Bunschoten een bijstandsuitkering, ten opzichte van 4,4% landelijk gemiddeld. Sinds 2011 is dit echter gestaag opgelopen van 1,5% naar nu 2,2%. Het gemiddelde voor matig stedelijke gemeenten zoals Bunschoten bleef in die periode iets stabieler.

Beelden - zelfredzaamheid •

•

•

Kunt u op eigen kracht deelnemen aan het maatschappelijk leven (Burgerpeiling 2023)

Aantal inwoners met een bijstandsuitkering (x 1.000) (CBS 2024)

Economische zelfredzaamheid hebben inwoners hoog in het vaandel, zo stellen medewerkers van de gemeente Bunschoten. Privébezit en je eigen broek op kunnen houden gelden als groot goed en (economische) status is belangrijk voor inwoners. Medewerkers geven ook aan dat zelfredzaamheid soms belemmerend werkt voor een productief samenspel tussen gemeentelijke organisatie, bedrijven, zorg- en welzijnsinstellingen en inwoners. Inwoners gedragen zich dan ‘dwars’ in het contact met de gemeente of geven aan geen overheidsbemoeienis te willen in hun persoonlijke levenssfeer. Medewerkers en raadsleden zien vooral in de samenwerking in het sociaal domein dat de gemeente behoefte heeft om een aantal onderdelen van het zorgaanbod zelf in te richten of juist lokale specificaties in het aanbod regionaal af te dwingen. Het aanbod van identiteitsgerichte zorg en de mogelijkheid om strenger te sanctioneren bij onmin in de relatie tussen cliënt en medewerker vormen daarvan naar verluid voorbeelden.

14

2.1 KWANTITATIEVE ONDERBOUWING VIJF PIJLERS VAN IDENTITEIT VOLGENS DE OMGEVINGSVISIE

Bunschoters hechten waarde aan vrijheid en autonomie Feiten – vrijheid en onafhankelijkheid •

•

•

In de periode 2012-2021 heeft Bunschoten relatief midden en conservatief gestemd op de linksrechts en progressief-conservatief as. Daarbij wordt beperkte overheidsinmenging en economische vrijheid traditioneel gezien als rechtse thema’s. De laatste twee gemeentelijke verkiezingen laten zien dat een conservatief middenrechtse coalitie van christelijke en liberale partijen de overhand in de gemeente heeft. De samenstelling van raad en college zijn relatief stabiel over de jaren heen. Het coalitieakkoord 2022-2026 benadrukt de behoefte aan bestuurlijke zelfstandigheid. “Zelfstandigheid van de gemeente blijft een kernwaarde en uitgangspunt. Zelfstandigheid van Bunschoten geeft ruimte aan onze eigenheid, identiteit en onderscheidenheid.”

Ontwikkeling stemgedrag Bunschoten

Ontwikkeling stemgedrag laatste

to.v landelijk gemiddelde in

twee gemeenteraadsverkiezingen

Tweedekamerverkiezingen 2012-2021

(vlnr: 2018, 2022)

Beelden – vrijheid en onafhankelijkheid •

•

•

•

•

•

Diverse bestuurlijke en ambtelijke gesprekspartners geven aan dat Bunschoten dan wel een eigengereid ‘gallisch eiland in de groene zee (van weilanden)’ mag zijn, maar dat de samenleving zeker niet te karakteriseren is als ‘afgehaakt Nederland’ – gebieden waar inwoners de overheid wantrouwen en zich als gevolg daarvan afsluiten van het maatschappelijk leven. Het stabiele politieke klimaat wordt daarvoor als verklaring aangehaald. Alle regionale gesprekspartners onderschrijven deze pijler van de Bunschotense identiteit. Zij geven aan dat de hang naar autonomie en eigenheid weerklinkt in de bestuurlijke en ambtelijke dialoog met de gemeente Bunschoten, en dat zij dat gezien de historie van de gemeente terecht vinden. Enkelen geven aan dat het soms lijkt alsof de gemeente Bunschoten het liefst alle opgaven ‘afdoet’ op de gemeentelijke schaal (in plaats van de regionale). Regiopartners verschillen van mening over de opvatting of Bunschoten al dan niet naar binnen gekeerd is. De gemeentelijk ombudsman – in positie om als onafhankelijk orgaan klachten tegen de overheid in behandeling te nemen - heeft aangegeven dat er in het afgelopen jaar geen meldingen of contactverzoeken zijn gedaan vanuit de gemeente Bunschoten. Vrijheid en autonomie lijkt zich dus niet te uiten in openlijke conflicten tussen overheid en inwoners.

Enkele raadsleden twijfelen over de mate waarin de gemeente in staat is om mee te bewegen met maatschappelijke ontwikkelingen. De sterke identiteit van de gemeente en de gemeenschap en vooral de hang naar autonomie zou beweging kunnen afremmen. Niemand trekt de bestuurlijke zelfstandigheid van de gemeente Bunschoten of de noodzaak daartoe in twijfel.

Ik regel/organiseer gemakkelijk zelf hulp als dat nodig is (Burgerpeiling 2023)

15

Bunschoters zijn direct Directheid: Men communiceert open en direct. Zijn nuchter, houden niet van moeilijk doen en zijn vastberaden.

Feiten - directheid •

•

Bunschoters stellen zich in contact met de gemeente bovengemiddeld positief op. Communicatie- en uitvoeringsstatistieken verwijzen naar directheid. • 77% van inwoners ‘kreeg wat ze wilden’ in de omgang met de gemeente. • Communicatie en voorlichting van de gemeente wordt gemiddeld met een 6,85 beoordeeld, tegen gemiddeld 6,33 in Nederland. We hebben geen inzicht in (de ontwikkeling van) het aantal klachten dat inwoners tegen de gemeente indienen. Zoals al gesteld gaf de Ombudsman aan geen klachten vanuit de gemeente Bunschoten te hebben behandeld.

Beelden •

• •

Medewerkers van de gemeente associëren de directheid van inwoners ook met zwart-wit denken, een gehaaste of ongeduldige houding richting de gemeente, hoge verwachtingen van wat de gemeente voor hen kan bereiken en een wat zakelijke, soms harde opstelling in de communicatie. Gesprekspartners uit de regio geven aan dat de gemeente Bunschoten zich als een constructieve gesprekspartner opstelt en herkennen de directheid niet van de regionale tafels. Raadsleden zien deze (mogelijke) drager van identiteit niet vertaald in de werksfeer en discussies in de gemeenteraad. Er wordt wel gewezen op de sportiviteit van inwoners van de gemeente die ook voelbaar zou zijn in de dynamiek in de gemeenteraad.

Bron: Burgerpeiling 2023 (https://www.waarstaatjegemeente.nl/viewer/report?id=wsjg_bp&inp_geo=gemeente_313);

16

2.1 KWANTITATIEVE ONDERBOUWING VIJF PIJLERS VAN IDENTITEIT VOLGENS DE OMGEVINGSVISIE

Bunschoters zijn direct en kennen een sterke sociale verbondenheid Sterke sociale samenhang: Vrijwilligerswerk en betrokkenheid zijn kenmerkend. Er is een groot ‘ons-kent-ons’ gehalte.

Feiten - sociale cohesie en vertrouwen • • •

76% van de Bunschotenaren in 2023 vindt dat buurtbewoners altijd voor elkaar klaarstaan, ten opzichte van 66% in de rest van Nederland. Dit percentage blijft relatief stabiel sinds 2015. In 2023 zijn Bunschotenaren positief over de omgang met de buurt. 81% geeft aan op een prettige manier met elkaar om te gaan en 75% vindt zijn/haar buren te vertrouwen. 72% van de Bunschotenaren levert naastenzorg (NL: 66%).

Feiten - maatschappelijke betrokkenheid • • •

Bunschotenaren zijn zeer maatschappelijk betrokken in vergelijking met de rest van Nederland. 73% is aangesloten bij een vereniging (NL: 63%), 50% doet vrijwilligerswerk (NL:43%) en 72% levert naastenzorg (NL66%). Bunschotenaren geven de samenwerking met inwoners en organisaties en de mate waarin zij betrokken worden bij de totstandkoming en uitvoering van beleid een 6,55 – een half punt hoger dan het Nederlands gemiddelde. Tussen 2015-2021 is het percentage ‘weerbare’ inwoners met het vermogen tot maatschappelijke participatie, geslonken met zo’n 10% tot 42%. Dat percentage komt onder het Nederlands gemiddelde (45%) en het gemiddelde van matig stedelijke gemeenten (48%) te liggen.

Beelden • • • • • • •

Medewerkers van de gemeente vinden dat de sociale cohesie zich uit in meelevendheid en een sterk accent op hulpverlening vanuit familie en kerk. Volgens hen is een keerzijde dat inwoners die afwijken van de norm niet gemakkelijk worden geaccepteerd en het label ‘vreemden van buiten’ kunnen krijgen. Betrokkenheid bij de gemeenschap als geheel zien gemeentemedewerkers niet direct terug in het samenspel met inwoners. Er zijn nauwelijks gemeenschapsinitiatieven (als energiecorporaties) en er zou een ‘NIMBY-mentaliteit’ heersen. Sommige bestuurders en raadsleden hebben de indruk dat gemeenschapszin te weinig wordt geaccommodeerd door de gemeentelijke organisatie, bijvoorbeeld doordat betrokken inwoners of stichtingen niet voldoende aan de voorkant van een beleidsproces worden betrokken. De familiaire cultuur in de gemeenschap wordt door enkele regiopartners aangeduid als een zekere mate van cliëntalisme, dat een stempel zou drukken op het samenspel tussen gemeente en inwoners maar niet leidt tot een gebrek aan zelfkritisch vermogen of een open houding naar de regio. Bestuurlijk is er de perceptie dat familienetwerken door ontkerkelijking verder zullen verstevigen als drager van het sociaal weefsel. Dat vraagt in de toekomst mogelijk om een transitie in het denken over het leveren van zorg- en welzijnsondersteuning voor een vergrijzende bevolking.

Er wordt door medewerkers, bestuurders én raadsleden getwijfeld aan de manier en richting van de ontwikkeling van de sociale verbondenheid in de gemeente – sommigen schatten in dat de effecten van ontkerkelijking groot zijn, anderen benadrukken dat ‘omzien naar elkaar’ diep in het DNA van de samenleving zit en zich ook vertaalt naar de werksfeer in de raad.

17

Wat vinden inwoners?

Hoe mensen met elkaar omgaan en zich verbonden voelen (bijv. gastvrijheid, 2 directheid, sociale verwachtingen) (n = 477)

Inwonersenquête

Verbindende visie en manier van doen van de gemeenschap (bijv. karakteristieken als doenersmentaliteit, ondernemerschap) (n = 465)

4

22

74

Gezamenlijke cultuur en tradities (bijv. evenementen, gebruiken, symbolen, vlaggen, sport) (n = 478)

4

22

74

Sportieve identiteit (bijv. de aanwezigheid van sportverenigingen, sportevenementen) (n = 476)

7

20

74

Kenmerkend landschap en omgeving (bijv. open ruimte, water, landbouw, fietsroutes, typische architectuur) (n = 481)

4

25

71

Traditioneel handwerk en oude beroepen (bijv. visserij, klederdracht, handwerk) (n = 483)

8

24

69

Manier van communiceren (bijv. directheid, gebruik van spreektaal of dialect) (n = 478)

5

27

68

Religie en levensbeschouwing (bijv. invloed van geloofsgemeenschappen, normen en waarden) (n = 476)

9

25

66

Gedeelde geschiedenis (bijv. historische gebeurtenissen, gemeenschappelijke achtergrond) (n = 478)

4

30

65

Eet- en drinkcultuur (bijv. streekproducten, lokale specialiteiten, eetgewoonten) (n= 477)

6

30

65

0%

20%

Uit de inwonersenquête blijkt dat liefst 80% gastvrijheid, directheid en sociale verwachtingen vindt (heel) sterk vindt bijdragen aan de eigenheid van de gemeente. Deze karakteristiek wordt het vaakst genoemd uit alle karakteristieken. Alle gesuggereerde dragers van identiteit worden door inwoners bijna evenzeer bevestigd en de mate waarin inwoners de karakteristiek vinden bijdragen aan identiteit verschilt niet veel - de minst populaire drager van identiteit (de eet- en drinkcultuur) vindt 15% van de respondenten minder sterk bijdragen dan de meest populaire drager van identiteit. Dragers van identiteit die het minst worden herkend door inwoners zijn religie en levensbeschouwing (9% vindt dat die niet bijdragen aan de identiteit) en het traditionele handwerk en de oude beroepen (8%). Naam van de gemeente. 80% van respondenten vindt dat de naam BunschotenSpakenburg het beste past bij het imago van de gemeente dan het huidige ‘Bunschoten’. Welke naam dekt volgens u het beste de gemeentenaam als het gaat om onze identiteit en ons imago? (n = 483)

5

0%

15

10%

Anders

80

20%

30%

40%

50%

De gemeente Bunschoten

60%

70%

80%

90%

100%

De gemeente Bunschoten-Spakenburg

Draagt helemaal niet bij

18

80

40%

Draagt een beetje bij

60%

80%

100%

Draagt (heel) sterk bij

18

Wat vinden inwoners? Beelden straatactie - inwoners

De trots op de lokale cultuur en geschiedenis komt sterk tot uiting in gesprekken met inwoners. Velen geven aan nooit meer weg te willen uit deze gemeenten, onder andere vanwege het historische karakter van het centrum, de Spakenburgse dagen, het ‘ons-kent-ons’-gevoel en de prettige dorpssfeer. Dit zouden veel inwoners richting de toekomst toe willen behouden. Voor vooral oudere generaties staat de zondagsrust hoog in het vaandel. De sociale samenhangt wordt als sterk omschreven, al geven sommige inwoners ook aan dat het óók in Bunschoten onder druk staat en dat men hieraan moet blijven werken. Het verenigingsleven is rijk en mensen helpen elkaar, al geven sommige ondernemers aan dat het onderling nog wel verbetering mogelijk is in de onderlinge samenwerking. De wens om meer evenementen (passend bij de identiteit van de gemeente) te organiseren wordt door meerdere mensen uitgesproken, al vinden sommigen het behoud van wat rust ook belangrijk. Op dit vlak bijten de wensen elkaar soms. De inwoners van deze gemeente zijn opvallend tevreden over hun gemeente, en hebben relatief weinig wensen richting de gemeente. Het lijkt er dus op dat de verwachtingen díe ze hebben, dat die over het algemeen worden vervuld óf dat ze de problemen die ze ervaren liever zelf ter hand nemen.

Beelden straatactie - recreanten

De gemeente trekt recreanten vooral door de gezelligheid, de omvangrijke markt, de historische haven, leuk winkelaanbod en eetgelegenheden. De sfeer wordt als gemoedelijk, authentiek en levendig omschreven. Vrijwel iedereen zou het aanraden aan vrienden of familie.

19

2.1 ONDERBOUWING VIJF PIJLERS VAN IDENTITEIT VOLGENS DE OMGEVINGSVISIE

Onze analyse: de vijf pijlers van identiteit uit de Omgevingsvisie zijn goed te onderbouwen en tonen slechts lichte ontwikkelingen Cijfers én beelden zijn grotendeels eenduidig over de karakteristieken van de Bunschotense identiteit. Maar: de unieke identiteit van gemeente en samenleving is vooral ook gelaagd, complex en laat zich op tal van manieren interpreteren. De ontwikkeling of ‘ontwikkelbaarheid’ van de Bunschotense identiteit laat zich juist door haar unieke karakter daarom lastig duiden. Hieronder schetsen we de onderbouwing van de vijf pijlers van identiteit en de contouren van feitelijke ontwikkelingen die zich daarin lijken af te tekenen. Bunschoters zijn trots op de lokale cultuur en geschiedenis

Bunschoters hechten waarde aan vrijheid en autonomie

De conclusie dat inwoners trots zijn op hun lokale cultuur en geschiedenis wordt grotendeels ondersteund door de gegevens. Er is een sterke verbondenheid met historisch erfgoed, tradities en religieuze identiteit, en er wordt waarde gehecht aan het behoud ervan. Sommige betrokkenen zien meer potentie om het unieke karakter als commercieel/recreatief ‘uithangbord’ naar buiten te benutten.

Hoewel Bunschotenaren een stevig eigen vermogen hebben, tekenen zich een aantal ontwikkelingen af die doen vermoeden dat de financiële zelfredzaamheid van inwoners afneemt. Jonge inwoners zijn minder dan gemiddeld zelfredzaam, oudere inwoners juist vaker. Onder de trots op de (religieus-)culturele identiteit erkenden we ook al het breed gedragen beeld dat zelfredzaamheid dankzij het kunnen terugvallen op de eigen kerkelijke gemeenschap mogelijk afneemt als gevolg van de ontkerkelijking. Zelfredzaamheid als drager van de identiteit van de gemeenschap in de gemeente Bunschoten wordt wel breed erkend in de regio.

Bunschoters hebben een doeners-/ondernemersmentaliteit Met onze analyse van bedrijfstakken, indicatoren van ondernemerschap en arbeidsparticipatie kunnen we deze drager van identiteit feitelijk onderbouwen. Wel zouden we verwachten dat een doenersmentaliteit leidt tot een stevige ondernemerscultuur en een groeiend aantal bedrijven. Dat zien we niet terug in de ontwikkeling van bedrijvigheid in de gemeente Bunschoten, die iets achterloopt op het Nederlands gemiddelde.

Waardering voor economische vrijheid en onafhankelijkheid van overheidsinstanties is zichtbaar in de politieke voorkeuren van inwoners die zich uiten in stemgedrag. Autonomie vertaalt zich in het bestuurlijke domein naar het principe van bestuurlijke zelfstandigheid. In het contact met inwoners blijft de gemeentelijke organisatie waarschijnlijk te maken hebben met inwoners die enerzijds hechten aan privacy maar zich niet volledig van de overheid zullen afkeren.

Bunschoters zijn praktisch

Bunschoters zijn direct en kennen een sterke sociale verbondenheid

Deze drager van identiteit kunnen we goed onderbouwen met de trendmatige ontwikkeling van behaalde startkwalificaties en de verhouding praktisch-theoretisch opgeleiden in de gemeente Bunschoten ten opzichte van regiogemeenten. Beelden bevestigen wel dat de praktische volksaard zeker niet alleen in het werkzame leven van inwoners tot uiting komt, maar ook doorwerkt in de organisatiecultuur en de verwachtingen die inwoners hebben van o.a. het beheer van de openbare ruimte.

Directheid laat zich het lastigst cijfermatig onderbouwen: het ‘zwart-wit denken’ van inwoners dat ermee samenhangt zien we niet terug in de bovenmatig positieve manier waarop inwoners rapporteren over hun contact met de gemeente of in dominante beelden van onze gesprekspartners. Wel in de organisatiecultuur (zie hoofdstuk 3).

De sociale cohesie in de Bunschotense samenleving tekent zich stevig af in de cijfers: het kerken verenigingsleven bloeit duidelijk meer dan elders in Nederland en inwoners kunnen terugvallen op stevige familiebanden. Maatschappelijke betrokkenheid binnen deze weefsels lijkt ook zeer sterk ontwikkeld, maar verschillende gesprekspartners wijzen op een gebrek aan collectieve actie op eigen initiatief voor de héle gemeenschap. En steeds minder inwoners zijn ook in staat om zo’n 20 maatschappelijke bijdrage leveren, zo luiden de cijfers.

2.2 VERSCHILLEN TUSSEN KERNEN

Verdieping: de gebiedsidentiteit van de kernen lijkt niet veel te verschillen, maar we zien wel verschillende opgaven (Voormalige) kern

Omschrijving (uit omgevingsvisie)

Onderlinge verschillen

De oude kernen Bunschoten en Spakenburg zijn door de diverse nieuwere wijken aan elkaar gegroeid. De industriële bedrijvigheid is groot. De metaalindustrie is een van de grootste werkgevers, maar ook de branches waar brood, koek, gebak, vis, betonwaren etc. geproduceerd worden bieden veel werkgelegenheid.

De arbeidsdeelname (73%) is hier vergelijkbaar met andere wijken, maar de gemiddelde huishoudensgrootte (2,6) is relatief hoog. Het gebruik van WMO-voorzieningen (40 per 1000 inwoners) is lager dan in Spakenburg en De Haar, en opvallend is dat huishoudens zonder kinderen 29% beslaan, iets minder dan gemiddeld.

Het centrum van Spakenburg kent een rijke archeologische en cultuurhistorische waarde. De ontstaansgeschiedenis is te zien in het huidige stratenpatroon en de bebouwing. De historische visserswoningen nabij Weikamp zijn ook nog intact, evenals het onderscheid tussen de organische gegroeide bebouwing en de latere (planmatige) inbreidingslocaties. Het centrum wordt nog steeds gebruikt om te wonen.

Spakenburg heeft het hoogste aantal meldingen van overlast (200 per 1000 inwoners). Het aandeel lage opleidingsniveaus (34%) is hier ook het hoogst, en de gemiddelde huishoudensgrootte (2,3) is lager dan in andere kernen. De leefbarometerscores zijn stabiel, maar vrijwilligerswerk (28%) is consistent met Bunschoten.

Eemdijk is een dorpskern waar wonen de voornaamste activiteit is. Kenmerkend voor het oude woongebied is de sterk afwisselende en onregelmatige bebouwing ten gevolge van de oorspronkelijk agrarische erven in het dorp. Deze functie is inmiddels veelal vervangen door een woonfunctie.

Eemdijk onderscheidt zich door een relatief hoger aandeel huishoudens met kinderen (46%) en de laagste meldingen van overlast (36,8 per 1000 inwoners). Het gebruik van WMOvoorzieningen (30 per 1000 inwoners) is het laagst, en het aantal ernstig eenzamen (9%) is net iets lager dan in andere wijken.

Buurtschap Zevenhuizen is een dorpslint met een overwegend agrarische functie met nevenactiviteiten. De agrarische functie betreft overwegend varkenshouderijen. Verder zijn de nevenactiviteiten onder andere horeca, vergaderlocaties en wonen voor ouderen.

De Haar springt eruit met een relatief hoge arbeidsdeelname (76%). Het aantal huishoudens zonder kinderen (21%) is het laagst van alle wijken, terwijl huishoudens met kinderen (50%) hier het hoogste aandeel hebben. Ook zijn de AOW-uitkeringen per 1000 inwoners (227,3) significant hoger dan in de andere wijken, wat duidt op hogere vergrijzing.

Bunschoten

Spakenburg

Eemdijk

Zevenhuizen (‘de Haar’)

21

2.2 Demografische ontwikkelingen en voorzieningen in Bunschoten

2. De identiteit van Bunschoten, Publieke waarde

2.2 VOORZIENINGEN EN DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN BUNSCHOTEN

De demografische ontwikkeling in Bunschoten kenmerkt zich door vergrijzing en meer verhuizers van buiten de gemeente Feiten •

•

•

De Bunschotense bevolking groeit. De verwachte bevolkingsgroei tot 2050 is ~+0,6% per jaar, wat neerkomt op een jaarlijkse toename van zo’n 130 inwoners. Dat percentage komt overeen met de groei tussen 2000-2020, wat jaarlijks +0,7% bedroeg. De bevolking in Bunschoten groeit per 2050 harder (~+17%) dan in buurgemeentes Baarn (~+4%) en Putten (~-10%). Ook groeit de bevolking sneller dan het Nederlands gemiddelde per 2050 (~+9%) De demografie van de gemeente verandert. Vooral de groep 65+’ers neemt, overeenkomend met de Nederlandse trend, toe van 16,4% in 2020 naar 25,5% in 2050. Dat betekent een hoger percentage ouderen in de gemeente ten opzichte van andere leeftijdsgroepen. Dit percentage groeit sneller door dubbele vergrijzing: inwoners worden ouder, én inwoners leven steeds langer. - De grijze druk neemt dus flink toe. Waar de grijze druk in 2000 15% en in 2020 29% bedroeg, zal de grijze druk in 2050 toenemen tot 49% - vergelijkbaar aan de Nederlandse prognose. - De groene druk blijft volgens de prognose relatief stabiel, welke in 2020 45% bedroeg zal naar verwachting in 2050 44% blijven. Het aantal ‘nieuwe’ Bunschoters stijgt. • Het aantal inwoners dat zich jaarlijks vestigt in de gemeente is sinds 2010 licht toegenomen met zo’n 5%. Er verhuizen nu jaarlijks zo’n 22 per 1000 nieuwe inwoners naar Bunschoten. Ook het aantal wegverhuizers uit de gemeente neemt licht toe.

• Er wonen meer inwoners met een migratieachtergrond in de gemeente. Sinds 2010 is dit percentage van 7% naar 12% gestegen.

Beelden • •

De vergrijzingsproblematiek wordt ambtelijk en bestuurlijk geduid als de grootste opgave waar de gemeente Bunschoten tot 2040 voor staat. Regiopartners hebben niet de indruk dat deze opgave voor Bunschoten groter is dan voor de eigen gemeente of elders in de provincie Utrecht. Zij wijzen wel op het assimilatievraagstuk dat in hun optiek ontstaat door de instroom van nieuwe inwoners ‘van buiten’. Hoewel Bunschoten door de regio wordt gekarakteriseerd als gastvrij is er volgens een aantal partners het risico dat nieuwe inwoners toch ‘vreemden’ blijven.

Aantal inwoners (x1000) per leeftijdsgroep, 2000-2050

~1,6x

Jaarlijks aantal verhuisde personen Bunschoten (per 1000 van de gemiddelde bevolking) 80 70 60 50 40

Binnen gemeente verhuisd Gevestigd in gemeente

30 20 10

0

23

2.2 VOORZIENINGEN EN DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN BUNSCHOTEN

Omgevingsvisie: welke keuzes maakt Bunschoten om de demografische ontwikkelingen het hoofd te bieden? De Omgevingsvisie noemt drie uitdagingen ten gevolge van vergrijzing: (aanpassingen aan huizen door langer thuiswonen; vraag naar locaties voor nieuwe zorgconcepten; vraag naar nabije(re) en toegankelijkere leefvoorzieningen. Die worden vertaald naar drie kernambities:

Iedereen doet mee in Bunschoten We willen een werkelijk inclusieve samenleving zijn waarin iedereen meedoet. Onze leefomgeving is daarop ingericht.

Het Boegbeeld van het Eemland We versterken de kwaliteiten van het unieke karakter van onze gemeente, binnen de bebouwde kom en buiten in het open landschap, met voldoende karakteristieke woningbouw voor alle doelgroepen, leefbare wijken en een aantrekkelijk ondernemersklimaat. Samen Toekomstbestendig Als rentmeester voor toekomstige generaties, zorgen we een voor duurzaam Bunschoten op een manier die past bij onze gemeente. We maken onze keuzes in overleg met de samenleving en zorgen voor een evenredige verdeling van lusten en lasten.

Bunschoten zet in op toegankelijke voorzieningen, ontmoetingsplekken en initiatieven die mensen met elkaar verbinden. De gemeente ondersteunt vrijwilligerswerk, stimuleert inclusieve werkgelegenheid en investeert in laagdrempelige zorg en ondersteuning. Onderwijs en sport krijgen extra aandacht om iedereen actief te laten deelnemen. Samenwerking met maatschappelijke organisaties en inwoners staat centraal om behoeften vroeg te signaleren en oplossingen op maat te bieden. Met deze aanpak zorgt Bunschoten ervoor dat iedereen kan meedoen en zich thuis voelt in de gemeenschap.

Bunschoten behoudt haar dorpskarakter met kleinschalige, groene wijken en erfgoedbescherming. De infrastructuur blijft veilig en toegankelijk voor alle weggebruikers. Sport en recreatie krijgen ruimte met sportparken en Spakenburg als watersportdorp. Het buitengebied blijft open en agrarisch, met duurzaam ingepaste nevenactiviteiten. Ondernemers profiteren van moderne bedrijventerreinen en een sterke arbeidsmarkt. De agrarische sector blijft een economische pijler. Samenwerking met regionale partners versterkt de toekomstbestendigheid. Als zelfstandige gemeente borgt Bunschoten haar bestuurskracht en financiële stabiliteit. Bunschoten zet zich in voor een duurzame toekomst door als rentmeester van de leefomgeving te handelen en samen te werken met inwoners en partners. De gemeente streeft naar een toekomstbestendige economie die bestand is tegen extreem weer en waarin natuur en een gezonde leefomgeving worden gewaardeerd. Er is voldoende voedsel, materialen, water en duurzame energie, met een focus op zelfvoorziening. Verduurzaming gaat hand in hand met een eerlijke verdeling van lusten en lasten, waarbij financiële participatie van de samenleving bij projecten belangrijk is. Samenwerking met de provincie Utrecht, regionale gemeenten en ketenpartners is cruciaal om de uitdagingen aan te gaan die de gemeentegrenzen overstijgen.

Door deze gezamenlijke inzet blijft Bunschoten leefbaar voor toekomstige generaties.

24

2.3 VOORZIENINGEN EN DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN BUNSCHOTEN

Voorzieningenniveau: algemeen Beelden

Feiten •

•

De volgende lijst van voorzieningen aanwezig in de gemeente wordt aangehaald in de Omgevingsvisie: • winkels; • scholen en kinderdagverblijven. Er is geen mbo- of hbo-instelling gevestigd in de gemeente; • Zorgcomplexen, met als belangrijkste voorbeeld ouderenzorg- en wooncentrum De Haven. Dit christelijke zorg- en wooncentrum biedt liefdevolle zorg aan ouderen en verzorgt en behandelt meer dan 200 cliënten, voornamelijk in kleinschalige woongroepen. In de directe omgeving, waaronder Baarn en Amersfoort, zijn nog meer zorginstellingen aanwezig. • kerken; • huisartsen, tandartsen, consultatiebureaus en andere zorgvoorzieningen; • inlooppunten en ontmoetingsplekken; • speelplekken; • sportmogelijkheden zoals sportscholen, binnen- en buitensportverenigingen – relatief veel in vergelijking met andere gemeenten; • zwembaden; • maatschappelijke dienstverlening zoals het gemeentehuis; • culturele voorzieningen zoals verenigingsgebouwen, en bibliotheek; • openbaar vervoer.

•

Bestuur, raad en organisatie geven aan dat een aantal wensen voor extra voorzieningen in de gemeente (voornamelijk een nieuwe sporthal, het zwembad) terugkerend de revue passeert.

•

Er wordt in deze doelgroepen breed getwijfeld of er voldoende voorzieningen voor ouderen zijn in de toekomst, met name gecentraliseerde wooncomplexen, levensloopbestendige woningen, (mantel)zorgvoorzieningen en toegankelijke ontmoetingsplekken.

Bunschoten scoort relatief goed op afstand tot voorzieningen. De afstand tot OV is relatief klein met 0,4km. Hiermee bezit Bunschoten de 85 e plaats van 342 gemeentes. Ook de afstand tot sportterrein (0,9km, 87e plek) en de afstand tot basisschool (0,5km, 1e plek) zijn relatief laag t.o.v. het Nederlands gemiddelde. De afstand tot café en openbaar groen zijn iets groter, daar bezit Bunschoten respectievelijk de 237e en 280e plaats van 342 gemeenten.

25

2.3 VOORZIENINGEN EN DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN BUNSCHOTEN

Verdieping: infrastructuur en verbinding met voorzieningen in de regio Feiten •

• •

•

•

Veel particulier vervoer gebeurt nog met de auto, maar alternatieven zoals (elektrisch) deelvervoer en openbaar vervoer "op maat" nemen toe, vaak ondersteund door apps. Er is behoefte aan een optimalisatie van de OVbereikbaarheid (locatie bushalte) van Haarbrug-Zuid. Ook de verbinding naar andere omliggende plaatsen, zoals Baarn en Nijkerk, vraagt aandacht. De frequentie van de lijnbusverbinding staat onder druk. Uit de Burgerpeiling 2023 blijkt dat de tevredenheid over het openbaar vervoer achteruit is gegaan ten opzichte van 2021. De bedrijvenkring stipt aan dat de parkeerplaatsen voor nieuwe bedrijven & ambulante handel een uitdaging is, en dat voldoende oplaadplekken cruciaal worden. Uit het Koersdocument mobiliteit blijkt dat er ambitie is om de U-liner busverbinding tussen Bunschoten en Amersfoort uit te breiden. In de omgeving van Bunschoten is er geen ambitie voor een treinverbinding, terwijl planvorming in andere gemeenten in de regio wel gaande is. Onder de drie strategische uitgangspunten voor ‘werken en ondernemen’ in de Omgevingsvisie is ook de ambitie voor een bereikbare gemeente opgenomen. Beelden

•

•

Vooral door medewerkers van de gemeente en enkele regiopartners wordt gewezen op de opgave van ontsluiting van de gemeente door OV-verbindingen. Zie ook 3.4 – er bestaat de indruk dat Bunschoten op het gebied van mobiliteit een stevigere lobby mag voeren in regionaal en bovenregionaal verband. Enkele medewerkers wijzen op het verband tussen de infrastructurele uitdagingen en het aangaan van de zorgbehoefte die meekomt met de vergrijzing.

Ambitienetwerk 2035 – Koersdocument Regio Amersfoort 2040

26

2.3 VOORZIENINGEN EN DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN BUNSCHOTEN

Als u denkt aan de toekomst: welke onderwerpen verdienen volgens u dan de meeste aandacht van de gemeente? Maximaal drie antwoorden toegestaan (%) (n = 480).

Beelden Inwonersenquête •

Onderwerpen onder de noemer ‘fysieke voorzieningen’ (o.a. wegen, sportvelden, maar ook onderhoud van de openbare ruimte) vinden de meeste inwoners van Bunschoten belangrijker voor de gemeente om aandacht aan te besteden in de

Voorzieningen

Wat vinden inwoners?

Wegen, parken, sportvelden en straatverlichting aanleggen en onderhouden.

67

De gemeente schoon en netjes houden.

64

toekomst dan onderwerpen in het sociaal domein, dienstverlening of de financiële situatie van de gemeente. •

Slechts 32% van de inwoners geeft overigens aan ‘infrastructuur en bereikbaarheid’ een belangrijk thema te vinden voor de gemeente in de toekomst.

•

Uit drie van de voorgelegde dilemma’s blijkt dat inwoners meer waarde hechten aan gerichte voorzieningen voor jongeren en jonge gezinnen (sport, woningen) dan aan

voorzieningen voor ouderen en brede ontmoeting of recreatie. •

Bovendien blijkt uit de resultaten dat inwoners het belangrijk vinden dat de openbare ruimte (pleinen en parken) een ontmoetingsplek voor iedereen vormen, niet specifiek voor jongeren.

•

47

72% vindt ‘zorgen voor genoeg en goede woningen’ een belangrijk thema voor

de toekomst, 60% ‘goede zorg en huisvesting voor ouderen’ •

Inwoners meer laten meedenken.

Uit de open antwoorden op de vraag naar onderwerpen of voorzieningen die in de

Dat de gemeente haar geldzaken goed regelt.

42

Het aanbod van producten en diensten van de gemeente makkelijker online maken (bijv.…

23

Vergunningen geven en controleren of regels worden nageleefd.

19

Hulp bieden bij werkloosheid en het vinden van werk.

7

Geen mening

2 0

20

40

60

80

100

toekomst aandacht vragen komen drie rode draden:

•

Meer woningen bouwen voor ouderen en lokale doorstroming, zonder verlies van groen en open ruimte

•

Betere ondersteuning voor mantelzorgers en passende woonzorg voor ouderen en mensen met een beperking

•

Bouw van een nieuwe sporthal en behoud van goede sportvoorzieningen voor het dorp

27

2.3 VOORZIENINGEN EN DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN BUNSCHOTEN

Wat vinden inwoners? Beelden schoolopdracht HAVO-4

Beelden straatactie - inwoners

Inwoners zijn tevreden met de bestaande voorzieningen, maar zien wel • Uit gesprekken blijkt dat Havo-4 jongeren meer sportvoorzieningen wat ruimte voor verbetering. Er is een grote behoefte aan meer en beter onderhouden speeltuinen en sportvoorzieningen, zoals een nieuw (zoals renovatie van sporthal De Kuil en een buitenzwembad), meer sportcomplex en een buitenzwembad. Wandelroutes en groen en betere betaalbare woonmogelijkheden willen. Er is groenvoorzieningen moeten worden verbeterd, en sommige plekken behoefte aan extra ontmoetingsplekken (zoals chillplekken en zijn te druk. Meer parkeergelegenheid, vooral in het centrum en bij voorzieningen, wordt als noodzakelijk gezien. Ook verbetering van de buurthuizen), meer jongerenwerkers, activiteiten, een bioscoop en verkeersveiligheid- en ontsluiting en van het openbaar vervoer wordt als betaalbare horecagelegenheden. wenselijk gezien. • Investeringen in sportplaatsen en -hallen worden daarbij het vaak genoemd.

Voor ouderen is er vraag naar meer seniorenwoningen en activiteiten om eenzaamheid tegen te gaan. Voor jongeren en jonge gezinnen zijn er meer starterswoningen en sociale huurwoningen nodig. Lokale inwonersmoeten voorrang krijgen bij huisvesting. Daarnaast willen inwoners meer openbare toiletten en beter straatonderhoud.

Beelden straatactie - recreanten Bezoekers waarderen de gratis parkeermogelijkheden, de gezellige terrassen en het brede winkelaanbod in Spakenburg. Tegelijkertijd geven sommigen aan dat er te weinig parkeerplekken zijn en dat de haven schoner kan. Ook wordt genoemd dat de visafslag vaker open mag en dat auto’s uit de oude haven zouden kunnen verdwijnen.

28

2.3 VOORZIENINGEN EN DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN BUNSCHOTEN

Onze analyse: brede erkenning voor de vergrijzingsopgave, maar wensen en gemeentelijke ambities voor voorzieningen liggen uiteen De Omgevingsvisie maakt expliciete keuzes om te investeren in voorzieningen om de vergrijzingsopgave ‘op te vangen’ De drie ambities uit de Omgevingsvisie lezen als een strategie om de lokale vergrijzingsopgave te realiseren, en de ambities in de vergrijzingsopgave zijn ook ambitieuzer gesteld dan ambities voor doorontwikkeling van het voorzieningenniveau. Er ligt veel nadruk op voorzieningen die passen bij (gezond) ouder worden en de behoefte van de samenleving van ouderwordende inwoners.

Inwoners (er)kennen de grote vergrijzingsopgave, maar wensen niet alleen maar voorzieningen die daarbij passen

In de inwonersenquête valt vooral op dat meer inwoners kiezen voor thema’s en voorzieningen die passen bij jongere doelgroepen (woningen voor jongeren en jonge gezinnen, liever meer sport dan meer cultuur, ontmoetingsplekken specifiek voor jongeren en niet in de vrije, goed-onderhouden openbare ruimte), terwijl ze ook de opgave van ‘huisvesting en zorg voor ouderen’ (h)erkennen als thema dat de aandacht van de gemeente in de toekomst opeist. Beelden uit de straatactie bevestigen die ambigue houding en de behoefte om op beide evenveel te investeren.

29

2.4 Maatschappelijke opgaven voor de identiteit van Bunschoten

2. De identiteit van Bunschoten, Publieke waarde

2.4 MAATSCHAPPELIJKE OPGAVEN VOOR DE IDENTITEIT VAN BUNSCHOTEN

Extra sociale opgaven die voortkomen uit demografische ontwikkelingen De toenemende grijze druk beïnvloedt de zorgbehoefte van inwoners. • Wmo cliënten is in 10 jaar van 48 naar 61 clienten per 1000 inwoners gestegen. Hoewel de stijging in lijn met de nationale trend is, is de stijging liefst 27%. De prognose laat iets vergelijkbaars zien: de verwachte stijging van de Wmo per 2028 is 15%. • De grijze druk zal dus leiden tot hogere Wmo kosten en investeringen in geschikte woningen, levensloopbestendige voorzieningen en ondersteunende diensten (o.a. ook voor mantelzorgers) Een mitigerende factor voor de toenemende zorgkosten in Bunschoten is de sterke sociale cohesie en de inzet (Integraal Beleidskader Sociaal Domein) om binnen de gemeenschap in zorgbehoefte te voorzien. De ontwikkelingen in de Burgerpeilingen 2021-2023 geven een indruk van veranderingen in dit aspect van identiteit, met mogelijke invloed op het zorgaanbod: • Kerken vormen minder het sociale hart van de gemeenschap dan een decennium geleden. Toch voelt nog 73% van de inwoners zich lid van een vereniging (waaronder óók een kerk kan vallen) – veel meer dan in gemeenten van gelijke omvang (62%) en Nederland (57%). • Voor bijna alle vormen van burenhulp (behalve het opvangen van kinderen of huisdieren) scoort Bunschoten onder het Nederlands gemiddelde.

Tegelijkertijd is er een stijging in het aandeel inwoners dat vaak mantelzorg aan familie, vrienden of kennissen heeft verleend (32% vs. 16%). Ook hebben meer inwoners vaak hulp verleend aan buren (10% vs. 6%), aandacht gehad voor buren in een zorgwekkende situatie (8% vs. 5%) en vrijwilligerswerk gedaan (23% vs. 18%). Het toenemend aantal ‘nieuwe Bunschoters’ brengt een eigen cultuur mee, wat kan clashen met lokale trots op Bunschotens cultuur en geschiedenis. • Bunschoten kenmerkt zich door haar unieke christelijke en historisch gegronde cultuur. Nieuwe Bunschoters kunnen minder affiniteit hebben met deze cultuur. • Daarnaast blijkt dat, hoewel protestantse kerken hier minder last van hebben dan katholieke kerken, ontkerkelijking in alle gemeentes in Nederland doorzet. Tussen 2012 en 2022 nam het aantal inwoners dat zich tot de protestantse kerk rekent met zo’n 4% af. • Uit het integraal beleidskader sociaal domein blijkt dat Bunschoten ‘staat voor een inclusieve gemeenschap, waarin iedereen zich geaccepteerd en veilig voelt en zichzelf kan zijn’. Ze voert het kaderstellende VN-verdrag Handicap (2016) uit met onder andere inzet op integraal beleid op inclusie en diversiteit, een Lokale Inclusie Agenda waar aandacht wordt gegeven aan anti-discriminatie, toegankelijkheid (fysiek, digitaal en sociaal) en LHBTIQ+.

Hiervoor zijn landelijk en lokaal middelen beschikbaar, deze worden vooral uitgevoerd bij projecten in de buitenruimte. • Het Integraal Beleidskader Sociaal Domein schetst de ambitie om invulling te geven aan de wet inburgering 2021, zodat nieuwkomers goed en snel kunnen integreren in de samenleving. Hierbij wordt zoveel als mogelijk ingezet op duale trajecten: trajecten waarbij taalverwerving wordt gecombineerd met (toeleiding naar) participatie. Inzet zal zijn om een goede binding te creëren tussen statushouders en andere inwoners in Bunschoten. Organisaties in Bunschoten hebben daar een belangrijke en minder vrijblijvende rol in. Aandacht gaat uit naar de mogelijk druk op voorzieningen die wordt veroorzaakt door de verhoogde taakstelling statushouders, zoals het hebben van voldoende (lokaal) nieuwkomersonderwijs. De groene druk is stabiel, waardoor te verwachten valt dat het ook de zorgvraag in de leeftijdscategorie 0-25 zich stabiel ontwikkelt. In paragraaf 3.1 duiden we wel landelijke ontwikkelingen in de Jeugdzorg die neerslaan op de gemeente Bunschoten.

31

2.4 MAATSCHAPPELIJKE OPGAVEN VOOR DE IDENTITEIT VAN BUNSCHOTEN

Woonopgave die voortkomt uit demografische ontwikkeling Bunschoten heeft de ambitie om woningbouw te versnellen… Feiten •