CS 1156776 bijlage BHO Van Amerongenschool 24-5-2020
Tekst van het document
Van Amerongenschool Koningin Wilhelminastraat 1, Bunschoten
Bouwhistorische verkenning met waardestelling
auteur: L. Zaaijer en R. Halverstad Zeist, mei 2020 definitief 1
Bouwhistorische verkenning met waardestelling Van Amerongenschool Koningin Wilhelminastraat 1, Bunschoten
opgesteld in opdracht van gemeente Bunschoten uitgevoerd door Lotte Zaaijer en Rachel Halverstad
2
Colofon
Opdrachtgever gemeente Bunschoten Contactpersoon W. Choufour Opdrachtnemer Bureau Lotte Zaaijer Auteur: ir. L. Zaaijer Scheeperslaan 11 3707 XN Zeist Opdracht Bouwhistorische verkenning met waardestelling Van Amerongenschool Bunschoten Datum Zeist, mei 2020 Versie definitief
3
Objectgegevens
Objectgegevens Adres Koningin Wilhelminastraat 1, Bunschoten Gemeente Bunschoten Provincie Utrecht Kadastraal bekend Bunschoten, K 02882 G Status Gemeentelijk monument Oorspronkelijk functie Schoolgebouw Datering 1930-1939 Architect T. Sikma en P.F. Koops
Luchtfoto, de onderzoekslocatie is gemarkeerd (bron: monumentenregister.nl)
4
Redengevende omschrijving gemeente Bunschoten (waardering): “Het schoolgebouw is van algemeen belang voor de gemeente Bunschoten, vanwege zijn architectuurhistorische, stedenbouwkundige en cultuurhistorische waarden. Deze waarden zijn gelegen in: • Het pand als goed voorbeeld van een schoolgebouw met uitbreiding uit 1930-39. Het pand is een voorbeeld van een samengestelde gangschool; • Het schoolgebouw als voorbeeld van een ingetogen expressionistische architectuurstijl; • De esthetische kwaliteiten van het pand met zijn karakteristieke volume, de evenwichtig ingedeelde gevels en elementen als de dakruiter; • Het schoolgebouw als voorbeeld van het oeuvre van de Amersfoortse architect T. Sikma en van het oeuvre van P.F.
Koops; • De historische, ruimtelijke en functionele samenhang tussen het gebouw en het schoolplein; • De beeldbepalende ligging aan een relatief drukke hoofdas in het centrum van Bunschoten-Spakenburg; • De school als uitdrukking van de historisch-geografische ontwikkeling van het gebied: het is een voorbeeld van de twintigste-eeuwse verdichting van het bebouwingslint langs de Spakenburger Gracht; • De school als tastbare getuige van de ontwikkelingen op onderwijs- en sociaal-religieus gebied in Bunschoten, met name van de emancipatie van de Christelijk Gereformeerde Kerk in Bunschoten; • De gaafheid en de herkenbaarheid van de oorspronkelijke functie, de hoofdvorm, de detaillering en de bouwmaterialen, ondanks latere aanpassingen. Intern zijn de indeling en diverse interieurelementen behouden gebleven. De ruimtelijke relatie met het schoolplein is nog aanwezig; evenals die met het Kolkplein en de groenvoorziening langs de Koningin Wilhelminaweg/Molenweg.”
Inhoudsopgave
Colofon 3 Objectgegevens4 Inhoudsopgave5 1. Inleiding 6 2. Ruimtelijke ontstaansgeschiedenis 7 3. Bouwgeschiedenis 9 4. Bouwhistorische beschrijving 12 5. Waardestelling 26 6. Verantwoording 29 Bijlagen: redengevende omschrijving 30
5
1. Inleiding
Deze bouwhistorische verkenning met waardestelling is uitgevoerd in het kader van herbestemmingsplannen voor de Van Amerongenschool in Bunschoten. Doel van het onderzoek is om een beter inzicht te krijgen van de ontwikkelingsgeschiedenis van het gebouw en van de waarden van de aanwezige bouwelementen. De bouwhistorische verkenning met waardestelling betreft een onderzoek op hoofdlijnen naar de bouw- en gebruiksgeschiedenis van de Van Amerongenschool. Het brengt in kaart welke oorspronkelijke elementen nu nog aanwezig zijn. Op basis van het onderzoek vindt een interne waardestelling plaats die aangeeft welke onderdelen de oorspronkelijke functie het beste illustreren. De waardestelling beoogt het relatieve belang te bepalen van de monumentale waarden van de verschillende onderdelen en aspecten binnen de context van het bouwwerk. Het veldwerk is uitgevoerd door Rachel Halverstad op 30 maart 2020. Er is geen destructief onderzoek verricht. Vanwege de coronacrisis is naast het veldwerk archiefonderzoek en literatuuronderzoek uitgevoerd op basis van de door de opdrachtgever verkregen bouwtekeningen en literatuur. De resultaten van het onderzoek zijn vastgelegd in dit rapport. Het eerste hoofdstuk schetst de ruimtelijke ontstaansgeschiedenis en bouwgeschiedenis.
De volgende twee hoofdstukken beschrijven de huidige situatie van de school (exterieur, de constructie en het interieur), waarbij de onderdelen zo veel mogelijk gedateerd zijn. De waardestelling in het laatste hoofdstuk geeft voor elk gebouwonderdeel aan hoe groot de bouwhistorische waarde is. Een overzicht van de gebruikte literatuur en de geraadpleegde archieven is achterin het rapport opgenomen.
6
2. Ruimtelijke ontstaansgeschiedenis
1.
Topografische kaart 1953, dan staat de Van Amerongenschool voor het eerst getekend, langs de Spakenburger Gracht, ten noorden van het oude centrum 1. Topografische kaart 1963, het gebied aan weerszijden van de gracht wordt verder bebouwd. 2. Topografische kaart 1989, Bunschoten breidt zich uit aan de westzijde. 3. Topografische kaart 2019, de Bikkersweg is doorgetrokken. Bron: www.topotijdreis.nl
De Koningin Wilhelminastraat heette oorspronkelijk Spakenburgerweg Oost. De straat kreeg de nieuwe naam in aansluiting op de aangrenzende nieuwbouwwijk uit de jaren 1930-1950, waar de straten vernoemd zijn naar leden van de Koninklijke familie. De Koningin Wilhelminastraat begint in het zuiden bij het Kolkplein, de voormalige haven van Bunschoten. In het noorden sluit de straat aan op de Kerkstraat. De Koningin Wilhelminastraat loopt evenwijdig aan de Spakenburger Gracht die de haven van Bunschoten verbond met de Zuiderzee en Spakenburg. Aan de westzijde van deze gracht ligt de Molenstraat. De gracht en beide straten vormen van oudsher de hoofdverkeersweg tussen Bunschoten en Spakenburg. Sinds de zeventiende eeuw wordt dit tracé aangeduid met ‘Ongerweges', dialect voor onderweg. Het tracé is pas vanaf het einde van de negentiende eeuw bebouwd geraakt. Door de onderligGebied aan weerszijden van de gracht wordt verder bebouwd. gende kavelstructuur van de oude veenontginningen en de Spakenburger 1 Gracht ontstond een lintbebouwing. Deze bestaat voor het merendeel uit historische lang- en dwarshuisboerderijen en vrijstaande woonhuizen. De meeste boerderijen zijn rond 1900 opgericht. De bouw van de woonhuizen vond plaats vanaf de jaren twintig van de twintigste eeuw.
2
Bouw Van Amerongenschool langs Gebied de Spakenburger Gracht,van tende noorden van hetverder oude bebouwd. centrum aan weerszijden gracht wordt
De voorganger van de Van Amerongenschool stond aan het Kolkplein en vormde samen met de kerk Kostverloren, de pastorie en de onderwijzerswoning het centrum van de Doleantie in Bunschoten, een afsplitsing van de hervormde gemeente. De Doleantie heeft in Bunschoten een grote invloed gehad. Landelijk verloor de Hervormde kerk gemiddeld tien procent van haar leden aan de Doleantie; in Bunschoten hadden de ‘afvalligen’ de meerderheid. Binnen één jaar was er geld in gezameld voor een nieuw kerkgebouw (1890), de school volgde snel daarna (1894).
3
7
4
Uitbreiding westzijde Bunschoten Uitbreiding oostzijde Bunschoten. Aanpassing hoofdweg ten zuiden van de
Bouw
Van A
mero ngens ch
ool la ngs d eS
paken burge r Grac ht
, ten n
2
1
1
oorde n
van h
et ou de
ntrum Zo’n kwart eeuw nadat inceBunschoten de Doleantie plaatsvond bleek ‘Kostverloren’ echter veel te klein te zijn om de Dolerende gemeente te kunnen bevatten. Vandaar dat men in 1913 op het erachter liggende terrein een veel grotere kerk bouwde, die later de ‘Zuiderkerk’ genoemd zou worden. Beide kerken staan nog steeds tegenover elkaar langs het Kostverloren. Eind jaren twintig was ook de school te klein geworden voor het groeiende aantal kinderen. In 1930 is op een door Klaas van Amerongen geschonken grondstuk ten noorden van de Kolk (het historische centrum van Bunschoten) de Van Amerongenschool gebouwd.
Binnen de kaders van dit onderzoek is geen kadastraal onderzoek verricht. Uit vergelijking van de situatietekening uit 1930 en de huidige kadastertekening blijkt dat het perceel zijn oorspronkelijke breedte heeft behouden en is verlengd aan de oostzijde. In de jaren negentig is de Bikkersweg doorgetrokken, een verkeersintensieve hoofdweg. Het schoolplein, dat oorspronkelijk was omheind met hekken en later met bossages, werd toen aan de zijde van de Bikkersweg voorzien van een ‘geluidswal’.¹
3
2 1. 2. 3. 4. 1. 8
Situatietekening 1929, T. Sikma (bron: gemeente Bunschoten). Nr. 1=oude locatie, Nr. 2=nieuwe locatie. Huidige kadastertekening met Van Amerongenschool (rode stip) Voormalige Van Amerongenschool uit 1894 aan Kostverloren (bron: beeldbank Bunschoten Erfgoed) Nieuwe Van Amerongenschool uit 1930 aan de Koningin Wilhelmiastraat. A. ter Beek 1989
4
3. Bouwgeschiedenis
Bolster school 1928. Zes lokalen, andere verdeling, zelfde vensters, grotere piron. Schilddak ipv zadeldak.
De huidige Van Amerongenschool is in vijf bouwfases tot stand gekomen. De oudste kern dateert uit 1930 en 1939. In 1974, 1990-1991 en 20042005 is het schoolgebouw verbouwd en uitgebreid.
Bouwfase 1: 1930
De huidige Van Amerongenschool is ontworpen door de Amersfoortse architect T. Sikma (1891-1981) in een ingetogen expressionistische stijl. De school werd in 1930 gebouwd. De verhoudingen en vormgeving van karakteristieke onderdelen als het dak, de dakruiter en de ingangspartij tonen de invloed van de Amsterdamse School; terwijl de vormgeving en het regelmatige ritme van de vensters meer aansluiten bij de stijl van de Nieuwe Zakelijkheid.¹
1
2
1. 2.
1.
2. 3. 4.
9
Redengevende omschrijving Idem
Exterieur van een identieke school uit 1928, ontworpen door T. Sikma en B.W. Plooy, aan de Van Effenlaan in Amersfoort. (bron: Eemland Archief) Interieur van de school aan de Van Effenlaan in Amersfoort. (bron: Eemland Archief) Exterieur van de oorspronkelijke bouwmassa. (bron: Een eeuw schoolleven) Gevel met oorspronkelijke vensterindeling, entreepartij en dakruiter. (bron: Een eeuw schoolleven)
De L-vormige school is gebouwd op een rechthoekig perceel en bestond uit een lange en korte vleugel met in totaal zes klaslokalen. Tussen de vleugels, aan de zuidzijde, bevond zich het schoolplein. In de vleugels waren gangen waarbij zich aan de pleinzijde de klaslokalen bevonden en aan de andere zijde de toiletten en garderobes. Een ingangspartij met bergruimtes en directiekamer verbond de vleugels. De ingangspartij werd architectonisch benadrukt door bloembakken aan weerszijden en door de achthoekige lantaarn. Aan de kopse kant van de lange vleugel was een secundaire entree aanwezig. Beide entreepartijen waren op het schoolplein georienteerd.
3
Architect Sikma bouwde in 1928 samen met B.W. Plooy (1890-1967) een vrijwel identieke school aan de Van Effenlaan in Amersfoort. Beide scholen zijn samengestelde gangscholen (ook wel hoekschool genoemd) met een L-vormige plattegrond en met in de oksel een achthoekige entree met lantaarn.
Bouwfase 2: 1939
Reeds in 1939 werd de school uitgebreid door P.F. Koops (1902-1973), die in 1930 opzichter was bij de bouw van deze school.² De korte vleugel werd daarbij uitgebreid met een zevende klaslokaal. Deze uitbreiding was al tijdens de bouw in 1930 voorzien en is in dezelfde stijl als de rest van het gebouw gebouwd.
4
Tegen de westgevel aan de Koningin Wilhelmi uitbouw is een vierdelig venster aangebracht. horizontale roede in de ramen. Boven het vens vlaggenmasthouder met vlaggenmast staat ook de zuidgevel van de uitbouw bevindt zich de tw westvleugel is in de westgevel volgens de o horizontale roeden in de ramen ontbreken in aangebracht.
kast
In de lange noordgevel zijn om en om zeven tw vijfdelige venster met drie horizontale raamroed horizontale raamroeden van de achterliggend aangebrachte identieke venster rechts daarvan opening is zichtbaar rondom het huidige venst Op onderstaande foto uit 1960 zijn de deur en h op de plaats van de deur werd ingebracht afkom werd doorgebroken. Op de foto is ook te zien d twee dakkapellen was voorzien. Op oude foto’s raamroeden waren voorzien. Op de noordoosth
Bouwfase 3: 1974
1
venster
tussendeur
kast
In 1974 werd de school aan de oostzijde uitgebreid met een aanbouw naar ontwerp van A.A. Bos uit Baarn. De kleuterafdeling werden bij de lagere school geïntegreerd, dat op dat moment zeker nog niet gebruikelijk was.³ Aan de oostzijde van het gebouw maakte het fietsenhok plaats voor twee speelwerklokalen, een gemeenschapsruimte en een speelhal. Voor de berging van fietsen en steppen werden op het schoolplein buitenbergingen gemaakt. In het bestaande gebouw werden onder meer de oostgevel vernieuwd en deels geopend en in de gangen werden de toiletgroepen vervangen. Ook werden nieuwe deuren aangebracht tussen de achthoekige hal en de gangen, deze verbinding was daarvoor open.
Links: zuidgevel van de uitbreiding van de zuidvleugel uit 1939 met oorspronkelijk driedelig venster in de topgevel. Op de begane grond is inboetwerk zichtbaar van een deur die zich oorspronkelijk (1939) op de locatie van het In 1990-91 is het schoolgebouw gerenoveerd. leerlingen moesten venster De bevond. Rechts op de foto bevindt zich de aanbouw uit 1974. Rechts: de aanbouwen uit 1974.
Bouwfase 4: 1990-1991
2
3.
A. ter Beek 1989
1.
Klaslokaal met zicht op het oorspronkelijke venster (bron: Een eeuw schoolleven) Klaslokaal met zicht op de gangmuur (bron: Een eeuw schoolleven) Noordoostzijde van de bouwdelen uit 1930 en 1939, met dakkapellen in het dakvlak Uitbreiding uit 1939 met entreedeur in de kopgevel en dakkapel in het dakvlak. Lange gevel met entreedeur en schoorsteen tpv directiekamer (1930). Fragment uit luchtfoto d.d. 23 mei 1960 (bron: Aviodrome fotonummer 53914).
2. 3. 4. 5.
een jaar lang uitwijken naar het leegstaande gebouw van de opgeheven openbare school Het Kompas aan de Sweelinckstraat. In het bestaande gebouw werd de portiek voor de entreedeur bij de entreehal getrokken en de indeling van de zijmuren aangepast. Zo was er in de linker zijmuur een deur aangebracht die toegang bood tot de kantoorruimte die op zolder waren gerealiseerd. Deze was bereikbaar via een nieuwe zoldertrap. In het interieur werd verder de interieurafwerking (alle plafonds, vloeren in de lokalen) vernieuwd, deuren in bestaande doorgangen werden vervangen en doorgangen tussen de lokalen dichtgezet. In de gevel zijn kleine aanpassingen gedaan, waaronder een nieuw venster in de noordgevel, dakramen ten behoeve van de nieuwe kantoorruimte en waarschijnlijk werd toen ook de bekleding van de dakruiter vervangen. De school werd tevens uitgebreid met een extra klaslokaal, wederom aan de oostzijde van de school, naast de voormalige directeurskamer. In februari 1991 kon het gebouw weer in gebruik worden genomen.
3
Bouwfase 5: 2004-2005
Een laatste verbouwing vond plaats om het schooljaar 2004-2005. Er werd opnieuw een lokaal aan de oostzijde bijgebouwd. Twee berghokken uit 1974 werden daarbij gesloopt. 4
10
5
De school gezien richting het noordwesten op een uitsnede van een luchtfoto d.d. 23 mei 1960. Op de noordoosthoek bevond zich oorspronkelijk een rookkanaal en in het oostelijk dakvlak een dakkapel. In de zuidgevel van de kleine vleugel is de inmiddels dichtgezette deur nog aanwezig (herkomst: Aviodrome
bouwfase 1: 1930 bouwfase 2: 1939 bouwfase 3: 1974 bouwfase 4: 1990-1991 bouwfase 5: 2004-2005
De tekening van de bestaande situatie dateert uit 2003 en is afkomstig van de gemeente Bunschoten.
Zolder
11
4. Bouwhistorische beschrijving
Bouwhistorische beschrijving
4.1 Bouwmassa
De samengestelde gangschool, ook wel hoekschool genoemd heeft een L-vormige plattegrond met één bouwlaag en een zolder. Binnen de hoek is het schoolplein gesitueerd. Het pand is voorzien van een zadeldak met rode verbeterde Hollandse pannen. Een grote vleugel loopt west-oost (de westvleugel) de andere, kleine vleugel loopt noord-zuid (de zuidvleugel). Als scharnierpunt tussen de twee vleugels is een schuinpandige entreepartij aangebracht met op het dak een achtzijdige dakruiter voorzien van een pannen tentdak. Tegen de kopgevel van de westvleugel bevindt zich een lagere uitbouw met een tweede entree onder een zadeldakje. Beide entrees zijn georienteerd op het schoolplein.
4.2 Gevels
De gevels zijn opgetrokken in rood-geel gemêleerde bakstenen (21/21½ x 9½ x 5/5½ cm) in Vlaams verband met klezoren op de hoekoplossingen en een platvolle voeg van cement. De tienlagenmaat bedraagt 64 cm. De gevels hebben een één centimeter brede versnijding op een hoogte van 1.63 m. De vensteropeningen zijn geplaatst onder een rollaag en voorzien van bakstenen dorpels. De lange gevelzijden zijn aan de basis voorzien van ventilatie openingen (hier is sprake van een spouwmuur). De huidige kleurstelling van de kozijnen en ramen werd toegepast tijdens de renovatie van het pand in de jaren 1990/1991.
3.2
Exterieur
3.2.1
Bouwmassa
De samengestelde gangschool, ook wel hoekschool genoemd heeft een L-vormige plattegrond met één bouwlaag en een zolder. Het pand is voorzien van een zadeldak met rode verbeterde Hollandse pannen. Een grote vleugel loopt west-oost (de westvleugel) de andere, kleine vleugel loopt noord-zuid (de zuidvleugel). Als scharnierpunt tussen de twee vleugels is een schuinpandige entreepartij aangebracht met op het dak een achtzijdige dakruiter voorzien van een pannen tentdak. Tegen de kopgevel van de westvleugel bevindt zich een lagere uitbouw met een tweede entree onder een zadeldakje.
3.2.2 Gevels De gevels zijn opgetrokken in rood-geel gemêleerde bakstenen (21/21½ x 9½ x 5/5½ cm) in Vlaams verband met klezoren op de hoekoplossingen en een platvolle voeg van cement. De tienlagenmaat bedraagt 64 cm. De gevels hebben een één centimeter brede versnijding op een hoogte van 1.63 m. De vensteropeningen zijn geplaatst onder een rollaag en voorzien van bakstenen dorpels. De lange gevelzijden zijn aan de basis voorzien van ventilatie openingen (hier is sprake van een spouwmuur). De huidige kleurstelling van de kozijnen en ramen werd toegepast tijdens de renovatie van het pand in de jaren 1990/1991.
1
Westvleugel (lange vleugel)
Westvleugel (lange vleugel)
1. 2.
12
Schoolgebouw met lange en korte vleugel en daartussen het schoolplein Aanbouw met secundaire entree.
Tegen de westgevel aan de Koningin Wilhelminastraat staat een uitbouw onder een klein zadeldak. In deze uitbouw is een vierdelig venster aangebracht. Oorspronkelijk bevond zich hier een driedelig venster met een horizontale roede in de ramen. Boven het venster bevindt zich een vlaggenmasthouder van smeedijzer. Deze vlaggenmasthouder met vlaggenmast staat ook weergegeven op de oorspronkelijke bouwtekening uit 1929. In de zuidgevel van de uitbouw bevindt zich de tweede entree van de school. Op de zolderverdieping van de lange westvleugel is in de westgevel volgens de oorspronkelijke indeling een driedelig venster aanwezig. De horizontale roeden in de ramen ontbreken in de huidige situatie. Rechtsonder het venster is later een luik aangebracht.
2
De lokalen stonden oorspronkelijk met elkaar een horizontale raamroede. Elk lokaal was vo Links: smeedijzeren vlaggenmasthouder in de topgevel van de uitbouw. Rechts: het metselwerk in Vlaams verbandschoolleven). met klezoren op de hoekoplossingen en de één cen
0/1991 aangebracht. Rechts: de dubbele vaste kast die in elk lokaal n zijn daarentegen vernieuwd. De deur op de linkerhoek tot het
versnijding ter hoogte van 1.64 m.
Kopse westgevel Kopse westgevel van de westvleugel. van de westvleugel. 1.
Smeedijzeren vlaggenmasthouder in de topgevel van de uitbouw. 2. Het metselwerk in Vlaams verband met klezoren op de hoekoplossingen en de één centimeter brede versnijding ter hoogte van 1.63 m. 3. Lagere uitbouw tegen de kopgevel van de westvleugel met de tweede entree met vernieuwde dubbele deur en voorzien van een stoep met rood-bruin gemêleerde rechthoekige tegels in blokverband. 4. De tweede entree met originele tegelvloer, geprofileerd kozijn, hardstenen dorpel en neuten. De dubbele deur is vernieuwd. 5. De bovenlichten van de zestiendelige vensters in de lokalen zijn uitgevoerd als valramen met valijzers. 6. Groot venster aan pleinzijde, het middelste venster is vergroot. 7. Oorspronkelijke vensterindeling aan : bij beschadigingenpleinzijde. op deur- en vensterkozijnen is te zien dat deze 1
2
3
4
Links: smeedijzeren Links: smeedijzeren vlaggenmasthouder vlaggenmasthouder in de topgevel in devan topgevel de uitbouw. van de uitbouw. Links: lagere uitbouw tegen de kopgevel van de westvleugel met de tweede entree met vernieuwd Rechts: hetRechts: metselwerk het metselwerk in Vlaams inverband Vlaamsmet verband klezoren metop klezoren de hoekoplossingen op de hoekoplossingen en de éénen centimeter de één centimeter brede brede De tweederechthoekige entree mettegels originele tegelvloer, gep en voorzien van een stoep met rood-bruin gemêleerde in blokverband. versnijdingversnijding ter hoogteter vanhoogte 1.64 m. van 1.64 m.
vernieuwd. Rechts: op een foto uit 1959 ontbreekt de huidige stoep (herkomst: Een eeuw schoolleven).
5
n. De zestiendelige vensterindeling en hardstenen vensterbank is iendelige vensters in de lokalen zijn uitgevoerd als valramen met
6
13
7
n van een tegellambrisering. De deur van de kamer van het hoofd aneeldeur met een horizontale raamroede (herkomst: Een eeuw
De zuidgevel van de westvleugel is voorzien van vijf oorspronkelijke grote vensters met een verdeling van zestien ramen. Rond één groot raam is een strook van zij- en bovenlichten gegroepeerd. De zeven bovenlichten zijn uitgevoerd als valramen. Aan weerszijden onderaan het grote raam is een dubbel naar buiten draaiend raam. Op het dak zijn in 1990/1991 aan de schoolpleinzijde diverse dakvensters aangebracht ten behoeve van een nieuw gerealiseerde kantoorruimte op zolder.
1
gel. In de berging bevond zich oorspronkelijk de trapopgang naar
2
In de lange noordgevel zijn om en om zeven tweedelige toiletvensters met één horizontale raamroede en vijf vijfdelige venster met drie horizontale raamroeden opgenomen. Uiterst links is een driedelige venster met twee horizontale raamroeden van de achterliggende kamer van het schoolhoofd. Op de locatie van het later aangebrachte identieke venster rechts daarvan bevond zich oorspronkelijk een deur. Het inboetwerk van deze opening is zichtbaar rondom het huidige venster. Ook een tweedelig venster rechts daarvan werd dichtgezet. Op de foto uit 1960 (p.10) zijn de deur en het venster nog aanwezig. Mogelijk is het driedelige venster dat op de plaats van de deur werd ingebracht afkomstig uit de oostelijke gevel die tijdens de verbouwing van 1974 werd doorgebroken. Op dezelfde foto is ook te zien dat het oostelijk en noordelijk dakvlak van respectievelijk één en twee dakkapellen was voorzien. Op oude foto’s is te zien dat ook de ramen van de dakkapellen van horizontale raamroeden waren voorzien. Op de noordoosthoek bevond zich oorspronkelijk een schoorsteen.
4
3
uitgevoerd. 1.
2. 3. 4. 5.
Vijfdelig venster met horizontale roedenverdeling in de noordgevel. Tweedelig venster met daarachter het dubbele toilet (jongens en meisjes wc) waarvan elk klaslokaal was voorzien. Sluiting van het klepraam aan de binnenzijde. De noordgevel van de grote westvleugel gezien vanuit het westen. De noordgevel van de grote westvleugel gezien vanuit het oosten. 5
14
oorspronkelijk een deur
Onder het tentdak bevinden zich in totaal acht
Hoofdentree
1 1.
De dakruiter in 1930 (herkomst: Een eeuw schoolleven). 2. Door bloembakken aan weerszijden en achtzijdige lantaarn architectonisch benadrukte ingangspartij, de gemetselde treden voor de entree zijn tegenwoordig rije trespa. De horizontale raamroeden zijn vervangen door een rolstoelvriendelijke van de schoolentree. in 1930 (herkomst: Een eeuw 3. Dakruiter, huidige situatie. 4. Bij de vergroting van de zuidvleugel in 1939 is een lichtere partij rood-geel gemêleerde bakstenen toegepast. 5. De westgevel van de kleine zuidvleugel.
De entree onder de driezijdige luifel wordt geaccentueerd door een in koppenverband gemetselde bloembak aan weerszijde. Op de kruising van de twee vleugels bevindt zich de eerder genoemde achtzijdige dakruiter (lantaarn) met een pannen tentdak. De piron bovenop het tentdak van de dakruiter is een latere toevoeging. De gevelbekleding van de lantaarn bestaat uit (vervangen) gepotdekselde delen. Onder het tentdak bevinden zich in totaal acht vensters die voor daglicht zorgen in de entree.
Zuidelijke vleugel (korte vleugel)
De zuidelijke vleugel werd in 1939 vergroot in dezelfde stijl als de rest van de school. Door toepassing van een partij rood-geel gemêleerde bakstenen van een lichtere kleur is het aangebouwde deel uit 1939 toch goed herkenbaar. De twee zestiendelige vensters in de westgevel zijn identiek aan die van de zuidgevel van de grote westvleugel. In het dak is een niet oorspronkelijk dakraam aanwezig ter hoogte van een afgetimmerde berging op zolder. In de zuidgevel van de zuidvleugel is op de begane grond een venster aanwezig met een klapbaar bovenlicht op de plaats waar voorheen een deur zat. In de topgevel bevindt zich een driedelig venster met een extra toevoeging aan de rechter onderzijde in de vorm van een luik. De oostgevel werd in 1974 doorgebroken en geïntegreerd in de nieuwbouw.
2
De oorspronkelijke zuidgevel van de kleine zuidvleugel is behouden bij de vergroting van de vleugel. De ramen van het oorspronkelijke driedelige venster waren voorzien van een horizontale raamroede. Door het handschrift van de schilder J. v. Rossum is de kleurstelling d.d. 11 april 1939 bekend. Het kozijn heeft een donkergroene kleur, de ramen een lichtere kleur groen.
4
oting van de zuidvleugel in 1939 is een lichtere 15
5
3
kleur, de ramen een lichtere kleur groen.
1.
2.
3. 4.
Zuidgevel van de uitbreiding van de zuidvleugel uit 1939 met oorspronkelijk driedelig venster in de topgevel. Op de begane grond is inboetwerk zichtbaar van een deur die zich oorspronkelijk (1939) op de locatie van het venster bevond. De school gezien richting het noordwesten op een uitsnede van een luchtfoto d.d. 23 mei 1960. In de zuidgevel van de kleine vleugel is de inmiddels dichtgezette deur nog aanwezig (herkomst: Aviodrome fotonummer 53913). Venster in de oorspronkelijke zuidgevel (1930) van de kleine zuidvleugel met daarop het schilders handschrift. Aanbouwen uit 1974.
De oorspronkelijke zuidgevel van de kleine zuidvleugel is behouden bij de vergroting van de vleugel. De ramen van het oorspronkelijke driedelige venster waren voorzien van een horizontale raamroede. Door het handschrift van de schilder J. v. Rossum is de kleurstelling d.d. 11 april 1939 bekend. Het kozijn heeft een donkergroene kleur, de ramen een lichtere kleur groen.
Links: de oorspronkelijke zuidgevel (1930) van oorspronkelijke driedelige venster. 2
3
Interieur
Links: de oorspronkelijke zuidgevel (1930) van de kleine zuidvleugel. Rechts: schilders handschrift op het
De school gezien richting het noordwesten op een uitsnede van een luchtfoto d.d. 23 mei 1960. Op de oorspronkelijke driedelige venster. grond noordoosthoek bevond zich oorspronkelijk een rookkanaal en in Begane het oostelijk dakvlak een dakkapel. In de zuidgevel van de kleine vleugel is de inmiddels dichtgezette deur nog aanwezig De indeling van(herkomst: de schoolAviodrome is eenvoudig, langs de l Interieur fotonummer 53913).
noord- en oostkant een gang. Op de gang bevin dakruiter is de gang verbreed tot een achthoekig schoolhoofd. De entree op het kruispunt van beide stonden oorspronkelijk in open verbinding met de
Begane grond De indeling van de school is eenvoudig, langs de lokalen die op het schoolplein zijn georiënteerd loopt aan de https://collecties.erfgoedbunschoten.nl/detail.php?nav_id=6-1&id=4777372&index=9 noord- en oostkant een gang. Op de gang bevinden zich de toiletten, garderobes en een opslag. Onder de dakruiter is de gang verbreed tot een achthoekige hal. In de noordoosthoek bevindt zich de kamer van het schoolhoofd. De entree op het kruispunt van beide vleugels geeft toegang tot de achthoekige hal. Beide vleugels stonden oorspronkelijk in open verbinding met de hal. In de entree zijn de oorspronkelijke dubbele vensters aan weerszijden van de gang dichtgezet. Ook de vroegere tochtdeuren zijn verdwenen. De deur linksvoor in de gang werd in 1990/1991 aangebracht ten behoeve van de gecreëerde kantoorruimte op zolder voor het schoolbestuur. De dubbele deur naar de achtzijdige hal is vernieuwd. De hal en de gangen hebben een oorspronkelijke tegelvloer waarin met zwarte en crème-lichtgrijs gemêleerde tegels (15 x 15 cm) verschillende patronen zijn uitgebeeld. 1
16
In de entree zijn de oorspronkelijke dubbele venst tochtdeuren zijn verdwenen. De deur linksvoor in gecreëerde kantoorruimte op zolder voor het s De lokalen 4in de westvleugel stonden oorspronkelijk onderling met elkaar in verbinding door middel van een vernieuwd. De hal en de gangen hebben een oors glaspaneeldeur voorzien van horizontale raamroede. Deze doorgangen zijn in 1990/1991 dichtgezet. De doorgang tussen de bergplaatsgemêleerde en het klaslokaal is later ingebracht. tegels (15 x 15 cm) verschillende patr
4.3 Interieur Begane grond
De indeling van de school is eenvoudig, langs de lokalen die op het schoolplein zijn georiënteerd loopt aan de noord- en oostkant een gang. Op de gang bevinden zich de toiletten. De open ruimtes tussen de toiletten die nu in gebruik zijn als werkruimte waren oorspronkelijk in gebruik als garderobe. Onder de dakruiter is de gang verbreed tot een achtkantige hal. De entree op het kruispunt van beide vleugels geeft toegang tot de achtkantige hal. In de noordoosthoek, tegenover de entree bevindt zich van oorsprong de kamer van het schoolhoofd. Beide vleugels stonden oorspronkelijk in open verbinding met de hal. Nu worden zij van elkaar gescheiden door een dubbele deur. De vier rondom de hal gegroepeerde vertrekken waren in gebruik als berging. Volgens de oorspronkelijke bouwtekening was de zolder via een berging in beide vleugels bereikbaar door middel van een vaste trap.
1. 2.
1
Plattegrond uit 1930 (bron: gemeente Bunschoten) Plattegrond 2003 (bron: gemeente Bunschoten) 2
17
grote gedenksteen kleine gedenksteen positie oorspronkelijke entreedeur
Kleine gedenksteen In de entree zijn de dubbele vensters die op de oorspronkelijke bouwteGrote gedenksteen kening staan weergegeven aan weerszijden van de gang niet aanwezig. Door voorzitter W. v.d. Kolk geplaatste Deze vensters zullen de bergruimtes aan weerszijden van de gang van gedenksteen. De steen zal met het dichtzetten van het venster naar boven indirect daglicht hebben voorzien. Ook de oorspronkelijke entreedeur is zijn verplaatst. verdwenen. De deur linksvoor in de gang werd in 1990/1991 aangebracht 4. Mogelijk oorspronkelijke houten kast met daarin oude schoolattributen en een ten behoeve van de gecreëerde kantoorruimte op zolder voor het schoolbeportret van dhr. Klaas van Amerongen. stuur. De dubbele deur naar de achtzijdige hal is vernieuwd. 5. hal.De entree op een nd op een achtzijdige De deur links uitkomend voert naar de zolder waarachtzijdige zich het kantoor van dt. Rechts: mogelijk oorspronkelijke houten kastvoert horendnaar bij dede school waarin oude hal. De deur links zolder portret van dhr. Klaas vanwaar Amerongen. zich het kantoor van het schoolbestuur bevindt. 1. 2. 3.
Links: de entree uitkomend op een achtzijdige hal. De deur links voert naar de zolder waar zich het kantoor van het schoolbestuur bevindt. Rechts: mogelijk oorspronkelijke houten kast horend bij de school waarin oude schoolattributen en een portret van dhr. Klaas van Amerongen.
1
v.d. Kolk geplaatste gedenksteen. Rechts: de gedenksteen in de entree.
l is een achtzijdig veelkleurig glas-in-lood raam aangebracht waardoor het licht uit de ot deel van de kwartrond geprofileerde deurkozijnen, hardstenen dorpels en neuten en kapelletjes dateert uit de bouwtijd. Op de muren zijn diverse schilderingen hert Lustig in 1976. Ook heeft hij een tekst aangebracht. “Ik heb u gesteld dat gij zoudt en en dat uw vrucht blijve Joh-15:16”.
3
4 2
18
5
Links: de entree uitkomend op een achtzijdige hal. De deur links voert naar de zolder waar zich het kantoor van het schoolbestuur bevindt. Rechts: mogelijk oorspronkelijke kast horend bij de school waarin oude Links: door voorzitter W. v.d.houten Kolk geplaatste gedenksteen. Rechts: de gedenksteen in de entree. schoolattributen en een portret van dhr. Klaas van Amerongen.
1.
2. 3. 4.
Berging en originele tegelvloer in de westvleugel. In de berging bevond zich oorspronkelijk de trapopgang naar zolder. Oorspronkelijke tegelvloer in de westvleugel, waarin de indeling met toiletgroepen en garderobe afleesbaar is. Glas-in-loodraam in het plafond van de hal. Wanden van de achtzijdige hal.
De hal en de gang in de west-oost vleugel hebben een oorspronkelijke tegelvloer waarin met zwarte en crème-lichtgrijs gemêleerde tegels (15 x 15 cm) verschillende patronen zijn uitgebeeld. In het plafond van de hal is een achtzijdig veelkleurig glas-in-lood raam aangebracht waardoor het licht uit de lantaarn schijnt. Een groot deel van de kwartrond geprofileerde deurkozijnen, hardstenen dorpels en neuten met biljoen profilering en kapelletjes dateert uit de bouwtijd. Op de muren zijn diverse schilderingen aangebracht door Wulphert Lustig in 1976. Ook heeft hij een tekst aangebracht. “Ik heb u gesteld dat gij zoudt heengaan en vrucht dragen en dat uw vrucht blijve Joh-15:16”.
De lokalen in de westvleugel stonden oorspronkelijk onderling met elkaar in verbinding door middel van een glaspaneeldeur voorzien van horizontaDeleachtkantige was oorspronkelijk voorzien van een tegellambrisering. Devan deur de kamer het hoofd De achtkantige hal washal oorspronkelijk voorzien van een tegellambrisering. De doorgang deur devan kamer vande hetvan hoofd raamroede. Deze doorgangen zijn dichtgezet. De tussen de school was oorspronkelijk een glaspaneeldeur met een horizontale raamroede (herkomst: Een eeuw van de van school was oorspronkelijk een glaspaneeldeur met een horizontale raamroede (herkomst: Een eeuw bergplaats en het klaslokaal is later ingebracht. schoolleven). schoolleven).
1
19
3
2
4
en originele tegelvloer in devleugel. west vleugel. In de berging zich oorspronkelijk de trapopgang BergingBerging en originele tegelvloer in de west In de berging bevondbevond zich oorspronkelijk de trapopgang naar naar zolder. zolder.
Het interieur van de achtkantige hal. 1.
2. 3. 4.
De achtkantige hal was oorspronkelijk voorzien van een tegellambrisering. De deur van de kamer van het hoofd van de school was oorspronkelijk een glaspaneeldeur met een horizontale raamroede (herkomst: Een eeuw schoolleven). Huidige wandafwerking en deur naar de voormalige directiekamer. Deurkozijn en hardstenen neut en drempel. Tegelvloer in de achtzijdige hal.
1
2
Het interieur van de achtkantige hal.
3
20
4
deur naar tweede entree vernieuwde deur naar lokaal venster 1.
2.
3.
4.
De gang in de westvleugel met de klaslokalen aan de ene zijde en toiletten aan de andere zijde. De oorspronkelijke dubbele toiletten met twee deuren aan de gangzijde zijn allen verbouwd tot een ruim toilet. Het oorspronkelijke interieur van de lange westvleugel. De gang en tweede entree (in de aanbouw) worden van elkaar worden gescheiden door een dubbele deur met horizontale raamroeden (herkomst: Een eeuw schoolleven). Klaslokaal gezien richting de gangzijde. Het geprofileerde deurkozijn, hardstenen dorpel en neuten en tweedelig venster met horizontale raamroeden zijn oorspronkelijk. Het systeemplatenplafond en linoleumvloer zijn waarschijnlijk tijdens de renovatie van 1990/1991 aangebracht. De dubbele vaste kast die in elk lokaal aanwezig is, is oorspronkelijk. De kastdeuren zijn daarentegen vernieuwd. De deur op de linkerhoek tot het achterliggende lokaal is dichtgezet.
deur naar lokaal
garderobekast verwijderd
vernieuwd toiletblok
venster
lage garderobekast toiletblok
Het oorspronkelijke Het oorspronkelijke interieur interieur van de van lange de lange westvleugel. westvleugel. Op deOp rechter de rechter foto is foto te zien is te dat ziende dat gang de gang en tweede en tweede entree entree van elkaar van elkaar worden worden gescheiden gescheiden door door een dubbele een dubbele deur deur met met horizontale horizontale raamroeden raamroeden (herkomst: (herkomst: Een eeuw Een eeuw schoolleven). schoolleven). 1
2
De gang in de westvleugel met de klaslokalen aan de ene zijde en toiletten aan de andere zijde. De oorspronkelijke dubbele toiletten met twee deuren aan de gangzijde zijn allen verbouwd tot een ruim toilet.
3
21
4
Links:Links: klaslokaal klaslokaal gezien gezien richting richting de gangzijde. de gangzijde. Het geprofileerde Het geprofileerde deurkozijn, deurkozijn, hardstenen hardstenen dorpel dorpel en neuten en neuten en en
De tweede entree met originele tegelvloer, geprofileerd kozijn, hardstenen dorpel en neuten. De dubbele deur is vernieuwd.
1. 2.
3. 4.
Het in 1939 toegevoegde zevende lokaal bevindt zich achter de rode deur op de achtergrond. Het oorspronkelijk leermiddelenlokaal en naastgelegen klaslokaal uit 1930 met originele deurkozijnen, hardstenen dorpel en neuten en tweedelig venster voorzien van horizontale raamroeden. Het zevende lokaal tegenwoordig in gebruik als gymnastieklokaal. Ter plaatse van de hal in de zuidvleugel is de oostgevel weggebroken en is de gang uitgebreid tot een aula. De vloer is gedekt met zwart linoleum.
De tweede entree met originele tegelvloer, geprofileerd koz vernieuwd. 1
2
Links: het in 1939 toegevoegde zevende lokaal bevindt zich achter de rode deur op de achtergrond. Rechts: het Links: ter plaatse van de hal in de zuidvleugel is de oostgevel weggebroken en is de gang uitgebreid tot een aula. zevende lokaal tegenwoordig in gebruik als gymnastieklokaal. De vloer is gedekt met zwart linoleum. Rechts: het oorspronkelijk leermiddelenlokaal en naastgelegen klaslokaal uit 1930 met originele deurkozijnen, hardstenen dorpel en neuten en tweedelig venster voorzien van horizontale raamroeden. Zolder De huidige toegang tot de zolder, overloop, toilet, kantoorruimte en dakramen zijn in 1990/1991 aangebracht. Vanaf de overloop zijn de zolders van beide vleugels toegankelijk. De zolder doet behalve als kantoorruimte ook dienst als opslagruimte. 3
22
oegde zevende lokaal bevindt zich achter de rode deur op de achtergrond. Rechts: het
4
Links: de overloop op zolder. Rechts: het kantoor van het schoo Links: het in 1939 toegevoegde zevende lokaal bevindt zich achter de rode deur op de achtergrond. Rechts: het zevende lokaal tegenwoordig in gebruik als gymnastieklokaal.
Zolder De huidige toegang tot de zolder, overloop, toilet, kantoorruimte en dakramen zijn in 1990/1991 aangebracht. 1. Het kantoor van het schoolbestuur. Vanaf de overloop zijn de zolders van beide vleugels toegankelijk. De zolder doet behalve als kantoorruimte ook Zolder 2. De gemetselde achtzijdige onderbouw dienst als opslagruimte. Deachter huidige toegang tot de zolder, toilet, kantoorruimte en dakraoegde zevende lokaal bevindt de rode deur opoverloop, de achtergrond. Rechts: het en houten gepotdekselde bovenbouw zich van de dakruiter.
men zijn in 1990/1991 aangebracht.
1990/1991 geel geschilderd.
Vanaf de overloop zijn de zolders van beide vleugels toegankelijk. De zolder doet behalve als kantoorruimte ook dienst als opslagruimte.
De overloop en trap op zolder. rdig in3.4.gebruik als gymnastieklokaal. Het interieur van de dakruiter werd in
e zolder, overloop, toilet, kantoorruimte en dakramen zijn in 1990/1991 aangebracht. zolders van beide vleugels toegankelijk. De zolder doet behalve als kantoorruimte ook 2
Links: de overloop op zolder. Rechts: het kantoor van het schoolbestuur.
1
der. Rechts: het kantoor van het schoolbestuur. 23
3
4
3.3.2
Draagconstructie
Muren De scheidingsmuur in de westvleugel tussen de gang en de klaslokalen is eensteens breed. De buitenmuren zijn vermoedelijk uitgevoerd met een halfsteens dik buitenblad en een halfsteens dik binnenblad waartussen een kleine spouw zoals te zien op onderstaande foto tijdens de aanbouw in 1939. Volgens de oorspronkelijke bouwtekening is een betonnen paalfundering toegepast.
4.4 Draagconstructie Muren
De scheidingsmuur in de westvleugel tussen de gang en de klaslokalen is eensteens breed. De buitenmuren zijn vermoedelijk uitgevoerd met een halfsteens dik buitenblad en een halfsteens dik binnenblad waartussen een kleine spouw zoals te zien op onderstaande foto tijdens de aanbouw in 1939. Volgens de oorspronkelijke bouwtekening is een betonnen paalfundering toegepast.
Balklagen
deoog zuidvleugel zijn van een De beganegrondvloer was aanInhet onttrokken ensporen kon daardoor nietreparatie zichtbaar. Het lijkt erop dat het dakvlak na de verbouwing in 1974 worden bestudeerd. De verdiepingsvloer uit een enkelvoudige iets steilerbestaat is uitgevoerd. Het westelijk dakvlak van de zuidvleugel telt in plaats van aanvankelijk 31 dakpannen balklaag (6½ x 17 cm) die haaks op beide vleugels is opgelegd. nu slechts 30 dakpannen in hoogte. 1
Kapconstructie
De grenenhouten gordingenkap wordt gevormd door eenvoudige A-spanten met trekstang (tien spanten in de grote vleugel en drie spanten in de 1. Foto tijdens bouw van van het zevende kleineinvleugel). De gordingen worden ondersteund door klossen. Aan Foto tijdens dedebouw het zevende lokaal 1939 (herkomst: Een eeuw schoolleven). lokaal in 1939 (herkomst: Een eeuw weerszijden van de spantbenen (7½ x 23 cm) is een trekplaat (5½ x 23 cm) schoolleven). met bouten verankerd. De makelaar (8 x 22½ cm) is ook met de trekplaten 2. De originele kapconstructie met origineel dakbeschot gezien richting het oosten. middels een bout verankerd en met de spantbenen in de nok door middel 3. De oorspronkelijke (1930) zuidgevel van Balklagen van vier houten toognagels. Ter hoogte van de noordelijke en oostelijke de kleine vleugel met doorgang naar gang maken kleinere A-spanten onderdeel uit van de kapconstructie. De het bouwdeel uit 1939 en daarvoor een afgetimmerde berging uit was de jarenaan ’70. het kleine De beganegrondvloer oog spantbenen onttrokken rusten en kon daardoor niet opworden bestudeerd.tussen De op muurplaatdelen de scheidingsmuur de gangbalklaag en de lokalen. Aan dedie bovenzijde de kleine spantbenen door verdiepingsvloer bestaat uit een enkelvoudige (6½ x 17 cm) haaks opzijn beide vleugels is opgelegd. middel van twee houten toognagels met de grote spantbenen verbonden.
Aan weerszijden van de kleine en grote spantbenen is een trekplaat met bouten verankerd. Aan de zuidzijde en westzijde van de kapconstructie zijn de spantbenen willekeurig door middel van schoren extra ondersteund. 3.3.3 Kapconstructie
De grenenhouten gordingenkap wordt gevormd door eenvoudige A-spanten met trekstang (tien spanten in de grote vleugel en drie spanten in de kleine vleugel). De gordingen worden ondersteund door klossen. Aan weerszijden van de spantbenen (7½ x 23 cm) is een trekplaat (5½ x 23 cm) met bouten verankerd. De makelaar (8 x 22½ cm) is ook met de trekplaten middels een bout verankerd en met de spantbenen in de nok door middel van vier houten toognagels. Ter hoogte van de noordelijke en oostelijke gang maken kleinere A-spanten onderdeel uit van de kapconstructie. De kleine spantbenen rusten op muurplaatdelen op de scheidingsmuur 24 tussen de gang en de lokalen. Aan de bovenzijde zijn de kleine spantbenen door middel van twee houten
2
Links: de originele kapconstructie met origineel dakbe muurplaatdelen op de scheidingsmuur tussen de noordelijke merk.
3
In de zuidvleugel zijn sporen van een reparatie zichtbaar. Het lijkt erop dat het dakvlak na de verbouwing in 1974 iets steiler is uitgevoerd. Het westelijk dakvlak van de zuidvleugel telt in plaats van aanvankelijk 31 dakpannen nu slechts 30 dakpannen in hoogte.
1.
2. 3. 4. 5.
In de kapconstructie van de zuidvleugel zijn sporen van een reparatie zichtbaar. Het lijkt erop dat het dakvlak na de verbouwing in 1974 iets steiler is uitgevoerd. Het westelijk dakvlak van de zuidvleugel telt in plaats van aanvankelijk 31 dakpannen nu slechts 30 dakpannen in hoogte. Idem De kilkeper gezien richting de overloop op zolder. De kapconstructie gezien richting de westgevel van de grote vleugel. Enkele muurplaatdelen op de scheidingsmuur tussen de noordelijke gang en aangrenzende lokalen zijn voorzien van een merk.
1
3
4
Links: doorgang naar degezien aanbouw uit de 1939. Rechts: spant in dede aanbouw is in tegenstelling tot devan spanten Links: de kilkeper richting overloop ophet zolder. Rechts: oorspronkelijke (1930) zuidgevel de kleine van extra schoren voorzien. vleugel en afgetimmerde berging uit de jaren ’70. een reparatie zichtbaar. Het lijkt erop dat het dakvlak na de verbouwinguitin1930 1974
telijk dakvlak van de zuidvleugel telt in plaats van aanvankelijk 31 dakpannen te.
2
25
5
In de zuidvleugel zijn sporen van een reparatie zichtbaar. Het lijkt erop dat het dakvlak na de verbouwing in 1974
5. Waardestelling
5.1 Inleiding
5.3 Contextuele waardestelling
Op basis van voorgaande hoofdstukken is inzicht verworven in de ontstaansgeschiedenis van de Van Amerongenschool in Bunschoten. Op basis hiervan wordt hierna een cultuur- en bouwhistorische waardering geformuleerd. Deze waardering is opgesteld aan de hand van de in 2009 opgestelde richtlijnen voor Bouwhistorisch onderzoek.
In de redengevende omschrijving van gemeente Bunschoten is de volgende externe waardestelling opgenomen. Op basis van dit onderzoek kan hier weinig aan worden toegevoegd.
De integrale cultuurhistorische waardestelling is een resultante van meerdere 'deelwaardestellingen'. De meest gebruikte deelwaarden zijn: algemene historische waarden, ensemblewaarden, architectuurhistorische waarden, bouwhistorische waarden en waarden vanuit gebruikshistorie. Elk van deze deelwaarden wordt getoetst aan de hand van de criteria gaafheid (authenticiteit) en zeldzaamheid. Bij een contextuele waardestelling vergelijkt de bouwhistoricus de cultuurhistorische waarden van een bouwwerk of structuur met soortgelijke gebouwen op landelijk, regionaal of plaatselijk niveau. Bij de interne bouwhistorische waardestelling wordt het relatieve belang van de onderzochte onderdelen en aspecten van een bouwwerk of structuur bepaald. De onderdelen worden vergeleken binnen de context van het object van onderzoek. De waardestelling wordt weergegeven in een waardestellingsrepresentatietekening. Deze kan niet los van de tekst worden gelezen. De waarden worden als volgt benoemd: • Categorie 1: Hoge monumentwaarde (blauw), deze elementen zijn van cruciaal belang voor de structuur en/ of betekenis van het object. • Categorie 2: Positieve monumentwaarde (groen), deze elementen zijn van belang voor de structuur en/ of betekenis van het object. • Categorie 3: Indifferente monumentwaarde (geel), deze elementen zijn van relatief weinig belang voor de structuur en/ of betekenis van het object.
26
“Het schoolgebouw is van algemeen belang voor de gemeente Bunschoten, vanwege zijn architectuurhistorische, stedenbouwkundige en cultuurhistorische waarden. Deze waarden zijn gelegen in: • Het pand als goed voorbeeld van een schoolgebouw met uitbreiding, uit 1930-39. Het pand is een voorbeeld van een samengestelde gangschool; • Het schoolgebouw als voorbeeld van een ingetogen expressionistische architectuurstijl; • De esthetische kwaliteiten van het pand met zijn karakteristieke volume, de evenwichtig ingedeelde gevels en elementen als de dakruiter; • Het schoolgebouw als voorbeeld van het oeuvre van de Amersfoortse architect T. Sikma en van het oeuvre van P.F.
Koops; • De historische, ruimtelijke en functionele samenhang tussen het gebouw en het schoolplein; • De beeldbepalende ligging aan een relatief drukke hoofdas in het centrum van Bunschoten-Spakenburg; • De school als uitdrukking van de historisch-geografische ontwikkeling van het gebied: het is een voorbeeld van de twintigste-eeuwse verdichting van het bebouwingslint langs de Spakenburger Gracht; • De school als tastbare getuige van de ontwikkelingen op onderwijs- en sociaal-religieus gebied in Bunschoten, met name van de emancipatie van de Christelijk Gereformeerde Kerk in Bunschoten; • De gaafheid en de herkenbaarheid van de oorspronkelijke functie, de hoofdvorm, de detaillering en de bouwmaterialen, ondanks latere aanpassingen. Intern zijn de indeling en diverse interieurelementen behouden gebleven. De ruimtelijke relatie met het schoolplein is nog aanwezig; evenals die met het Kolkplein en de groenvoorziening langs de Koningin Wilhelminaweg/Molenweg.”
5.3 Interne waardestelling Op het beschouwingsniveau van het gehele complex hebben de bouwdelen uit 1930 en 1939 een hoge monumentwaarde, omdat het bouwdeel uit 1930 behoort tot de oorspronkelijke structuur en het bouwdeel uit 1939 van meet af aan was voorzien en in dezelfde stijl is uitgevoerd. Het binnen de L-vormige bouwmassa gelegen schoolplein is kenmerkend voor de hoekschool en heeft daarom ook een hoge monumentwaarde. De bouwdelen uit latere bouwfases hebben een indifferente monumentwaarde, omdat dit latere en doelmatig gebouwde toevoegingen zijn die weinig waarde hebben toegevoegd binnen het complex. Deze bouwdelen behoren ook niet tot het gemeentelijk monument. De bouwdelen uit 1930 en 1939 worden hieronder nader op het niveau van het bouwelement gewaardeerd.
Exterieur
De gevels (spouwmuur, gevelindeling, vensters) van het bouwdeel uit 1930 en 1939 hebben een hoge monumentwaarde, omdat ze gaaf en van cruciaal belang zijn voor de oorspronkelijke structuur. Uitzondering hierop vormt de oostgevel, deze heeft een positieve monumentwaarde omdat de gevel ingrijpend is verbouwd. De vervangen voordeur in de secundaire entree (in de aanbouw) heeft een positieve monumentwaarde. De gevel heeft waarde als onderdeel van de oorspronkelijke structuur. De later aangebrachte entreedeur ter plaatse van de voormalige portiek voor de hoofdentree, het later aangebrachte venster in de lange noordgevel en zuidelijke kopgevel en de luiken in de toppen van beide kopgevels hebben een indifferente monumentwaarde. Het dak (dakvorm, gesloten karakter van de dakvlakken aan de pleinzijde, dakbedekking, dakruiter) heeft een hoge monumentwaarde, omdat dit van cruciaal belang is voor de oorspronkelijke structuur. De vervangen bekleding van en vensters in de dakruiter hebben een positieve monumentwaarde, omdat deze qua vorm zijn vervangen naar het origineel. De later aangebrachte dakramen hebben een indifferente monumentwaarde.
Interieur
De gangwanden (incl. wandindeling, kozijnen van doorgangen, vensters) in 27
de entreehal (incl. twee gedenkstenen), vleugels en achthoekige hal hebben een hoge monumentwaarde, omdat deze van cruciaal belang zijn voor de herkenbaarheid van de oorspronkelijke ruimtelijke indeling. De vervangen deuren in de gangmuren hebben een positieve monumentwaarde. De scheidingswanden tussen de klaslokalen onderling (incl. wandindeling en de tegen de wand geplaatste kasten) hebben een hoge monumentwaarde, omdat deze van cruciaal belang zijn voor de herkenbaarheid van de oorspronkelijke ruimtelijke indeling. De dichtgezette doorgangen in deze scheidingsmuren hebben een indifferente monumentwaarde. De toiletgroepen hebben een positieve monumentwaarde, omdat ze in gewijzigde opzet zijn vervangen maar van essentieel belang zijn voor de oorspronkelijke ruimtelijke indeling. De scheidingswanden tussen de directiekamer en ruimten aan weerszijden hebben een positieve monumentwaarde, omdat zij vernieuwd zijn waarbij de wandindeling is aangepast. De later aangebrachte binnenwanden, binnendeuren en trap hebben een indifferente monumentwaarde. De oorspronkelijke tegelvloer in de achthoekige hal en lange vleugel heeft een hoge monumentwaarde, omdat deze van cruciaal belang is voor de afleesbaarheid van de oorspronkelijke interieurafwerking. In de tekening van de tegelvloer is de oorspronkelijke ruimtelijke indeling bovendien afleesbaar.
Ook het glas-in-loodraam in het plafond van de achthoekige hal heeft een hoge monumentwaarde. De overige vernieuwde vloer- plafond en wandafwerking in de gangen en lokalen hebben een indifferente monumentwaarde. De zoldervloer en de kapconstructie hebben een hoge monumentwaarde, omdat deze van cruciaal belang zijn voor de oorspronkelijke structuur. Op zolder hebben de scheidingswanden die behoren tot de oorspronkelijke ruimtelijke structuur (voormalige zuidgevel met venster, wanden boven de achtzijdige hal) een hoge monumentwaarde. Op het venster in de zuidgevel heeft ook de handtekening uit 1939 van de schilder een hoge monumentwaarde. De binnenwanden en interieurafwerking op zolder hebben een indifferente monumentwaarde, omdat deze later zijn aangebracht.
Legenda hoge monumentwaarde positieve monumentwaarde indifferente monumentwaarde interieurelement (trappen, beelden, etc) plafondafwerking vloerafwerking bovenliggende vloer- kapconstructie
De tekening van de bestaande situatie dateert uit 2003 en is afkomstig van de gemeente Bunschoten.
Zolder
28
6. Verantwoording
Literatuur • Een eeuw schoolleven. 100 jaar Prot. Christelijke Scholen met den Bijbel te Bunschoten/Spakenburg, Bunschoten/Spakenburg, 1989. • Meijel, L. van, P. van Opmeer, K. Loeff., Categoriaal onderzoek wederopbouw. Scholen., Rijksdienst voor de Monumentenzorg, maart 2003. Archieven • Gemeente Bunschoten, bouwdossier Van Amerongenschool Websites • beeldbank Bunschoten Erfgoed • beeldbank Eemland Archief • www.topotijdreis.nl • beeldbank Luchtvaartmuseum Beeldverantwoording. De foto's zijn gemaakt door Rachel Halverstad, tenzij anders vermeld. De tekeningen van de bestaande situatie dateren uit 2003 en zijn afkomstig van de gemeente Bunschoten.
29
Bijlagen: redengevende omschrijving
Koningin Wilhelminastraat 1 Adres Postcode Kern Kadastraal nummer Naam Beschermd gezicht Aantal onderdelen behorend tot het beschermde monument Benoeming onderdelen complex Oorspronkelijke functie Bouwstijl Datering/Bouwjaar Architect Opdrachtgever
Omvang bescherming De bescherming betreft het schoolgebouw met latere uitbreiding uit 1939 met inbegrip van de indeling en onderdelen van het interieur, waaronder de kozijnen, deuren, dorpels en neuten, de tegels in de gang van de zuidvleugel en de hal, evenals het glas-in-lood in het achthoekige daklicht in de hal. De bescherming omvat eveneens het schoolplein, waarbij het gaat om de hoofdstructuur en de openheid en niet zozeer om de inrichting met kleinschalig straatmeubilair. De aanbouw uit 1974 is van bescherming uitgesloten.
Koningin. Wilhelminastraat 1 3751 DD Bunschoten K 02882 G ‘Van Amerongenschool’ Nee 2
Stedenbouwkundige en landschappelijke aspecten De school bevindt zich aan de rotonde op het kruispunt van de Koningin Wilhelminastraat en de Bikkersweg. Aan de andere zijde van de Bikkersweg ligt het Kolkplein: de oude haven van Bunschoten. De Van Amerongenschool vormt een belangrijke stedenbouwkundige schakel tussen het Kolkplein en de Koning Wilhelminalaan / Molenstraat. Tevens heeft het gebouw een ruimtelijke relatie met de groenvoorziening langs de Koningin Wilhelminaweg / Molenweg. Het schoolgebouw ligt vrij op de kavel met het schoolplein aan de zuidzijde (de zijde van de rotonde). Het pand ligt in een L-vorm rond het schoolplein met de grootste vensters aan het schoolplein. De lokalen zijn op het zuiden en het westen georiënteerd. Het schoolgebouw heeft door zijn volume en het open schoolplein een zeer beeldbepalende functie aan de Koningin Wilhelminastraat, het Kolkplein en de Bikkersweg.
Schoolgebouw uit 1930-1939 Schoolgebouw Expressionisme 1930 (bouw) en 1939 (uitbreiding) T. Sikma en P.F. Koops Vereniging tot stichting en instandhouding van scholen met den Bijbel te Bunschoten
Inleiding De Koningin Wilhelminastraat heette oorspronkelijk Spakenburgerweg Oost. De straat kreeg de nieuwe naam in aansluiting op de aangrenzende nieuwbouwwijk uit de jaren 1930-1950, waar de straten vernoemd zijn naar leden van de Koninklijke familie. De Koningin Wilhelminastraat begint in het zuiden bij het Kolkplein, de voormalige haven van Bunschoten. In het noorden sluit de straat aan op de Kerkstraat. De straat loopt evenwijdig aan de Spakenburger Gracht die de haven van Bunschoten verbond met de Zuiderzee en Spakenburg. Aan de westzijde van deze gracht ligt de Molenstraat. De gracht en beide straten vormen van oudsher de hoofdverkeersweg tussen Bunschoten en Spakenburg. Sinds de zeventiende eeuw wordt dit tracé aangeduid met 'Ongerweges', dialect voor onderweg. Het tracé is pas vanaf het einde van de negentiende eeuw bebouwd geraakt. Door de onderliggende kavelstructuur van de oude veenontginningen en de Spakenburger Gracht ontstond een lintbebouwing. Deze bestaat voor het merendeel uit historische lang- en dwarshuisboerderijen en vrijstaande woonhuizen. De meeste boerderijen zijn rond 1900 opgericht. De bouw van de woonhuizen vond plaats vanaf de jaren twintig van de twintigste eeuw.
Architectonische beschrijving Exterieur Het gebouw heeft een L-vormige plattegrond met één bouwlaag en een zolder. Het pand is voorzien van een zadeldak. Eén vleugel loopt west-oost (de westvleugel), de andere loopt noord-zuid (de zuidvleugel). Als scharnierpunt tussen de twee vleugels is een schuinpandige entreepartij aangebracht met op het dak een achthoekige lantaren. De entreepartij geeft toegang tot en achthoekige hal met daarachter de directeurskamer. Het gebouw heeft een zadeldak met rode verbeterde Hollandse pannen. Tegen de kopgevel van de westvleugel bevindt zich een lagere uitbouw met een tweede entree onder een zadeldakje. De school heeft gemetselde gevels met metselwerk in kruisverband met een platvolle voeg van cement. Verdeeld over de zuidgevel aan het schoolplein bevinden zich, eerst in de uitbouw, een dubbele deur onder een luifel. Een stoepje met een gemetselde trede geeft toegang tot de deur. De lange zuidgevel heeft vijf grote vensters met een verdeling van zestien ramen. In de zuidgevel van de zuid vleugel is op de begane grond een venster aanwezig met een klapbaar bovenlicht op de plaats waar voorheen een deur zat. In de topgevel bevindt zich een driedelig venster met een extra toevoeging aan de rechter onderzijde in de vorm van een luik. De westgevel bestaat uit de kopgevel aan de Koningin Wilheminastraat en een westgevel langs het schoolplein.
In de kopgevel zit net als in de korte zuidgevel een driedelig venster met rechtsonder een extra uitbereiding in de vorm van een luik. In de topgevel bevindt zich een vlaggenmasthouder van smeedijzer. In de uitbouw bevinden zich twee kleine ramen. In de westgevel aan het schoolplein zijn twee grote vensters met een verdeling van zestien ramen aanwezig. In de noordgevel bevinden zich om en om vijf vijfdelige vensters en zeven tweedelige vensters. Helemaal links bevindt zich een deur en rechts hiervan een driedelig venster. De oostgevel is verbouwd in 1974 en geïntegreerd in de nieuwbouw. Op het dak, aan de schoolpleinzijde ter plaatse van de westgevel, zijn diverse dakvensters aangebracht Op de kruising van de twee vleugels bevindt zich een achthoekige lantaarn met een pannen tentdak. Bovenop het tentdak is een piron aangebracht. De gevelbekleding van de lantaarn bestaat uit houten gepotdekselde delen. Onder het tentdak bevinden zich in totaal acht vensters die voor daglicht zorgen in de entree.
De voorganger van de Van Amerongenschool stond aan het Kolkplein en vormde samen met de kerk Kostverloren, de pastorie en de onderwijzerswoning het centrum van de Doleantie in Bunschoten. De Doleantie heeft in Bunschoten een grote invloed gehad. Landelijk verloor de Hervormde kerk gemiddeld tien procent van haar leden aan de Doleantie; in Bunschoten hadden de ‘afvalligen’ de meerderheid. Binnen één jaar was er geld in gezameld voor een nieuw kerkgebouw. De school volgde snel daarna (1894). Toen de oude school te klein werd heeft het schoolbestuur ervoor gekozen nieuwbouw te plegen aan de Koningin Wilhelminastraat 1. Het grondstuk was een schenking van de heer Klaas van Amerongen. Het schoolgebouw is ontworpen door de Amersfoortse architect T. Sikma in een ingetogen expressionistische stijl. De verhoudingen en vormgeving van karakteristieke onderdelen als het dak, de dakruiter en de ingangspartij tonen de invloed van de Amsterdamse School; terwijl de vormgeving en het regelmatige ritme van de vensters meer aansluiten bij de stijl van de Nieuwe Zakelijkheid. De school werd in 1930 gebouwd. Reeds in 1939 werd de school uitgebreid door P.F. Koops, die in 1930 opzichter was bij de bouw. De uitbreiding bestond eruit dat de noord-zuid vleugel verlengd werd tot zijn huidige omvang. Daardoor ontstond een L-vormige school met in de oksel een achthoekige entree met lantaarn.