CConstaterende datBunnik
Koppel je AI →
Document · PDF

IB.06. Bijlage 3 - 2. Technisch onderzoek

Informatieavond 26 november 2026, gemeente BunnikBij agendapunt: Wensen en bedenkingenprocedure programma Uitvoeringsplan Warmte Engboogerd - 19:3018.072 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Onderzoek aardgasvrij Engboogerd Technisch rapport RAPPORT Rapport | 22255-1571683 2 Onderzoek aardgasvrij Engboogerd Colofon Datum 28 oktober 2025 Status Definitief Opdrachtgever Gemeente Bunnik Singelpark 1 3984 NC ODIJK Uitgevoerd door DWA B.V. Harderwijkerweg 7 2803 PW GOUDA 088 – 163 53 00 Projectleider: Joost Gerrits Projectnummer: 22255 Kenmerk: 22255-1571683 Auteurs Boyd Hooghiemstra Joost Gerrits Foto voorkant - Rapport | 22255-1571683 3 Samenvatting Dit rapport onderzoekt verschillende duurzame warmteoplossingen voor de wijk Engboogerd in de gemeente Bunnik. Dit hoofdstuk vat de belangrijkste conclusies samen uit de technische en financiële analyse. Wanneer naar de eindgebruikerskosten wordt gekeken, dan heeft de individuele warmtepomp de laagste kosten. Ook zijn de businesscases voor de warmtenetten op dit moment niet kansrijk. Mogelijk dat dit in de toekomst veranderd, bijvoorbeeld wanneer er vanuit de landelijke overheid meer subsidie beschikbaar komt voor warmtenetten. Voor het selecteren van een voorkeursoplossing kan ook gekeken worden naar overige, kwalitatieve, criteria. Het is aan de bewoners en gemeente om een definitieve keuze te maken in de voorkeursoplossing. Individuele lucht-warmtepomp heeft de laagste eindgebruikerskosten Uit het onderzoek blijkt dat de individuele warmtepomp de laagste eindgebruikerskosten heeft.

De kosten voor een collectieve warmteoplossing zijn minimaal 25% hoger dan van de individuele luchtwarmtepomp. Onderstaande tabel geeft een beknopt overzicht van de financiële resultaten. In deze samenvatting worden alleen de kosten voor de referentiewoning rijwoning gepresenteerd, omdat dit de meest voorkomende woning in de wijk is. De kosten voor de andere referentiewoningen worden in het rapport zelf weergegeven. Deze berekening gaat ervan uit dat de woningen na de bouw niet zijn nageïsoleerd en is dus het slechtste uitgangspunt. Wanneer bewoners de woningen al aanvullend hebben geïsoleerd, nemen de kosten in woningaanpassing (onder investeringskosten) af. Ook zijn in deze eerste berekening de kosten voor koeling meegenomen om een eerlijke vergelijking over alle systemen te geven, net als alle overige kosten om de woning helemaal aardgasvrij te maken (denk aan elektrisch koken). In hoofdstuk 5 worden de uitkomsten van de technische en financiële analyse in meer detail beschreven.

Rijwoning 1946-1964 | 27-10-2025 Eindgebruikerskosten per woning per jaar € 6.000 € 4.483 | € 4.600 € 5.000 | € 4.073 € 4.000 | € 3.223 € 3.000 € 2.000 € 1.000 € 0 Warmtenet MT | Warmtenet LT+ | Warmtenet ZLT | Lucht WP tapwaterbooster Investering isolatie | Investering techniek | Herinvestering Energiekosten | Onderhoudskosten Figuur 1 Eindgebruikerskosten per woning per jaar Tabel 1 Eindgebruikerskosten per woning per jaar Inclusief btw | MT- | LT- | ZLT- | Individuele lucht- warmtenet | warmtenet | warmtenet | warmtepomp Eindgebruikerskosten per | [€] | € 4.070 | € 4.480 | € 4.600 | € 3.220 woning/jaar Eindgebruikerskosten 30 | [€] | € 122.200 | € 134.500 | € 138.000 | € 96.700 jaar Investeringskosten* | [€] | € 28.780 | € 53.950 | € 53.120 | € 39.640 Herinvestering 15 jaar | [€] | € 4.300 | € 4.300 | € 13.900 Jaarlijkse lasten over 30 | [€/30 | € 89.200 | € 75.200 | € 83.800 | € 42.100 jaar** | jaar] * Investeringskosten in de woning: zoals | voor isolatie, ventilatie en elektrisch koken. ** Jaarlijkse kosten bevat de energiekosten en het onderhoud. Rapport | 22255-1571683 | 4 Rijwoning op basis van Hoomdossier – inzicht in een nageïsoleerde woning Wanneer er wordt gerekend met een rijwoning die al diverse isolatiemaatregelen heeft genomen, dan leidt dit tot de volgende resultaten.

Tabel 2 Resultaten rijwoning op basis van Hoomdossier Inclusief btw | MT- | LT- | ZLT- | Individuele warmtenet | warmtenet | warmtenet | lucht- warmtepomp Eindgebruikerskosten op basis van | [€] Bouwbesluit per jaar per woning | € 4.070 | € 4.480 | € 4.600 | € 3.220 (zie hierboven) Verschil ten opzichte van Bouwbesluit Eindgebruikerskosten 30 jaar | [€] | € -3.200 | € -3.600 | € -35.300 | € -4.600 ▪ Investeringskosten | [€] | € -1.640 | € -5.390 | € -5.390 | € -5.390 - Isolatiemaatregelen | [€] | -€ 1.710 | -€ 7.630 | -€ 7.630 | -€ 7.630 - ISDE-subsidie | [€] | € 70 | € 2.240 | € 2.240 | € 2.240 ▪ Jaarlijkse lasten over 30 jaar | [€/30 jaar] | € -1.600 | € 1.800 | € -29.900 | € 800 - Energiekosten | [€/30 jaar] | € -1.600 | € 1.800 | € -29.900 | € 800 Nieuwe totaalbedragen Eindgebruikerskosten Hoomdossier Eindgebruikerskosten op basis van Hoomdossier per jaar woning | € 3.970 | € 4.360 | € 3.420 | € 3.070 Eindgebruikerskosten 30 jaar | € 119.000 | € 130.900 | € 102.700 | € 92.100 Kosten zonder koeling Bij het ZLT-warmtenet is de mogelijkheid tot koeling een niet los te halen onderdeel van het systeem. Om een eerlijke vergelijking te maken, zijn hierboven voor alle andere systemen extra kosten opgenomen, zodat zij ook koeling leveren. Hieronder worden de eindgebruikerskosten getoond voor de systemen, wanneer koeling niet wordt meegenomen | .

Tabel 3 Resultaten kosten zonder koeling Inclusief btw | MT- | LT- | ZLT- | Individuele warmtenet | warmtenet | warmtenet | lucht- warmtepomp Eindgebruikerskosten met koeling - per jaar per woning | € 4.070 | € 4.480 | € 4.600 | € 3.220 Verschil ten opzichte van met koeling Eindgebruikerskosten 30 jaar | [€] | -€ 12.600 | -€ 12.600 | -€ 4.300 ▪ Investeringskosten | [€] | -€ 4.030 | -€ 4.030 ▪ Jaarlijkse lasten over 30 jaar | [€/30 jaar] | -€ 4.300 | -€ 4.300 | -€ 4.300 - Energiekosten | [€/30 jaar] | -€ 4.300 | -€ 4.300 | -€ 4.300 Nieuwe totaalbedragen Eindgebruikerskosten zonder koeling Eindgebruikerskosten zonder koeling per jaar per woning | € 3.650 | € 4.060 | € 4.600 | € 3.080 Eindgebruikerskosten 30 jaar | € 109.600 | € 121.900 | € 138.000 | € 92.400 Rapport | 22255-1571683 | 5 Hoofdstuk 5 geeft uitgebreide financiële informatie van alle doorgerekende warmteoplossingen en de overige referentiewoningen. Uitkomsten businesscase In dit rapport zijn ook eerste businesscases uitgewerkt voor de collectieve systemen. | De uitgangspunten voor deze businesscase staan in hoofdstuk | 4. Hieronder staan de resultaten van de businesscaseberekening. In een businesscase wordt de onrendabele top vertaald in een Bijdrage Aansluitkosten (BAK). Deze BAK is een eenmalig bedrag dat een huiseigenaar betaalt om een woning aan te sluiten op een warmtenet.

Tabel 4 Uitkomsten businesscase Warmteoplossing | MT-warmtenet | LT-warmtenet | ZLT-warmtenet Totale investering energiesysteem | € 23.100.000 | € 24.800.000 | € 29.400.000 Herinvestering energiesysteem | € 5.400.000 | € 4.900.000 | € 8.100.000 na 15 jaar Jaarlijks onderhoud | € 300.000 | € 300.000 | € 400.000 Jaarlijkse elektrakosten | € 900.000 | € 630.000 | € 500.000 Jaarlijkse inkomsten | € 1.800.000 | € 1.500.000 | € 1.300.000 Onrendabele top | € 12.100.000 | € 15.000.000 | € 16.900.000 BAK per woning | € 20.500 | € 25.300 | € 28.500 Deze BAK zijn relatief hoog. Nu zijn er nog diverse mogelijkheden om de businesscase verder te optimaliseren, zie ook hoofdstuk 7, maar met deze BAK wordt het een klus om de warmtenetten kansrijk te laten zijn. Het is aan te raden dit past te gaan doen als er een warmtebedrijf of warmtegemeenschap is die ook daadwerkelijk met de realisatie van een warmtenet aan de slag | zal gaan. Rapport | 22255-1571683 | 6 Beoordelingsmatrix Naast een analyse van de kosten is er voor dit rapport ook gekeken naar andere, kwalitatieve, criteria. Deze worden in hoofdstuk 6 weergegeven en toegelicht. In de onderstaande tabel wordt de samenvatting voor een rijwoning gegeven.

Gasketel (huidige situatie, geen eindoplossing) MT-warmtenet LT-warmtenet ZLT-warmtenet Individuele lucht- warmtepomp Kwalitatieve beoordeling Technische haalbaarheid Goed Goed Goed Goed Goed Financiële haalbaarheid Goed Matig Slecht Slecht Erg goed Praktische gevolgen achter de voordeur: 1. Isolatiemaatregelen 2. Eigenschappen warmteopwekker 3. Warmteafgiftesysteem 4. Warm tapwater voorziening 1. Minimaal 2. Aardgasverbranding 3. Moderniseren 4. Zelfde als warmte opwekker 1. Minimaal 2. Afleverset 3. Moderniseren 4. Zelfde als warmte opwekker 1. Uitgebreid 2. Afleverset + boosterwarmtepomp 3. LT-convectoren 4. Boosterwarmtepomp 1. Uitgebreid 2. Waterwarmtepomp 3. LT-convectoren 4. Zelfde als warmte opwekker 1. Uitgebreid 2. Luchtwarmtepomp 3. LT-convectoren 4. Zelfde als warmte opwekker Praktische inpassing in de woning Minimale ruimte in de woning nodig Minimale ruimte in de woning nodig. Ruimtebeslag van de huidige cv-ketel Enige ruimte in de woning nodig. Ruimtebeslag van een wasmachine Veel ruimte in woning nodig. Ruimtebeslag van een gestapelde wasmachine en droger. Veel ruimte in woning nodig. Ruimtebeslag van een gestapelde wasmachine en droger. Buitenunit in de tuin of op dak. Ruimtelijke inpassing in de wijk Geen ruimtebeslag in de wijk, gasnet ligt al in de grond Wijkcentrale met warmtepomp nabij de buurt. Wijkcentrale met warmtepomp nabij de buurt.

Collectief systeem nabij de buurt nodig, maar lang niet zo groot als de wijkcentrale. Niet voor het warmtesysteem Rapport | 22255-1571683 2 Tabel 5 Beoordelingsmatrix Gasketel (huidige situatie, geen eindoplossing) MT-warmtenet LT-warmtenet ZLT-warmtenet Individuele lucht- warmtepomp Geluid Verwaarloosbaar in de woning Aanwezig bij de centrale warmtepomp in de wijk. En bij de airco’s die koelen. Aanwezig bij de centrale warmtepomp in de wijk. En bij de airco’s die koelen. Nauwelijks aanwezig Aanwezig bij iedere woning, door buitenunit warmtepomp. Vergelijkbaar met buitendeel airco. Comfort Ervaring zoals gewend Ervaring zoals gewend Ervaring zoals gewend Ervaring zoals gewend Ervaring zoals gewend Koeling Mogelijk met lucht/lucht- warmtepomp Mogelijk met airco Mogelijk met airco Direct mogelijk – passief.

Direct mogelijk – actief, dus met hoger elektraverbruik Leveringszekerheid Grote zekerheid Grote zekerheid Grote zekerheid Grote zekerheid Grote zekerheid Gezond- en veiligheid Geen risico’s Geen risico’s Geen risico’s Geen risico’s Geen risico’s Gebruiksgemak Zelf of door installateur laten installeren Volledig ontlast Grotendeels ontlast Grotendeels ontlast Zelf of door installateur laten installeren (Geluids)overlast tijdens realisatie Klein Straat lang open Groot, straten lang open en in de woning aanpassingen Groot, straten lang open en in de woning aanpassingen In de woning veel aanpassingen tbv isolatie en installatie Flexibiliteit om later aan te sluiten Hoog Ongewenst/lastig mogelijk Ongewenst/lastig mogelijk Ongewenst/lastig mogelijk Altijd mogelijk Rapport | 22255-1571683 3 Inhoudsopgave Samenvatting 3 Individuele lucht-warmtepomp heeft de laagste eindgebruikerskosten 3 Uitkomsten businesscase 6 Beoordelingsmatrix 1 Begrippenlijst 5 1 Een aardgasvrij Engboogerd 6 1.1 Een aardgasvrij Engboogerd 6 1.2 Doel van dit rapport 6 1.3 Energietransitie is sturen in onzekerheid 7 1.4 Leeswijzer 7 2 Kenmerken van de wijk Engboogerd 8 2.1 Kenmerken van Engboogerd 8 2.2 Gekozen referentiewoningen 11 3 Overwogen duurzame warmteoplossingen en warmtebronnen12 3.1 Overwogen warmteoplossingen: van grof… 12 3.2 Warmtebronnen 14 3.2.1 Potentiebepaling warmte uit de RWZI Bunnik 15 3.2.2

Thermische Energie uit Oppervlaktewater: Kromme Rijn 16 3.2.3 Thermische Energie uit Drinkwater 16 3.3 Vier gekozen warmteoplossingen: … naar fijn 17 3.4 Haalbaarheidsonderzoek KWA naar wko en RWZI 20 4 Uitgangspunten voor de analyse 23 4.1 Energietarieven 23 4.1.1 Elektriciteit 23 4.1.2 Warmte 24 4.1.3 Emissies 24 Rapport | 22255-1571683 4 4.2 Uitgangspunten warmteoplossingen en rendement 25 4.2.1 Uitgaan van RVO Voorbeeldwoningen 26 4.3 Uitgangspunten eindgebruikerskosten en businesscase 26 4.3.1 Uitgangspunten businesscaseberekeningen 28 4.3.2 Onderdelen businesscaseberekening 29 5 Resultaten analyse warmteoplossingen 30 5.1 Technische analyse: ruimtelijke en omgevingseffecten 30 5.1.1 Indicatief tracé warmtenet, locatie warmtecentrale en ruimtelijke inpasbaarheid 31 5.1.2 Isolatiemaatregelen en woningaanpassingen 33 5.2 Financiële analyse 34 5.2.1 Uitkomsten businesscase 34 5.2.2 Eindgebruikerskosten verduurzaming woning 35 5.2.3 Eindgebruikerskosten op basis van Hoomdossiers 40 5.2.4 Eindgebruikerskosten zonder koeling 43 5.3 Handelingsperspectief bewoners uit niet-referentiewoningen 44 6 Beoordelen en vergelijken warmteoplossingen 45 6.1 Beoordelingscriteria 45 6.2 Vergelijk met uitkomsten van Wijkanalyse van De WarmteTransitieMakers 51 7 Conclusies en suggesties voor vervolgstappen 53 Bijlage 1 - Wijkanalyse 54 Bijlage 2 - Notitie onderbouwing referentiewoningen 55

Bijlage 3 - Factsheets gekozen warmteoplossingen 57 Bijlage 4 - Isolatiemaatregelen en aanpassingen per referentietype 67 Bijlage 5 - Uitgangspunten huidige staat referentiewoningen en Hoomdossier 72 Rapport | 22255-1571683 5 Begrippenlijst Deze begrippenlijst licht de belangrijkste termen en afkortingen toe die in dit rapport voorkomen. Tabel 6 Begrippenlijst Begrip Omschrijving BAK Bijdrage Aansluit Kosten. Het bedrag dat de eindgebruiker eenmalig moet betalen om op het warmtenet aan te mogen sluiten. EB Energiebelasting. Effluent Effluent is het vloeibare water dat een zuiveringsinstallatie verlaat nadat het is schoongemaakt. Eindgebruikerskosten Eindgebruikerskosten geven inzicht in wat individuele bewoners en gebouweigenaren betalen. Dat zijn kosten voor bijvoorbeeld investeringen, energiekosten, onderhoud, belastingen en subsidies. COP De Coëfficiënt of Performance duidt de efficiëntie die een warmtepomp heeft bij het bereiden van warmte. DWTM De WarmteTransitieMakers LT Laagtemperatuur. De aanvoertemperatuur van het warmtesysteem om de ruimte mee te verwarmen. In dit geval 30-50°C. MT Middentemperatuur. De aanvoertemperatuur van het warmtesysteem om de ruimte mee te verwarmen. In dit geval 50-70°C. Referentiewoning Een type woning dat representatief is voor de wijk en wordt gebruikt als uitgangspunt voor technische en financiële analyses.

RWZI Rioolwaterzuiveringsinstallatie. TEA Thermische Energie uit Afvalwater, bijvoorbeeld water van een rioolwaterzuivering. TEO Thermische Energie uit Oppervlaktewater, bijvoorbeeld warmte uit het oppervlaktewater van de Kromme Rijn. Totale nationale kosten (TNK) Nationale kosten laten zien wat een warmtestrategie in totaal kost voor de samenleving. Het is het totaal van de kosten, ongeacht wie betaalt: de overheid, bedrijven of bewoners. Het zijn de totale kosten in Nederland van alle maatregelen die nodig zijn om een scenario uit te voeren, voor aanleg en gebruik. SCOP De Seasonal Coëfficiënt of Performance is de jaarlijks gemiddelde COP en duidt dus de gemiddelde efficiëntie van warmtebereiding van een warmtepomp. UPW (Uitvoeringsplan Warmte) Het plan waarin de gemeente beschrijft hoe de wijk stap voor stap overgaat op een duurzame warmtevoorziening. WKO (warmte-/koude- opslag) Een techniek waarbij warmte en koude worden opgeslagen in de bodem en op een later moment gebruikt worden voor het verwarmen of koelen van gebouwen. ZLT Zeerlagetemperatuur. De aanvoertemperatuur van het warmtesysteem naar de woningen is 15°C. Een warmtepomp in de woning verhoogt dan deze temperatuur naar 30-50°C voor ruimteverwarming. Rapport | 22255-1571683 6 1 Een aardgasvrij Engboogerd Steeds meer wijken in Nederland stappen over van aardgas naar duurzame alternatieven.

De komende jaren gaat de gemeente Bunnik in Engboogerd aan de slag om de wijk te verduurzamen. Daarvoor verkent de gemeente eerst welk warmtesysteem of welke combinatie van warmtesystemen technisch en financieel het beste past bij de wijk, maar ook bij de bewoners van de wijk. 1.1 Een aardgasvrij Engboogerd De gemeente Bunnik heeft ervoor gekozen om voor de wijk Engboogerd als eerste een Uitvoeringsplan Warmte (UPW) op te stellen. Engboogerd is geselecteerd vanwege de actieve betrokkenheid van bewoners, de aanwezigheid van een sterke wijkvereniging en leden van de Energiecoöperatie Bunnik en de vraag vanuit de wijkbewoners om concrete stappen te zetten richting een aardgasvrije toekomst. Samen met bewoners en andere stakeholders wordt onderzocht welk duurzaam alternatief voor aardgas het beste past bij de wijk en om daarmee een breed gedragen plan te ontwikkelen. 1.2 Doel van dit rapport Dit rapport geeft inzicht in de meest geschikte warmteoplossing(en) voor de wijk Engboogerd in de gemeente Bunnik. Het onderzoek verkent onder meer de technische (zoals ruimtelijke impact op omgeving) en financiële aspecten op woning- en gebiedsniveau. Daarbij is rekening gehouden met de wensen van de actieve wijkbewoners uit de meedenkgroep die zijn opgehaald in het participatietraject dat met de gemeente is doorlopen.

Rapport | 22255-1571683 7 1.3 Energietransitie is sturen in onzekerheid Het verduurzamen van een wijk verloopt zelden zonder hobbels en is vaak een complex proces. Er spelen immers veel factoren mee waar rekening mee gehouden moet worden, zoals technische mogelijkheden, financiële haalbaarheid en de wensen en behoeften van bewoners. Het is belangrijk te beseffen dat een dergelijke transitie niet in één keer vlekkeloos verloopt en dat er onderweg bijgestuurd kan en moet worden. Dit rapport analyseert de warmtesystemen op wijkniveau. Dit houdt in dat voor individuele huizen er altijd maatwerk nodig is om specifiek te weten wat voor dat huis de beste aanpak is. In dit rapport zijn de uitkomsten en cijfers zo helder mogelijk gepresenteerd. Toch zijn er bij het opstellen van de analyses aannames gedaan. Deze aannames zijn onvermijdelijk vanwege de complexiteit en de vele onzekerheden die spelen. Dat betekent dat de gepresenteerde cijfers altijd een zekere onzekerheidsmarge bevatten. Het is dus verstandig de resultaten te zien als een richtinggevend beeld voor de vervolgstappen en niet als definitieve of vaste uitkomsten. Dit geeft een stevige basis waarop de gemeente samen met bewoners en andere partijen de volgende stappen kan zetten richting een aardgasvrije toekomst. Met de beslisinformatie uit dit rapport, zal een keuze gemaakt moeten worden voor een voorkeursoplossing.

In het geval dat de voorkeursoplossing een collectieve oplossing is, is de volgende stap het technisch ontwerp als de businesscase verder uitwerken. Dat zal dan gebeuren ná het vaststellen van het wijkuitvoeringsplan door een dan nog aan te wijzen warmtebedrijf. Dit is noodzakelijk om op een gedetailleerder niveau te kunnen beoordelen wat precies de technische én financiële consequenties zijn. Wanneer de individuele warmtepomp als voorkeursoplossing wordt gekozen, dan kunnen de bewoners verder geholpen worden met een handelingsperspectief voor de komende jaren. 1.4 Leeswijzer Hoofdstuk 2 behandelt de kenmerken van Engboogerd. Hoofdstuk 3 gaat dieper in op de warmteoplossingen die in dit onderzoek zijn geanalyseerd en op de mogelijke warmtebronnen. In hoofdstuk 4 staan de uitgangspunten die belangrijk zijn voor dit onderzoek. De resultaten van de technische en financiële analyse staan in hoofdstuk 5. In hoofdstuk 6 worden de warmteoplossingen met elkaar vergeleken. Hoofdstuk 7 bevat de conclusies en suggesties voor mogelijke vervolgstappen. In de bijlagen is informatie opgenomen die ondersteunend is aan het hoofdrapport en van waaruit conclusies zijn getrokken. Rapport | 22255-1571683 8 2 Kenmerken van de wijk Engboogerd Dit hoofdstuk behandelt de belangrijkste kenmerken van de wijk Engboogerd.

De relevante fysieke kenmerken zijn in beeld gebracht, zoals de verschillende woningtypen en bouwperiode. De wijkanalyse geeft een beeld om voor te sorteren welke warmteoplossingen kansrijk zijn in Engboogerd. Dit hoofdstuk behandelt ook de gekozen referentiewoningen. 2.1 Kenmerken van Engboogerd Onderstaand zijn een aantal belangrijke kenmerken van Engboogerd gegeven. De volledige wijkanalyse, in Bijlage 1 - , geeft een meer uitgebreide toelichting op de kansen en uitdagingen in Engboogerd. Figuur 2 Woningtypen in Engboogerd

Rapport | 22255-1571683 9 Fysieke kenmerken • Engboogerd bevat 740 woningen met verschillende woningtypen, zoals te zien in Figuur 2. Van de woningen zijn 217 rijwoningen (29%), 187 twee-onder-één-kapwoningen (25%), 154 hoekwoningen (21%) en 120 appartementen (16%). Naast de 740 woningen zijn er nog 89 gebouwen met andere functies. • In Figuur 3 is te zien dat de woningen uiteenlopende bouwjaren kennen, met veel woningen uit 1946-1964 (39% van alle woningen) en een noemenswaardig deel van vóór 1945 (16% van alle woningen). Daarnaast zijn de woningen uit bouwperioden 1965-1974 (16%) en 1992-2005 (12%) ook goed vertegenwoordigd. Dit betekent dat isolatieniveaus sterk uiteenlopen en er voor oudere woningen soms geen spouwmuur aanwezig is, wat isolatie bemoeilijkt. • Het gemiddelde gasverbruik ligt hoger dan het landelijk gemiddelde, wat naar verwachting wijst op minder goede isolatie. • Het merendeel van de woningen is in particulier bezit (87%). Er is relatief weinig corporatiebezit, wat collectieve oplossingen mogelijk uitdagender maakt om te organiseren. Figuur 3 Bouwperioden in Engboogerd Kansen • De sociale cohesie is hoog, met actieve bewonersinitiatieven zoals 'Pasmastraat Van Het Gas Af' en een betrokken wijkvereniging. Veel woningen beschikken al over een 3x25A elektriciteitsaansluiting, waardoor all-electric oplossingen in principe mogelijk zijn.

• Daarnaast zijn er mogelijkheden voor collectieve warmteoplossingen, zeker in delen van de wijk waar de warmtevraagdichtheid hoog is. • Kansrijke warmtebronnen zijn aquathermie (uit de Kromme Rijn en RWZI Bunnik) en mogelijk bodemenergie via wko-systemen. Hoofdstuk 3 en de eerdere Wijkanalyse (Bijlage 1 - , separaat) geven meer informatie over de kansrijkheid van deze warmtebronnen.

Rapport | 22255-1571683 10 Restricties en aandachtspunten • Een groot deel van de wijk ligt in een grondwaterbeschermingsgebied (zie onderstaande afbeelding), wat beperkingen oplegt aan het gebruik van bodemenergie. Zo zijn bodemlussen niet toegestaan. Wko-systemen zijn mogelijk binnen het zogenaamde 100-jaaraandachtsgebied (beschermingszone rondom drinkwaterwinning) onder voorwaarden en men moet rekening houden met de drinkwaterwinning van Vitens en Vrumona. Ook is er een archeologisch aandachtsgebied. Hoofdstuk 3.4 gaat hier dieper op in. • Netcongestie vormt een beperking voor de grootschalige inzet van elektrische warmtepompen, op dit moment. In heel Bunnik is er sprake van netcongestie op het hoogspanningsnet en dat geldt voor een deel van Bunnik op middenspanningsniveau. Voor aansluitingen groter dan 3x 80 Ampère is sprake van wachtrijen voor elektriciteitsaansluitingen. Het elektriciteitsnet kan piekbelastingen moeilijk aan, zeker bij gelijktijdig gebruik van warmtepomp, kookplaat en EV-lader. De netbeheerder adviseert terughoudendheid met grootschalige aanpak van (individuele) lucht-warmtepompen tot netcongestie is verholpen, naar verwachting in 2032. Er zijn geen restricties voor individuen die een warmtepomp willen plaatsen. Gemeenten worden geadviseerd om buffersystemen voor zowel individuele als collectieve systemen te stimuleren.

Bewoners kunnen op dit moment wel een eigen warmtepomp plaatsen, omdat die veelal achter de bestaande kleinverbruikersaansluiting past, maar een grootverbruiker kan alleen worden aangesloten in combinatie met maatregelen om het gebruik van elektriciteit te flexibiliseren (congestiemanagementmaatregelen, waaronder capaciteitsbeperkende contracten of non-firm aansluitovereenkomsten). Kaartlaag ‘Verbodsgebieden Bescherming voor drinkwater’ van wkotool (wkotool.nl)

2.2 | Gekozen referentiewoningen Een referentiewoning is een combinatie van het woningtype en de bouwperiode. De referentiewoningen zijn zorgvuldig gekozen, zodat die het grootste aandeel in de wijk vertegenwoordigen en daarmee representatief zijn. Voor de gekozen referentiewoningen zijn de warmteoplossingen doorgerekend. De separate Bijlage 2 - geeft een uitgebreide onderbouwing op de selectie van de woningen. Onderstaande tabel toont de drie gekozen referentiewoningen. Tabel 7 Gekozen referentiewoningen # | Woningtype | Bouwperiode | Oppervlakte (m2) 1 | Rijwoning | 1946 - 1964 | 129 2 | Twee-onder-één-kap | 1946 - 1964 | 116 3 | Hoekwoning | 1946 - 1964 | 136 Deze woningen zijn geselecteerd op basis van de openbare data uit de BAG en de aanvullende informatie uit de Hoomdossiers. Er is gekozen voor de drie meest voorkomende combinaties van woningtype en bouwperiode. Daarmee zijn op basis van woningtype 75% van | de woningtypen vertegenwoordigd. Daar is de meest voorkomende bouwperiode aan verbonden (1946 - 1964), waarin 39% van de woningen in Engboogerd gebouwd is. De verdeling van de woningtypes en de bouwjaren zijn te zien in Tabel 7. Bijkomend voordeel van de keuze voor een oudere bouwperiode is dat bewoners van moderne woningen met de uitkomsten van de doorrekening van de referentiewoning | en al een beeld krijgen van de maximale kosten voor hun woning.

Ze kunnen in de uitkomsten zelf ‘wegstrepen’ welke maatregelen voor hen niet van toepassing zijn, om een indicatie te krijgen voor hun woning. De analyse van de verschillende kansrijke warmteoplossingen zijn doorgerekend voor elk van deze drie referentiewoningen, zodat de uitkomsten relevant zijn voor een brede groep bewoners. | In hoofdstuk 5.3 is daarnaast handelingsperspectief uitgediept voor woningen die niet direct in één van deze drie categorieën vallen. Tabel 8 Verdeling woningtypes en bouwjaren in de wijk Type | Aantal | Percentage | Bouwperiode | Aantal | Percentage Rijwoning | 217 | 29% | 1946 - 1964 | 285 | 39% Twee-onder-één-kap | 187 | 25% | Tot en met 1945 | 117 | 16% Hoekwoning | 154 | 21% | 1965 - 1974 | 116 | 16% Appartement | 120 | 16% | 1992 - 2005 | 90 | 12% Vrijstaand | 40 | 5% | 2006 - 2014 | 51 | 7% Portiekwoning | 16 | 2% | 1975 - 1991 | 45 | 6% Geen woning | 4 | 1% | 2021 - heden | 26 | 4% Onbekend | 2 | 0% | 2015 - 2020 | 10 | 1% Totaal | 740 | 100% | Totaal | 740 | 100% Rapport | 22255-1571683 | 11 Rapport | 22255-1571683 12 3 Overwogen duurzame warmteoplossingen en warmtebronnen Dit hoofdstuk licht de aanpak toe waarmee tot een selectie van kansrijke warmteoplossingen voor Engboogerd is gekomen.

Op basis van een brede groslijst zijn de mogelijke warmteoplossingen eerst in grote lijnen geïnventariseerd en vervolgens in stappen verfijnd, tot een keuze van vier warmteoplossingen om technisch en financieel uit te werken. 3.1 Overwogen warmteoplossingen: van grof… De benadering ‘van grof naar fijn’ betekent dat voor Engboogerd in eerste instantie bewust breed is gekeken naar alle mogelijke warmteoplossingen, zonder vooraf al bepaalde alternatieven uit te sluiten. Door een zo volledig mogelijke groslijst op te stellen, worden ook minder voor de hand liggende oplossingen meegenomen in het afwegingsproces. Deze brede inventarisatie vormde de basis voor een zorgvuldige en transparante selectie, waarbij de kansrijke opties in vervolgstappen verder zijn uitgewerkt en beoordeeld. Onderstaande tabel toont de warmteoplossingen die in dit onderzoek zijn bekeken en gewogen. Er wordt onderscheid gemaakt tussen de oplossingen die kansrijk zijn, de warmteoplossingen die de nodige aandachtspunten hebben en de oplossingen die bij voorbaat niet kansrijk zijn vanwege beperkte beschikbaarheid van de warmtebron of technisch en/of financieel niet haalbaar zijn. ✓ = kansrijk | O = minder kansrijk | X = niet kansrijk Tabel 9 Overzicht kansrijkheid van een groot scala aan mogelijke warmteoplossingen Warmteoplossingen Kansrijk? Reden voor afvallen warmteoplossing Individuele warmteoplossingen 1.

Lucht-water-warmtepomp ✓ - 2. PVT-warmtepomp ✓ - 3. Airco (lucht-lucht-warmtepomp) ✓ - 4. Bodemwarmtepomp O Niet toegestaan voor een groot deel van Engboogerd vanwege bodemrestricties. 5. Hybride warmtepomp (tussenoplossing) X Geen aardgasvrije oplossing. 6. Waterstof cv-ketel X Beschikbaarheid van waterstof en daarmee hoge kosten voor woningeigenaren grootste beperkingen. 7. Biogas cv-ketel X Beschikbaarheid van biogas en daarmee hoge kosten voor woningeigenaren hoge kosten grootste beperkingen. 8. Infraroodpanelen met e-boiler X Energetisch zeer inefficiënt. Goede toepassing voor ‘bijverwarming’ niet als hoofdverwarming in een woning. 9. Elektrische verwarming met e-boiler X Energetisch zeer inefficiënt. Goede toepassing voor ‘bijverwarming’ niet als hoofdverwarming in een woning. Rapport | 22255-1571683 13 Warmteoplossingen Kansrijk? Reden voor afvallen warmteoplossing MT-warmteoplossingen 10. MT-net: wko in combinatie met aquathermie (TEO/TEA) met centrale warmtepomp in de wijk, warm tapwatervoorziening middels de afleverset ✓ Niet afgevallen, maar wel met aandacht voor locatie wko in verband met bodemrestricties. 11. MT-net: wko die geladen wordt met warmte uit omgevingslucht, warm tapwatervoorziening door middel van de afleverset O Er is een grote installatie voor luchtaanzuiging in of nabij de wijk nodig, die levert de nodige geluidsproductie.

Energetisch is deze warmteoplossing minder efficiënt dan die op aquathermie (TEO/TEA). Daarnaast aandacht voor locatie wko in verband met bodemrestricties. 12. MT-net op geothermie en afleverset, warm tapwatervoorziening middels de afleverset X Schaal van Engboogerd te beperkt voor haalbare toepassing van deze warmteoplossing. Zelfs in combinatie met andere wijken/dorpen kosten zeer onzeker in verband met te weinig bodeminformatie en grote afstand tussen de dorpen. 13. MT-net op restwarmte X Geen beschikbare restwarmte (zie onder). LT-warmteoplossingen 14. LT-net: wko in combinatie met aquathermie (TEO/TEA) met centrale opwaardering door een warmtepomp en individuele tapwatervoorziening ✓ - 15. LT-net: wko die geladen wordt met warmte uit omgevingslucht, met individuele warmtepomp-tapwatervoorziening O Er is een grote installatie voor luchtaanzuiging in of nabij de wijk nodig, die levert de nodige geluidsproductie. Energetisch is deze warmteoplossing minder efficiënt dan die op aquathermie. Daarnaast aandacht voor locatie wko in verband met bodemrestricties. 16. LT-net op wko die geladen wordt vanuit zonnecollectoren met een individuele warmtepomp-tapwatervoorziening X Toepassing vraagt groot ruimtebeslag van de bron (zonnecollectoren), daarnaast aandacht voor locatie wko in verband met bodemrestricties. 17. LT-net op restwarmte X Geen beschikbare restwarmte (zie onder).

ZLT-warmteoplossingen 18. ZLT-net: wko in combinatie met aquathermie (TEA/TEO) met individuele warmtepomp ✓ Kansrijk, maar wel met aandacht voor locatie wko in combinatie met bodemrestricties. 19. ZLT-net: wko in combinatie met individuele PVT-warmtepomp ✓ Kansrijk, maar wel met aandacht voor locatie wko in combinatie met bodemrestricties. 20. ZLT-net: gedeelde bodemlus met individuele warmtepomp X Vanwege bodemrestricties niet overal mogelijk. 21. ZLT-net op restwarmte X Geen beschikbare restwarmte (zie onder). Rapport | 22255-1571683 14 3.2 Warmtebronnen In en rondom Engboogerd zijn verschillende warmtebronnen onderzocht. In de Wijkanalyse (Bijlage 1 - ) is een uitgebreide inventarisatie gedaan. Er is onder meer gekeken naar bronnen als restwarmte, geothermie en aquathermie. Onderstaande tabel geeft per warmtebron weer of deze kansrijk is om toe te passen in Engboogerd en, waar dat kan of relevant is, hoeveel warmte de warmtebron kan leveren. Tabel 10 Overzicht en kansrijkheid van warmtebronnen in de omgeving Warmtebron Kansrijk? Inschatting potentie Toelichting Thermische Energie uit Afvalwater (TEA) – RWZI Bunnik Ja 45.000 GJ/jaar uit effluent RWZI (dus nog zonder opwaardering warmtepomp). (Resulteert in warmte voor circa 1.300 woningen) Goede potentie en locatie. Constant en relatief hoog temperatuurniveau. Voorkeur voor toepassing van deze bron.

Er zitten risico’s aan deze warmtebron (zie toelichting onder tabel). Thermische Energie uit Oppervlaktewater (TEO) – Kromme Rijn Ja, maar minder aantrekkelijk dan RWZI 48.000 GJ/jaar uit Kromme Rijn (dus nog zonder opwaardering warmtepomp). (Beschikbaar deel volgens HDSR, niet alle energie mag onttrokken worden. Resulteert in warmte voor circa 1.400 woningen.) Kansrijke warmtebron, goede terugvaloptie voor de RWZI. Bij uitkoppeling extra aandacht nodig voor natuurvriendelijke oevers. Minder interessant want de gemiddelde temperatuur is lager dan bij RWZI, waardoor dit warmtenet minder efficiënt is. Ook zijn er extra kosten voor uitkoppeling vanwege onder andere filtering. Omgevingslucht Ja, maar geen voorkeur ten opzichte van TEA en TEO Onbeperkt Lager temperatuurniveau dan aquathermie bronnen en lagere efficiëntie toepassing van de bron, geluidsproductie, groot ruimtebeslag. Geothermie Nee 25+ MW bronvermogen per bron Te groot en kostbaar voor toepassing Engboogerd/Bunnik. Doorgaans toegepast voor grote stedelijke (dichtbebouwde) gebieden. Onzekerheid kosten vanwege te weinig bodeminformatie. Thermische Energie uit Drinkwater (TED) – Tureluurweg Nee Niet van toepassing Wko niet mogelijk in de nabijheid van de drinkwaterbron van Vitens, daardoor hogere kosten bij deze toepassing.

Bodemwarmte Nee Niet van toepassing Geldende bodemrestricties beperken het gebruik van bodemenergiesystemen in een groot deel van Engboogerd. Koel- en vrieshuis (restwarmte) Nee Niet van toepassing Beschikbaarheid en potentie restwarmte is onbekend (ook bij het koelhuis zelf – na inventarisatie). Albert Heijn (restwarmte) Nee Niet van toepassing Niet beschikbaar, gebruiken restwarmte zelf. Vrumona Nee Niet van toepassing Niet beschikbaar, gebruiken restwarmte zelf. Rapport | 22255-1571683 15 3.2.1 Potentiebepaling warmte uit de RWZI Bunnik Een van de kansrijke warmtebronnen voor Engboogerd is de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) van Bunnik. Om de potentie van deze bron te bepalen, is contact opgenomen met het waterschap, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR). Van het waterschap zijn meetgegevens ontvangen van zowel de temperatuur als het debiet in het effluent (afvoerstroom van gezuiverd water). Later bleek dat de temperatuurmetingen niet overeenkomen met wat er handmatig gemeten kan worden. In overleg met het waterschap zijn deze metingen als onbetrouwbaar beschouwd en is op zoek gegaan naar een andere oplossing. Omdat de temperatuur in verschillende RWZI’s door het land redelijk gelijk is, is gebruikgemaakt van de temperatuurmetingen van een andere RWZI.

Vanuit een ander project beschikt DWA over de temperatuurmetingen van de RWZI Klaphek (IJsselstein) van dezelfde jaren als waarvan de debietmetingen van RWZI Bunnik zijn ontvangen (2020, 2021 en 2022). Op basis van deze gegevens is de potentie van de RWZI bepaald. Met het uitgangspunt dat de minimale temperatuur in het debiet 8°C moet zijn om warmte te kunnen onttrekken, is de potentie van RWZI Bunnik 45.000 GJ per jaar uit effluent RWZI (dus nog zonder opwaardering warmtepomp). De warmte van het effluent bij de RWZI ligt tussen de 12 en 22°C. Er is genoeg warmtepotentie om circa 1.400 woningen van warmte te voorzien, voldoende om de naastgelegen buurt Oranjebuurt in de toekomst ook met warmte uit de RWZI te verwarmen. Risico’s inzet RWZI De HDSR erkent twee risico’s bij het toepassen van de RWZI als mogelijke warmtebron. • Bunnik heeft beperkte ruimte voor het vervangen van de huidige verouderde zuivering en is omgeven door bebouwing en infrastructuur wat aankoop van aangrenzende grond lastig maakt. Er is gepland om in 2026 een onderzoek uit te voeren om de beste koers voor deze zuivering te bepalen, waarbij ook centralisatie wordt meegenomen (dat wil zeggen samenvoegen met Driebergen). Echter, de zuivering functioneert nog erg goed en het is niet waarschijnlijk dat de civieltechnische levensduur al snel aan zijn eind zal zijn.

Naar verwachting kan dat nog best enige tientallen jaren duren. Dat maakt dat aquathermie nog haalbaar zou kunnen zijn. • Een ander punt is de ruimtevraag. Door de beperkt beschikbare ruimte – en een aantal andere opgaven die er ook nog zijn – is dat een kritische factor voor toepassing van TEA. Afhankelijk van wat er minimaal nodig is, is het wel of niet haalbaar om warmte uit de RWZI te onttrekken. In hoofdstuk 5.1 wordt hier verder op ingegaan. Rapport | 22255-1571683 16 3.2.2 Thermische Energie uit Oppervlaktewater: Kromme Rijn De Kromme Rijn is een kansrijke warmtebron en de beschikbare potentie wordt geschat op 48.000 GJ/jaar 1. Dit is de energie die direct uit het water gehaald kan worden. De potentie van deze bron kan vervolgens nog opgewaardeerd worden door de inzet van warmtepompen en een piekvoorziening zoals lucht-water-warmtepompen of gasketels. De potentie is in overleg met Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden bepaalt en het waterschap stelt een totaal debiet (0,1597 m3/s) uit de Kromme Rijn beschikbaar voor Engboogerd. Hiermee is het waterschap nog wat strikter dan de algemene richtlijn van de STOWA voor TEO installaties. Het waterschap doet dit om energie voor stroomafwaarts gelegen gebieden te reserveren en om de biodiversiteit in het water te beschermen.

DWA heeft vervolgens op basis van dit beschikbare debiet, een analyse gemaakt van de gemiddelde temperatuur die onttrokken wordt en de vollasturen die het systeem kan draaien, Zo heeft is de potentie van 48.000 GJ per jaar berekend. Deze potentie maakt de Kromme Rijn een geschikte terugvaloptie in plaats van de RWZI als regeneratiebron voor de wko. Er zijn de nodige risico’s verbonden aan de uitkoppeling van warmte bij de RWZI op de lange termijn en de Kromme Rijn heeft een hoge mate van leveringszekerheid, ook op de lange termijn. Een toepassing met de RWZI krijgt de voorkeur omdat het temperatuurniveau van het effluent van de RWZI constanter en gemiddeld hoger is door het hele jaar heen ten opzichte van de temperatuur van het oppervlaktewater. Daarnaast is de aanleg van de uitkoppeling van warmte makkelijker bij een RWZI doordat er in zekere mate al procesinstallaties aanwezig zijn. Iets wat bij toepassing van oppervlaktewater niet zo is en daardoor kostenverhogend werkt. Al met al heeft de RWZI de voorkeur, maar de Kromme Rijn geldt als goede terugvaloptie. 3.2.3 Thermische Energie uit Drinkwater Thermische Energie uit Drinkwater is geen inzetbare warmtebron om de volgende redenen. • Het belangrijkste argument is de ligging van de bron. Deze ligt (midden)in het restrictiegebied voor drinkwaterbescherming. Dat betekent dat wko niet toegepast zal kunnen worden nabij de bron.

Het beste alternatief lijkt om de wko dan aan de noordkant van Bunnik te plaatsen, net aan de andere kant van de Kromme Rijn. De kosten voor bijkomende leidinglengte van de bron naar noord-Bunnik en weer terug naar Engboogerd zijn dusdanig groot dat verwacht wordt dat deze bron financieel niet interessant is in vergelijking met de andere bronnen. • Daarnaast is de verwachting op basis van eerdere ervaringen dat de temperatuur van de bron (aanzienlijk) lager is dan die van bijvoorbeeld de RWZI2. Dit betekent dat er (veel) meer water onttrokken moet worden om dezelfde hoeveelheid warmte te verkrijgen. Dit maakt de TED-bron niet de meest logische bron, zeker als een goed alternatief zoals de RWZI beschikbaar is. 1 Met de volgende berekening: 0,1597 m3/s * 3.600 s/h * 1,16 * 5 ∆T * 4.000 vollasturen * 0,0036 = 48.000 GJ/jaar 2 Drinkwater in het leidingnet heeft meestal een temperatuur tussen de 8 en 16°C. In de zomermaanden ligt de temperatuur vaak iets hoger door opwarming van de ondergrond. Rapport | 22255-1571683 17 3.3 Vier gekozen warmteoplossingen: … naar fijn De keuze van de vier warmteoplossingen is in samenwerking met de meedenkgroep van actieve bewoners gemaakt. In een aantal interactieve sessies zijn zij stap voor stap meegenomen in het proces: van een brede verkenning van mogelijkheden naar een steeds specifiekere uitwerking van de kansrijke opties.

Tijdens deze sessies is de groslijst gepresenteerd van de warmteoplossingen en is onderbouwd welke warmteoplossingen niet en juist wel kansrijk zijn, zodat de meedenkgroep goed geïnformeerd kon meedenken en een weloverwogen keuze kon maken voor de vier warmteoplossingen. Dat is gedaan onder meer door het toelichten van een aantal factsheets. Deze zijn ook opgenomen in Bijlage 3 - . Op deze manier is van grof naar fijn gewerkt. Uiteindelijk is er voor één individuele warmteoplossing (een lucht-warmtepomp) en drie collectieve warmteoplossingen (een MT-, LT- en ZLT-warmtenet) gekozen. Deze vier technieken zijn hieronder kort toegelicht. Individuele lucht-water-warmtepomp • Deze levert warmte van maximaal 50°C. Hier wordt het isolatieniveau op aangepast. • Tapwatervoorziening: de warmtepomp in combinatie met een buffervat in de woning. • Piekvoorziening: de warmtepomp in elke woning zorgt voor de basis- en piekwarmte. • Installaties in de woning: een warmtepomp en voorraadvat, grofweg ter grootte van een gestapelde wasmachine en droger. En buiten de woning de buitenunit. Er worden LT-convectoren geplaatst in de woning om voldoende warmte af te kunnen geven. • Koeling: is direct mogelijk met de warmtepomp. Deze koelt dan via de LT-convectoren. Dit is actief koelen. Het kost energie om de buitenlucht af te koelen tot de gewenste temperatuur.

Middentemperatuur (MT) warmtenet • Het warmtenet levert een temperatuur van 70°C. Hiermee is het met minimale isolatie mogelijk om aan te sluiten. • Tapwatervoorziening: de warmte is direct geschikt voor de levering van tapwater. • Piekvoorziening: de piekvoorziening van het warmtenet is met centrale luchtwarmtepompen doorgerekend (niet met een piekvoorziening op gas). • Installaties in de woning: een afleverset, grofweg ter grootte van de huidige cv-ketel. Deze kan bijvoorbeeld in de meterkast of op de plek van de huidige cv-ketel. • Koeling: koelen is niet vanzelf mogelijk met een MT warmtenet. Om toch te koelen in deze variant, is een lucht-lucht-warmtepomp (airco) doorgerekend. Figuur 4 Visualisatie van een MT-warmtenet

Rapport | 22255-1571683 18 Laagtemperatuur (LT) warmtenet • Het warmtenet levert een temperatuur van 30-50°C, hier wordt het isolatieniveau op aangepast. Deze warmte is direct geschikt is voor ruimteverwarming na het isoleren van de woningen. • Tapwatervoorziening: de warmte uit het warmtenet wordt opgewaardeerd met een boosterwarmtepomp om voldoende temperatuur en veilig drinkwater te leveren. De investering-, herinvestering- en onderhoudskosten hiervan worden door het warmtebedrijf betaald. De energiekosten worden direct door de eindgebruiker betaald, de boosterwarmtepomp wordt dus aangesloten op het elektriciteitsnet van de woning. • Piekvoorziening: de piekvoorziening van het warmtenet is met centrale luchtwarmtepompen doorgerekend. • Installaties in de woning: een afleverset met boosterwarmtepomp, grofweg ter grootte van een wasmachine. Er worden LT-convectoren geplaatst in de woning om voldoende warmte af te kunnen geven. • Koeling: koelen is niet vanzelf mogelijk met een LT warmtenet. Om toch te koelen in deze variant, is een lucht-lucht-warmtepomp (airco) doorgerekend. Figuur 5 Visualisatie van een LT-warmtenet

Rapport | 22255-1571683 19 Zeerlaagtemperatuur (ZLT) warmtenet • Het warmtenet levert een temperatuur van ongeveer 15°C. Deze warmte moet opgewaardeerd worden met een individuele warmtepomp per woning (warmte van maximaal 50°C). • Tapwatervoorziening: de warmtepomp in combinatie met een buffervat in de woning. • Piekvoorziening: het warmtenet levert alleen de bronwarmte, de warmtepomp in elke woning zorgt voor de basis- en piekwarmte. • Installaties in de woning: een warmtepomp en voorraadvat, grofweg ter grootte van een gestapelde wasmachine en droger. Er is geen buitenunit nodig, omdat de warmtepomp gevoed wordt door het warmtenet. Het afgiftesysteem moet worden aangepast. Vloerwarming is hier een goede oplossing, of er kunnen Laag Temperatuur (LT) convectoren geplaatst worden in de woning om voldoende warmte af te kunnen geven. • In dit rapport is ervoor gekozen om de warmtepomp onderdeel te maken van de warmteoplossing. Dit betekent dat het warmtebedrijf de kosten draagt voor de warmtepomp, deze wordt vervolgens door het warmtebedrijf geleaset aan de eindgebruiker. Hiermee wordt de eindgebruiker ontlast in keuze, installatie, inregeling en onderhoud. De elektriciteitskosten van de warmtepomp worden door het warmtebedrijf betaald, en verrekend via het warmtetarief. • Koeling: is direct mogelijk met het warmtenet. Deze koelt dan via de LT-convectoren of vloerverwarming.

Dit is zogenaamd passief koelen, omdat het direct uit het warmtenet komt en nauwelijks energie kost. Figuur 6 Visualisatie van een ZLT-net

Rapport | 22255-1571683 20 3.4 Haalbaarheidsonderzoek KWA naar wko en RWZI Veel van de overwogen warmteoplossingen maken gebruik van wko. In en rondom Engboogerd zijn er de nodige bodemrestricties. Onderstaande kaart, afkomstig uit het ‘Gebiedsdossier waterwinning Bunnik’ van de provincie Utrecht3, toont de verschillende restricties en beschermingszones rondom Bunnik. Figuur 7 Kaart uit het ‘Gebiedsdossier waterwinning Bunnik’. De beschermingszones in de omgeving. • Waterwingebied. Dit is de meest kwetsbare zone. Hier geldt het strengste beschermingsregime volgens de provinciale milieuverordening (PMV). Alleen activiteiten die direct met grondwaterwinning te maken hebben, zijn toegestaan. Elk risico op verontreiniging moet worden voorkomen. • Grondwaterbeschermingsgebied. Deze bufferzone ligt in en rondom het waterwingebied. De provincie stelt hier beperkingen voor het landgebruik om het grondwater te beschermen tegen verontreinigingen op de lange termijn. De regels zijn opgenomen in de PMV, maar zijn minder streng dan in het waterwingebied. • Boringsvrije zone. Deze zone heeft een slecht-doordringbare kleilaag die het onderliggende grondwater beschermt.

Hier gelden regels om te voorkomen dat de kleilaag wordt doorboord, zoals een verbod op boorputten en bodemenergiesystemen op een diepte van 40 meter of meer onder maaiveld, zoals ook gesteld wordt in ‘Gebiedsdossier waterwinning Bunnik’ van de provincie Utrecht3. 3 Link naar rapport Gebiedsdossier waterwinning Bunnik

Rapport | 22255-1571683 21 • 100-jaars aandachtsgebied. In deze zone ligt de focus op ruimtelijk ordeningsbeleid. Er zijn geen specifieke regels in de PMV, maar wel in de provinciale ruimtelijke verordening. Er wordt gestreefd naar landgebruik dat past bij grondwateronttrekking en er geldt een bijzondere zorgplicht. Het realiseren van wko-systemen is hier niet of beperkt toegestaan. In de directe omgeving van Engboogerd bevinden zich twee belangrijke grondwateronttrekkingen. Frisdrankproducent Vrumona en drinkwaterbedrijf Vitens voor de drinkwaterwinning. Om een helder beeld te krijgen bij de (on)mogelijkheden van het toepassen van een wko-systeem, is bureau KWA gevraagd een onderzoek te doen naar de haalbaarheid van een wko-systeem in combinatie met de RWZI Bunnik. Dat rapport is niet definitief. De eerste resultaten tonen aan dat een wko-systeem technisch haalbaar kan zijn in de nabijheid van de RWZI of de Kromme Rijn en voldoende capaciteit heeft voor duurzame verwarming van Engboogerd. Indien de warmte uit de RWZI wordt gebruikt voor een warmtenet, moet de locatiekeuze van het wko- systeem rekening houden met de beschermingszones. De RWZI valt buiten deze beschermingszones. Rapport | 22255-1571683 22 Bronpotentie en debiet KWA heeft ook een conceptueel voorstel gemaakt van de wijze waarop een wko voor Engboogerd zou kunnen functioneren.

Voor de wijk Engboogerd zijn in de warmteoplossing twee doubletten voorzien, wat betekent dat er vier bronnen nodig zijn. De locatie daarvan is nog niet vastgelegd. Elke bron heeft een maximaal debiet van 75 m³/h (totaal 150 m³/h). De bronnen worden geplaatst in het tweede watervoerend pakket, op een diepte tussen de 32 en 92 meter onder maaiveld. Met dit systeem is een maximaal jaardebiet van 1.241.000 m³ mogelijk, ruim voldoende voor de huidige en toekomstige warmtevraag van Engboogerd. Voor alleen Engboogerd zou één doublet al voldoende zijn, maar door twee doubletten te realiseren is het systeem voorbereid op toekomstige uitbreiding, bijvoorbeeld richting de Oranjebuurt of andere wijken. Figuur 8 Overzicht van KWA van de huidige bodemenergiesystemen en de projectlocatie van de wko voor het warmtenet. De wijk Engboogerd is uitgelicht op deze kaart.

4 | Uitgangspunten voor de analyse In hoofdstuk 4 worden de technische en economische uitgangspunten uiteengezet die als basis dienen voor de verdere analyse van de warmteoplossingen voor Engboogerd. | Het hoofdstuk geeft inzicht in de gehanteerde randvoorwaarden, zoals energieprijzen, emissiefactoren en broncapaciteit. Dit hoofdstuk maakt duidelijk op welke aannames en data de financiële en technische doorrekeningen zijn gebaseerd, zodat de resultaten en conclusies in perspectief kunnen worden geplaatst. 4.1 | Energietarieven Er zijn een aantal uitgangspunten gehanteerd bij het doorrekenen van de warmteoplossingen zoals energietarieven en emissiefactoren. De laatste jaren fluctueren de energietarieven nogal. Het is moeilijk te voorspellen wat er in de toekomst gaat gebeuren. Er is een analyse gedaan naar het verloop van de energietarieven op basis van de energieprijs op de spotmarkt (energiebeurs voor energielevering voor morgen) en op de ICE ENDEX markt (energiebeurs voor energielevering over één jaar of langer). Op basis hiervan is een voorspelling gedaan voor de energietarieven vanaf 2026. Dit zijn de tarieven waarmee de financiële doorrekening is gedaan. Hier komen de volgende tarieven voor gas, elektriciteit en warmte uit. De huidige consumentenprijzen zijn gebaseerd op de aanbiedingen op gaslicht.com (september, 2025).

4.1.1 | Elektriciteit Voor het doorrekenen van de kosten voor elektra van elke warmteoplossing zijn de tarieven in onderstaande tabellen gebruikt. In de analyses voor de eindgebruikerskosten en de businesscase worden deze kosten met 2% per jaar geïndexeerd (zie ook paragraaf 0). Tabel 11 Tarieven elektriciteit. Tarieven inclusief btw. Eenheid (kWh) | Kale elektriciteitsprijs | Leveringsprijs+ EB4 | Elektriciteitsprijs inclusief btw [€/kWh] | [€/kWh] | [€/kWh] 0 - 10.000 | € 0,112 | € 0,102 | € 0,259 10.001 - 50.000 | € 0,112 | € 0,069 | € 0,219 50.001 - 10.000.000 | € 0,112 | € 0,039 | € 0,183 4 Energiebelasting Rapport | 22255-1571683 | 23 Rapport | 22255-1571683 24 Tabel 12 Tarieven vastrecht. Tarieven inclusief btw. Vastrecht Elektriciteit (inclusief btw) Vastrecht netbeheerder € 473,79 Vastrecht leverancier € 60,- Vastrecht grootverbruik € 36,30/kW Huishoudens met een elektriciteitsaansluiting ontvangen een standaard heffingskorting van € 635,- op de energiebelasting. Deze korting is meegerekend in de doorrekening van de warmteoplossingen. Bewoners kunnen zelf de energieleverancier kiezen. Het exacte bedrag voor vastrechtkosten van de leverancier kan dus iets afwijken. Stedin is de netbeheerder in de gemeente Bunnik.

4.1.2 Warmte Voor de tarieven voor warmtelevering is uitgegaan van de tarieven zoals deze jaarlijks opgesteld worden door de Autoriteit Consument en Markt (ACM). Er is gerekend met de maximaal toegestane tarieven, omdat op dit moment de meeste warmtebedrijven tegen de maximale warmtetarieven zitten. Tabel 13 Tarieven warmtelevering. Tarieven zijn inclusief btw. Tarieven warmtelevering ACM maximum 2025 Warmtetarief €/GJ € 43,79 Vastrecht aansluiting warmte – cv en tapwater €/jaar € 577,48 Vastrecht aansluiting warmte – alleen cv €/jaar € 288,74 Meettarief €/jaar € 32,80 Huur afleverset €/jaar € 150,49 Toeslag huur warmtewisselaar in afleverset €/jaar € 30,33 Totaal vastrecht warmte – cv en tapwater €/jaar € 791,10 Totaal vastrecht warmte – alleen cv €/jaar € 502,37 Vastrecht koude tot 2 kW (alleen bij ZLT) €/jaar € 291,83 Opslag vastrecht koude boven 2 kW (alleen bij ZLT) €/kW/jaar € 70,97 4.1.3 Emissies Voor wat betreft de CO2-emissies, behorend bij het gebruik van elektriciteit en warmte, is gerekend met de emissiefactoren zoals deze gepubliceerd worden op CO2-emissiefactoren.nl (september, 2025). • Elektriciteit: 0,268 kg/kWh (gemiddelde uitstoot van het elektriciteitsnet in Nederland). • Warmte: 20 kg/GJ (gemiddeld warmtenet).

4.2 | Uitgangspunten warmteoplossingen en rendement Onderstaande tabel geeft een overzicht van de uitgangspunten voor de vier gekozen warmteoplossingen. Elke warmteoplossing wordt gekenmerkt door een specifieke warmtebron en temperatuurregime, variërend van individuele lucht | -water-warmtepompen tot collectieve warmtenetten. Door deze opties te vergelijken, is inzichtelijk te maken welke technische en energetische verschillen er zijn tussen de systemen. Deze uitgangspunten vormen de basis voor | de verdere analyse. Tabel 1414 | Technische uitgangspunten warmteoplossingen Uitgangspunt | Eenheid | Individuele | MT- warmtenet | LT-warmtenet | ZLT- lucht- | warmtenet warmtepomp Warmtebron | [-] | Omgevingslucht | RWZI met wko | RWZI met wko | RWZI met wko Temperatuur warmtenet | [°C] | - | 70 | 50 | 15 Temperatuur ruimteverwarming5 | [°C] | 50 | 70 | 50 | 50 SCOP ruimteverwarming | [-] | 3,5 | 4,5 | 5,5 | 5,5 basisvoorziening SCOP warm tapwater basisvoorziening | [-] | 2,5 | 4,5 | 3,0 | 2,5 (basis en piek) Verhouding basis/piek warmte | [%] | 100/0 | 90/10 | 90/10 | 100/0 Verhouding basis/piek vermogen | [%] | 100/0 | 40/60 | 40/60 | 100/0 SCOP ruimteverwarming | [-] | - | 3,0 | 3,0 | - piekvoorziening (collectieve lucht-warmtepomp) SCOP warm tapwater piekvoorziening | [-] | - | 3,0 | - | - (collectieve lucht-warmtepomp) Warmtevraag ruimteverwarming | [GJ] | 31,6 | 38,8 | 31,8 |

31,8 Warmtevraag warm tapwater | [GJ] | 7,1 | 7,1 | 7,1 | 7,1 Warmteverlies leiding | [GJ] | - | 8,8 | 6,8 | 0 Vermogensvraag ruimteverwarming | [kW] | 8,7 | 8,7 | 8,7 | 8,7 Vermogensvraag warm tapwater | [kW] | 20,9 | 20,9 | 20,9 | 20,9 COP koude | [-] | 2,5 | 2,5 (airco) | 2,5 (airco) | 40 Koudevraag | [GJ] | 6,30 | 6,30 maar niet via | 6,30 maar niet via | 6,30 warmtenet geleverd | warmtenet geleverd Vermogensvraag koude | [kW] | 1,7 | 1,7 maar niet via | 1,7 maar niet via | 1,7 warmtenet geleverd | warmtenet geleverd 5 Dit is de maximale temperatuur die de warmte-installatie kan leveren. Hier zijn het isolatiepakket en de warmteafgiftesystemen op gebaseerd, zodat de woning op zeer koude dagen warm blijft. Het is echter logisch om met een stooklijn te verwarmen, wat betekent dat de aanvoertemperatuur varieert afhankelijk van de buitentemperatuur. Op deze manier kun je efficiënter verwarmen. | In de berekening van het energieverbruik is hier rekening mee gehouden door middel van de gekozen COP. Rapport | 22255-1571683 | 25 Rapport | 22255-1571683 26 4.2.1 Uitgaan van RVO Voorbeeldwoningen Voor het doorrekenen van de warmteoplossingen voor de referentiewoningen is uitgegaan van de RVO voorbeeldwoningen6. Er is uitgegaan van de Bouwbesluiteisen die golden ten tijde van de bouwperiode van de referentiewoningen (1946 - 1964).

Het is niet bekend hoeveel woningen er in Engboogerd zijn verduurzaamd, en op welke wijze. Door de Bouwbesluiteisen te hanteren in de berekeningen wordt voorkomen dat er onrealistische aannames worden gedaan over de huidige staat van de woningen, ook al is het zeer aannemelijk dat er het nodige is gedaan aan verduurzaming in de wijk op basis van de gesprekken met de bewoners van de meedenkgroep. Bewoners die al stappen hebben gezet, kunnen op basis van deze voorbeelden ook een inschatting maken hoever zij verwijderd zijn van het voorbeeld. DWA heeft veel ervaring om vanuit deze Bouwbesluiteisen isolatiepakketten per warmteoplossing vast te stellen waarmee de woning op het vereiste temperatuurniveau te verwarmen is. De isolatiepakketten per referentiewoning en warmteoplossing zijn onderdeel van Bijlage 4 - . 4.3 Uitgangspunten eindgebruikerskosten en businesscase Onderstaande tabel geeft een overzicht van de toegepaste (RVO) kostenkentallen (inclusief btw). Daarnaast heeft DWA een kostendeskundige, die op basis van offertes kentallen opstelt. Afhankelijk van de gekozen referentiewoning leiden deze kentallen tot de eindgebruikerskosten in hoofdstuk 5.2.2. Tabel 1515 Kostenkentallen voor het berekenen van de eindgebruikerskosten. Deze kosten zijn inclusief btw, algemene kosten, toeslagen, materiaal en arbeid.

6 https://www.rvo.nl/sites/default/files/2023-01/brochure-voorbeeldwoningen-bestaande-bouw-2022.pdf Onderwerp | Kostenkental | Eenheid | Bron Installatie ten behoeve van verwarming van de woning; | € 2.334,09 | €/woning | Prijspeil markt afleverset | Q3/Q4 2024 Installatie ten behoeve van verwarming van de woning; | € 5.661,59 | €/woning | Prijspeil markt afleverset + boosterwarmtepomp | Q3/Q4 2024 Installatie ten behoeve van verwarming van de woning; | € 14.520,- | €/woning | RVO Noemer: warmtepomp binnendeel + buitendeel + boilervat | WB045b Kierdichting, alle ramen en deuren | € 530,- | €/woning | RVO Noemer: WB092 Kierdichting, luchtdichtheid qv10=0,7 – ‘de Standaard’ | € 1.420 | €/woning | Kostendeskundige DWA Begane grondvloer; 100mm PIR (Rc=3,7) | € 74,37 | €/m2 | RVO Noemer: WB153 Dak schuin; 80mm PIR (Rc=3,1) | € 96,67 | €/m2 | RVO Noemer: WB005 Dak schuin; 95mm PIR (Rc=3,7) | € 101,63 | €/m2 | RVO Noemer: WB223 Gevels; Spouwisolatie 50mm EPS-parels (Rc=1,6) | € 36,30 | €/m2 | RVO Noemer: WB009b Ramen HR++ (U=1,1) | € 179,56 | €/m2 | RVO Noemer: WB019b Buitendeuren (Rc=1,45) | € 856,13 | €/m2 | RVO Noemer: WB020 Afgiftesysteem, radiator vergroten naar type 33 | € 663,96 | €/radiator | Kostendeskundige DWA Afgiftesysteem, radiator vervangen door LT-convectoren | € 973,05 | €/radiator | Kostendeskundige DWA Inductieplaat, stroom, kookgroep meterkast | € 1.706,10 |

€/woning | RVO Noemer: WB409 Pannenset geschikt voor inductie | € 605,- | €/woning | Kostendeskundige DWA Ventilatie; C2: MV-unit, energiezuinige variant | € 211,75 | €/woning | RVO Noemer: WB091 Ventilatie; D: Decentrale balansventilatie door middel van | € 2.413,95 | €/stuk | RVO Noemer: gevel WTW | WB233 Meterkast en aansluiting | € 565,72 | €/woning | Stedin (feb ’25) Extra investering koeling; Multisplit 5 kW, twee lokale units | € 4.026,88 | €/woning | RVO Noemer: WB274b ISDE-subsidie per onderdeel Warmtepomp | € 3.275 | €/woning | RVO 2025 Aansluiting op een warmtenet | € 3.775 | €/woning | RVO 2025 Vloerisolatie | € 5,50 | €/m2 | RVO 2025 Dakisolatie | € 16,25 | €/m2 | RVO 2025 Spouwmuurisolatie | € 5,25 | €/m2 | RVO 2025 HR++ glas | € 25,00 | €/m2 | RVO 2025 Rapport | 22255-1571683 | 27 4.3.1 | Uitgangspunten businesscaseberekeningen Een in een latere fase aan te wijzen warmtebedrijf zal een eigen business case opstellen om te zien of inkomsten uit warmteleveringstarieven de investeringen en lopende kosten dekken. In het rapport zijn indicatieve business cases gemaakt, vanuit het perspectief van zo’n nog aan te wijzen warmtebedrijf voor de drie collectieve varianten. De uitgangspunten die in de businesscaseberekeningen worden gehanteerd staan grotendeels beschreven verspreid door dit rapport.

Een aantal noemenswaardige, relevante uitgangspunten worden hieronder (nogmaals) genoemd om context te bieden aan de bovenstaande uitkomsten. Tabel 1616 | Relevante uitgangspunten businesscasewarmtenetten Onderwerp | Eenheid | MT-warmtenet | LT-warmtenet | ZLT-warmtenet Warmtevraag ruimteverwarming | GJ/woning | 38,6 | 31,8 | 31,8 Warmteverlies leidingnet | GJ/woning | 8,8 | 6,8 | 0 Piekvoorziening warmtenet | - | Collectieve lucht-warmtepomp in | Niet van toepassing warmtecentrale Tabel 1717 | Warmteoplossing-onafhankelijke uitgangspunten Warmteoplossing-onafhankelijke uitgangspunten Warmtevraag tapwater | GJ/woning | 7,0 Vastrecht warmte (incl. btw) | €/jaar | 791,10 Vastrecht koude (incl. btw) | €/jaar | 291,83 Warmtetarief (incl.

btw) | €/GJ | 43,79 Warmtenetten Investeringssubsidie (W | IS) per woning | € | 7.000 Stimulering Duurzame Energieproductie en | € Klimaattransitie (SDE++)7 – totaal over 15 jaar • | MT warmtenet | MT: 1.760.000 • | LT warmtenet | LT: 1.480.000 • | ZLT warmtenet | ZLT: 1.260.000 Aansluitscenario | %/jaar | 16% per jaar – in 5 jaar naar een aansluitpercentage van 80% Investeringsscenario | %/jaar | 60% in jaar 1, vervolgens 10% per jaar Disconteringsvoet businesscase | % | 5,0% Indexering gas | % | 3,0% Indexering overige: onder andere tarieven elektra, | % | 2,0% warmte en investeringen 7 SDE++ is een subsidie die aangevraagd kan worden wanneer duurzame energie/ warmte wordt opgewekt. Hoe meer duurzame energie wordt opgewekt, hoe meer subsidie verkregen kan worden. Het is een complexe aanvraagmethodiek, waarbij de tarieven voor de SDE++ jaarlijks wijzigen. Ook maakt het uit voor welke kostprijs de warmteleverancier wil inschrijven op deze subsidie. Daardoor is het subsidiebedrag van veel factoren afhankelijk. Hier is conservatief gerekend met het Fase 2 bedrag. Rapport | 22255-1571683 | 28 4.3.2 | Onderdelen businesscaseberekening In onderstaand tabel worden de (hoofd)onderdelen weergegeven die in de berekening van de BAK zijn verwerkt voor het bepalen van de investerings-, herinvesterings- en onderhoudskosten, met daarbij de bijbehorende gehanteerde kentallen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://bunnik.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/a72bbc54-5c6e-49cf-a8cd-99a9406b4997?agendaItemId=67241217-afed-4289-85d3-f40d36136458