Raadsvoorstel 112 (bijlage) Ontwerp schutterspark Visie Verbeek.pdf
Tekst van het document
34
7
1
1A
20
26
!
!
Sportvelden
4
1
Belderbos
32
24
22
20
!
51
86
!
50
61
14
26
97
152
35 13
14
!
88
52
40
63
t Molenstraa
42
!
12
95
56
60
63
8
6
!
54
65
150
!
!
43
11
93
30
12
Steenbergstraat
9
7
5
3
1
!
!
11
2
!
94
41
67
13
23
24
91
39
21
Voorstraat
11
!
!
!
!
39
22
87
30
19ABC
1A
!
!
16
14
12
2
46
44
!
!
21
69
!
!
71
58
21
85
28
26
24
3
!
Insel
De
De Insel
De Insel
Eggelaan
Eindstraat
12
23
13
7
5
1
53
!
128
47
45
19
15
60
33
124
58
62
!
10
!
55
!
64
71
60
65
!
31
21
93
4
116
62
71
51
ol
6 8
School
63
!
66
95
3
Hofpoelstraat
2
69
31
Steenbergstraat
29
zepo
22
20
1
2A
67
Prins Hendriklaan
!
27
4
!
100
! 4
5
129 127
t
2
68
97J
98
68
72
73
3
Marijkestraat
Gan
Ingelsbroek
10
8
2
18
!
25
t/m
65
94
10
trafo
6
65
97A
!
9
8
6
11
9
3
44
42
36
34
7
Eggelaan
4
17
70
1
92 5
75
Frisostraa
67
99
2
61
90
!
Bongardstraat
20
23
Beatrixstraat
Johan
Molenstraat
4
88
4
!
!
!
!
! 18
12
10
hmp 3.2
1
21
69
6
86
Bunderstraat
!
84
76
7
55
96
Bongardstraat
8A/D
6
1
9
7
5
3
!
!
!
!
Bongardstraat
Ploegstraat
Prinses
19
127
8
82 School
1
Eggelaan
44
42
40
Prinses
36
34
32
30
75
53
!
hmp 2.9
62 25
19
17
15B
15A
15
11
74
68
66
62
80
76
77
10
26
2
51
78
Prins Hendriklaan
76
11
Willem Alexanderstraat
!
60
s Peerdendrie
74
!
1
9
Ziekenhuis
Sint Gregoriuslaan
30
!
!
18
Sint Gregoriuslaan
terrein
!
52 50
! ! !
!
! !
Ganzep
80
54
!
!
!
!
!
!
!
!
!
! 6
!
!
!
! !
! !
!
!
!
56
!
!
Rimb
78
urge rweg
!
!
ool
!
! ! !
!
2
4
!
terrein
zep
!
! !
! 12 at Irenestra
Prinses
4
2 2A
9
Kranenpool
Gan
21
19 17 15
straat
13
s Beatrix
9 7 1
ol
!
1A
Ganzepo
!
!
! !
!
!
!
!
ool
! ! ! !
! !
!
4
24 54
!
!
7
!
45
48
44 42 aat pstr
43
Kem
!
!
!
118
!
20 t/m
!
!
!
39
!
!
!
14
!
!
!
37
47
at
40
! !
Kleikoelen
106
10
120
26
!
104
ol
! 6 4
Kleikoelen
128
45
29
straat Heide
77
47
27
28
9
10A
7
1
13
2
!
zepo
!
!
!
63 57
62
60
54
59 57 55
aat Kem
49
52 50
8 40
30
traat
!
stra
37
!
!
43
53
51
pstr
!
Park
38
!
3
!
46
!
11
Prinse
37
55
!
2
1
!
49
!
16
!
!
1 1A
2
28
22
20
14
ol
!
3 3A
10
!
ool
5 5A
1
!
!
enp
7 7A
7 Gan
2
!
12
2
zepo
!
9 9A
!
Kran
!
!
!
!
11 11A
!
!
!
!
at
!
21
9
4
7
1
Beekstraat
Beeks
!
estra
13 13A
!
!
!
!
Heid
15 15A
Gan
31
6
24
18
24
19
aat
16
18
at
26
!
1 7
bergstra
11
24
rgstraat
12
31
!
!
Militair
17
30
29
22
5 3
2
20
pstr
Duivenbe Schievel
23
!
18
16
9 11
21
! 14
Kem
14
12
8
6 2
rk
2
15
14
g
17
15 9
7 1
9
13 15
pwe
23
14 12
5
9
20
2A
19
kam utte
!
12
2A
Schutterspa
19
17A
raat
17
Sch
!
1 t/m 27
Beukenhorst
!
!
!
21
ekst
15A
29 25
4
2
1
35 31
22
6
traat
1C
terrein
23
Bro
3
Prins Hendriklaan
!
9
Parks
1B
32
30
28
40
38
36
34
20
1
10
!
!
5
1
1 t/m 44
Houtwal
23
11
7
227
!
t
27
traa
344 t/m 358
25
21 19
27
48
42
31
7
10
39
35
33
12 4
Militair
!
31
eks
112
25
47
41
22
20
18
14
t
25
8
traat
Bro
62
60
50
48
37
24
1
trafo
Heides
2
aat
46
30
9
7
6
!
!
rstr utte
38
36
34
32
erstraa
!
54
!
!
29
27
25
15
!
48
Sch
23
13
! !
37
46
64
47
40
16
17
11
33
66
52
School
20
18
!
41
31
40
328
221
59
at
!
47
eg
38
29
erw
219
324
! 110
estra
!
20
49
oek
322
217
57
108
28 22
ahild
Rimburgerweg
229
51
49
45
13
233
51
23
fdbr
320
55
!
106
Brun
4
53
17
23
Hoo
32
213
53
!
104
38
15
2
55
34
15C
21
318
Prins Hendriklaan
51
35
30
12
!
Heidestraat
15B
30
316
211
49A
100
102
!
27
25
!
57
t
30
15A
idestraa
15
314 314A
49
!
59 53
36
10
Schutt
Prins Hendriklaan
60
58
56
35
23 19
9
59
28
15
Haafhe
24
312
205
47
!
41
Schutterspark
78
58
6
7
74
72
48
47
45
10
101
95
at
64
62
73
67 65
37
4
2
estra
50
26
11
5
ahild
66
75
58
55
100
93
91
89
85
83
Brun
35
17
13
235
18
26
22
81
79
56
at
98
53
1A
!
82
76
29
7
school
61
1
11
13
18
!
rstra
96
94
80
78
aat
70
50
43
24
1
376
378
rstr
!
48
34
2
9
35
29
Vijve
Vijve
92 86 84
68
36
18
22
5
24
9
!
t
!
!
!
27
67
57 55
53 51 45
!
23
21A
21
!
16
hmp 3.8
27A
25A
!
!
at
10
!
!
7
9
16
!
203
!
!
45A
artstraa
rstra
1
Vijverlaan
School
2
22
14
7
197
25
!
!
!
71
69
! !
7A
5
!
195
45B
Doorva
at
10
! ! 43 37
15
9
7
1
!
16
straat
2
!
191
!
!
tstra
22
63
18
12
189
96 vaar
13
8
!
19
17
Vijve
1A
13 t/m 19
20
65
7
10
3
187
!
36
at
!
! 9
11
18
67
12
1
185
t/m
Door
15
5
8
24
26
2
!
1
Tromp
5B4
23A
!
!
8
9
14
17
10
6
Hoofdbroekerweg
183
!
12
!
7
116
7
12
10
8
6
4
!
6
2
Koekoekstra
!
15
2
4
5B1 t/m
6
2
15
ehuis
28
4
t Molenstraa
3A
2
23
t/m
1
Vredestraat
hmp 3.5
114
Bejaardent
t
2
trafo
14
!
12
2 van Speijkstraa
24
10
8
6
4
!
2
45
!
8
7
175
tstraat
6
5
!
!
!
2
4
2
173
hmp 3.4
Prins Hendriklaan
Margrie
25
6
169
!
Prinses
van Galenstraat
10
8
6
4
!
raat
1
167
Zandstraat
!
7
25
8
8
155
Heemskerkst
2
11
5
3
1
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
! !
Begrenzing beschermd dorpsgezicht Mijnkoloniën Brunssum met daarop blauw omlijnd deelgebied Schutterspark. !
! !
!
!
!
!
!
k
terrein
Bee
!
!
!
raat
! e Rod
bad
!
urgst
!
9
Limb
!
N29
Militair
Zwem
!
!
!
!
38
!
!
!
6
!
14
!
18
! Venwe
Rembrandtstra
at
!
20 22
g
!
32 34
!
44
2
g
36
!
!
!
!
!
!
4
Venwe
eg
!
!
raat
!
!
erw
m
!
burg
Brabantst
46
!
Rim
raat
! ! !
!
! ! ! !
!
g
!
Zeelandst
H 401
Gymnasiu
Venwe
!
dweg
!
terrein
!
traat Limburgs
!
!
Gelderlan
Militair
!
!
!
!
!
!
crsg
H 202
Rembra
!
5
ndtstraa
t
62
64
11
38B
!
2
58
!
traat
!
56
! 9
56A
28
26
15
Carel
Fabritiu
sstraat
20
18 10
Rembr
41
37
van Goyens
17
2
traat
26
29 25
31
Rimbur
gerweg
N299
33
35
43
Militair
27
28
terrein
hmp
5.2
Rimb
urge rweg
N29
9
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp Rode
1
Beek
38 36
Ferdinand Bolstraat
40A
Beek
aat
39
34 40B
andtstr
trafo
12
4
23
Rode
44
46
4
1
60A
58A
rgstraat
! 15
60
Flincks
7
!
40
Govert
1
25
23 17
Ouverbe
!
!
5
!
23
25
31
13
hmp
5.3
Uitsnede topografische kaart 1999 met daarop rood omlijnd de begrenzing van het beschermd dorpsgezicht, deelgebied Schutterspark.
34
Eind jaren ’80, begin jaren ’90 (van de vorige eeuw)
van het Schutterspark voor de Roode beek als basis te
De in 1952 gebouwde uitkijktoren (aanlanding kabelbaan)
werd begin jaren ’90 van de vorige eeuw gesloopt. Ook het naast de toren gelegen restaurant en zonneterras is in deze
periode afgebroken. Dit hangt samen met de aankoop van
het park door de gemeente Brunssum in 1991 (bron: www. demijnstreek.net).
benutten voor de versterking van de ecologische functie van het gebied. De meer intensieve recreatiefuncties
dienen daarbij beperkt te worden tot de westzijde van de beek, zodat langs de oostzijde een volwaardige ecologische verbinding kan ontstaan. Ambitie daarbij is tevens om
zuidelijk van het Schutterspark de kop van de steenberg van de Hendrik af te graven om vervolgens de Roode beek
Het groenstructuurplan uit 1993 (buro W. van Heukelom)
te ontkluizen teneinde de ecologische verbinding langs de
stelt naast een verbetering van het recreatief functioneren
oostkant van Brunssum te completeren.
1999 Topkaart
Enerzijds wordt de Roode beek gerenatureerd en worden
De uitzichttoren wordt niet meer weergegeven op de
topkaart uit 1999. Ook het bijbehorende restaurant en zonneterras zijn inmiddels gesloopt. Praktisch het gehele
gebied worden als bos aangeduid. De luchtfoto van 2003
bevestigd dit. Als herkenbare elementen zijn nog aanwezig de
voormalige
roeivijver,
de
pompgebouwen,
het
Schuttershuske met omliggende delen van de speeltuin en
de zuidelijker gelegen kinderboerderij. Ook het noordelijk
deel, waar nu de hangvenen en heide openheid bieden, geven een dichtgegroeide indruk.
Het is dan ook niet voor niks dat ook de Provincie Limburg
met de vaststelling van het POL 2001 het Schutterspark aanduidt als bos- en natuurgebied. De enige delen die
buiten deze aanduiding blijven zijn het Schuttershüske,
de omliggende speeltuinen en het noordelijk gelegen voetbalcomplex. Dit blijft zo in 2006 bij de actualisatie van het POL. Pas in 2014 vindt een correctie plaats, waarbij het
Schutterspark, voor zover gelegen aan de westzijde van
de Roode beek, wordt heringedeeld bij de Bronsgroene Landschapszone.
De jaren ’00 geven een omslag weer in de omgang met het Schutterspark. Het streven naar natuurontwikkeling wringt
met de historie van het Schutterspark en de waarde die de omgeving hecht aan het recreatieve medegebruik. Kort na
elkaar komt een aantal ontwikkelingen op gang dat leidt tot een herwaardering van het park.
de hellingvenen hersteld. In die tijd worden (waarschijnlijk)
ook de knuppelbruggen aangelegd in het natuurgebied. Anderzijds worden nieuwe initiatieven ontplooit op het gebied van recreatie waarbij achtereenvolgens het Blotevoetenpad (2008), de minihaven en de minispoorlijn
(2010; opslag en reparatie vindt plaats in pompgebouw 4)
het resultaat zijn. In dezelfde periode is de kinderboerderij
gerenoveerd en uitgebreid met een speeltuin. Ook worden
de pompgebouwen van Staatsmijn Hendrik gerestaureerd (oplevering 2011) en (sinds 2017) in gebruik genomen als feestzaal (pompgebouw 1), theater- en muziekhal (pompgebouw 2) en expositiehal (pompgebouw 3).
In het kader van de Grünmetropole wordt vanaf 2008
ingezet op de ontwikkeling van het ‘Kunstenpark Energie’
in het Schutterspark. In hoeverre dit daadwerkelijk kunstwerken in het park heeft opgeleverd is niet bekend. Ook worden informatievoorzieningen aangebracht in het park waarvan de restanten nog aanwezig zijn.
Het Schutterspark is daarnaast in 2009 aangewezen als
beschermd dorpsgezicht, in samenhang met een aantal mijnkoloniën en het Vijverpark. De bescherming omvat
het complete zuidelijke deel van het terrein, min of meer tot aan de denkbeeldige lijn tussen de straten De Insel en Eindstraat. De waardering voor het Schutterspark bevindt
zich op het vlak van de samenhang tussen mijnterreinen, woningbouw en groenvoorzieningen en de wijze waarop
deze werd geïnitieerd door de Staatsmijnen en vervolgens evolueerde tot aan de mijnsluitingen.
Schutterspark, Brunssum
|
35
Het vlonderpad over de heide en hangvennen in het noordelijk deel van het Schutterspark.
Het Schuttersspoor van de Stoomgroep Limburg.
36
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
De gerenoveerde kinderboerderij.
De gerestaureerde pompgebouwen (eigenlijk filtergebouwen/ontijzeringsgebouwen).
De minihaven aan de oostzijde van de voormalige roeivijver.
De entree van het Blotevoetenpad bovenop de Kleiberg.
Schutterspark, Brunssum
|
37
Uitsnede topografische kaart 2011
Uitsnede topografische kaart 2021
De pompgebouwen en omliggende weides hebben zich ontwikkeld tot evenementenlocatie.
Het Schutterspark blijkt vandalismegevoelig. Zo brandt in 2017 het Pompenhuuske af. Intussen is het pand weer compleet hersteld.
38
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
2011 Topkaart Veranderingen die te zien zijn in de periode 1999 en 2011
hebben vooral betrekking op het noordelijke deel van het Schutterspark. Opvallend is dat er een tweede Roode Beek
bij gekomen is; een meanderende beek die parallel aan de oorspronkelijk (gekanaliseerde) Roode Beek stroomt. Ook is het gebied met de hangvennen groter geworden dan te zien op het vorige kaartbeeld. 2011-2021
In 2017 wordt op de locatie van de voormalige uitzichttoren en het panoramarestaurant Park het Plateau geopend, een klimbos aangevuld met kleinschalige horeca en buitenactiviteiten. In 2020 is Park het Plateau aansluitend
een MOZL Trailhub geworden. Dat wil zeggen, een startpunt voor mountainbikers waar ook faciliteiten zijn om
de fietsen af te spuiten. Ook kun je er terecht voor kleine reparaties, verhuur van mountainbikes en horeca.
De grootste verandering van het afgelopen decennium is de realisatie van de Buitenring ten noorden en oosten
In het afgelopen decennium ontwikkelt het Schutterspark
van het Schutterspark. Aan de zuidkant van het park (nabij
het noorden en oosten en een intensief gebruikt
fraaie verbinding parallel aan de Rode Beek is gecreëerd
de aanliggende voormalige speeltuin ontwikkelen zich tot
samenhang met beide ontwikkelingen is het MTB Bikepark
’t Gras en Intensss gehouden worden.
Schutterspark zich ongemerkt ook nadrukkelijk op de
zich tot een afwisselend bos- en natuurgebied in
de vijvers) is een brug gerealiseerd, waardoor er een
recreatiegebied aan de zuidzijde. De pompgebouwen en
tussen het Schutterspark en de Brunssumerheide. In
een evenementenlocatie waar jaarlijks festivals als Rock op
Hendrik gerealiseerd. Daarmee richt de oostkant van het
Als gevolg van het vervreemden van terreingedeelten door
omgeving.
de gemeente en opeenvolgende ontwikkelingen wordt, ondanks het gebruik, ongemerkt een verrommeling van het park in het hand gewerkt. Daar komt bij dat de locatie vandalismegevoelig blijkt.
Park het Plateau, op de locatie van de voormalige uitkijktoren en het voormalige panoramaterras.
Een doorgraving van de steenberg Hendrik en herstel van de Roode beek creëert een direct verbinding met de Brunssummerheide.
Schutterspark, Brunssum
|
39
Bouw
bergs
traat
Rijksmonument Bouwbergstraat 78
Rijksm
ries
onume
end
erd
nt Land
Pe
weer
terrein pannenbakkerij Baron de Negri
tracé o
ude veld
weg
zichtbare oude perceelgrenzen
He
ide
40
str
aa
t
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
1.2
Conclusies op basis van de ontwerp- en ontwikkelingsgeschiedenis
Op basis van de ontwerp- en ontwikkelingsgeschiedenis
van het Schutterspark uit het park verdwenen. Pas in
twee krachtenvelden bepalend zijn geweest voor de
recreatiefunctie van het park een nieuwe impuls te geven.
van het Schutterspark moet geconcludeerd worden dat totstandkoming van het park zoals we dat nu kennen.
Enerzijds is er het functionele, bedrijfseconomische krachtenveld, beginnend in het agrarische verleden van
de laatste 15 jaar weten ondernemers en gemeente de Behoud door ontwikkeling van de historische kwaliteiten
van het volkspark dat het Schutterspark is, is daarbij geen vanzelfsprekendheid.
het gebied, maar dominant gestuurd ten tijde van de
Voorgaande is tekenend voor volksparken en tevens
waterwininning zijn sturend en ruimtelijk bepalend geweest
financier en drijvende kracht achter het park wegvalt,
mijnbouw. Landbouw, Kleiwinning, steenstort, bosbouw en voor de karakteristiek van het gebied zoals we dat nu
kennen en hebben ertoe bijgedragen dat na het wegvallen
van de economische basis de natuur kon overnemen. Wat eerst met een functioneel doel was aangelegd, kreeg nu
de kans om te verweren, een eigen patina en kwaliteit te genereren.
Anderzijds is er het bekende en gewaardeerde krachtenveld van de vrijetijdseconomie. Op initiatief van de
Staatsmijnen is de basis gelegd voor het park waarin we nu nog zo graag recreëren. Echter, na het wegvallen van de sturing en financiering vanuit de Staatsmijnen is,
ondanks verwoede pogingen vanuit recreatieschap en gemeente, het verval ingetreden en is een groot deel van
de elementen die bepalend waren voor de hoogtijdagen
1.2.1
pretparken (bv Land van Ooit) waar de belangrijkste
terwijl parallel daaraan maatschappelijke veranderingen op gang komen die vragen om een actieve bijstelling van
het aanbod aan recreatieve voorzieningen en sturing op beheer, onderhoud, vormgeving en uitstraling van het park.
In de volgende paragrafen wordt ingegaan op de nalatenschap
van
beide
krachtenvelden.
Allereerst
wordt ingegaan op de nog zichtbare invloed van het
agrarische landschap en de economische bedrijfsvoering van de Staatsmijnen, vervolgens wordt ingegaan op de
nalatenschap van de beide ontwerpers van het park. Samen vormen deze elementen de basis voor de visie op de ontwikkelingsrichting van het Schutterspark.
Sporen van weleer – het agrarisch landschap van Rumpen
Wanneer de tranchotkaart met de huidige topografische kaart wordt vergeleken, dan blijkt dat in het Schutterspark nog diverse sporen aanwezig zijn. De belangrijkste daarvan zijn hieronder geduid: • •
De landweer, Heidestraat en Peerdendries.
De perceelscheiding tussen Heidestraat en de
oostzijde van de pompgebouwen en restanten van de perceelscheidingen oostelijk op het terrein van de
• • •
kinderboerderij. De
veldweg
tussen
pompgebouwen.
de
sportvelden
en
de
De landweer is herkenbaar aanwezig in de speeltuin bij het Schuttershüske.
Het tracé van de Roode beek ter plekke van het
zuidelijk deel van het Schutterspark.
Restanten van en herontwikkeld broekbos, heide en hangvennen.
Conclusie: het basispatroon van het agrarische landschap is behouden gebleven bij de bebossing van het gebied en
de ontwikkeling tot het Schutterspark dat we nu kennen. Het basispatroon van de percelen is daarbij bepalend geweest voor het ontwerp van het volkspark door Van Nes.
Schutterspark, Brunssum | Resten van een oude houtwal op het terrein van de kinderboerderij.
41
en
mijnkolonie De Egge
iding
ortle
ransp
atert
ing w
e ligg atiev
indic
puttenveld
puttenveld
puttenveld
mi jn
He n
dri k
pompgebouwen
mijnkolonie Schuttersveld
42
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
fla n
ks
tee
nb
erg
Sta
ats
pompenhuuske
1.2.2
Het industrieel erfgoed Staatsmijn Hendrik
van
de
De historische waarde van het Schutterspark is onlosmakelijk
verbonden met dat van de Staatsmijn Hendrik. De
proces- en drinkwaterwinning in het Schutterspark heeft
beeldbepalende sporen achtergelaten in het park, terwijl de mijn ook de zuidoostrand en zuidwestrand van het park
heeft vormgegeven. De belangrijkste sporen zijn hieronder geduid: • • •
• • •
De gerestaureerde pompgebouwen (eigenlijk: filter-/
ontijzeringsgebouwen) centraal in het park. Het pompenhuuske aan de roeivijver.
De brede bospaden die de transportleidingen
De gerestaureerde pompgebouwen liggen op een centrale locatie in het Schutterspark.
herbergen en tegelijk als zichtlijnen in het bos fungeren.
De bunkerachtige pompputten die als ‘follies’ in het
bos liggen.
de steile hoge rand aan de zuid- en oostzijde van het Schutterspark.
de mijnkolonie Schuttersveld aan de zuidwestrand.
Conclusie: de winning van proces- en drinkwater vormt een uniek verbindend element van industrieel erfgoed binnen het Schutterspark. Dat park ligt net zo uniek ingeklemd tussen de steenberg van de Hendrik enerzijds en de woonwijken voor het mijn personeel anderzijds.
De pompputten liggen als follies verspreid over het noordelijk deel van het Schutterspark.
Het tracé van de waterleidingen ligt als een robuuste zichtlijn in het bos. Pompgebouw 1 is net zichtbaar op de achtergrond, zoals een landhuis aan het einde van een laan.
Schutterspark, Brunssum
|
43
44
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
1.2.3
Beeldbepalend bos
Oostelijk van de Roode beek ligt van oudsher een grote oppervlakte gronden van de gemeente Brunssum. In
samenhang met de opkomst van de mijnen explodeerde
de vraag naar bouw- en stuthout. Het bebossen van
broek- en heidegebieden was daarvan het logisch gevolg, zo ook hier in het Schutterspark. De sporen daarvan zijn
nog alom aanwezig. De bosstructuur vormt daarom een beeldbepalend aspect van het Schutterspark, zo niet het
dominante aspect. De volgende elementen herinneren nog aan de bosbouwkundige ingrepen uit de tijd van de mijnbouw: • •
•
Rationele rechte bospaden begrenzen de verschillende bospercelen.
De rationele padenstructuur oostelijk van de Roode
beek die het natuurlijk reliëf vrijwel negeert. Het
systeem
van
groeiplaatsverbetering boomsoorten.
greppels voor
de
en
rabatten
toe
te
als
passen
De aanwezigheid van Amerikaanse eik, Grove den en ander naaldhout in de bospercelen.
Conclusie: de bosbouwkundige ingrepen in de jaren ‘20 en ‘30 hebben ertoe bijgedragen dat de bomenstructuur het beeldbepalende aspect is binnen het Schutterspark.
Greppels zijn hier bewust gegraven om voldoende drooglegging te krijgen voor de houtvesterij.
Ook in het zuidelijk deel van het Schutterspark zijn de boomsoorten uit de productiebossen goed vertegenwoordigd, zoals hier op de evenementenweide.
Schutterspark, Brunssum
|
45
Dienstwoningen Schuttershüske sporen van oude toegangsweg grasland, later hertenkamp sporen van zichtlijn pompgebouw Schuttersveld
46
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
padenstructuur uit ontwerp Van Nes vml kiosk 1 Schuttershüske vml kiosk 2 Schuttershüske
1.2.4
Het volkspark van Van Nes
Van Nes heeft bij zijn voorstel voor aanleg van het park
in 1919 bewust gebruik gemaakt van de structuren die al aanwezig waren.
Van Nes benut de bestaande structuur van perceelranden
en veldwegen voor de basisopzet van het Schutterspark. Hij introduceert daarbij het ‘Melkhuisje’, oftewel het
Schuttershüske. Deze wordt aan de landweer gebouwd, aan het einde van de as richting het dal van de Roode Beek, een voormalige perceelscheiding.
De hogere terreindelen ten oosten van de Roode beek worden door van Nes gezien als een bijzondere kwaliteit.
Het hoofdpad door het Schutterspark, gezien vanaf het Schuttershüske.
Hij geeft ze aan op de tekening en hij legt er (struin)paden naartoe. Ook is op zijn schetsen te zien dat hij zichtlijnen
voorstelt vanaf de westkant van de Roode Beek richting de
hoger gelegen terreindelen aan de oostzijde. Kanttekening daarbij is dat het gebied oostelijk van de Roode beek destijds compleet uit open heidegebied bestond.
De as ten zuidoosten van het Schuttershüske, het
Schuttershüske zelf en het pompgebouw (filtergebouw), inclusief de weg voorlangs het filtergebouw liggen allen
nagenoeg in dezelfde richting, dankzij de agrarische percelering die als basis fungeerde. Conclusies: •
Vooral de (infra)structuren rondom het Schuttershüske
•
Bij de denkbeeldige kruising tussen de as ten
De weg links komt uit het ontwerp van Van Nes. Rechtuit tussen de Beuken door lag waarschijnlijk de eerste waterleiding.
uit de periode 1920 zijn nu nog aanwezig.
zuidoosten van het Schuttershüske en de Roode beek komen veel wandelpaden samen. Ook werd van hieruit
door Van Nes al gewezen op het bijzondere zicht op
een hoger gelegen terreindeel, óver het moeras (nu •
de roeivijver).
Het pompgebouw lag ook in de visie van Van Nes
centraal in het park. Vanuit de wijk (Schuttersveld)
werd een zichtlijn voorgesteld op het pompgebouw. Vanuit dit punt werd ook weer gewezen op het bijzondere zicht op een ander hoger gelegen deel in
de omgeving. De zichtlijn heeft in ieder geval tot in de •
De kiosken aan de voormalige roeivijver stonden tot circa 1950 bij het Schuttershüske (zie blz 15).
jaren ’70 bestaan.
Het ontwerp van Van Nes was vooral gericht op
het zuidelijk deel, met als (stedenbouwkundig) zwaartepunt van ontwikkeling het Schuttershüske en het pompgebouw 1.
Schutterspark, Brunssum
|
47
Ontwerptekening KC van Nes geprojecteerd op luchtfoto huidige situatie
K C. van Nes.
De volgende indeling van zijn werk is te hanteren:
K.C. van Nes (Boskoop, 23 april 1876) was afkomstig uit
A.
Ontwerpen in de Gemengde Stijl (voornamelijk tot
boomkwekerij ‘Firma K. van Nes en Zonen’ in Boskoop.
B.
Overgang naar meer geometrische ontwerpen
van bomen en struiken – ook reclame gemaakt voor het
C.
een geslacht van boomkwekers en was eigenaar van de In een catalogus van 1901 wordt – naast een overzicht “Ontwerpen en aanleggen van parken, buitenplaatsen, tuinen, boomgaarden en vruchthoven”.
circa 1915),
(vanaf circa 1915),
Introductie van tuinen met veel heesters en vaste planten (vanaf circa 1923).
In het werk van Van Nes keert de combinatie van de
uit: Nederlandse Tuinarchitectuur 1850-1940 deel III Jongere
terug, bijvoorbeeld in zijn werk voor de Staatsmijnen in
1952). Eric Blok, 1993.
‘Emma’, ‘Hendrik’ en ‘Wilhelmina’ de stedebouwkundige
Op basis van de ontwerpen van Van Es zijn zijn voorstellen
zowel het terrein van de mijn zelf als voor de arbeiderswijken
zowel sterke landschappelijke elementen in zijn ontwerpen,
Van Nes was eigenlijk veel meer een landschapsarchitect dan
de Gids voor de Nederlandse Tuin- en Landschapsarchitectuur
veel in de tuinarchitectuur, maar zijn latere en belangrijkste
Industrialisatie en sociale veranderingen. Typisch voor deze
landschapsarchitectuur, de aanleg van instellingsterreinen,
en de gemengde stijl met neo-stijlen. Structuurkenmerken
wegbeplantingen.
het voornoemde boek genoemd worden over deze periode
Stijlkenmerken
functies van het huis of andere bouwkundige elementen. De
waarschijnlijk was dit afhankelijk van de wensen van de
gevormd door geplaveide paden, grasparterres, moderne
of een introductie van een nieuw soort stijl te herkennen, dit
natuursteensoorten of steensoorten die in de architectuur zijn
van het ontwerp als het gebruikte planten-sortiment en de
van het zelfde materiaal. Kleine bouwkundige elementen als
vakgebieden landschapsarchitectuur en stedebouw geregeld Limburg. Tussen 1917 en 1919 ontwerpt hij bij de mijnen
48
Lijnen en uitgangspunten uit schetsontwerp KC van Nes geprojecteerd op luchtfoto huidige situatie
Tuinkunst 1900 - 1940, hoofdstuk 3. K.C. van Nes (1876-
opzet en de diverse plantsoenen en straatbeplantingen voor
te beschrijven als Ontwerpen in de Gemengde Stijl. Er zitten
daaromheen.
als stevige architectonisch/stedenbouwkundige ingrepen. In
een tuinarchitect. Hij werkte weliswaar in zijn vroege jaren
is de opkomst van de mijnen geschaard onder het fenomeen
werken liggen vrijwel allemaal op het gebied van de
periode (1870-interbellum) zijn de landschapsstijl in parken
het opstellen van uitbreidingsplannen en de vormgeving van
van de gemengde stijl / architectonische tuinstijl die in zijn sterk gerelateerd aan de plattegrond, de stijl en de
Van Nes gebruikte verschillende stijlen naast elkaar,
assen liggen dikwijls in ongelijke assenstelsels en worden
opdrachtgever. Er is in zijn werk wel een verandering in stijl
zichtkanalen en cascades, bassins met metselwerk, lokale
betreft zowel de toegepaste vormentaal en de complexiteit
verwerkt, met terrastrappen, balustrades en bloembakken
wijze waarop dit wordt toegepast.
tuinhuizen en pergola’s completeren het geheel.
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
Ontwerptekening John Bergmans geprojecteerd op luchtfoto huidige situatie
Lijnen en uitgangspunten uit schetsontwerp van John Bergmans geprojecteerd op luchtfoto huidige situatie
J. Bergmans
konden wandelaars elkaar ontmoeten en de schoonheid
als hovenier bij Van Empelen en Van Dijk, een kwekerij in
beelden en taferelen. In zijn Theorie der Gartenkunst
J. Bergmans (Antwerpen, 6 juni 1892) wordt aangenomen
van de natuur ervaren en verkwikt worden door idyllische
Aerdenhout. In 1924 vertrekt hij naar Oisterwijk waar hij
schreef Hirschfeld (Christian C.L. Hirschfeld 1742-1792),
bij de koninklijke kwekerij Tottenham in Dedemsvaart.
onderhouden. In de Volksgarten kon de stadsbewoner
voorgoed blijft wonen. Tot 1926 is hij ‘Chef de Cultures’ Verder werkt hij voor Turkenburg te Bodegraven en ook voor J.H. Faassen-Hekkens boomkwekerijen in Tegelen,
waar hij in 1939 in dienst treedt als hoofd van de afdeling tuinarchitectuur.
Zijn ontwerpen tot 1940 tonen nog steeds eigenschappen
van de nieuw architectonische aanleg, maar zijn tuinen zijn veel meer met planten aangekleed dan bijvoorbeeld tuinen van Dirk Tersteeg. In grote tuinen combineert hij een rechtlijnig patroon rond het huis met slingerende paden
daar verder vanaf. (uit: Nederlandse Tuinarchitectuur 18501940).
dat het de plaats was om elkaar te ontmoeten en zich te onmerkbaar wegtrekken uit de verderfelijke stad. Aan het begin van de twintigste eeuw ontstond een stedelijke hervormingsbeweging die van aanvang af was doordrongen
van emancipatoire sociale ideeën; zij wilde een park ‘van het volk voor het volk’, gekenmerkt door een streven naar eenvoud en doelmatigheid. Het park moest worden
ontworpen als een groot tehuis voor het volk in de openlucht,
met verschillende vertrekken voor de meest uiteenlopende activiteiten van groepen mensen, maar ook van individuen. Onderling moesten de ruimten zodanig worden geordend
dat het geheel meer was dan de som der delen en er een mooi parklandschap ontstond.
In nummer 1 Het Land van Herle - Historisch tijdschrift voor
Het ontwerp van het Hamburger Stadtpark was als een
een volkspark, het Schutterspark in Brunssum’, geschreven
voorafschaduwing van het nieuwe Volkspark. Het Stadtpark
Parkstad Limburg – uit 2015 staat het artikel ‘Icoon van
door Fon Habets. Hierin is geschreven dat “De geschiedenis van het Schutterspark moet gezien worden in het licht van de algemene denkbeelden over de ontwikkeling van natuurgebieden naar volksparken in de nabijheid van
opkomende industriegebieden aan het begin van de vorige eeuw. De opkomst van deze volksparken begon in Duitsland.”
In het boek Metropolitane landschapsarchitectuur (Clemens
Steenbergen en Wouter Reh) is over het begrip ‘Volkspark’
tussenvorm van het wandelpark en het functionele park een
moest een alles overstijgend Gesamtkunstwerk worden.
Daartoe werd teruggegrepen op een formele vorm die een nieuw programma ruimtelijk kon organiseren. De inrichting weerspiegelde het ideaal van de moderne, industriële productie; het park moest als een productiebedrijf zijn
opgebouwd om grote aantallen stadsbewoners te kunnen opnemen in een geordend activiteitenpatroon en geoliede activiteiten reeksen.
het volgende geschreven: In de negentiende Volksgarten
Schutterspark, Brunssum
|
49
Speelweide Speeltuin herzien padenstructuur noordzijde roeivijver
uitbreiding Schuttershüske greppels ipv hekwerk hertenkamp
restanten representatieve groenstructuur
50
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
Panoramaterras bij uitkijktoren
herinrichting oevers roeivijver
1.2.5
50 jaar Staatsmijnen, renovatie en uitbreiding door J. Bergmans
Van Bergmans zelf is geen uitgebreide beschrijving
beschikbaar van zijn plan voor het park. Wel zijn deze beschrijvingen te halen uit de krantenartikelen van rond 1951 en 1952.
Door de ontwerptekening van Bergmans te projecteren
over de huidige situatie is te zien welke parkstructuren van Bergmans nog aanwezig zijn. Enkele ingrepen die Bergmans overgenomen heeft uit eerdere periodes zijn de rechte as (de Landweer) en de locatie van het Schuttershüske. Verder zijn enkele grote ingrepen die
Bergmans is zeer waarschijnlijk betrokken geweest bij de herinrichting van het voorplein van het Schuttershüske. De huidige inrichting is echter van recenter datum.
voorgesteld zijn door Bergmans meteen te herkennen,
zoals de organisch gevormde roeivijver en de kabelbaan. De vijver was als uitgangspunt voor Bergmans al aanwezig, blijkt uit een vergelijking van zijn ontwerptekening en de
situatietekening. Bergmans heeft er echter voor gezorgd dat het terreingedeelte oostelijk van de Roode beek definitief bij het Schutterspark werd getrokken.
Bergmans ontwerpt een laat-landschappelijk aandoend parkgebied. Met uitzondering van de reeds aanwezige rechte lijnen in het park, stelt hij voor om nagenoeg alle paden om te vormen naar laat-landschappelijke vormen. De
locatie aan de westzijde van de vijver, waar de constructie
Bergmans is zeer waarschijnlijk betrokken geweerst bij het ontwerp van de speeltuin aan de noordzijde van het Schuttershüske.
t.b.v. de aanlanding van de kabelbaan staat is een bijzonder punt waar vele park-elementen samenkomen, zoals de kabelbaan, de Roode Beek en vele wandelpaden. Ook is op de ontwerptekening te zien dat hier een pleinvormige
ruimte ontworpen is, met een pergola ter beschutting tegen regen en zon. Bij
een
vergelijking
met
de
huidige
situatie
kan
geconcludeerd worden dat maar een klein deel van de initiële ontwerpvoorstellen van Bergmans daadwerkelijk
is uitgevoerd. Dit beeld komt ook naar voren uit de nieuwsberichten uit die tijd. Het is dan ook zeer goed
mogelijk dat het archief niet het laatste ontwerp bezit, of onderdelen aansluitend ad hoc nader ontworpen zijn door
De herinrichting van de noordoever van de roeivijver is een van de weinige tastbare ontwerpingrepen van Bergmans.
Bergmans.
Op basis van de kostenraming (blz 18) die opgesteld werd door Bergmans is wellicht te concluderen welke onderdelen
uit zijn plan als eerste gerealiseerd zijn. Zeker weten doen we dat echter niet.
Schutterspark, Brunssum
|
51
52
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
1.2.6
Het Schutterspark ademt de historie van de Staatsmijnen
Wanneer de verschillende lagen uit de ontwerp- en ontwikkelgeschiedenis over elkaar worden gelegd, dan
blijkt dat de staatsmijnen een dominante invloed hebben
gehad op de vormgeving en inrichting van het Schutterspark zoals we dat nu kennen. Daarbij is pragmatisch gebruik
gemaakt van de structuur van het agrarische landschap
dat al aanwezig was. Waterwinning, bosbouw en volkspark vormen in het Schutterspark een onlosmakelijk geheel. De essentie van het Schutterspark is als volgt •
De groenstructuur is de dominante beeldbepalende
•
Er
factor. is
een
onlosmakelijke
samenhang
tussen
industrieel erfgoed en volkspark als gevolg van de
positionering van paden , groenstructuur, gebouwen •
en bouwwerken.
De basisstructuur die Van Nes in gedachte had voor
het oudste deel van het Schutterspark, is nog redelijk gaaf aanwezig en heeft zich op passende wijze
•
doorontwikkeld in de loop der decennia.
Bergmans heeft belangrijke voorstellen gedaan voor
integratie van de roeivijver en de Kleiberg in het Schutterspark, maar heeft de essentie daarvan verloren zien gaan bij de teloorgang van het park in de jaren
‘70 en ‘80. Zijn voorstellen bieden echter potentie voor herstel van de samenhang in het park.
Schutterspark, Brunssum
|
53
54
De parkeervoorzieningen ogen sleets en missen een heldere, representatieve inrichting. De camperplaats versterkt dit effect.
Het Schuttershüske mist uitstraling en het voorterrein oogt rommelig. De kwaliteit van de vroegere hoofdentree van het park lijkt verdwenen.
De pompgebouwen vormen het trotse middelpunt van het park. De thematisch ingerichte omgeving van de feestlocatie past echter niet bij de kwaliteit van de architectuur.
De zuidzijde van het Schutterspark mist een duidelijke overgang tussen park en beekdal, zodat de ruimte wegloopt onder de brug door.
Een aantal openbare paden (o.a. uit het ontwerp van Van Nes) ligt tegenwoordig binnen onheiningen, zoals hier ter plekke van de kinderboerderij.
De oeverbeschoeiingen van de roeivijver en de kleine vijver zijn toe aan groot onderhoud.
Debureau voormalige pompputten zijn dringend toe aan conservering, VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp zodat ze hun kenmerkende uitstraling ook voor toekomstige generaties behouden.
De vlonderpaden vormen een doorlopende beheeropgave.
1.2.7 •
De zwakke plekken van het huidige Schutterspark
De belangrijkste elementen uit de hoogtijdagen
van het Schutterspark zijn verdwenen, waardoor de Kleiberg verweesd in het park is gelegen en de voormalige roeivijver een goede verankering in het
park ontbeert. Het ontwerp van Bergmans biedt •
hiervoor aanknopingspunten.
Een belangrijke zwakte voor het hele zuidelijke deel
is de verhekking van het park en het dichtgroeien/ onderbreken van zichtlijnen, waardoor essentiële
verbindingen en relaties verloren gaan of al zijn •
gegaan.
Op de Kleiberg mist een blikvanger die bijdraagt aan de ervaring van samenhang binnen het Schutterspark.
De individuele ondernemers in het park creëren elk op hun eigen wijze kwaliteit. De samenhang in
het park dreigt hierdoor echter verder verloren te gaan. De ambities van de individuele ondernemers
bieden echter ook kansen voor het Schutterspark als •
samenhangend geheel.
Wijzigingen aan de zuid- en oostrand van het Schutterspark hebben ertoe bijgedragen, dat het
volkspark geen consequente begrenzing meer heeft en de hier ontstane entrees niet optimaal in de •
•
ontwerpgedachte van het park zijn geïntegreerd.
Natuurontwikkeling vormt een bedreiging voor het
industrieel erfgebied en de betekenis van het park als onderdeel van het beschermd dorpsgezicht.
De entree en de verbinding naar de trap aan de zijde van de Ganzepool missen een representatieve inrichting passend bij het Schutterspark.
Beheer en onderhoud laat op meerdere plekken te
wensen over waardoor het Schutterspark niet de kwaliteit biedt die het in potentie in zich heeft.
Conclusie:
Het
Schutterspark
bevat
belangrijke
historische en recreatieve waarden, maar is gebaat bij een
kwaliteitsimpuls en structuurversterking. Alleen zo wordt het Schutterspark definitief terug op de kaart gezet.
De trap vormt een belangrijke verbindende zichtlijn binnen het Schutterspark en is dringend toe aan groot onderhoud/renovatie.
In het Schutterspark is een veelvoud aan typen paaltjes en terreinmeubilair te vinden, eenheid ontbreekt.
Een veelvoud aan (typen) hekwerken in hetBrunssum park verstoort de Schutterspark, eenheid die het park ooit was.
|
55
56
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
HOOFDSTUK 2
ONTWERPVISIE 2.1 2.2
Ontwerpvisie Ingrepen top 16
Schutterspark, Brunssum
|
57
natuurpark
volkspark
Bijzonder park met unieke tweedeling
Ruimtelijke samenhang binnen de regio
Schinveldse bossen
steenberg Hendrik Roode beek landweer
mijnkolonie Schuttersveld
doorgaande recreatieve route Brunsummerheide
58
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
2.1
Ontwerpvisie
Het Schutterspark is een bijzonder park met een unieke
tweedeling. Het noordelijk deel betreft een natuurgebied met
2.1.1
bijzondere natuurwaarden, waarin zich het industrieel erfgoed
Schutterspark als ruimtelijk samenhangend geheel binnen de regio
van de waterwinning bevindt en dat wordt ontsloten middels
•
Ecologische en recreatieve stapsteen tussen Schinveldse
daarentegen bezit nog vele facetten van het gedachtengoed
•
Cultuurhistorisch scharnierpunt tussen de steenberg
een extensief benutte padenstructuur. Het zuidelijk deel
van het volkspark en functioneert in essentie ook nog steeds als zodanig. Verschillende recreatieve voorzieningen liggen van Van Nes en Bergmans zichtbaar is. Ondanks het feit dat niet
•
zijn, heeft het park onmiskenbaar hoogtijdagen gekend in
•
belangstelling voor het Schutterspark, in samenhang met de
•
de jaren ’50-’60, tot aan de mijnsluitingen. De hernieuwde initiatieven die de afgelopen 15 jaar zijn ontplooid, bieden
nu het juiste momentum ook de hoofdstructuur van het Schutterspak onder handen te nemen.
Hendrik en de mijnkolonie Schuttersveld. Hier ligt
een opgave voor het creëren van onderscheidende
hier binnen een parkstructuur waarin nog duidelijk de hand alle onderdelen uit het ontwerp van Bergmans gerealiseerd
Bossen en Brunssummerheide.
overgangen tussen park en omgeving.
Raamwerk van bos en bomen als verbindende factor voor de verschillende gebruiksfuncties.
Roode beek, doorgaande recreatieve route en Landweer als verbindende structuur naar de omgeving. Eenduidige
vormgeving
en
materialisatie
van
gebiedsbreed toegepaste voorzieningen zoals bruggen, entrees en parkeervoorzieningen. Vooral bij de entrees en parkeervoorzieningen ligt een opgave.
De pompgebouwen fungeren als scharnierpunt tussen het Volkspark en het Natuurpark. De overgang tussen beide
parkdelen is subtiel als ware het natuurpark het rustige deel van het volkspark en vice versa.
De hoofdstructuur van het Schutterspark wordt gevormd door de groenstructuur. Dit geldt zowel voor het noordelijk als het zuidelijk parkgedeelte. De groenstructuur is ook een
essentieel element van het parkontwerp van zowel Van Nes
als Bergmans. Door het herstel van deze structuur ontstaat een sterk raamwerk waarbinnen de verschillende recreatieve voorzieningen hun eigen plek en identiteit hebben. Wil de
groenstructuur als dragende structuur kunnen functioneren,
dan is het wel noodzakelijk om in samenhang met de padenstructuur een aantal deel-composities uit voor het
ontwerp van Bergmans te herstellen. Deze zijn noodzakelijk
om de samenhang tussen het oudste deel van Van Nes, de
roeivijver en de Kleiberg te versterken. Op die wijze wordt recht gedaan aan de kwaliteit en bekendheid van het Schutterspark als een attractief en bijzonder volkspark.
Ten behoeve van de uitwerking van de visie op het Schutterspark is het van groot belang de structuren van het
Schutterspark te duiden en te ordenen, zodat een heldere basis ontstaat voor de versterking van de identiteit en historische waarde van het park en daarmee tegelijkertijd
een economische impuls aan het park gegeven wordt. In de ontwerpvisie worden 3 niveaus onderscheiden in het Schutterspark: 2.1.1
Het Schutterspark als ruimtelijk samenhangend
2.1.2
Het natuurpark
2.1.3
geheel binnen de regio;
Het volkspark met deelgebieden/themavelden
Onder 2.2 zijn de belangrijkste ingrepen opgesomd.
Schutterspark, Brunssum
|
59
Noordelijk deel Schutterspark natuur bronnen waterwingebied
Zuidelijk deel Schutterspark recreatie entrees perspectief van het volkspark
60
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
Schutterspark, Brunssum
|
61
uitplaatsen gebiedsvreemde functies vlonderpad hangvennen puttenveld
pompgebouw (scharnierpunt volkspark-natuurpark)
Het natuurpark
Kleiberg pompgebouw (scharnierpunt volkspark-natuurpark) vlonderpad Roeivijver
Schuttershüske
Volkspark
Het volkspark
Volkspark Een park waar wandelaars elkaar ontmoeten en de schoonheid van de natuur ervaren en verkwikt worden door idyllische beelden en taferelen. Het zijn plekken om elkaar te ontmoeten en zich te onderhouden. Een park, gekenmerkt door een streven naar eenvoud en doelmatigheid. Het park moet worden ontworpen als een groot tehuis voor het volk in de openlucht, met verschillende vertrekken voor de meest uiteenlopende activiteiten van groepen mensen, maar ook van individuen. Onderling moeten de ruimten Ordeningsprincipe volkspark, geen opeenstapeling maar een sterk groen raamwerk waarbinnen verschillende (recreatieve) voorzieningen hun eigen plek/ identiteit hebben 62
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
zodanig worden geordend dat het geheel weer meer wordt dan de som der delen en er een mooi parklandschap ontstaat.
2.1.2 •
Het Natuurpark
Behoud en herstel uniek gebied met bossen, bronnen,
heide en hangvennen, waarbij de bosbouwkouwkundige historie herkenbaar blijft in de paden, greppels en
• •
• •
rabatten.
Vertel de industriële historie van de waterputten en de (visuele) relatie met de pompgebouwen. Beperk
extensieve
recreatie
tot
een
heldere
padenstructuur en een beperkt aantal toegangen vanuit
• •
Belevingsroutes vertellen de natuur- en cultuurhistorie van het gebied. Handhaven
grondgebruik
status
quo
voor
aanwezig
(paardenweides,
blote
extensief
voetenpad,
is more’.
Uitplaatsen
houtzagerij.
gebiedsvreemde
functies
zoals
de
Uitbreiden oppervlakte hangvennen ten behoeve van
en reclame-uitingen van de verschillende recreatieve voorzieningen.
Benut driedeling volkspark (Schuttershüske, roeivijver, Kleiberg) als basis voor routing, thematisering en clustering bestaande en nieuwe voorzieningen.
Schuttershüske • • • •
Parkeerplaats P1 + Hoofdentree 1
Schuttershüske met horecafunctie als representatief centraal punt op kruising promenade/landweer
Promenade als hoofdpad van het Schutterspark Camperplaats,
•
•
vandalisme) dient een halt toegeroepen te worden).
•
zuidelijk parkgedeelte.
•
tot pompgebouwen in zuidelijk deel schutterspark. Voor
•
Zorg dragen voor bescherming pompputten in relatie
thematiek van het beschermd dorpsgezicht, namelijk
de invloed van de staatsmijnen op alle facetten van de vorming en ontwikkeling van het industriële landschap, zijn bewoners en gebruikers. Daarnaast is dit kleine
2.1.3
Het Volkspark themavelden
met
deelgebieden/
Herstel gedachtengoed Volkspark door opwaardering en
zicht op/vanaf top Kleiberg, zichtlijn pompgebouwenHeidestraat). De
individuele
recreatieve
voorzieningen
ondergeschikt aan het groene raamwerk.
zijn
Parkeerplaats P2 + Hoofdentree 2
De voormalige roeivijver fungeert als centraal punt waaromheen de recreatieve voorzieningen liggen. Promenade
en
zichtlijn
vormgevingselementen. Kinderboerderij,
trap
vormen
Pompenhuuske,
dominante minihaven,
natuurspeelbos en historische prieeltjes liggen geclusterd rondom vijver.
De groenstructuur en padenstructuur dienen versterkt te worden ten behoeve van een heldere routing.
De groenstructuur dient versterkt te worden als overgang van het volkspark naar het viaduct Ganzepool en de
•
Parkeerplaats P3 + Hoofdentree 3. Nieuw vorm te geven
•
De entrees van Park het Plateau (klimpark, kleinschalige
aan Ganzepool.
buitenactiviteiten, horeca en mountainbike-hub) en het
Blotevoetenpark liggen geclusterd rondom een nieuwe •
•
te vormen ‘plein’ waarmee ook de trap verbonden is.
De voorzieningen in dit deel van het park zijn passend
binnen en functioneren met respect voor de natuur als onderdeel van het Natuurnetwerk Limburg.
Het MTB Bike-park Hendrik vormt een satelliet van het
cluster Kleiberg, deelt de herkenbare vormgeving van
het Volkspark en is via mountainbike paden verbonden
versterking dragende structuren uit ontwerp Van Nes en
Bergmans (promenade Schuttershüske en zichtlijn trap,
pomp-
dominant
Kleiberg
gebied met de grote hoeveelheid putten redelijk uniek in de regio/provincie/land(?).
speeltuin,
soort entree te vormen.
ligt nu arbitrair halverwege het puttenveld (als gevolg De waterwinning is onlosmakelijk verbonden met de
evenementenlocatie
Schuttersspoor,
erachter gelegen Brunssummerheide. Hier dient zich een
van de status beschermd dorpsgezicht nodig. De grens
van de denkbeeldige begrenzing van het Volkspark).
ijstent,
gebouwen,
ontsloten vanaf promenade
Conservering voormalige pompputten om verder verval
een halt toe te roepen (vooral schade door roest (en
terreinmeubilair,
Creëren van samenhang in toegepaste hekwerken
•
ivm de relatie met de Staatsmijnen.
groenstructuren,
bewegwijzering, poorten en verlichting.
maar met respect voor de bosbouwhistorische structuren
een duurzame bescherming is minimaal de uitbreiding
•
verhardingen,
Roeivijver
maken, net als zichtrelatie met pompgebouwen in
•
Eenduidige vormgeving en materialisatie van paden,
versterken van de ecologische functie als stapsteen
Waterwinning in structuur natuurgebied herkenbaar
•
•
Opknappen vlonderpaden.
tussen de Brunssummerheide en de Schinveldse bossen,
•
•
de omgeving.
mountainbikeroute). Hierbij geldt als uitgangspunt ‘less •
•
•
met het centrale ‘plein’ van het cluster.
Vrijkomende percelen aan de Ganzepool bieden hier mogelijk ook kansen voor uitbouw/nieuwvestiging van recreatieve voorzieningen in de geest van het volkspark. Schutterspark, Brunssum
|
63
Kleiberg
zicht vanaf kleiberg
zicht vanaf pompgebouw landweer Roeivijver
promenade
Schuttershuuske
drie deelgebieden
dragende structuren
horeca terras Schuttersplein P1 parkeren in het groen nieuwe toegang
64
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
zicht vanaf Heidestraat
voorzieningen bereikbaar vanaf promenade promenade
brug Beek
g Roode k
P3
P1 P2
entrees en parkeren
nieuwe toegang
P3
verbinding MTB route
herstellen trap
beeindiging vlonderterras
groene poort Brunssummerheide
P2
Schutterspark, Brunssum
|
65
66
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
2.2
Ingrepen top 16
Vanuit de ontwerpvisie op de opwaardering van het
Schutterspark is een eerste set van ingrepen gedefinieerd
8.
(in willekeurige volgorde) die bijdraagt aan het bereiken
vormgeven van drie representatieve entree voor het
leveren een positieve bijdrage aan de attractiviteit van het
Schutterspark. Op de Kleiberg wordt daarbij de entree
park als geheel en de aaneenschakeling van de individuele
compleet herzien om te komen tot een representatief
recreatieve voorzieningen in het bijzonder. Deze ingrepen ondernemers in het Schutterspark.ark die het park weer op de kaart hebben weten te zetten. 1.
Realisatie
Schutterspromenade
tussen
het
Schuttershüske en het centrale cluster met de voorzieningen rondom de roeivijver (zie H3). Daarmee
padenstructuur en het bomendak weer gesloten wordt.
vlonderpaden
noordelijk
deel
schutterspark, zodat ze weer een aantal jaren
Herinrichten terras Schuttershüske op het kruispunt
in de opstand Amerikaanse eiken en naaldhout, zodat
centrale entreeplein van het Schutterspark haar allure
uitbreiden en hier voor deze soorten ook een robuuste
tussen de promenade en de landweer, zodat het
populaties bijzondere flora en fauna zich kunnen
terugkrijgt (zie H3).
stapsteen kan ontstaan tussen de Brunssummerheide
Inrichten bijzonder middelpunt van het Schutterspark
en de Schinveldse bossen.
aan de roeivijver. Het idee is dat hier een centraal
12. Herstellen zichtlijn via de trap op de Kleiberg over het
voorzieningen op overzichtelijke wijze bereikbaar zijn
aan de overzijde van de voormalige roeivijver.
ontstaat
van
waaruit
alle
recreatieve
Herinrichten parkeerplaats Schuttershüske tot een
representatief geheel met een duidelijke routing en Herinrichten
parkeerplaats
roeivijver
tot
een
representatief geheel met een duidelijke routing en Verplaatsen
terrein van de mini-haven tot op de kinderboerderij
13. Terugplaatsen kiosken Schuttershüske naar pleintje
parkeerstructuur.
parkeerplaats
Kleiberg
naar
de
overzijde van de Ganzepool en zorg dragen voor een representatieve inrichting passend bij het Schutterspark.
7.
zodat hier een duidelijke hiërarchie ontstaat in de
11. Uitbreiden oppervlakte hangvennen door in te grijpen
parkeerstructuur.
6.
promenade en de entree van het cluster ‘roeivijver’,
meekunnen.
(zie H3).
5.
Aanplant bomenlaan als verbinding tussen de
definitief uitgebouwd tot de centrale verbindende as
trefpunt
4.
9.
10. Opknappen
van het Volkspark.
3.
geheel.
wordt de belangrijkste recreatieve structuur uit de
ontwerpen van Van Nes en Bergmans hersteld en
2.
introduceren van een eenduidige vormgevingsfamilie
voor het Schutterspark en het op basis daarvan
van een positieve impuls op de korte termijn. Deze ingrepen
vormen een steuntje in de rug voor de verschillende
Verbijzonderen hoofdentrees Schutterspark door het
Renoveren trap Kleiberg, zodat het cluster van
recreatieve voorzieningen op de Kleiberg weer of
bij beëindiging promenade, zodat deze weer een actief onderdeel vormen van het Schutterspark.
14. Conserveren waterwinputten, uitvoeren beheer in zichtlijn waterleiding en toevoegen puttenveld en
pomphuizen met inbegrip van thema waterwinning aan beschermd dorpsgezicht. 15. Samen
met
ondernemers
komen
tot
een
functies
zoals
de
beeldkwaliteitsplan (o.a voor uniforme materialisatie/ terreinafscheiding)
16. Uitplaatsen
houtzagerij.
gebiedsvreemde
directe wijze verbonden wordt met de recreatieve
voorzieningen rondom de roeivijver. Bovenop de Kleiberg wordt de trap op representatieve wijze
geïntegreerd in de routing en padenstructuur en verbonden met de entree. Overzichtkaart met eerste set ingrepen (linker pagina) Schutterspark, Brunssum
|
67
68
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
HOOFDSTUK 3
SCHUTTERSHÜSKE EN -PROMENADE SCHETSONTWERP DEELUITWERKING
Op basis van de ontwerpvisie is voor het Schutterspark een
aantal (niet limitatief) ruimtelijke opgaven gedefinieerd ter verbetering van de kwaliteit en samenhang binnen het park (paragraaf 2.2).
Het opwaarderen van de entree bij het Schuttershüske
en de verbinding met de roeivijver is daarbij een eerste
belangrijke opgave. Gemeente Brunssum en IBA hebben
bureau VERBEEK daarom verzocht een voorkeursvariant uit te werken tot schetsontwerp. In dit hoofdstuk is het schetsontwerp Schuttershüske en -promenade toegelicht.
Schutterspark, Brunssum
|
69
Parkeren in het groen
Schuttershüske verblijfsplein
Nieuwe entree met allure
70
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
SCHUTTERSHÜSKE EN PROMENADE
Schutterspromenade
Brug en vlonderterras Schutterspark, Brunssum
|
71
‘groene’ parkeervakken
Rijloper asfalt
Asfalt rijloper
groene berm met nieuwe hagen
72
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
3.1
Groene parkeerplaats / nieuwe entree met allure
Groene parkeerplaats -
Parkeren onder de bomen
-
Nieuwe ‘groene’ parkeerplaats met 150 parkeerplaatsen op ‘gras’verharding/
halfverharding. (huidig situatie 152 plaatsen, die niet allemaal aan de eisen/ standaard maat voldoen)
-
Rijloper asfalt
PM. In verdere uitwerking mogelijkheid onderzoeken verleggen ingang voor parkeren
Nieuwe entree -
Rijloper asfalt
-
Ruime grasberm
-
Hagen (waar nodig kunnen hier hekwerken/afrasteringen in zijn opgenomen)
Schutterspark, Brunssum
|
73
74
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
3.2 -
Verblijfsplein Schuttershüske
Nieuwe trappartij in verlengde van as / promenade (rekening houdend met
mindervaliden)
-
Markering landweer op plein (afwijkend type verharding)
-
Markering as/ promenade op plein (in verhardingtype)
-
Bestaande bomen handhaven (verwijderen door Tonderzwam aangetaste
boom Esdoorn)
-
Aanplant bloeiende bloemperken
-
Aanplant nieuwe solitaire bomen
PM in verdere uitwerking terugplaatsen originele kiosken op plein (in huidige situatie staan deze bij roeivijver)
Schutterspark, Brunssum
|
75
76
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
-
Nieuwe promenade als verbinding tussen schuttershüske/plein en het
‘middelpunt’ van de parkaanleg bij de vijver.
As als nieuwe rechte lijn ‘over’ bestaande verharding/pad. Ter plekke beekloop
nieuwe brug, vervolgens voorzetting met als einde vlonderterras aan de vijver.
-
Verharding; 3,50m breed pad. Inhet midden 2,50m asfalt verharding met aan
-
Beplanting; bestaande bomen handhaven. Nabij Schuttersplein (tegenover halte
weerszijden rand van 0,50m natuurstenen kasseien
Schuttersspoor) aanplant van enkele nieuwe bomen (o.a. ook meerstammig).
Over de gehele lengte een robuuste groenstructuur van Rhododendron (hierin ook (benodigde) hekwerken opnemen) -
Terreinmeubilair; aan de zuidzijde van de verharding zijn over de gehele lengte lange banken voorzien. Tevens aan deze zijde ook verlichting.
3.3
Schutterspromenade
Schutterspark, Brunssum
|
77
78
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
Schutterspark, Brunssum
|
79
80
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
-
Nieuwe brug over de Roode beek
-
Nieuw vlonderterras als beeindiging as aan de vijver
PM in verdere uitwerking terugplaatsen paviljoen / prieel op plein (in huidige situatie bij vijver)
3.4
Brug en vlonderterras
Schutterspark, Brunssum
|
81
82
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
Schutterspark, Brunssum
|
83
84
bureau VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
BRONNEN •
•
•
• • • • •
Blok, E. Hoofdstuk 3. K.C. van Nes (1876-1952) uit:
Nederlandse Tuinarchitectuur 1850-1940 deel III Jongere Tuinkunst 1900 - 1940. 1993
Habets, F. Icoon van een Volkspark, het Schutterspark
in Brunssum. Uit: Het land van Herle, historisch tijdschrift voor Parkstad Limburg, 2015.
Zijlstra,B., van Ek, L. Nederlandse Tuinarchitectuur
1850-1940. Nederlandse Tuinenstichting. Walburg Pers, 1991.
www.demijnstreek.net
www.sjilvends.nl/158juup.html
Limburgsch Dagblad div. artikelen Heemkundevereniging Brunssum
nl.pinterest.com/ellybrunssum/oude-foto-sschutterspark/
Schutterspark, Brunssum
|
85
Schutterspark, Brunssum Ontwerpstudie juli 2021
BUREAU VERBEEK landschapsarchitectuur / ecologie / stedelijk ontwerp
Limmelderweg 6 6222 PB Maastricht T :0031 43 4503045 E : info@bureauverbeek.nl I : www.bureauverbeek.nl 86