Inspreekreactie de heer Verbeek

Brummen, 15 juni 2023.

Geachte leden van de gemeenteraad Brummen, Hartelijk dank voor de gelegenheid die u mij (en anderen met mij) biedt om in te spreken. Ik maak dankbaar gebruik van dit recht, ondanks, of misschien juist omdat ik in mijn omgeving hoorde dat het weinig zin zou hebben, want: ‘gelopen race’, ‘het tankstation komt er toch wel’, en vergelijkbare opmerkingen. Ik geloof niet in een ‘gelopen race’. U biedt mij niet voor niets de gelegenheid in te spreken en staat daarmee open voor visies en argumenten die aan u op deze manier worden voorgelegd en toegelicht. Ook in het geval van de bouwplannen Kampweg wisten (buurt)bewoners de gemeenteraad onlangs nog te overtuigen en aan hen past een felicitatie voor hun geslaagde inzet en aan u het compliment de buurtbewoners te doen beseffen dat zij ‘gehoord zijn’. ‘Gehoord worden’ heeft voor mij een waardevolle betekenis en daarom ben ik hier. Ter zake: De plannen van de aanvrager om een tankstation te mogen laten bouwen aan de Kwazenbosweg zijn niet van gisteren. Er valt veel op aan te merken. Meer dan mij in vijf minuten gegeven is te doen. Om die reden wil ik me in mijn bijdrage concentreren op één niet onbelangrijk aspect: de locatiekeuze vanuit het brancheperspectief. Op de locatiekeuze valt namelijk, vanuit het brancheperspectief, het nodige aan te merken.

Wellicht niet, of nog niet, toen de gemeente vanaf 2012 een drietal studies liet uitvoeren, uitmondend in een door het bureau SAB in 2013 uitgevoerde locatie-analyse. Maar temeer omdat, zoals uit de toelichting op het Bestemmingsplan Energietransitie Servicestation en appartementencomplex, gedateerd oktober 2022, blijkt, -

en ik citeer:

Voor de nieuwe locatie heeft de gemeente Brummen 5 februari 2019 een hernieuwd collegebesluit genomen (Het eerdere principebesluit van 19 december 2013 werd daarmee geactualiseerd). -

Einde citaat.

Uit niets blijkt dat de gemeente Brummen met het -zes jaar na dato- actualiseren van een principebesluit de moeite heeft genomen kennis te nemen van nieuwe inzichten of zich te informeren rond de actuele stand van zaken m.b.t. energietransitie mogelijkheden en perspectieven. Je zou kunnen beargumenteren dat de gemeente Brummen, gezien de gevoeligheid van de materie, ook een morele aanleiding had moeten voelen de resultaten van de -op dat moment- zes jaar oude locatie-analyse te herijken. Ik heb geen kennis genomen van enige poging in die richting.

In andere openbare bronnen vind ik voldoende aanleiding u thans dringend te verzoeken de inmiddels ruim tien (!) jaar geleden uitgevoerde locatie-analyse alsnog te laten herijken dan wel opnieuw te laten uitvoeren. Ik baseer me daarbij met name op het rapport ‘Tankstations in transitie, kansen in services en nieuwe energie richting 2035’, dat ik graag met u deel. Het rapport is het resultaat van een door bureau Berenschot in 2019 uitgevoerd onderzoek, in opdracht van de VNPI, de Vereniging Nederlandse Petroleum Industrie, tegenwoordig de VEMOBIN, Vereniging Energie voor Mobiliteit en Industrie. Aanvrager verbindt zijn aanvraag aan een, zoals eerder gezegd, in 2012 uitgevoerd locatiekeuzeonderzoek. Inmiddels meer dan tien jaar oud en in een dynamische wereld als die waarin wij leven rechtvaardigt deze ruime tijdspanne een herijking van de gekozen locatie, niet in de laatste plaats in het belang van de aanvrager zelf. Conclusies en aanbevelingen uit het Berenschot rapport (2019) onderschrijven m.i. deze rechtvaardiging. Uit de vele conclusies die Berenschot trekt noem ik er één: -

Langs rijkswegen en drukke doorgaande provinciale wegen hebben Bemande Full service Tankstations toekomst. Goede bereikbaarheid is een voorwaarde, aldus Berenschot. Deze conclusie is niet van toepassing op een tankstation waarvoor noodzakelijkerwijs een afslag Kwazenbosweg dient te worden genomen en een weghelft dient te worden overgestoken (veiligheid!) om het tankstation te bereiken.

Voor degene die het rapport Berenschot verder leest lijken andere conclusies voor de hand liggend: -

-

De ambitie een Bemand Full Service Station te realiseren op de beoogde locatie is van een te hoog ambitieniveau met onverantwoord hoge zakelijke risico’s voor de aanvrager en het gevaar dat onherstelbare schade op zal treden voor flora en fauna op diezelfde locatie. Een onbemand tankstation op een andere locatie (Rhienderen Noord?) lijkt een, zakelijk gezien, veiliger alternatief, dat de aanvrager bovendien van een acceptabele omzet zou kunnen verzekeren tot het moment waarop op de oude locatie 14 appartementen zijn gerealiseerd en voor aanvrager een vervangende inkomstenbron is ontstaan.

Ergo: mede door het niet herijken van de locatiekeuze uit 2013 in 2019 bestaat er m.i. thans meer dan voldoende aanleiding zulks in 2023, tien jaar na dato, voorafgaande aan voorgenomen besluitvorming, wèl te doen. Ik wil u dan ook dringend verzoeken hiertoe te nemen stappen te ondernemen en dank u voor uw aandacht. Hartelijke groet, Piet Verbeek PietVbk@hotmail.com 06-53761810

Tankstations in transitie Kansen in services en nieuwe energie richting 2035

November 2019

Tankstations in transitie Kansen in services en nieuwe energie richting 2035

INHOUDSOPGAVE 1.

Inleiding

2. Het tankstation anno 2019 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7

Inleiding De sector Eigendom en exploitatie Brandstoffen Consumentenvoorkeuren tankstations Retailfunctie van tankstations Diverse typen tankstations

3. Trends en ontwikkelingen 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5

Inleiding Mobiliteit Energietransitie Retail Kans- en impactanalyse van trends en ontwikkelingen

4. De ontwikkeling van het wagenpark richting 2035 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Inleiding Impact op brandstofverbruik Laadinfrastructuur Kanttekeningen bij de scenario’s Het laadgedrag van de toekomst– drie mogelijke perspectieven voor het tankstation

5. Nederlandse tankstations in 2035 5.1 5.2

6 10 11 11 13 13 16 16 20

22 23 24 27 30 33

34 35 38 40 42

44

48

Algemene conclusies Conclusies per type tankstation

49 50

Bijlage I: aannames scenario’s

53

5

4

Voorwoord VNPI Het tankstation is een essentieel onderdeel voor iedereen die autorijdt. Tanken is vanzelfsprekend voor wie niet langs de kant wil stilvallen. De wereld van het tankstation staat aan de vooravond van een ingrijpende verandering. Een verandering die de sector verwelkomt en die past in een al eerder ingezet pad. Het kabinet streeft ernaar dat in 2030 alle nieuw verkochte auto’s emissieloos moeten zijn. Met de opkomst van elektrisch rijden kan de automobilist andere keuzes gaan maken. Want laden van stroom hoeft aan minder stringente milieu en veiligheidseisen te voldoen dan tanken of vullen van autogas. De stroom voor de elektrische auto wordt dan ook op allerlei mogelijke manieren aangeboden: aan de stoep, bij het werk, op de eigen oprijlaan. En ook andere ondernemers als wegrestaurants en supermarkten bieden laadfaciliteiten aan. Kortom: met laden verliest het tankstation het bijna monopolie dat het met tanken en vullen heeft op energie voor vervoer. Tegelijkertijd bieden tankstations meer dan alleen brandstof. De automobilist weet het station ook te vinden voor een vergeten boodschap, een snelle maaltijd of om een bloemetje te scoren voor de verjaardag van oma. De stations zijn een verzameling van winkel, horeca en aanvullende diensten: het zijn complete retailondernemingen, passend in de moderne tijd van 24/7.

De consument is op zoek naar snel, lange openingstijden en makkelijk bereikbaar. Die marktvraag sluit bij uitstek aan op de kracht van het tankstation, die er altijd op is gericht om de klant met een minimum aan vertraging met een gevulde tank en buik weer op weg te helpen. Zeker wie wel eens in buitenland tankt, zal zijn opgevallen dat het Nederlandse tankstation er toch wel anders uitziet dan veel van de tankstations over de grens. Ondernemers in Nederland zijn al eerder overgestapt naar een full-service aanbod, daar waar de klant daar behoefte aan heeft. En daar waar de klant vooral goedkoop wil tanken, zie je vooral onbemande tankstations.

Daarmee heeft het tankstation ook te maken de verandergolf die de winkelstraat overspoelt. Hoe mensen kopen is volop in beweging, ingegeven door de mogelijkheden van digitalisering en de behoeften van de klant naar snel, service en gezond. Een voorbeeld van de ‘retailtransitie’ is het vervagen van het onderscheid tussen winkel en restaurant in allerlei hybride vormen. Dit raakt de shop van de het tankstation en die verandering is al zichtbaar waar het tankstation meer van winkel naar horeca beweegt. Het tankstation heeft zo met twee transities te maken, die allebei een bepalende invloed hebben op de toekomst van het tankstation. Gezien de grote mate aan onzekerheid die met al deze verandering gepaard gaat, heeft de VNPI als belangenbehartiger van de uitbaters van tankstations aan Berenschot gevraagd deze outlook voor het Nederlandse tankstation in 2035 te maken. Het is (voor zover wij weten) de eerste nationale outlook voor tankstations in de wereld. De VNPI neemt de analyse en handreikingen die uit deze outlook komen ter harte. Nederlandse tankstations zijn bij uitstek goed gepositioneerd om ook deze verandering aan te grijpen om op de wensen van de klanten in te spelen. Daarbij spelen de tank­ stations een essentiële rol in het realiseren van snellaadinfrastructuur om de omslag naar elektrisch rijden kunnen ondersteunen.

De VNPI zal dit rapport aangrijpen om gezamenlijk met BETA (Belangenvereniging Tankstations) het toekomstige tankstation als energielocatie voor alle soorten auto’s onder de aandacht brengen. Het is belangrijk dat de opstellers van regionale energie­ strategieën deze mogelijkheden benutten om de eigen ambities te realiseren. Door de bestaande tankstations te benutten, kunnen duurzaamheidsambities tegen laagst mogelijke maatschappelijke kosten worden gerealiseerd. Erik Klooster Directeur

Tankstations zijn retailondernemingen, die nauw verbonden zijn met automobiliteit. Transities in mobiliteit en energie veranderen hoe we ons verplaatsen. Tegelijkertijd verandert het consumentengedrag in de retail, zoals de behoefte aan snelheid, beleving en duurzaamheid.

1 6

Inleiding

Tankstations in transitie

Tankstations zullen door deze transities waarschijnlijk sterk worden beïnvloed; als essentiële, ondersteunende schakels in het huidige (auto)mobiliteitssysteem, dat voor een belangrijk deel van motorbrandstoffen afhankelijk is. Maar ook als pleisterplaats onderweg waar reizigers snel en gemakkelijk een broodje of een boodschap kunnen halen. De Vereniging Nederlandse Petroleum Industrie (VNPI) vertegenwoordigt als brancheorganisatie een aantal belangrijke eigenaren van tankstations. De VNPI wil samen met haar leden anticiperen op de ontwikkelingen op het gebied van mobiliteit en retail en heeft Berenschot gevraagd deze in een outlook in beeld te brengen. Hierbij maken we een branchebrede inschatting van de invloed van de ontwikkelingen op de marktomgeving van tankstations. Vervolgens vertalen we dit naar een beeld van Nederlandse tankstations in de toekomst. Als richtjaar voor deze outlook hanteren we 2035. Dit omdat we verwachten dat de gevolgen van een aantal van de ontwikkelingen die we nu zien opkomen dan enigszins

uitgekristalliseerd zijn. Tegelijkertijd is 2035 ook niet zo ver weg dat de outlook science fiction wordt; de termijn van vijftien jaar is – hoewel best lang – overzichtelijk genoeg om beredeneerde inschattingen te kunnen maken over de toekomst van het tankstation. Inschattingen die voldoende onderbouwd zijn om als basis voor het strategische gesprek over de toekomst van het tankstation te kunnen dienen.

LEESWIJZER Deze outlook is als volgt opgebouwd. Allereerst wordt er in hoofdstuk twee een beeld geschetst van het tankstation anno nu. Hoeveel zijn er? Waar staan ze? Wat voor soorten tankstations zijn er en welke producten en diensten bieden ze aan? Vervolgens worden er in hoofdstuk drie belangrijke trends en ontwikkelingen, die invloed hebben op tankstations, op het gebied van mobiliteit, energietransitie en retail beschreven. Daarna wordt de ontwikkeling van het wagenpark richting 2035 uitgewerkt in hoofdstuk vier in twee scenario’s. Hierbij plaatsen we een aantal kanttekeningen en onzekerheden bij deze scenario’s, op basis waarvan we drie mogelijke toekomstperspectieven uitwerken voor het laadgedrag in Nederland. In hoofdstuk vijf trekken we op basis van de scenario’s en de toekomstperspectieven een aantal conclusies ten aanzien van de ontwikkeling van tankstations richting 2035.

7

8

Outlook tankstations 2035

9

HOOFDSTUK 1 Inleiding

H

PO

In 2035 bestaat circa 40% tot 70% van het wagenpark voor personenvervoer uit elektrische auto’s, uitgaande van 60% tot 100% nieuwverkoop van elektrische auto’s in 2030.

TO IL

ET TE

ST

N

ING

1

Belangrijkste conclusies 1

• Het aantal tankstations in Nederland is in 2035 afgenomen. • Waterstof wordt gebruikt door het bedrijfsvervoer. • De concurrentie voor tankstations op het gebied van energieverkoop is toegenomen door het laden van EV. Bijna alle ondernemers waar de consument parkeert kunnen laadpalen plaatsen. Nieuwe concurrenten zijn bijvoorbeeld hotelketens en retailformules. • Locatie en ondernemerschap zijn van groter belang dan ooit. • De ruime openingstijden en strategische locaties van tankstations bieden de mogelijkheid om in te spelen op de 24/7/365-consumptiebehoefte van consumenten. • Tankstations zijn divers; van Energie & Service Hubs tot onbemande tankstations puur gericht op motorbrandstoffen.

• Er is meer diversiteit in het aanbod van tankstations. Naar verwachting wordt meer gebruik gemaakt van partnerschappen om nieuwe businessmodellen vorm te geven. Dit kan zowel op gebied van retail, services als mobiliteit. • Door technologische ontwikkelingen zijn er onbemande shops en andere onbemande bedrijfsonderdelen, gericht op snelheid en gemak. • Personeel wordt vooral – zichtbaar voor de consument – ingezet voor service en beleving. • De balans in de omzetverhouding tussen brandstof en retail/services is omgeslagen naar een groter aandeel voor retail/services. • Door het benutten van digitalisering en data zal er een gerichter aanbod gecreëerd worden, passend bij de persoonlijke voorkeuren van consumenten, en persoonlijker worden gecommuniceerd.

G

IN

R CA

S

R HA

OT

SP

P K-U PIC INT PO

RG

ZO

BE

2

In 2035 is de verwachte verhouding qua omzet uit retail & services en verkoop van brandstof 60% - 40%.

In 2035 is de verhouding tussen motorbrandstoffen en alternatieve energiedragers (elektriciteit, LPG, CNG, overig/onbekend) naar verwachting 30 - 70% op basis van 100% nieuw-verkoop van elektrische auto’s in 2030. Uitgaande van 60% nieuwverkoop elektrische auto’s in 2030, zal de verhouding 57 - 43% zijn in 2035.

Het verbruik van elektriciteit voor vervoer zal in Nederland toenemen van circa 0,5 TWh in 2018 tot 8,9 - 14,7 TWh in 2035.

2 10

Het tankstation anno 2019

Tankstations in transitie

2.1 INLEIDING

2.2 DE SECTOR

Het tankstation is herkenbaar en prominent aanwezig in het huidige straatbeeld. In stad en dorp, langs provinciale wegen en aan de snelweg; er is in Nederland een sterk netwerk aan locaties waar men 24/7/365 terecht kan om brandstof te tanken.

Bij tankstationbedrijven werkten in 2017 ongeveer 15.000 medewerkers. Naar verwachting ligt dit aantal in 2019 nog steeds op dit niveau. Binnen de branche zijn ruim 720 werkgevers actief, met gemiddeld rond de 21 medewerkers per werkgever. De gemiddelde omvang van het dienstverband is de laatste jaren vrij stabiel en ligt rond de dertig uur per week. Het percentage vrouwelijke medewerkers is ongeveer 60%1). Het aantal tankstations in Nederland ligt de afgelopen jaren stabiel rond de 4.000. In totaal telt Nederland eind 2018 4.121 tankstations.

Tankstations verkopen tegenwoordig niet alleen traditionele brandstoffen, zoals benzine en diesel, maar ook duurzame brandstoffen zoals (Bio)CNG, (Bio)LNG, waterstof en elektriciteit. Een tankstation is bovendien in veel gevallen meer dan alleen een plaats om de auto te vullen met brandstof. Vaak zijn tankstations voorzien van openbare sanitaire voorzieningen en een winkel waar eten, drinken, rookwaar, autobenodigdheden en andere benodigdheden voor onderweg kunnen worden gekocht. Bovendien vervullen enkele tankstations een sociale functie; het zijn ontmoetingsplaatsen waar mensen samen komen. Ook dienen tankstations steeds meer als ontspannings- of werkplek om de tijd tussen afspraken te overbruggen. In dit hoofdstuk geven we een dwarsdoorsnede van de sector. We gaan in op de ontwikkeling van de sector de laatste jaren, beschrijven de verschillen tussen soorten tankstations en gaan in op het aanbod van tankstations. We introduceren een drietal typologieën die we gebruiken om onderscheid te maken tussen verschillende soorten tankstations.

AANTAL TANKSTATIONS IN NEDERLAND 4236

4121

2003

2018

Figuur 2.1 Aantal tankstations in Nederland Bron: BOVAG (2018). Tankstations in cijfers: minder shops maar meer omzet.

1)

SFTW (2018). Kengetallen Tankstations en Wasbedrijven 2010-2017.

11

12

Tankstations in transitie

13

HOOFDSTUK 2 Het tankstation anno 2019

De verhouding tussen bemande en onbemande tankstations is door de jaren heen flink verschoven: van 3.661 bemande tankstations en 575 onbemande tankstations in 2003 naar 2.023 bemande tankstations en 2.098 onbemande tankstations in 2018. Dit betekent dat meer dan 50% van de tankstations tegenwoordig onbemand is. Dus hoewel het aantal tankstations niet afneemt, heeft er wel een flinke verschuiving plaatsgevonden van bemand naar onbemand.

BEMANDE TANKSTATIONS

ONBEMANDE TANKSTATIONS

2

2 1

VERHOUDING BEMANDE/ONBEMANDE TANKSTATIONS IN NEDERLAND 4000 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 0

1

Functionele service (o.a. eten en drinken) Customer experience Sociaal moment en contact met anderen Ontspanning Figuur 2.3 Voordelen bemande en onbemande tankstations Bron: BOVAG (2018). Gebruikstrategieën: 5 typen tankers.

2003 2005 2008 2011 2014 2015 2016 2017 2018 Bemand

Onbemand

Figuur 2.2 Verhouding bemande/onbemande tankstations in Nederland Bron: BOVAG (2018). Tankstations in cijfers: minder shops maar meer omzet.

Snelheid Prijs Geen gedoe

2.3 EIGENDOM EN EXPLOITATIE

2.4 BRANDSTOFFEN

Verschillende partijen zijn eigenaar van tankstationlocaties: Rijkswaterstaat, provincies, gemeenten, particulieren en oliemaatschappijen. Vanuit de exploitatie bezien kunnen tankstations in verschillende categorieën worden geplaatst. Zo zijn er de company owned & company operated (coco) tankstations, waarbij het gaat het om eigen tankstations van oliemaatschappijen en handelaren. Zelfstandige ondernemers kunnen in twee groepen worden onderverdeeld. Allereerst zijn er zelfstandige ondernemers met een eigen locatie, de zogeheten dealer owned & dealer Operated (dodo) tankstations. Daarnaast zijn er zelfstandige ondernemers die door middel van een op franchise lijkende constructie een locatie huren van een oliemaatschappij. Deze tankstations worden company owned & dealer operated (codo) genoemd. Het franchisenemersschap bij tankstations wijkt af van dat in de retail. In de retail zal de franchisenemer veel eigen investeringen moeten doen; bij tankstations worden investeringen door de franchisegever gedaan.

PERSONENAUTO’S NAAR TYPE BRANDSTOF

1,5% 0,2% LPG

15,8% 3% Diesel

Hybride

Volledig electrisch

0,2%

CNG, LNG, Biobrandstof, Waterstof en Onbekend

Voor tankstations langs rijkswegen geldt een concessiesystematiek, waarbij jaarlijks de rechten op de huur van een aantal tankstationlocaties door het Rijksvastgoedbedrijf worden geveild. Doel is om alle geïnteresseerde partijen een reële toetredingskans te bieden. Deze systematiek bestaat sinds 2002. In september 2019 heeft de veiling voor de zeventiende keer plaatsgevonden, waarbij er negentien locaties zijn geveild. Er zijn nog altijd partijen die investeren in nieuwe tankstations. Zo worden er nieuwe tankstations bijgebouwd en betalen partijen even hoge, zo niet hogere, prijzen tijdens de veiling van tankstationlocaties. Partijen geloven erin dat goede locaties het waard zijn om in te investeren. Van deze locaties verwachten partijen dat er nog veelvuldig gebruik van wordt gemaakt. Ook biedt een goede locatie de mogelijkheid om in te zetten op andere functies, zoals retail en services.

79,3% Benzine Figuur 2.4 Personenauto’s naar type brandstof Bron: BOVAG en RAI Vereniging (2018). Mobiliteit in cijfers auto’s 2018-2019.

14

Tankstations in transitie

15

HOOFDSTUK 2 Het tankstation anno 2019

Benzine en diesel blijven goed verkopen. De afgelopen jaren is de afzet van benzine voor het wegverkeer gestegen. Ook de afzet van diesel is de laatste jaren licht toegenomen. Wel zal het aandeel benzine naar verwachting verder groeien ten koste van diesel. De gestegen afzet kan worden verklaard door de gunstige economische omstandigheden, die maken dat het aantal afgelegde kilometers toeneemt.

Hoewel het aandeel van elektrische auto’s in het wagenpark in Nederland nog beperkt is, is het aantal elektrische auto’s de afgelopen vijf jaar met bijna 80% gestegen tot circa 140.000 auto’s in 20192). 77% van deze auto’s wordt zakelijk gereden3). Bovendien zit het aantal verkochte elektrische auto’s in de lift. In de eerste helft van 2019 zijn er ruim 17.000 elektrische auto’s verkocht ten opzichte van circa 8.000 in de eerste helft van 20184). Het aantal nieuwverkopen van elektrische auto’s bereikt daarbij een aandeel van 7,6% tegenover 3,1% in 20185).

Het eigendom van hybride of elektrische auto’s ligt momenteel voor het overgrote deel bij (lease)bedrijven. Kijkend naar de verschillende leeftijdscategorieën in de bevolking is te zien dat vooral de oudere generaties geheel of gedeeltelijk elektrisch rijden. Zo had 1,7% van de autobezitters in de leeftijdscategorie 65 tot 75 jaar een hybride of elektrische auto versus 0,4% van de autobezitters in de leeftijdscategorie 18 tot 30 jaar.

Met de toename van het aantal elektrische auto’s stijgt ook het aantal laadpalen sterk. Een groot deel van de groei is nog privaat, maar het aandeel van publieke en semipublieke laadpalen stijgt.

AFZET DIESEL EN BENZINE VOOR HET WEGVERKEER

AANTAL ELEKTRISCHE PERSONENAUTO’S IN DE PERIODE 2014-2019

PERCENTAGE HYBRIDE EN ELEKTRISCHE PERSONENAUTO'S PER LEEFTIJDSGROEP AUTOBEZITTERS IN 2016

ONTWIKKELING IN AANTAL LAADPUNTEN

160.000 140.000 120.000 100.000 80.000 60.000 40.000 20.000 0

1,80% 1,60% 1,40% 1,20% 1,00% 0,80% 0,60% 0,40% 0,20% 0,00%

Diesel

Benzine

Figuur 2.5 Afzet diesel en benzine voor het wegverkeer Bron: CBS (2018). Brandstofverbruik wegvoertuigen; afzet is weergegeven in miljoen kilogram

2) 3) 4) 5)

CBS (2019). Personenauto’s; voertuigkenmerken, regio’s, 1 januari. CBS (2019). Aantal volledig elektrische auto’s verdubbeld. RAI verenging en BOVAG (2019). Analyse verkoopcijfers. Zie bovenstaand.

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

9000 8000 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0

138596 109434

119107

86231

28989

2014

44170

2015

2016

2017

2018

Figuur 2.6 Aantal elektrische personenauto’s in de periode 2014-2019 Bron: CBS (2019). Aantal volledig elektrische auto’s verdubbeld; CBS (2019). Personenauto’s; voertuigkenmerken, regio’s, 1 januari.

2019

Conclusie: de afzet van motorbrandstoffen diesel en benzine blijft op peil. Het aandeel van elektrische voertuigen in het totale wagenpark neemt echter sterk toe. Het aantal laadvoorzieningen groeit navenant.

1,70% 1,50%

1,40% 1,10%

0,40%

160.000 140.000 120.000 100.000 80.000 60.000 40.000 20.000 0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

18 tot 30 jaar

30 tot 50 jaar

50 tot 65 jaar

Figuur 2.7 Percentage hybride en elektrische personenauto’s per leeftijdsgroep autobezitters in 2016 Bron: CBS (2017). Nederlanders en hun auto.

65 tot 75 jaar

75 jaar of ouder

Privaat

Publiek

Semi-publiek

Snelladen

Figuur 2.8 Ontwikkeling in aantal laadpunten Bron: Nederland elektrisch (2019. Verkoopcijfers; RAI Vereniging (2018). Elektrische laadinfrastructuur.

16

Tankstations in transitie

2.5 CONSUMENTENVOORKEUREN TANKSTATIONS De volgende figuur laat, in willekeurige volgorde, zien welke factoren meewegen voor consumenten om al dan niet voor een bepaald tankstation te kiezen. Het merendeel van deze factoren heeft betrekking op de retail- en ontmoetingsfunctie van tankstations.

BELANGRIJKE FACTOREN VOOR DE KEUZE VAN EEN TANKSTATION

17

HOOFDSTUK 2 Het tankstation anno 2019

FACTOREN EN BARRIÈRES VOOR DE KEUZE VAN EEN TANKSTATION

2.6 RETAILFUNCTIE VAN TANKSTATIONS De verkoop van brandstoffen vertegenwoordigt gemiddeld circa 62% van de omzet van bemande tankstations. De shop van deze tankstations is goed voor het overgrote deel van de overige omzet. In navolging van ontwikkelingen in de markt en consumentenbehoeften, is er reeds een verschuiving in deze verhouding zichtbaar. Tankstations verleggen hun focus van brandstoffen naar het assortiment van de winkel, omdat daar meer marge te behalen valt. Nu al geven tankstations aan een groot aantal klanten te bedienen dat puur voor retail en/of services langskomt. Te zien is dat de omzet van foodservice onderweg toeneemt. Zo is deze in 2018 toegenomen met 4,7% tot een omzet van € 2.729 miljoen. Foodservice onderweg omvat uitgaven in benzinestations en facilitaire horeca in detailhandel en (openbaar) vervoer.

Prijs Faciliteiten (o.a. eetvoorzieningen en toilet) Aanbod producten en diensten (gericht op auto en bezoeker) Spaaracties Bereikbaarheid van de locatie (dichtbij huis of op de route) Mogelijkheid te kiezen tussen service en snelheid (o.a. door ‘fast lanes’ of door te pinnen bij de pomp).

Hoge prijzen Beperkte openingstijden Te weinig ruimte bij de pomp Een beperkt aanbod alternatieve brandstoffen Onvriendelijk of langzaam personeel Wachttijd Bereikbaarheid

Figuur 2.9 Factoren en barrières voor keuze tankstation Bron: BOVAG (2018). Gebruikstrategieën: vijf typen tankers.

Shop

62%

38%

Huidige omzetverhouding

en levensmiddelen

Toiletten

Tabak

HUIDIGE ASSORTIMENT TANKSTATIONWINKEL Autobenodigdheden en vrijetijdsartikelen

Pakketdiensten, pick-up points en lockers

SH

OP

HUIDIGE OMZETVERHOUDING TANKSTATIONS Brandstoffen

Figuur 2.13Eetwaren, Huidige assortiment tankstationwinkel (warme dranken

Motorbrandstoffen en (snel)laadpalen voor elektrische voertuigen

Verhuur boedelbakken

Home delivery vanuit tankstations

Figuur 2.10 Huidige omzetverhouding tankstations Bron: Marktdata (2017). Marketingrapport Tankstations 2017.

Foodservice: restaurant, sandwichbar, coffee corner, bakkerij

Wasstraten

18

HOOFDSTUK 2 Het tankstation anno 2019

Tankstations in transitie

Het huidige assortiment van de tankstationwinkel bestaat onder andere uit tabak, eetwaren om mee te nemen, warme dranken, vrijetijdsartikelen, levensmiddelen en autobenodigdheden. Er zijn momenteel verschillende ontwikkelingen zichtbaar. Zo hebben veel tankstationhouders de afgelopen jaren flink geïnvesteerd in food en zijn verschillende foodservices toegevoegd als restaurants, sandwichbars, coffee corners en bakkerijen. Daarnaast is te constateren dat er meer en meer diverse services worden aangeboden. Traditionele service zoals toiletten, wasstraten, bloemenverkoop en boedelbakverhuur worden van een hogere kwaliteit. En aanvullend worden andere diensten aangeboden, die nieuw zijn in de sector: pakketdiensten, thuisbezorging, vergaderlocatie en lockers. En, bij uitzondering zelfs wasmachines, deelautoverhuur en zonnebankstudio’s.

GEDRAG EN BEHOEFTEN VAN DE CONSUMENT ONDERWEG Wat is de consument bereid te betalen voor een maaltijd bij een tankstation?

De belangrijkste behoeften van de consument onderweg

1

Genieten Goede kwaliteit eten Aansprekend aanbod Prettige ambiance en sfeer

2

Gezond Communicatie over inhoud producten Hygiënische bereiding van producten Dat het schoon is op locatie

Ontbijt € 4,26

Lunch € 6,46

Diner € 9,76

3

Goedkoop Aantrekkelijke prijzen Waar voor je geld Aantrekkelijke promoties

Figuur 2.14 Gedrag en behoeften van de consument onderweg Bron: GfK (2017). Out of Home Formule Rapport. Cijfers op een schaal van 1 tot 10 (N=1.213).

7,4 7,1 7,1

6,6 7,7 7,7

6,5 7,0 6,6

19

20

Tankstations in transitie

21

HOOFDSTUK 2 Het tankstation anno 2019

2.7 DIVERSE TYPEN TANKSTATIONS Kijkend naar de markt valt op dat deze voor tankstations vrij divers is. Allereerst verschillen tankstations van elkaar in aanbod. Zo zijn er tankstations die enkel brandstoffen verkopen waardoor geen personeel op locatie nodig is. Maar er zijn ook full service tankstations waar naast brandstof ook producten en diensten te koop zijn waarvoor de aanwezigheid van medewerkers gevraagd is. We spreken hier van onbemande versus bemande tankstations. Beide typen tankstations kunnen onderling sterk verschillen in omvang. Bemande tankstations kunnen bijvoorbeeld grote full-service stations zijn, maar ook kleine tankstations met één of enkele aanwezige medewerkers. Voor een aantal van dergelijke kleine tankstations is het hebben van een LPG-vulpunt, wat toezicht vereist, de voornaamste reden voor de keuze van bemand.

1

FULL SERVICE TANKSTATION

2

langs snelwegen, drukke provinciale wegen of doorgaande wegen in de stad

KLEINERE BEMANDE TANKSTATIONS

3

langs provinciale/lokale wegen en in dorp of stad

Re

sta

ONBEMANDE TANKSTATIONS langs provinciale/lokale wegen en in dorp of stad

ura

nt 2

3

2 1 2

1

Naast het onderscheid in omvang kan een onderscheid worden gemaakt tussen tankstations naar locatie; van aan de snelweg, tot gevestigd in een dorp of stad.

1

In deze studie maken wij onderscheid tussen drie typen tankstations, gebaseerd op enerzijds hun locatie en anderzijds de mate van dienstverlening die zij bieden (waarbij het één logischerwijs met het ander samenhangt): Voor full service tankstations geldt dat de verblijfsfunctie sterk van belang is: naast tankstations zijn het ook rustpunten voor reizigers die gebruik maken van de horecafaciliteiten of een andere service die op het tankstation aanwezig is.

Kleinere bemande tankstations hebben ook een shop, maar die is meer gericht op bijverkoop of een snelle boodschap.

Onbemande tankstations verkopen alleen motorbrandstoffen.

3.1 INLEIDING

3 22

Trends en ontwikkelingen

Een trend is een ingezette koers die zich gedurende een langere periode in een bepaalde richting beweegt. Doordat een trend al gaande is kunnen we – min of meer – voorspellen wat de impact van de trend in de toekomst zal zijn. Met ontwikkelingen doelen we op (nieuwe) gebeurtenissen die er aan zitten te komen, waar verwacht van kan worden dat ze gaan gebeuren. Denk aan een bepaalde technologische innovatie die voorspeld wordt.

ALGEMENE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

Verschillende algemene trends en ontwikkelingen hebben invloed op het speelveld van tankstations. In dit hoofdstuk zullen we die behandelen. Zo is in 2030 naar verwachting 24% van de Nederlanders ouder dan 65 jaar. Daarnaast zien we een trek naar de stad en wordt duurzaam en gezond leven steeds belangrijker. Ook de invloed van technologie wordt steeds groter: nieuwe mogelijkheden als gevolg van digitale connectiviteit beïnvloeden gedrag van consumenten en de werking van de samenleving meer en meer.

Urbanisatie In 2030 woont 31% van de bevolking in de 20 grootste gemeenten

Vergrijzing

Bewuster leven Aandacht voor duurzaamheid en gezondheid

In 2030 is 24% van de bevolking boven de 65 jaar

Nederland als Deeleconomie Delen en collectief consumeren

Tankstations in transitie

Klimaatverandering Inzet op reductie van broeikasgassen

Figuur 3.1 Algemene trends en ontwikkelingen Bron: INretail (2018). Retail richting 2030.

Internet of Things in 2030 zijn er circa 500 miljard apparaten die toegang hebben tot het internet, ten opzichte van 8,5 miljard mensen

23

24

Tankstations in transitie

25

HOOFDSTUK 3 Trends en ontwikkelingen

3.2 MOBILITEIT

Daarnaast hebben specifieke trends en ontwikkelingen invloed op het speelveld van tankstations. Daarbij onderscheiden we trends op het gebied van energie en mobiliteit, die direct invloed hebben op het aantal tankstations en het type tankstation dat er zal zijn in 2035, en trends op het gebied van retail die bepalen hoe een tankstation haar retailfunctie vervult in 2035. Om een beeld te kunnen schetsen van het tankstation in 2035 is het nodig om een inschatting te maken van de kans dat een trend of ontwikkeling daadwerkelijk doorzet en ook van de mate waarin een trend of ontwikkeling gevolgen zou kunnen hebben voor de tankstationbranche en op welke termijn. Dit hoofdstuk bevat daarom – naast een beschrijving van trends en ontwikkelingen – ook een analyse van de impact en kansrijkheid ervan. Aan het einde van het hoofdstuk concluderen we op basis hiervan welke trends en ontwikkelingen echt bepalend zijn voor het tankstation in 2035.

6) 7) 8)

PBL & CBS (2016). Groei steden zet door. Mandos (2017). Zelfrijdende voertuigen gaan tegen 2030 onze mobiliteit ingrijpend veranderen. ABN AMRO (2018). Sector Update Technologie in Automotive.

In 2035 reizen we naar verwachting nog meer dan nu. Tot 2030 groeit de Nederlandse bevolking met zo’n 6%. Deze ontwikkeling zet zich sneller door in de steden (tot circa 15%)6). Bij een groeiende economie is de verwachting dat het aantal gereisde kilometers even snel of nog sneller oploopt dan de bevolkingsgroei. De vraag is wel hoé we dan reizen. Waarschijnlijk heel anders. Er is een aantal ontwikkelingen gaande dat ons reisgedrag sterk gaat veranderen. Zelfrijdende voertuigen Digitalisering van de mobiliteit speelt al geruime tijd. Eén ontwikkeling is dat de auto steeds meer functies overneemt van de bestuurder (denk aan navigeren en inparkeren). Stip op de horizon is dat de auto uiteindelijk volledig autonoom rijdt. Op de weg daarnaar toe worden steeds meer bestuurdersassistentiesystemen ontwikkeld die, met het oog op veiligheid en gemak, taken van bestuurders overnemen. Wanneer wordt gesproken over zelfrijdende voertuigen, wordt er onderscheid gemaakt tussen zes niveaus. Deze niveaus lopen van 0 = no automation tot 5 = full automation. Bij de eerste drie niveaus houdt de bestuurder de omgeving zelf in de gaten, bij de overige drie niveaus monitort een automatisch systeem de rijomgeving. Er wordt wereldwijd getest met zelfrijdende voertuigen. De technologie is voor 95% gereed7).

De wetenschappelijke uitdagingen liggen vooral in het complexe stadsverkeer en in het omgaan met fietsers en voetgangers. De maatschappelijke uitdagingen zijn groter. Zowel qua toelating van voertuigen tot de openbare weg als qua verkeersregels moet er nog veel nagedacht en ook geregeld worden voordat zelfrijdende voertuigen op grote schaal de weg op kunnen. Daarnaast vormt de psychologische dimensie een drempel. 62% van de consumenten heeft momenteel een veiliger gevoel bij een auto met een bestuurder dan bij een zelfrijdende auto8). We verwachten dat de volledig autonome auto in 2035 nog geen gemeengoed is. Wel zijn auto’s tegen die tijd nog slimmer geworden. Bestuurdersassistentiesystemen zijn volledig ingeburgerd en onderdeel van elke nieuwe auto.

Van bezit naar gebruik Digitalisering leidt tevens tot verdere flexibilisering van reisgedrag. Reizigers hebben meer grip op hun reis doordat meer informatie beschikbaar is en kunnen zo afhankelijk van de verkeerssituatie kiezen of ze de auto pakken of gebruik maken van een andere modaliteit. Autobezit is dan ook niet noodzakelijk om mobiel te zijn. Consumenten regelen mobiliteit via internet en/of mobiele diensten. Zo maken zij middels mobiele diensten onder andere gebruik van autodelen (‘carsharing’). In 2018 reden er ruim 41.000 deelauto’s rond in Nederland, die door circa 400.000 automobilisten (circa 1,5% van de automobilisten) werden gebruikt. Dit is een toename van 10.000 deelauto’s ten opzichte van 20179). Als autodelen haar potentie de komende jaren benut, zal het aantal deelauto’s in Europa naar verwachting uitgroeien tot 7,5 miljoen in 203510). De komst van de zelfrijdende auto kan de populariteit van deelauto’s gaan versnellen. Een zelfrijdende auto hoeft immers niet ergens te wachten tot een nieuwe bestuurder instapt, maar kan zelf op weg naar de volgende passagier. De populariteit van deelconcepten wordt versterkt door de toenemende verstedelijking.

Voor veel mensen in de grote steden is het niet meer aantrekkelijk om een auto te bezitten: parkeervergunningen zijn duur, parkeerplekken zijn lastig te vinden, er is veel congestie en binnen de stad is het OV-aanbod goed. Zo nu en dan is de flexibiliteit van een auto echter wel gewenst, dan is het fijn om op eenvoudige wijze toch over een auto te kunnen beschikken.

AUTOBEZIT PER LEEFTIJDSCATEGORIE IN DE PERIODE 2005 - 2015

39%

36%

21% 20%

39%

24%

13% 12% 8%

6%

3% - 1% - 8%

- 11%

18 tot 30 jaar

- 11% 30 tot 50 jaar

50 tot 65 jaar

65 tot 75 jaar

75+

Bevolking Personenauto’s per 1000 inwoners Kilometers per inwoner

Figuur 3.2 Autobezit per leeftijdscategorie in de periode 2005-2015 Bron: CBS (2016). Voertuigbezit.

Bovenstaande afbeelding laat zien dat jongere generaties steeds minder vaak een auto bezitten. Het autobezit onder oudere generaties neemt juist sterk toe. Bovendien vergrijst de Nederlandse bevolking. Afnemend autobezit onder jongeren wordt daarmee ruimschoots gecompenseerd door een toename onder ouderen. Voor alle leeftijdsgroepen geldt dat het autobezit onder mannen hoger is dan onder vrouwen. Dit verschil is bij de jonge generaties aanzienlijk kleiner dan bij oudere generaties. Voor tankstations betekenen deze ontwikkelingen een verschuiving in hun doelgroepen. 9) CROW-KpVV (2018). Aanbod deelauto’s 10) ING (2018). Car sharing unlocked.

26

Tankstations in transitie

27

HOOFDSTUK 3 Trends en ontwikkelingen

3.3 ENERGIETRANSITIE

Ook van belang is de toename van private leasecontracten. Steeds meer mensen willen wel de lusten van een auto voor de deur, maar willen niet sparen voor de hoge aanschafwaarde van een nieuwe auto of onvoorspelbare onderhoudskosten. De verwachting is dat private lease de komende jaren nog populairder gaat worden11). Dit zou de introductie van elektrische auto’s kunnen versnellen, omdat dit zou kunnen leiden tot een snellere introductie van nieuwe auto’s in het wagenpark. Leasecontracten duren immers doorgaans niet langer dan vijf jaar.

11) NRC (2019, 15 augustus). In de komende jaren verandert in de auto- en leasebranche echt alles.

Conclusie De (auto)mobiliteit neemt de komende jaren toe. Technologische ontwikkelingen en ontwikkelingen in de vraag naar (auto)mobiliteit veranderen ondertussen wel de manier waarop we met de auto reizen. Op de lange termijn wordt veel verwacht van de zelfrijdende auto. We verwachten dat deze ontwikkeling in 2035 zichtbaar is, maar dat dit pas in de jaren daarna wordt opgeschaald. Op de kortere termijn speelt afnemend autobezit onder jongeren en toenemend gebruik van deelconcepten. Het effect hiervan wordt echter gedempt door de populariteit van private lease en de vergrijzing. Hierdoor blijft het autobezit vooralsnog op peil.

547

Trekkers

Luchtvaart Railverkeer (diesel)

4267

Vrachtauto’s

Binnenvaart, personenvervoer

1492

Bestelauto’s

Binnenvaart, goederenvervoer

4412

Bromfietsen

237

Motortweewielers

293

Wegverkeer, goederenvervoer Wegverkeer, personenvervoer

Personenauto’s

Zeevaart

19.125

Wegverkeer totaal

30.671

Figuur 3.4 CO2-uitstoot wegverkeer 2018 Bron: CBS (2019). Emissies naar lucht op Nederlands grondgebied; wegverkeer.

12) CE Delft (2017). Klimaatbeleid voor Mobiliteit op de kaart. 1 megaton is 1 miljard kilogram. 13) CBS (2017). Fijnstof.

35.000

Figuur 3.3 Motieven voor het gebruik van deelauto’s Bron: Rijkswaterstaat (2018). City Deal Elektrische deelmobiliteit in stedelijke gebiedsontwikkeling.

Wanneer dergelijke concepten goed gaan werken zal het aantrekkelijker worden voor reizigers om afhankelijk van de reis een flexibele combinatie van modaliteiten te gaan gebruiken. Dit kan het autogebruik en bezit gaan verminderen.

Autobussen

30.000

Geen zorgen over parkeren en auto-onderhoud

298

25.000

Autodelen is duurzaam en milieubewust

Speciale voertuigen

EMISSIE VAN FIJNSTOF DOOR VERKEER NAAR VERVOERMIDDEL

20.000

Gemak

CO2-UITSTOOT WEGVERKEER 2018

15.000

Leefstijl

Ook private partijen werken aan integrale mobiliteitsconcepten. Dit geldt voor gevestigde autofabrikanten als BMW en Volvo, maar ook voor startups als Amber en SnappCar. Deze partijen proberen mobiliteit als één pakket aan te bieden, waarbij consumenten een vaste abonnementsprijs betalen en/of betalen naar gebruik.

10.000

Kostenbesparing Autodelen is voordeliger dan autobezit (bij gebruik onder 12.000 km/per jaar

In de energietransitie worden traditionele energiebronnen grotendeels vervangen door CO2 neutrale, duurzame, en/of hernieuwbare energiebronnen. Mobiliteit is nu goed voor circa 20% van de totale CO2 uitstoot van ongeveer 198 Mton12). Van de totale uitstoot als gevolg van mobiliteit wordt bijna 80% veroorzaakt door wegverkeer. Naast CO2 uitstoot leidt mobiliteit ook tot de uitstoot van fijnstof. In Nederland wordt 8,6 miljoen kilogram fijnstof (PM10) veroorzaakt door de sector verkeer en vervoer (zeevaart, wegverkeer, binnenvaart, railverkeer, luchtvaart). Dit is circa 30% van de totale emissie van fijnstof in Nederland. Hiervan is meer dan de helft, 4,4 miljoen kilogram fijnstof, afkomstig van het wegverkeer (personen- en goederenvervoer)13).

5.000

Snelheid Sneller dan het openbaar vervoer

Nieuwe mobiliteitsconcepten Zowel publieke als private partijen werken momenteel aan nieuwe mobiliteitsconcepten die mogelijk worden gemaakt door digitalisering. Deze concepten hebben gemeen met elkaar dat ze een gehele reis aanbieden, van deur tot deur, waarbij de vervoerswijze flexibel is. Een voorbeeld dat in dit licht vaak genoemd wordt is Mobility as a Service (MaaS), de Nederlandse overheid zet hier sterk op in. Bij MaaS komt het er kortgezegd op neer dat reizigers met behulp van een app hun volledige reis kunnen plannen en organiseren, op de voor hen beste en snelste manier.

0

MOTIEVEN VOOR HET GEBRUIK VAN DEELAUTO'S

De komende jaren wordt door de Nederlandse overheid stevig ingezet op de verduurzaming van mobiliteit. Er zijn drie manieren om deze verduurzaming te bewerkstelligen: inzetten op minder mobiliteit, op andere duurzamere vormen van mobiliteit en het schoner maken van mobiliteit. Een belangrijke factor die de energietransitie beïnvloedt, is de invoering van het landelijke Klimaatakkoord. Hiermee zet de Nederlandse overheid een ambitieus doel neer voor het halveren van de CO2-uitstoot richting 2030. Deze doelstelling heeft impact op alle sectoren in Nederland en raakt in grote mate aan het type brandstoffen die voor mobiliteit worden ingezet. In het Regeerakkoord, waar het Klimaatakkoord een uitwerking van is, is de ambitie geformuleerd dat in 2030 alleen nog elektrische personenauto’s mogen worden verkocht. Verder moeten brandstoffen verduurzamen, de logistiek efficiënter en schoner en moet het aantal autokilometers voor personenvervoer omlaag.

0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% Figuur 3.5 Emissie van fijnstof door verkeer naar vervoermiddel Bron: CBS (2017). Fijnstof.

28

Tankstations in transitie

Hernieuwbare brandstoffen Hernieuwbare brandstoffen zijn circulaire brandstoffen: ze nemen CO2 op, geven die af bij verbranding en nemen die bij groei weer op. Deze brandstoffen kunnen worden gemaakt op basis van afval, gewassen en energieteelt zoals algen. Deze brandstoffen kunnen worden ingezet om het bestaande wagenpark te verduurzamen. Het grote voordeel van deze brandstoffen is dat zij direct kunnen worden toegepast in de bestaande infrastructuur: het bestaande tankstation en de bestaande auto volstaan. In het Klimaatakkoord wordt een doelstelling van 60 PJ van hernieuwbare brandstoffen in het wegverkeer voorgesteld. Dit is een verhoging van 27 PJ van wat verwacht werd en goed voor 2 MT CO2 reductie. De afspraak is dat deze 60 PJ wordt bereikt door de implementatie van de Europese RED2 in de wet milieubeheer. Voor de tankstations betekent dit dat zij verplicht zijn om deze hernieuwbare brandstof naar de klant te brengen. Efficiënte en schone logistiek De verwachting is niet dat er als gevolg van de energietransitie in totaal minder mobiliteit zal zijn, bepaalde vormen van mobiliteit zullen echter wel afnemen. We zien nu al een ontwikkeling waarbij auto’s, en dan gaat het zowel om personenauto’s als om vrachtauto’s, steeds meer uit de centra van steden geweerd worden. Deze maatregelen zijn niet direct gericht op het reduceren van de CO2 uitstoot.

Doel is met name het verbeteren van de luchtkwaliteit in de stad. Milieuzones in Rotterdam en Amsterdam weren dieselauto’s die voor een bepaalde datum op de weg zijn gekomen. Dit zien we ook in het buitenland gebeuren. Het weren van auto’s die rijden op motorbrandstoffen zal de komende jaren toenemen. De gemeente Amsterdam zet bijvoorbeeld al in op het weren van alle diesel en benzine auto’s uit de stad in 2030.

14) KIM (2017). Mobiliteitsbeeld (2017); Klimaatakkoord (2018). Ontwerp van het Klimaatakkoord - hoofdstuk Mobiliteit.

29

HOOFDSTUK 3 Trends en ontwikkelingen

Vanuit steden is in het bijzonder aandacht voor het regisseren van vrachtverkeer. Bijvoorbeeld door gebiedsrestricties, tijdsrestricties en zero emissie zones. Buiten of aan de randen van steden zullen distributiehubs gaan ontstaan waar goederen geclusterd zullen worden en overgeslagen op duurzame vormen van stadsdistributie. De Rijksoverheid werkt momenteel aan de invoering van de zogeheten vrachtwagenheffing, hiermee worden gereden kilometers door vrachtverkeer belast. Doelstelling van de vrachtwagenheffing is om uitstoot te verminderen en de logistieke keten te optimaliseren. De vrachtwagenheffing moet in 2023 worden ingevoerd. Mogelijk leidt de vrachtwagenheffing tot een beperkte modal shift in het vrachtvervoer naar het spoor en de binnenvaart. Anders reizen: woon - werk In het kader van het Klimaatakkoord wordt nagedacht over het actief stimuleren van meer OV en fietsgebruik voor zakelijk verkeer. De inzet in het Klimaatakkoord is 8 miljard minder zakelijke (auto)kilometers in 2030. Dit is een afname van circa 6% ten opzichte van het totaal aantal reizigerskilometers met de auto14). Als gevolg van toenemende congestie en een toenemende aandacht voor duurzaamheid kiezen steeds meer (zakelijke) reizigers er ook zelf voor om de auto te laten staan. Zij proberen dichter bij hun werk te gaan wonen en/of kiezen voor alternatieven als de elektrische fiets en het OV.

Hierdoor kan de totale automobiliteit op termijn afvlakken of afnemen, met minder potentiële klanten voor het tankstation tot gevolg. De laatste tijd staat ook rekeningrijden, het belasten van gereden kilometers door personenauto’s, weer op de politieke agenda. Wanneer rekeningrijden zou worden ingevoerd leidt dit mogelijk tot een afname van de gereden autokilometers.

Elektrisch rijden In het regeerakkoord is de ambitie geformuleerd dat alle verkopen van personenvervoer in 2030 volledig elektrisch zijn. Dit betekent dat het aandeel verder zal stijgen naar +/- 450.000 verkopen per jaar. De barrières voor elektrisch rijden die er anno 2019 zijn, zullen naar verwachting in de nabije toekomst verdwijnen. De beperkte actieradius van elektrische auto’s is momenteel bijvoorbeeld nog een reden voor veel consumenten om geen elektrische auto te kopen. De actieradius van elektrische auto’s die nieuw op de markt komen, neemt echter snel toe. Naar verwachting hebben basis elektrische auto’s rond 2020 een bereik van minimaal 500 kilometer. Daarnaast vormt ook de relatief hoge prijs van elektrische auto’s momenteel een drempel voor consumenten. De huidige elektrische rijders zijn dan ook voornamelijk zakelijke rijders; 77% van de elektrische rijders reed bedrijfsmatig in 2019. Verwacht wordt dat elektrische auto’s rond 2025 een lager prijsniveau bereiken dan vergelijkbare benzineauto’s. Die prijsdaling wordt met name veroorzaakt door de sterke prijsdaling in lithium-ion-batterijen. Er moet flink worden geïnvesteerd in extra laadpunten om in de toenemende vraag van elektrische auto’s te kunnen voorzien.

Daarbij is het laadgedrag van bezitters van elektrische auto’s nu zo dat er vooral wordt geladen waar de auto langere tijd wordt geparkeerd: thuis en op het werk. 70% van de huidige autobezitters heeft geen eigen oprit waar een eigen laadpunt zou kunnen worden geplaatst, maar parkeert in de buurt. Dit betekent dat er binnen de bebouwde kom (zeer) veel laadpunten bij geplaatst moeten worden. De vraag is of dit, zowel qua beschikbare ruimte als qua capaciteit van het elektriciteitsnet mogelijk is. In hoofdstuk 4 wordt hier dieper op ingegaan.

15) Nu.nl (2019, 4 februari). Is waterstof snel bij meer tankstations beschikbaar?

Waterstof Naast elektrische auto’s met een accu is waterstof een andere potentieel interessante duurzame energiedrager. Eind 2018 reden in Nederland zo’n 65 personenauto’s op waterstof15). Waterstof is een veelbelovende brandstof, maar de beschikbaarheid, voornamelijk uit groene bronnen, is nog nihil. Bovendien loopt de auto-industrie wat betreft waterstof zeker tien jaar achter op elektrisch vervoer. Wel lijkt het opportuun om in de toekomst uit te gaan van waterstof voor vrachtvervoer, daar accu’s als energiedrager voor dit type transport minder geschikt zijn. Gebruik van waterstof voor personenauto’s zou als gevolg van de beschikbaarheid van laadfaciliteiten voor vrachtverkeer sterk toe kunnen nemen. In hoofdstuk 4 wordt hier dieper op ingegaan. Verduurzaming van het tankstation Tankstationhouders werken ook aan verduurzaming van hun locaties. Onder andere middels EED (Energy Efficiency) investeringen, zoals LEDverlichting, zonnepanelen op daken en deuren voor koelingen. Daarnaast worden de services van tankstations verduurzaamd, onder andere door osmose-watersystemen bij de wasboxen. Conclusie De stimulering van elektrisch vervoer met fiscale kortingen en zero emissie zones leidt tot een afname van de verkoop van motorbrandstoffen en een toename van elektriciteit voor vervoer.

De stimulering van zero emissie vervoer dient niet alleen om de CO2 opgave uit het klimaatakkoord te halen maar ook om de luchtkwaliteit te verbeteren. Een derde actie die de verkoop van motorbrandstoffen kan raken, is het doel dat personen minder met de auto en meer met fiets en openbaar vervoer reizen. Twee andere technologieën waarmee de beleidsdoelen zijn te bereiken, zijn waterstof en hernieuwbare brandstoffen. Tankstations zijn zeer geschikt om deze beiden te leveren. Onduidelijk is echter of ze ook grootschalig zullen worden ingezet, of niche producten blijven.

30

Tankstations in transitie

31

HOOFDSTUK 3 Trends en ontwikkelingen

3.4 RETAIL De rol van het tankstation als rustpunt, retailer en servicepunt wordt steeds belangrijker. Tankstations zullen een groter deel van hun omzet uit service- en retailactiviteiten gaan halen. Dit is een trend die nu al gaande is. Naast het toenemende belang van retail en horeca zijn er verschillende ontwikkelingen in de retail en horeca merkbaar, die kansen bieden voor tankstations. Bewust en gezond consumptiepatroon Consumenten zijn bewuster bezig met wat zij kopen en consumeren, gemak blijft een grote rol spelen, maar zij kiezen vaker voor producten die, naast lekker, ook gezond én duurzaam zijn. Daarbij verwachten zij van retailers open communicatie over producten die zij verkopen. Transparantie over samenstelling, herkomst en de keten worden gevraagd. De overheid neemt hierin ook een meer sturende rol; Europa vanuit de Europese wet Voedselinformatie en de rijksoverheid met de invoering van een verplicht voedselkeuzelogo in 2020.

Beleving Door digitalisering verwachten consumenten meer van een fysieke winkel. Zij willen minder tijd, moeite en aandacht besteden aan alledaagse bezigheden. 75% van de consumenten vindt het belangrijk om de voorraad van een winkel online in te kunnen zien. Voor 60% van de consumenten is een 24/7 bereikbaarheid van een website of winkel van belang16). Digitalisering en thuisbezorging van producten heeft wel grenzen. De meeste consumenten kunnen zich niet voorstellen dat zij in de toekomst al hun aankopen online doen. Beleving en persoonlijke aandacht blijven van essentieel belang.

CONSUMENTENVOORKEUREN: BELEVING EN SERVICE

62%

van de consumenten komt eerder terug bij een bedrijf wanneer zij door een persoon geholpen i.p.v. op afstand

CONSUMENTENVOORKEUREN: BEWUST EN GEZOND

55%

van de consumenten is gezondere voeding gaan eten

86%

van de consumenten die gezonder zijn gaan eten, hebben bewust minder ongezonde voeding gekocht

40%

van de consumenten is bereid meer te betalen voor gezond eten

63%

van de consumenten heeft een positieve basishouding t.a.v. duurzaamheid

Consumenten zijn bereid om verder te reizen naar een winkel met goede sfeer of goede beleving

36%

59%

van de consumenten is bereid meer te betalen voor duurzame voeding

van de consumenten geeft sneller een positieve review n.a.v. persoonlijke service dan naar aanleiding van digitaal contact

60%

laat duurzaamheid meewegen bij de aankoop van foodproducten

Figuur 3.7 Consumentenvoorkeuren: beleving en service Bron: Appie Tomorrow (2018).

Personalisatie klantcontact middels data Consumenten verwachten steeds meer een passend persoonlijk aanbod. Organisaties zetten hierop in middels klantgerichte marketing: persoonlijke aanbiedingen voor de klanten, op het juiste moment en op de juiste plek. Het hebben en benutten van data is hiervoor essentieel. Door data van de klant te verzamelen, kan de organisatie inspelen op de behoeften en wensen van de klant. Deze trend biedt kansen voor tankstations. Automobilisten en beroepsvervoer zullen de belangrijkste klantgroepen blijven van tankstations. Zo kan door bijvoorbeeld betere benutting van loyalty- en ‘car recognition’systemen het koopgedrag van klanten in beeld worden gebracht. De inzichten die dit oplevert kunnen leiden tot aanpassing van het assortiment, maar ook tot een meer persoonlijke benadering van klanten. Branchevervaging Binnen de retail is een steeds sterkere branchevervaging gaande. De grenzen tussen retail, horeca en services vervagen. De belangrijkste drijvende kracht hierachter is een toenemende focus op gemak en beleving. Zo gaan consumenten naar alternatieve winkels om producten te halen die ook beschikbaar zijn in de supermarkt. Uit onderzoek blijkt dat 74% van de consumenten wel eens levensmiddelen in een andere winkel dan een supermarkt koopt. Redenen hiervoor zijn: beschikbaarheid, kwaliteit en prijs17).

Daarnaast trekken foodretail organisaties de horecaklant naar zich toe door restaurants en koffiebars aan hun winkel toe te voegen. Er is een sterke groei gaande van alternatieven op de traditionele foodretail en foodservice, zoals online foodretail, maaltijdbezorging en out-of-home concepten. Deze alternatieven komen vooral voort uit individualisering en technologische ontwikkelingen. De bezorgmarkt is het snelst groeiende segment. De omzet van online bezorgplatforms maakte in 2018 een groei door van 24,8%.

Figuur 3.6 Consumentenvoorkeuren: bewust en gezond Bron: Rabobank (2015). Gezonde Voeding; B-open en GfK (2018). Dossier Duurzaam.

16) Appie Tomorrow (2018).

17) Deloitte (2017). Consumentenonderzoek 2017.

OMZET DELIVERY FOODSERVICE 2018 Tankstations voegen verschillende functies toe aan hun shop om in te spelen op retailtrends. Zo zijn verschillende tankstations samenwerkingen aangegaan met retailorganisaties, onder andere Albert Heijn, Spar, Subway, Délifrance en Starbucks. Daarnaast zijn er diverse nieuwe tankstationconcepten opgezet, zoals COSIE en Moments & More, die inzetten op vers eten en drinken en beleving. Enkele tankstations bezorgen eetwaren en drank aan huis, in samenwerking met Thuisbezorgd.nl en Deliveroo. Ten slotte voegen tankstations nieuwe non-foodfuncties toe: pakket- en briefautomaten van PostNL en lockers met 24/7 bereikbaarheid om pakketten op te halen.

Klassieke maaltijdbezorging (bijv. senioren) Maaltijdbezorging buiten platforms Online bezorgplatforms Maaltijdbezorging via ketens

0

100 200 300 400 500 600 700 Omzet (mln. euro)

Figuur 3.8 Omzet Delivery Foodservice 2018 Bron: FSIN Dossier Delivery 2019.

Ook de retailfunctie van tankstations is aan het verbreden. Grotere tankstations met een retailfunctie worden meer en meer een multifunctioneel gemaksstation dat naast een horecafunctie ook supermarktartikelen verkoopt en verschillende services biedt. De laatste jaren is zichtbaar dat partnerschappen met organisaties uit andere branches worden verkend. Naar verwachting nemen samenwerkingen met partners tot 2035 sterk toe. Doordat functies verbreden en branches vervagen, verandert het concurrentieveld. Dit betekent voor tankstations dat zij niet alleen meer concurreren met andere tankstations, maar ook met organisaties uit andere hoek als supermarkten, hotelketens en (weg)restaurants. Door toenemende branchevervaging krijgen tankstations nieuwe concurrenten. Dit werkt twee kanten op. Tankstations begegeven zich op het terrein van horeca en supermarkt, tegelijkertijd plaatsen restaurants en supermarkten bijvoorbeeld (snel)laadpalen.

32

Tankstations in transitie

33

HOOFDSTUK 3 Trends en ontwikkelingen

3.5 KANS- EN IMPACTANALYSE VAN TRENDS EN ONTWIKKELINGEN Onderstaande grafiek biedt een overzicht van de hierboven beschreven trends en ontwikkelingen. De grafiek geeft een inschatting weer van de kansrijkheid van optreden van de trend, de termijn waarop de trend qua impact merkbaar zal gaan zijn in de tankstationbranche en de mate waarin de trend impact heeft op de tankstationbranche (aangeduid door de grootte van de bollen), zowel qua aantal tankstations als qua aard van de dienstverlening en verkoop door tankstations.

Uit de grafiek komen twee belangrijke inzichten naar voren: 1. De opkomst van de elektrische auto is naar verwachting in sterke mate disruptief voor de tankstationbranche. De vervanging van auto’s die op motorbrandstoffen rijden door elektrische auto’s maakt dat de vraag naar motorbrandstoffen zal gaan afnemen. Dit is een ontwikkeling die richting 2035 in een versnelling zal gaan raken. De elektrische auto heeft dan ook grote impact op de ontwikkeling van het wagenpark richting 2035 en op het aantal tankstations. Dit wordt verder gestimuleerd door de stedelijke milieuzones. Omdat dit de sterkste disruptieve ontwikkeling is, zal deze in het volgende hoofdstuk worden uitgediept. Waterstof en de zelfrijdende auto zijn de ontwikkelingen die tussen 2030 en 2035 wat gaan schalen en na 2035 impact krijgen.

KANS- EN IMPACTANALYSE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN Hoog

Restricties op tabaksverkoop Tankstations halen momenteel een groot deel (circa 70%) van hun retailomzet uit de verkoop van tabak18). Op de langere termijn staat deze verkoop onder druk. Gebruik van tabaksproducten neemt al jaren af19). Er wordt steeds meer beleid gemaakt om roken te ontmoedigen. Een goed voorbeeld is het voornemen van de overheid om vanaf 2022 in tankstations een uitstalverbod voor tabaksproducten op te leggen20). De omzet van tankstations uit de verkoop van tabak zal hierdoor afnemen. Op de lange termijn is verkoop van tabak geen gegarandeerde bron van omzet meer.

Conclusie Op het gebied van retail zijn nu verschillende ontwikkelingen gaande die de komende jaren steeds sterker zichtbaar worden en in 2035 gewoongoed zijn. Dit gaat om ontwikkelingen die de onderwerpen gemak, gezond, duurzaam, beleving en digitalisering raken. Het consumptiepatroon wordt bewuster, consumenten houden steeds meer rekening met de eigen persoon (gezondheid) en de wereld (transparantie en duurzaamheid). Technologische ontwikkelingen maken het mogelijk om een gericht aanbod voor verschillende doelgroepen te maken en een meer persoonlijke relatie met de klant te bouwen. Data over klanten van verschillende bronnen, als loyaltyprogramma’s en ‘car recognition’, zijn hiertoe van groot belang. Tegelijkertijd zullen de taken van medewerkers wijzigen naar puur servicegericht werk. Betalingen en andere simpele transacties kunnen digitaal of met behulp van robots worden uitgevoerd. De omzet uit motorbrandstoffen en tabak neemt af, de concurrentie uit andere hoeken neemt toe. Tankstations zullen zich gericht op de toekomst, uitgaande van hun locatie en doelgroepen, moeten ontwikkelen voor een duurzame plek in de markt. Retail en services zullen hierin een grote rol vervullen.

Beleving Elektrische auto

Branche vervaging

Bespreking Klanttabakscontact en verkoop data Nieuwe

Kansrijkheid

Nieuwe concepten Retailers zetten momenteel sterk in op nieuwe concepten als kassaloos winkelen, betalen met je telefoon of zelfs met je handpalm. Er zullen shops ontstaan zonder medewerkers om klanten te bedienen. Daarnaast zullen meer en andere services worden ingericht. Enkele gericht op snelheid en gemak zonder servicepersoneel, als lockers voor pakketjes. Andere gericht op beleving, waar juist een persoonlijke benadering door medewerkers gevraagd is. Het concept tankstation zal een andere lading krijgen, waarbij de invulling afhankelijk van locatie en doelgroepen zal verschillen.