B8 - B&W - Raadsinformatiebrief over gebiedsverkenning toekomstbestendig watersysteem Loenen-Eerbeek D476590

Het effect is beperkt; de bestaande sprengen hebben een beperkte afvoer. Deze maatregel kan ook zorgen voor verdroging bovenstrooms van de nieuwe spreng, waar dit mogelijk niet gewenst is. Omdat het hier gaat om maatregelen die het oppervlaktewaterstelsel vergroten, ligt de 1e actie bij het waterschap. Vanwege de ruimtelijke inpassing moeten particuliere grondeigenaren en de gemeente betrokken zijn. Afhankelijk van 55

Onze referentie: KHCKJJCZWMC4-1131051956-17245:2 - Datum: 27 januari 2026 - Confidential

GEBIEDSVERKENNING TOEKOMSTBESTENDIG WATERSYSTEEM LOENEN-EERBEEK

de mogelijke effecten op de omgeving kan er een rol liggen voor de provincie voor bv. natuur-toetsing en vergunningverlening, en private partijen zoals de Bekenstichting. Beleidsmatig vraagt dit om afstemming met ruimtelijke ordening door provincie en gemeente.

Richting Bouwkundig Deze richting gaat in op het voorkomen van overlast door de functies minder gevoelig voor natte situaties te maken. Grondwaterdicht bouwen Bij nieuwbouw is het belangrijk om te zorgen voor waterdichte constructies om schade in gebouwen door hoge grondwaterstanden te voorkomen. Deze maatregel sluit aan bij beleid zoals Bouwbesluit 2010 (deze maatregel is verplicht voor kelder die als verblijfsruimte wordt gebruikt) en met het advies in het Derde Waterhuishoudingsplan 2005-2009 van de provincie om rekening te houden met de grondwaterfluctuatiezone rondom de Veluwse stuwwal. Voor de uitvoering bij bestaande bebouwing is bouwkundig onderzoek nodig. Het verwachte effect van deze maatregel is dat er ondanks de natte situatie geen overlast optreedt bij woningen. Een belangrijk voordeel is dat geen ingrepen in het natuurlijke systeem nodig zijn. Daartegenover staat als nadeel dat investeringskosten hoog zijn bij bestaande bebouwing, en dat periodieke controle of herstel nodig is. De actiehouder voor deze maatregel is op voorhand niet duidelijk. Uitvoering door de gebouw-eigenaar zonder informatie verstrekking hierover door de overheid is niet te verwachten. Voor de hand ligt een 1 e actie door de gemeente omdat het gaat om meerdere woningen en om het informeren van de eigenaren over deze situatie. Er is waarschijnlijk geen rol voor provincie of waterschap.

Voor nieuwbouw verloopt dit via bouwvoorschriften vooraf, voor bestaande bouw verloopt dit via vergunningverlening voor aanpassing aan de bestaande constructies. Andere betrokkenen zullen dan ontwikkelaars en eigenaren zijn. Ophogen bestaande woningen Deze maatregel bestaat uit het verhogen van bestaande woningen (opvijzelen) of het bouwen op palen van nieuwe woningen (footloose bouwen) om wateroverlast te voorkomen. Opvijzelen is complex en kostbaar, maar wellicht bij een verbouwing/ herstructurering een goede optie. Het verwachte effect van deze maatregel is dat er ondanks de natte situatie geen overlast optreedt bij woningen. Een belangrijk voordeel is dat beperkte ingrepen in het natuurlijke systeem nodig zijn. Daartegenover staat als nadeel dat investeringskosten hoog zijn en dit invloed heeft op het landschap. De actiehouder voor deze maatregel is op voorhand niet duidelijk. Uitvoering door de gebouw-eigenaar zonder informatie verstrekking hierover door de overheid is niet te verwachten. Voor de hand ligt een 1e actie door de gemeente omdat het gaat om meerdere woningen en om het informeren van de eigenaren over deze situatie. Er is waarschijnlijk geen rol voor provincie of waterschap.

Richting beleidsmatig en gedrag Deze richting gaat in op het aanpassen van beleid zodat beter met overlast kan worden omgegaan, of dat deze voorkomen kan worden. Acceptatie door inwoners van wateroverlast In alle gevallen blijft er een rest-risico voor het optreden van wateroverlast, buiten de geldende normen, als normaal maatschappelijk risico. Het accepteren ervan houdt in dat bewoners zich bewust zijn dat de overheden niet alle wateroverlast kunnen c.q. hoeven te voorkomen, en dat bijvoorbeeld een niet waterdichte kelder niet bedoeld is als verblijfsruimte. Dit vergt onderzoek naar de kans van optreden van deze situaties. Enerzijds is er geen verantwoordelijkheid met bijbehorende kosten en inspanningen bij de overheden. Anderzijds is er een kleine kans op 56

Onze referentie: KHCKJJCZWMC4-1131051956-17245:2 - Datum: 27 januari 2026 - Confidential

GEBIEDSVERKENNING TOEKOMSTBESTENDIG WATERSYSTEEM LOENEN-EERBEEK

overlast die blijft. Daarnaast kunnen minder draagkrachtige inwoners minder aan oplossingen doen, waardoor er een scheve verhouding kan ontstaan tussen inwoners. Ondanks dat het “accepteren” bij de particulier ligt, vergt dit als 1e actie van de gemeente. De inwoners moeten actief worden geïnformeerd over de situatie en de mogelijke risico’s in de toekomst. Dit is een gezamenlijke overheidstaak. Omdat er een relatie ligt met provinciaal en waterschapsbeleid, kunnen zij een faciliterende en voorlichtende rol oppakken. Bewustwording bij inwoners vergroten over risico’s van wateroverlast Een bewoner kan zelf ook maatregelen treffen op eigen terrein om schade door (grond-)wateroverlast te beperken. Een randvoorwaarde daarvoor is dat men op de hoogte is van de risico’s voor wateroverlast, en wat men er eventueel zelf aan kan doen. Vanuit de 3 overheden wordt er al actief informatie gedeeld met de betrokkenen. Dit vergt inzicht in het gebied waar overlast mogelijk is, het toegankelijk maken van kennis en kunde, en bij voorkeur ook het opvolgen van de adviezen – wat heeft men er mee gedaan. De weerbaarheid van de betrokkenen neemt hierdoor toe. Het voordeel voor de bewoners is dat men naar eigen inzicht maatregelen kan treffen. Nadeel is dat er geen zekerheid is voor het treffen en onderhouden van passende maatregelen.

Er loopt reeds een traject waarbij het waterschap het voortouw heeft genomen en toewerkt in samenwerking met gemeenten en provincie naar een communicatiestrategie waarin informatie van het actuele systeem gebruikt moet gaan worden om de inwoners pro-actief te informeren over droogte en en wateroverlast. Informatie die via deze strategie met de inwoners gedeeld gaat worden gaat over de actuele situatie en de mogelijke risico’s (op korte en lange termijn), en ook over mogelijke maatregelen die de inwoner zelf kan nemen. Goed om dit in samenwerking te doen als drie overheden. Er ligt tenslotte een relatie met provinciaal-, en waterschaps- en gemeentelijk beleid. Passende nieuwbouw op passende plekken Voorkomen van wateroverlast bij nieuwbouw kan het beste worden bereikt door alleen te bouwen op daarvoor geschikte locaties, en/of er rekening mee te houden in de bouwwijze bv. met een passende aanleghoogte van gebouwen. Dit wordt bijvoorbeeld bereikt door de richtinggevende principes van “Water en Bodem Sturend” toe te passen vroeg in het ruimtelijk ordeningsproces, en niet pas later bij de weging van waterbelang. Dit vergt nader onderzoek naar de kans op wateroverlast op die plekken, en in mogelijke maatregelen als er onverhoopt toch op een minder geschikte plek wordt gebouwd (zoals de gewenste aanleghoogte).

Het voordeel is dat het een structurele oplossing is, en er dan (bijna) geen kans is op wateroverlast. Nadeel is dat dit geen oplossing is voor reeds bestaande bebouwing (en andere vormen van landgebruik). Beleidsmatig vraagt dit om afstemming met ruimtelijke ordening. Omdat het hier gaat om ruimtelijke ordening en regelgeving ligt de 1e actie bij de gemeente. Daarbij gebruik maken van kennis vanuit provincie en waterschap.

57

Onze referentie: KHCKJJCZWMC4-1131051956-17245:2 - Datum: 27 januari 2026 - Confidential

58 Waterschap Gemeente Waterschap Particulier Gemeente Waterschap Gemeente Particulier Gemeente Particulier Gemeente Particulier Gemeente Particulier

Oppervlaktewater Grondwater Beide Beide Grondwater Beide Grondwater Beide Beide Beide Beide

+++ ++ +++ + + ++ + ++ + + +

++ ++++ ++ + ++ ++ ++ +++ + ++ +++

+++ +++

Beperkt

+

++ Beperkt Bewustwording vergroten (kennis en kunde) Passende nieuwbouw Groot: Minder kans op overlast in de ++ op passende plekken toekomst

Accepteren

Groot, lokaal Waterdicht bouwen c.q. maken bestaande bebouwing Groot, lokaal Ophogen woningen

Gemeente

Overheid

Grondwater

+

++++

“Onttrekker” Provincie Waterschap “Onttrekker” Provincie Waterschap Gemeente Waterschap

Grondwater

Actiehouder / Initiatief

Gericht op grond- of oppervlaktewater

+

Indicatie uitvoeringsduur Ruimtebeslag (+ snel tot ++++ lang) + tot +++

Indicatie kosten (+ goedkoop tot ++++ kostbaar) Groot, regionaal: Terug naar situatie ++ voor 2023. Lagere grondwaterstanden +++ Groot, regionaal: Lagere grondwaterstanden in natte perioden

Verwacht effect op wateroverlast klachten

Zeer beperkt, lokaal: Neerslagpieken + Regenwater zorgen niet voor extra belasting. vasthouden Geen effect op grondwater. bovenstrooms ++++ Grondwaterstroming Groot, regionaal: Verlaging grondwaterstanden benedenstrooms. richting Loenen Mogelijk verplaatsing overlast Eerbeek tegengaan Groot, lokaal: Aftoppen grondwater ++ Watergangen: en afvoeren toevoegen c.q. herstellen + Watergangen: beheer Beperkt, lokaal: Grondwater kan & onderhoud borgen beter worden afgevoerd Groot, lokaal: Aftoppen grondwater ++ Buisdrainage ++ Aanleggen sprengen Zeer beperkt, lokaal effect

Flexibel onttrekken

Meer grondwater (ondiep) onttrekken

Maatregel

GEBIEDSVERKENNING TOEKOMSTBESTENDIG WATERSYSTEEM LOENEN-EERBEEK

Tabel 4-1: Samenvattend overzicht van de handelingsperspectieven

Onze referentie: KHCKJJCZWMC4-1131051956-17245:2 - Datum: 27 januari 2026 - Confidential

GEBIEDSVERKENNING TOEKOMSTBESTENDIG WATERSYSTEEM LOENEN-EERBEEK

5

Conclusies en aanbevelingen

Op grond van de voorgaande hoofdstukken zijn hier conclusies getrokken, en aanbevelingen gedaan. Net als in het vorige hoofdstuk zit hier geen prioritering in. De conclusies volgen de indeling van dit rapport. Dat wil zeggen conclusies over de feitelijke situatie, over taken en verantwoordelijkheden en over maatregelen / handelingsperspectieven. Dat alles overziend hebbend, starten we met de samenvattende conclusies. Als laatste onderdeel van dit rapport geven we diverse aanbevelingen.

5.1

Conclusies

Samenvattend •

(Grond-)wateroverlast in dit gebied is niet uit te sluiten. De combinatie van het natuurlijke bodem- en watersysteem en van menselijke factoren, spelen hierbij allebei een rol. Men dient hierop voorbereid te zijn.

•

Deze situatie is niet aan één instantie of persoon toe te schrijven. Het is een gegroeide situatie, waarin – naast de natuurlijke omstandigheden – alle betrokkenen in meer of mindere mate een rol hebben gespeeld.

•

Er zijn diverse maatregelen te treffen die het risico op overlast verkleinen. Een snelle eenvoudige oplossing lijkt er echter niet te zijn. Hiervoor is verder onderzoek nodig, zoals beschreven in hoofdstuk 4.

•

Mede door de onzekerheid over het toekomstige klimaat, blijft er altijd sprake van kans op enige vorm van overlast, waarvan men zich bewust moet zijn.

•

Het treffen van maatregelen is een gedeelde verantwoordelijkheid van overheden en inwoners. Vanuit hun rol en ervaring in dit gebied, ligt het initiatief voor informatievoorziening echter bij de regionale en lokale overheden.

Werking watersysteem en kwetsbaarheid bebouwing • •

• •

59

Het gebied Loenen-Eerbeek ligt in de grondwaterfluctuatiezone, op de overgang van de Veluwe naar de IJsselvallei. Dit maakt bebouwing in het gebied kwetsbaar voor wateroverlast bij langdurige perioden van extreme neerslag. In deze zone komen namelijk trage grondwater(toe-)stroming vanuit de Veluwe en snelle stijging van grondwater door neerslag samen. Hogere of lagere grondwaterstanden kunnen lang aanhouden, zoals na een extreme neerslagperiode zoals die in 2024. Deze neerslag (periode) heeft een herhalingstijd van circa 300 - 1.000 jaar, maar dit is niet gelijk aan de herhalingstijd voor de grondwaterstand, welke vaker voorkomt. Naast deze natuurlijke kenmerken, spelen menselijke factoren een rol in de toegenomen kwetsbaarheid van het gebied. In de eerste plaats ligt een deel van de bebouwing op plekken die van oorsprong nat waren. In de tweede plaats is de grondwaterstand recent gestegen door het stoppen en verdiepen van een grondwaterwinning. Historisch gezien waren vooral de lagergelegen zones tussen de Eerbeekse Enk en Loenense Enk en het gebied richting Laag-Soeren nat. Dit blijkt uit bodemtypen, het vroegere landgebruik, en oude kaarten waarop watergangen zichtbaar zijn. Op de hogere delen zijn dorpen gebouwd en later uitgebreid. Door de komst van verschillende grondwateronttrekkingen werd het gebied geleidelijk droger.

Rond de jaren ’60 nam de schaal van deze winningen toe. Hierdoor verloren sommige sloten en greppels hun functie en vielen droog. Na een periode van droogval zijn deze op verschillende plekken gedempt.

Onze referentie: KHCKJJCZWMC4-1131051956-17245:2 - Datum: 27 januari 2026 - Confidential

GEBIEDSVERKENNING TOEKOMSTBESTENDIG WATERSYSTEEM LOENEN-EERBEEK

Taken, rollen en verantwoordelijkheden i.r.t. wateroverlast •

•

•

De taken, rollen en verantwoordelijkheden met betrekking tot het waterbeheer en -overlast zijn verdeeld over “ons allen”; de overheden, de eigenaren van gebouwen en percelen, en de gebruikers van gebouwen en percelen. De verantwoordelijkheden betreffen veelal inspanningsverplichtingen, het zijn geen resultaatsverplichtingen. De omgang met wateroverlast is in die zin een gezamenlijke verantwoordelijkheid. De taken, rollen en verantwoordelijkheden zijn vastgelegd in wet- en regelgeving en beleid van de overheden. In de praktijk kan er sprake zijn van zgn. “aandachtspunten”. Niet elke (weers-)situatie is immers volledig vooraf te voorzien en te regelen. Daarnaast is het goed dat er ruimte is voor plaatselijk maatwerk, omdat elk gebied zijn eigen kenmerken en historie kent. Tenslotte speelt hierbij ook een rol dat er altijd een kans is op zeer extreme natuurlijke situaties, zoals extreem veel neerslag. In deze casus voor Loenen - Eerbeek is feitelijk sprake van een ontstane schadesituatie door een combinatie van factoren: een grondwaterstijging door de beëindiging van een vergunde grondwateronttrekking, in combinatie met de specifieke ligging en constructiekenmerken van bebouwing, en de extreme neerslag over een langere periode.

Handelingsperspectieven •

• • •

60

Er zijn diverse mogelijkheden om de kwetsbaarheid voor wateroverlast te verminderen. In hoofdstuk 4 zijn deze handelingsperspectieven opgesomd en beschreven. Deze zijn onderverdeeld naar: – Grondwateronttrekkingen aanpassen – Watersysteem aanpassen – Bouwkundige aanpassingen aan gebouwen – Beleidsmatige en gedrags-aanpassingen Er is geen snelle, simpele oplossing, wel zijn er perspectieven om de kwetsbaarheid voor wateroverlast te verkleinen. Elk handelingsperspectief heeft voor- en nadelen. Sommige verkleinen wateroverlast, maar vergroten bijv. droogte of vragen veel ruimte en vergen grote investeringen. Samenwerking daarbij tussen de 3 overheden (gemeente, waterschap, provincie) voor wat betreft het initiatief, en ook met betrokken bedrijven en inwoners is cruciaal.

Onze referentie: KHCKJJCZWMC4-1131051956-17245:2 - Datum: 27 januari 2026 - Confidential

GEBIEDSVERKENNING TOEKOMSTBESTENDIG WATERSYSTEEM LOENEN-EERBEEK

5.2

Aanbevelingen

Op grond van het voorgaande komen wij tot de volgende aanbevelingen:

•

•

• • • • • •

61

Maak als de 3 overheden provincie, gemeente en waterschap een gezamenlijk actieprogramma. Basis voor dat programma zijn de in dit rapport genoemde handelingsperspectieven en verantwoordelijkheden. Neem in het actieprogramma op wat de doelstelling is, welke acties door wie en wanneer moeten worden uitgevoerd, welke middelen daarvoor nodig en beschikbaar zijn en hoe de voortgang wordt gemonitord. Zet de goede bestaande samenwerking tussen gemeente, provincie en waterschap voort. Deze instanties zien de hier ontstane situatie als onwenselijk, en willen er aan werken om de kans hierop in de toekomst te verkleinen. Pak als gemeente hierin de centrale rol, omdat de gemeente het dichtst op het gebied en de inwoners staat en ook de regierol heeft bij problematiek in het bebouwd gebied. In het landelijk gebied ligt een centrale rol voor het waterschap voor de hand. De rol van de provincie betreft een deel van de vergunningverlening en handhaving [ van bv. onttrekking ], en bv. ook het faciliteren van activiteiten van de andere overheden en bijdragen aan kennisontwikkeling en het leveren van expertise. Verbreed de kring van betrokkenen met inwoners en gebruikers van het gebied. Zorg voor een gedeelde kennisbasis, gebruikmakend van de inhoud van dit rapport.

Informeer hen over de situatie, ieders rol daarin en bouw de genoemde maatregelen (uit het actieprogramma) verder uit gebruikmakend van hun ideëen daarbij. Pas de andere bestaande grondwateronttrekkingsvergunning in de omgeving aan. Neem in de vergunning op dat een sterke vermindering of beëindiging tijdig moet worden gemeld, zodat de omgeving kan anticiperen op mogelijke veranderingen in de grondwaterstand. Zorg ervoor dat nieuwe bebouwing vanaf nu, rekening houdt met het risico op wateroverlast. Pas de principes van water en bodem sturend toe, kies de juiste locaties en bouw op de juiste wijze De nu opgedane kennis werpt – achteraf – mogelijk een ander licht op in het verleden gemaakte keuzes. Keuzes met betrekking tot locaties voor woningbouw, aanleg en vervanging van riolering en regenwaterafvoer systemen. De aanbeveling is om deze aan een nadere inspectie te onderwerpen. Houdt bij ontwikkelingen in dit gebied die raken aan het bodem- en watersysteem rekening met de inzichten die volgen uit deze verkenning. Daarmee wordt de kans op nieuwe knelpunten - in de toekomst - verkleind. Vul de leemtes in kennis in, o.a. door meer metingen aan grond- en oppervlaktewater, en verken de mogelijke gevolgen van klimaatveranderingen.

Onze referentie: KHCKJJCZWMC4-1131051956-17245:2 - Datum: 27 januari 2026 - Confidential

GEBIEDSVERKENNING TOEKOMSTBESTENDIG WATERSYSTEEM LOENEN-EERBEEK

6

Referenties

[1] T. d. Meij, C. d. Otter, C. Stroet en M. A. P. Horsthuis, „Systeembeschrijving van de stuwwal van Ootmarsum,” 2015. [2] TAUW, „Wateroverlast Vallei en Veluwe 2023/2024,” Tauw, 2025. [3] „Bodem, ondergrond en watersyteem in kaart,” Vallei en Veluwe: natuurlijk een gevarieerde regio, 2023. [4] Arcadis, „Effectbepaling winningen Eerbeek,” 2025. [5] Arcadis, „Watersysteembeschrijving omgeving stuwwal Nijmegen,” 2020. [6] „Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (REGIS II v2.2.3),” 2025. [Online]. Available: www.DINOLoket.nl. [7] Naturalis, TNO, RGI en VU, „Geologie van Nederland,” [Online]. Available: https://www.geologievannederland.nl/tijd/reconstructies-tijdvakken. [8] TNO - Geologische Dienst Nederland, „Grondwatertools,” [Online]. Available: https://www.grondwatertools.nl/gwsinbeeld/. [Geopend 2025]. [9] Arcadis, „Grondwaterfluctuatiezone informatievoorziening concept,” 2025. [10] „Regionaal Waterprogramma 2021-2027,” Provincie Gelderland, 2021. [11] Bekenstichting , „Bekenstichting - Behoud van Veluwse sprengen en beken,” Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken, [Online]. Available: https://www.bekenstichting.nl/. [Geopend 14 November 2025]. [12] Arcadis, „Eerbeek - analyse grondwaterstanden,” 2025. [13] KNMI, Achtergrondinformatie neerslagindexen SPI en SPEI, De Bilt, 2021. [14] KNMI, Winter 2017/2018, De Bilt, 2018. [15] A. Jongmans, M.

van den Berg, M. Sonneveld, G. Peek en R. van den Berg van Saparoea, Landschappen van Nederland, Wageningen: Wageningen Academic Publishers, 2013. [16] R. Collenteur, M. Bakker, R. Caljé, S. Klop en F. Schaars, Pastas: Open Source Software for the Analysis of Groundwater Time Series, vol. 57, Wiley, 2019, pp. 877-885. [17] Kadaster, Topografische Kaart Beekbergen, Hall, Apeldoorn: hisgis.nl, 1832. [18] G. Ruumpol, De verdeling van de marke van Eerbeek, Hall en Coldenhove, vol. 1, Eerbeek: Oudheidkundige vereniging De Marke, 1993. [19] Waterschap Oost-Veluwe, Legger van A-watergangen en kunstwerken, Twello, 1993. [20] Waterschap Vallei en Veluwe, Watergangen, Apeldoorn, 2024. [21] Kadaster, Topotijdreis, Apeldoorn.

62

Onze referentie: KHCKJJCZWMC4-1131051956-17245:2 - Datum: 27 januari 2026 - Confidential

GEBIEDSVERKENNING TOEKOMSTBESTENDIG WATERSYSTEEM LOENEN-EERBEEK

63

Onze referentie: KHCKJJCZWMC4-1131051956-17245:2 - Datum: 27 januari 2026 - Confidential

GEBIEDSVERKENNING TOEKOMSTBESTENDIG WATERSYSTEEM LOENEN-EERBEEK

64

Onze referentie: KHCKJJCZWMC4-1131051956-17245:2 - Datum: 27 januari 2026 - Confidential

GEBIEDSVERKENNING TOEKOMSTBESTENDIG WATERSYSTEEM LOENEN-EERBEEK

Over Arcadis Arcadis is dé wereldwijde partner die vooraan staat bij de meest impactvolle projecten van onze tijd. We helpen onze klanten duurzame keuzes te maken via de combinatie van digitale innovatie, expertise en toekomstgerichte vaardigheden in onder meer milieu, energie, water, gebouwen, transport en infrastructuur. Wij zetten die extra stap om onze klanten op maat gemaakte oplossingen te bieden voor ontwerp, engineering en advies. Door data-gedreven inzichten in te zetten geven we de natuurlijke en gebouwde omgeving samen vorm. Met meer dan 35.000 mensen bundelen we wereldwijde expertise en pakken we samen uitdagingen als klimaat, betaalbare energie en leefbare steden aan. We verbeteren de levenskwaliteit door onze aanwezigheid in meer dan 30 landen. In 2024 behaalden we een bruto-omzet van €5,0 miljard. www.arcadis.com

Arcadis Nederland B.V. Postbus 264 6800 AG Arnhem Nederland T +31 (0)88 4261 261

Arcadis. Improving quality of life

Volg ons op 65

Arcadis

Onze referentie: KHCKJJCZWMC4-1131051956-17245:2 - Datum: 27 januari 2026 - Confidential