A19 - Regio Stedendriehoek - Raadsinformatiebrief Eindrapportage Cleantech Regio Deal D470126
Tekst van het document
Kenmerk: Datum: Behandeld door: Onderwerp:
864502 1 oktober 2025 Geert Janssen Eindrapportage Cleantech Regio Deal
Beste leden van de gemeenteraad, Met veel plezier bieden wij u de inhoudelijke eindrapportage aan van de eerste Regio Deal van de Stedendriehoek, de Cleantech Regio Deal. We zijn trots op wat met deze Regio Deal is bereikt. De Cleantech Regio Deal 2020–2024 heeft zich in vier jaar ontwikkeld tot een krachtig instrument voor gebiedsgerichte transitie en samenwerking. Door cofinanciering van het Rijk en een intensieve inzet van publieke en private partners in de Regio Stedendriehoek is gewerkt aan het versterken van brede welvaart, duurzame economische groei en sociale inclusie. De maatschappelijke en economische impact van de Regio Deal is aanzienlijk. Op het terrein van de arbeidsmarkttransitie zijn via techniekhubs, scholingsvouchers en wijkgerichte activering honderden inwoners toegeleid naar werk, opleiding of ondernemerschap. Op het vlak van energie en circulariteit grote stappen gezet: van de ontwikkeling van Smart Energy Hubs en waterstoftoepassingen tot concrete innovaties in sectoren zoals agrofood, bouw en logistiek. De Regio Deal heeft daarnaast geleid tot een verdiepte en bestendigde bestuurlijke samenwerking. Gemeenten, provincies, onderwijsinstellingen en ondernemers hebben elkaar gevonden in gedeeld eigenaarschap over complexe opgaven. Het heeft het fundament gelegd voor de tweede Regio Deal ‘Sterker in 3D’.
In het rapport is daarom nadrukkelijk aandacht besteed aan de geleerde lessen, de langetermijneffecten en de kritische kanttekeningen daarbij. Het rapport zelf is een geïntegreerd verslag van alle resultaten, effecten en de impact die we hebben bereikt. We zijn blij dat de Regio Stedendriehoek door mag gaan met de nieuwe Regio Deal waarin een aantal projecten een vervolg krijgen.
Hoogachtend,
Algemeen Bestuur van Regio Stedendriehoek
Ineke Lijnema
Ron König
Secretaris
Voorzitter
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
2020 - 2024
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
Cleantech Regio Deal
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
In samenwerking met veel ondernemers en andere onderwijsinstellingen in de Regio Stedendriehoek 2020-2022 2
2020–2024 2
Colofon Uitgave van de Regio Stedendriehoek, maart 2023 Redactie: Brigiet Bluiminck, Lisa Bannink, Nienke Boekraad, Myriam de Jong Interviews: Brigiet Bluiminck Vormgeving: Lisa Bannink Dataverzameling en bewerking: Jacquesen Bazen, Saxion University of Applied Sciences In samenwerking met veel ondernemers andere onderwijsinstellingen in de Regio Stedendriehoek
Colofon Uitgave van de Regio Stedendriehoek, juli 2025 Redactie: Myriam de Jong Fotografie: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Rob Voss Overige foto’s zijn overgenomen met toestemming van de penvoerders Vormgeving: Puikbedacht Dataverzameling en bewerking: Jacques Bazen, Saxion University of Applied Sciences
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
Inhoud Voorwoord
4
Managementsamenvatting
5
01 Inleiding
6
02 Doel en opbouw van de Cleantech Regio Deal
10
03 Bereikte resultaten
13
04 Geleerde lessen
29
05 Communicatie
33
06 Governance
35
07 Financiën
38
Bijlage 01 Linken naar de eindrapportages per project
40 2020–2024 3
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
Voorwoord De Regio Stedendriehoek is ambitieus. Wij willen niet alleen een groene en toekomstbestendige regio zijn, maar ook een aantrekkelijke plek om te wonen, werken en ondernemen. Met de Cleantech Regio Deal hebben we van 2020 tot en met 2024 samen met het Rijk en tientallen publieke en private partners gebouwd aan die ambitie. Deze eindrapportage markeert het slotstuk van deze gezamenlijke inspanning - maar zeker niet het eindpunt. De Cleantech Regio Deal was in opzet meer dan een subsidieprogramma. Het was een hefboom voor verandering en vernieuwing. We hebben niet alleen projecten gerealiseerd, maar ook verandering in gang gezet. Samenwerken is normaler geworden, experimenteren wordt omarmd en leren, doen en delen staan centraal. In deze rapportage leest u over de resultaten van twee krachtige actielijnen: Cleantech Werkt en Groene Groei. De eerste actielijn draaide om het versterken van technische en digitale vaardigheden, het creëren van kansen voor iedereen op de arbeidsmarkt en het binden van jong talent aan onze regio. Projecten als de techniekhubs, het Ontwikkelfonds en wijkgerichte activering via de pilot Wijkgericht werken aan talentontwikkeling, hebben honderden jongeren, zijinstromers en kwetsbare groepen perspectief geboden op scholing, werk en economische zelfstandigheid.
De actielijn Groene Groei richtte zich op innovatieve energiesystemen, circulaire economie en verduur zaming van bedrijventerreinen. Er is fors geïnvesteerd in projecten die bijdragen aan een toekomstbestendige economie. Van de ontwikkeling van Smart Energy Hubs en circulaire toepassingen tot concrete innovatie in sectoren als agrofood, bouw, maakindustrie en logistiek. Daarmee is ook het regionale ondernemersklimaat versterkt.
2020–2024 4
Deze Regio Deal heeft veel meer opgeleverd dan we bij aanvang van de uitvoering hadden verwacht. De twee actielijnen hebben elkaar versterkt. Jongeren leren in hybride omgevingen die direct zijn gekoppeld aan circulaire projecten. Bedrijven die verduurzamen krijgen toegang tot beter opgeleide medewerkers.
Wijkgerichte projecten activeren nieuw arbeidspotentieel in duurzame sectoren. Deze verwevenheid is uniek en vormt de kern van onze regionale aanpak. En het blijft niet bij deze deal. De Cleantech Regio Deal krijgt een vervolg in de nieuwe Regio Deal Sterker in 3D. De ervaringen, nieuwe inzichten en samenwerkingsverbanden die in de afgelopen jaren zijn ontstaan, vormen hiervoor de basis. Verschillende projecten uit de Cleantech Regio Deal worden voortgezet in deze nieuwe fase. Wij zijn bijzonder trots op deze resultaten. Het bewijst dat de fundamenten stevig zijn en de inzet duurzaam. We danken alle partners voor hun bijdrage aan dit unieke traject: provincies, gemeenten, onderwijsinstellingen, ondernemers, maatschappelijke organisaties en natuurlijk onze partners bij het Rijk. Dankzij jullie inzet is onze regio sterker, veerkrachtiger en toekomstgerichter geworden. Met Sterker in 3D bouwen we daarop voort. Namens de Stuurgroep Cleantech Regio Deal,
Ron König Voorzitter Stuurgroep Cleantech Regio Deal Burgemeester van Deventer Ineke Lijnema Directeur Regio Stedendriehoek
De Cleantech Regio Deal 2020–2024 heeft zich in vier jaar ontwikkeld tot een krachtig instrument voor gebiedsgerichte transitie en samenwerking. Door cofinanciering van het Rijk en een intensieve inzet van publieke en private partners in de Regio Stedendriehoek is structureel gewerkt aan het versterken van brede welvaart, duurzame economische groei en sociale inclusie. De aanpak richtte zich op twee actielijnen: Cleantech Werkt, met focus op menselijk kapitaal en arbeidsparticipatie, en Groene Groei, dat zich richtte op het toekomstbestendig maken van bedrijvigheid, energievoorziening en circulaire economie. De verwevenheid tussen beide lijnen is een bepalende kracht geweest: duurzame economische groei blijkt alleen houdbaar wanneer zij hand in hand gaat met sociaal perspectief. De maatschappelijke en economische impact van de Regio Deal is aanzienlijk. Op het terrein van de arbeidsmarkttransitie zijn via techniekhubs, scholingsvouchers en wijkgerichte activering honderden inwoners toegeleid naar werk, opleiding of ondernemerschap. Met name jongeren, zij-instromers en mensen met een kwetsbare arbeidsmarktpositie hebben nieuwe perspectieven gekregen op economische zelfstandigheid.
Tegelijkertijd zijn op het vlak van energie en circulariteit grote stappen gezet: van de ontwikkeling van Smart Energy Hubs en waterstoftoepassingen tot concrete innovaties in sectoren zoals agrofood, bouw en logistiek. Deze combinatie van technologische innovatie en mensgerichte programma’s heeft niet alleen bedrijven versterkt, maar ook het adaptief vermogen van de regio vergroot.
Gedurende het programma zijn waardevolle lessen geleerd die richting geven aan toekomstig beleid. Zo is gebleken dat het verbinden van mens- en technologieprojecten tot wederzijdse versterking leidt. De combinatie van hybride leeromgevingen en innovatieprojecten heeft de aansluiting tussen onderwijs, arbeidsmarkt en bedrijvigheid zichtbaar verbeterd. Ook is duidelijk geworden dat regionale organisatiekracht cruciaal is. De aanwezigheid van een programmabureau met voldoende mandaat en middelen bleek essentieel voor regie, monitoring en voortgang. Daarnaast bleek flexibiliteit in de uitvoering een randvoorwaarde: projecten die ruimte kregen om in te spelen op externe omstandigheden, zoals de coronacrisis of de ontwikkelingen op de energiemarkt, bleken robuuster en effectiever. De Regio Deal heeft bovendien een cultuur van leren, doen en delen tot stand gebracht. Door structureel te reflecteren, kennis te bundelen en successen te delen, zijn nieuwe netwerken en vervolgprojecten ontstaan, en zijn bestaande programma’s versterkt. De resultaten van de Regio Deal zijn niet het eindpunt, maar het fundament voor verdere ontwikkeling van de Regio Stedendriehoek. In het vervolgprogramma Sterker in 3D wordt voortgebouwd op wat de afgelopen jaren is opgebouwd. De samenwerkingsverbanden, programmainzichten en opgebouwde infrastructuur vormen de basis voor opschaling en verankering.
Bestuurlijk betekent dit dat de bestaande werkwijze wordt voortgezet, met blijvende inzet op verbinding tussen sociaal, economisch en ecologisch beleid. De regie blijft regionaal, maar vraagt actieve betrokkenheid van alle partners. Besturen en directies worden uitgedaagd om deze gezamenlijke koers vast te houden, verdere institutionalisering van de samenwerking te ondersteunen en ruimte te blijven geven aan vernieuwende initiatieven. De Cleantech Regio Deal heeft daarmee niet alleen concrete projecten voortgebracht, maar ook een methodiek ontwikkeld voor transformatie op regionale schaal. Het is een aanpak die navolging verdient – niet als blauwdruk, maar als bewezen praktijk voor het realiseren van duurzame en inclusieve groei in samenhang.
2020–2024
De Regio Deal heeft daarnaast geleid tot een verdiepte en bestendigde bestuurlijke samenwerking. Gemeenten, provincies, onderwijsinstellingen en ondernemers hebben elkaar gevonden in gedeeld eigenaarschap over complexe opgaven. Dit heeft niet alleen het regionale profiel versterkt richting Rijksoverheid en Europa, maar ook de uitvoeringskracht binnen de regio vergroot. Dat is een blijvend effect van de Regio Deal.
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
Management samenvatting
5
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
01
Inleiding Voor u ligt de eindrapportage van de Cleantech Regio Deal 2020-2024. Deze rapportage vormt een actualisatie van de informatie en gegevens zoals eerder gepresenteerd in de Voortgangsrapportage 2020-2022. In die rapportage zijn de programma’s en projecten van de Regio Deal uitgebreid beschreven, inclusief hun doelstellingen, activiteiten en eerste resultaten. Omdat deze inhoud ongewijzigd is gebleven, worden die gegevens in dit eindverslag niet herhaald. Voor gedetailleerde informatie over de inhoudelijke opzet van de programma’s en projecten verwijzen wij u dan ook naar de Voortgangsrapportage 2020-2022. Deze eindrapportage richt zich op de resultaten die zijn bereikt in de hele looptijd van deze Regio Deal: de periode 2020-2024 en gaat ook in op de effecten en impact van de Regio Deal. Daarmee markeert dit document het formele sluitstuk van de Cleantech Regio Deal en wordt tevens vooruitgeblikt op het vervolg en de borging van de behaalde resultaten.
2020–2024 6
De Regio Stedendriehoek stond aan het begin van de Regio Deal voor aanzienlijke sociaaleconomische uitdagingen. De regio kampte met krimpende industrieën, beperkte economische groei en een moeilijk opschaalbare economie, zeker in vergelijking met omliggende regio’s. Een tekort aan kennisinstellingen en onderwijsvoorzieningen droeg bij aan deze kwetsbare positie. Zonder gerichte actie dreigde een neerwaartse spiraal van afnemende groei, verminderde aantrekkelijkheid en teruglopende investeringen - met directe gevolgen voor de brede welvaart in de regio. Deze urgentie om de Regio Stedendriehoek te versterken reikte verder dan de regio zelf. Door de centrale ligging in Nederland en de cultuur van samenwerking en open handel, heeft een veerkrachtige Stedendriehoek ook een positieve uitstraling op een groot deel van Midden- en Oost-Nederland. Juist vanwege die brede impact is nauwe samenwerking met de vakdepartementen van het Rijk van essentieel belang. De Regio Deal is een instrument dat deze samenwerking mogelijk maakt en bevordert. Door middel van Regio Deals kunnen regionale opgaven integraal worden aangepakt, over sectorale beleidsgrenzen heen. Dit maakt het mogelijk om recht te doen aan de onderlinge samenhang van grote maatschappelijke transities, zoals economische verduurzaming, sociale inclusie en kennisontwikkeling.
basis die voortkomt uit de diversiteit van het regionale bedrijfsleven. De Cleantech Regio Deal heeft deze ambities geconcretiseerd. Met investeringen in menselijk kapitaal, innovatieve energieoplossingen, circulaire bedrijvigheid en toekomstbestendige werklocaties is ingezet op duurzame en inclusieve economische groei. In deze eindrapportage worden de resultaten van de Regio Deal gepresenteerd, geordend langs de twee centrale actielijnen: Cleantech Werkt en Groene Groei.
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
1.1 Aanleiding voor de Cleantech Regio Deal
1.2 De Regio Stedendriehoek De Regio Stedendriehoek kenmerkt zich door een unieke combinatie van stedelijke dynamiek en landelijke kwaliteit. Centraal gelegen in Oost-Nederland verbindt de regio de provincies Gelderland en Overijssel, de middelgrote steden Apeldoorn, Deventer en Zutphen met de omliggende gemeenten Brummen, Epe, Heerde, Lochem en Voorst een aantrekkelijk buitengebied. Economisch is de regio divers, met sterke sectoren in de maakindustrie, logistiek, bouw, agrofood en duurzaamheid. De aanwezigheid van veel mkb-bedrijven, een cultuur van samenwerking en een toenemende focus op innovatie en energietransitie maken de regio veerkrachtig. Tegelijkertijd staat de regio voor uitdagingen zoals arbeidsmarktkrapte, vergrijzing en het behoud van voorzieningen in kleinere kernen. Juist die balans tussen economische kracht en leefbaarheid maakt de Regio Stedendriehoek onderscheidend.
Voor de uitvoering van de Regio Deals stelt het Rijk middelen beschikbaar uit de zogenoemde Regio Envelop. Ook de regio zelf draagt financieel bij, waarbij het uitgangspunt is dat de bijdrage vanuit de regio minimaal gelijk is aan die van het Rijk. Maar Regio Deals gaan verder dan alleen financiële investeringen. Ze vragen om een langdurige en intensieve inzet van alle betrokken partijen, het ontwikkelen van nieuwe samenwerkingsvormen, en het bieden van niet-financiële ondersteuning om de gestelde doelen te realiseren. Op die manier dragen Regio Deals bij aan brede welvaart: een gezonde economie, een vitale samenleving en een aantrekkelijk leefklimaat. 2020–2024
Voor de Regio Stedendriehoek betekende dit gerichte investeringen in mensen en bedrijven. Investeringen die zowel de economische aantrekkingskracht van de regio versterken als bijdragen aan het behoud van menselijk kapitaal en de brede, stabiele economische
7
2024
2020
2024
Leeftijdsopbouw 2020
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
1.3 Regio in cijfers
17.407.585
17.942942
20 - 34
16,2%
16,8%
453.714
35 - 49
18,2%
18,7%
50 - 64
22,1%
22,1%
65 - 80
16,5%
17,5%
Regio Stedendriehoek 445.724
2020
10.000
2024
8.000
ICT
2.195 2.830
Techniek
5.080 6.855 47.865 58.665
0
10.000
20.000
30.000
40.000
2020 2024
Energiegebruik 100% 80% 60%
93,8%
92,5%
90,6%
40% 20% 0%
6,2%
Fossiele energie
2020–2024 8
2020 2021 2022
Beschikbare cijfers gaan niet verder dan 2022 (bron: klimaatmonitor)
7,5%
9,4%
50.000
60.000
De rapportage is als volgt opgebouwd: • Hoofdstuk 2 beschrijft het doel en de opbouw van de Cleantech Regio Deal, inclusief de indeling in actielijnen, programma’s en projecten. • Hoofdstuk 3 gaat in op de bereikte resultaten, effecten en impact per actielijn en programma. Ook gaat dit hoofdstuk in op de doelen voor de komende 3-5 jaar en de verwachte langetermijn vooruitzichten. Tot slot geeft dit hoofdstuk een beeld van de bijdrage aan de Brede Welvaart.
• Hoofdstuk 4 bevat de belangrijkste inzichten ten aanzien van de geleerde lessen. • Hoofdstuk 5 beschrijft op welke manieren over de projecten is gecommuniceerd en welk effect daarmee is bereikt. • Hoofdstuk 6 beschrijft de governance. • Hoofdstuk 7 gaat kort in op de financiën.
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
1.4 Leeswijzer
2020–2024 9
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
2020–2024
10
Doel en opbouw van de Cleantech Regio Deal
02
Het doel van de Cleantech Regio Deal is het leggen van een structurele basis voor een langdurige aanpak om in de regio de brede welvaart te versterken en een groene, duurzame en inclusieve economische groei te realiseren, waarbij de investeringen als gevolg van de Regio Deal werken als een hefboom voor toekomstige samenwerkingen. In de Cleantech Regio Deal hebben we een onderscheid in 2 actielijnen. De actielijn Cleantech Werkt, die gericht is op de mensen die in onze regio wonen en werken en de actielijn Groene Groei, die zich richt op bedrijven, hun omgeving en de verhouding tussen beiden (Groene Groei). Deze twee actielijnen hebben beide 3 programma’s. Binnen Cleantech Werkt zijn dit Plek voor Techniek, Rijke Leerregio en Matching en mobiliteit. In de actielijn Groen Groei zijn dit Innovatieve Energiesystemen, Toekomstbestendige bedrijventerreinen en Circulaire bedrijven. Binnen die programma’s zijn in totaal 26 projecten uitgevoerd. Hieronder volgt een beknopt overzicht. Voor een uitgebreide beschrijving van de projecten verwijzen we naar de Voortgangsrapportage Cleantech Regio Deal 2020 - 2022.
2.2 Projecten “Kansen in Overijssel”
Ook had dit gevolgen voor de beoordeling van de cofinanciering door de provincie Overijssel. In hoofdstuk 7, Financiën, gaan we hier verder op in. De projecten in de opsomming in dit hoofdstuk gemarkeerd met een * behoren tot de Kansen in Overijssel projecten
2.3 Actielijn 1: Cleantech Werkt HOOFDDOEL: Meer technisch en digitaal vaardige mensen in de regio krijgen die flexibel in kunnen spelen op veranderingen in de arbeidsmarkt en (jonge) mensen binden aan de regio om zo de beroepsbevolking op peil te houden.
Programma’s en doelen Programma 1: Plek voor Techniek DOEL: Vergroten van de instroom richting tekortsectoren en in het bijzonder instroom richting ICT en techniek om de ambities van de andere actielijnen groene groei en transitiesprong te versnellen. PROJECTEN: • NewTechPark Apeldoorn • Technicampus Experience Center (TEC) Deventer • Techniekfabriek Zutphen • Platform Techniek Stedendriehoek (PTS3H) • Stadscampus De Kien in Deventer *
2020–2024
Ter voorbereiding van de aanvraag voor een Regio Deal in de tweede tranche zijn bij grote vertegenwoordiging van stakeholders uit de triple helix van de Regio Stedendriehoek projectvoorstellen opgehaald die konden bijdragen aan zowel de aanvraag als aan de realisatie van de Agenda Cleantech Regio 2019-2023, zoals de regio destijds nog werd genoemd. Veel van deze voorstellen voldeden echter onvoldoende aan de criteria voor opname in de Regio Deal, ze hebben wel de basis gevormd voor de projecten die in de Cleantech Regio Deal (derde tranche) zijn opgenomen. Voor de provincie Overijssel boden deze resultaten echter voldoende handvatten om als project op te nemen in hun eigen provinciale uitvoeringsprogramma’s en heeft middels de subsidie Kansen in Overijssel deze projecten van start laten gaan. Bij de start van de Cleantech Regio Deal is Overijssel, anders dan de provincie Gelderland, via haar inhoudelijke programma’s aangesloten en zijn deze projecten ingebracht in de Cleantech Regio Deal, met als titel ‘Kansen in Overijssel’.
De andere manier van financieren (eigen provinciale subsidie) en de eerdere start van deze projecten hebben uiteindelijk wel consequenties gehad voor de positie van deze projecten in de Cleantech Regio Deal. In de eerste plaats is de uitvoering van deze projecten niet begeleid vanuit de regio-organisatie, omdat ze bij de start van de uitvoering van de Regio Deal al volop in de uitvoering waren. Dat had tot gevolg dat de afspraken die met de andere Regio Deal-projecten zijn gemaakt over formats van voortgangs- en eindrapportages niet zijn gebruikt door deze projecten. Hierdoor zijn deze rapportages beknopter en gaan minder analyserend in op de resultaten en geleerde lessen. Dat heeft zijn weerslag in deze eindrapportage.
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
2.1 Doel
11
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
Tijdens de ontwikkeling van de 3 techniekhubs, heeft ook de Techniekbrouwerij Epe zich aangesloten bij het samenwerkingsverband.
Programma 2: Rijke Leerregio DOEL: Versterken van praktijkgerichte leeromgevingen om flexibiliteit en wendbaarheid van studenten, zij-instromers en medewerkers te vergroten, met specifieke inzet in op het ontwikkelen van hybride leeromgevingen voor digitale transformatie, energietransitie en de beroepspraktijk van de technische sector. PROJECTEN: • Kenniscentrum Digitale Transformatie • FieldLab Energietransitie
Programma’s en doelen Programma 1: Innovatieve Energiesystemen DOEL: Innovatieve (integrale, slimme en lokale) energiesystemen ontwikkelen en in gebruik nemen, en technische innovaties stimuleren en faciliteren. De bestaande duurzame initiatieven rondom elektrificatie, biogas, waterstof en (rest)warmte worden gesteund. PROJECTEN: • Biogashub Oxe * • Hydrogen Connect • GldH2 • Overslag H2 trucks/Tankvoorziening A1+ CTD * • Waterstof proeftuin / GROHW (Green Oxygen Hydrogen Waste heat) * • Aquathermie Deventer * • Open innovatielab voor DC Project • Eerbeek Loenen 2030 A Electrificatie/Restwarmte
Programma 3: Matching en Mobiliteit DOEL: Vergroten van de economische zelfstandigheid van de inwoners van de regio, met nadruk op de onderkant van de arbeidsmarkt zodat het percentage mensen met een uitkering zich in de richting van het provinciale gemiddelde ontwikkelt. PROJECTEN: • Pilot Wijkgericht werken aan talentontwikkeling • Scholingsfonds • Platform Stad als werkgever • Stageportal
2.4 Actielijn 2: Groene Groei
2020–2024 12
HOOFDDOEL: Bestaande bedrijvigheid in de regio verankeren, nieuwe bedrijvigheid naar de regio halen en de exportpositie versterken om zo een duurzaam en toekomstgericht arbeidsmarktperspectief voor de inwoners te creëren. Daarnaast de balans tussen industrie en leefomgeving verbeteren door structurele verlaging van de CO2-uitstoot, structurele verlaging van grondstofgebruik, structurele verlaging van fossiele brandstof.
Programma 2: Toekomstbestendige Bedrijventerreinen DOEL: Verduurzamen, verbeteren organisatiegraad en moderniseren van 1.500 ha bedrijventerrein in de regio (10% van bedrijvigheid, 34% werkgelegenheid). PROJECTEN: • Eerbeek Loenen 2030 B | Logistiek • Toekomstbestendige Bedrijventerreinen
Programma 3: Circulaire Bedrijven Doel: Stimuleren van een regionale circulaire economie door het bevorderen van circulaire productie, grondstofhergebruik en ketensamenwerking. PROJECTEN: • Cirkelstad Deventer* • De Innovatie Coöperatie • Circulaire Fabrieken • Fieldlab Circulaire Innovaties in de Maakindustrie (CIM) • MKB Trade Office Stedendriehoek
Bereikte resultaten
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
03
Tussen 2020 en 2024 zijn binnen de Cleantech Regio Deal 26 projecten uitgevoerd onder twee actielijnen. Deze projecten droegen elk op hun eigen manier bij aan duurzame economische groei, innovatie en sociale inclusie in de Regio Stedendriehoek. In de bijlage (pagina 41) zijn links opgenomen naar de volledige rapportages van elk project. Hierna worden niet alleen de behaalde resultaten, effecten en impact beschreven, maar ook de bijdrage aan de Brede Welvaart. Ook wordt ingegaan op hoe de inspanningen kunnen worden voortgezet en versterkt, met daarbij een aantal kritische kanttekeningen.
2020–2024 13
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
3.1 Resultaten CLEANTECH WERKT De actielijn Cleantech Werkt richtte zich primair op het versterken van de technische en digitale vaardigheden van mensen in de regio, met als doel hun economische zelfstandigheid te vergroten en in te spelen op tekorten op de arbeidsmarkt. De aanleiding hiervoor lag in structurele tekorten in technische sectoren en de noodzaak om meer mensen toe te leiden naar kansrijke beroepen. De mismatch tussen onderwijs en arbeidsmarkt werd versterkt door vergrijzing, technologische ontwikkelingen en een relatief lage instroom in technische opleidingen.
Concrete resultaten Er zijn binnen deze actielijn 11 projecten uitgevoerd in de periode van deze Regio Deal. Samen bereikten deze projecten duizenden jongeren, werkzoekenden, werknemers en werkgevers in de regio. Er zijn vier centrale routes ontwikkeld: techniekpromotie voor jeugd, hybride leeromgevingen, activering en scholing van volwassenen, en praktijkgericht innoveren in samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven.
2020–2024 14
Een van de belangrijkste projecten was NewTechPark in Apeldoorn. Dit centrum fungeert als fysieke leeren innovatieomgeving voor kinderen, jongeren, zijinstromers, studenten, vakmensen en bedrijven, om hen te enthousiasmeren en interesseren voor techniek. Hier komen praktijkgericht onderwijs en innovatie samen. Dankzij de centrale ligging op het Zwitsalterrein en de sterke betrokkenheid van bedrijven is het uitgegroeid tot een regionaal voorbeeldproject. Kinderen maken kennis met techniek via Technodiscovery, terwijl MBO- en HBOstudenten praktijkopdrachten uitvoeren in living labs. Werkzoekenden volgen om- en bijscholingstrajecten via Tech1.000 en het Transitiehuis Gelderland. Er zijn ruim 100 programma’s gerealiseerd. Datzelfde geldt voor het Technicampus Experience Centrum in Deventer en de Techniek Fabriek in Zutphen, die beide na een moeizame start tot inspirerende resultaten zijn gekomen voor alle niveaus van onderwijs. Variërend van een ‘proeverij’ voor basisschoolleerlingen, leskisten voor scholen zonder technische faciliteiten en zelfs een volledige werkplek voor praktijkgericht MBO-onderwijs. Ook voor professionals en zij-instromers bieden deze techniekhubs mogelijkheden om hun kennis over moderne technieken, waaronder domotica en waterstoftechnologie verder te ontwikkelen. Tot slot hebben deze projecten gezorgd voor een betere samenwerking tussen onderwijs en
sociale werkvoorzieningen. Daarmee vervullen ze een belangrijke rol in het behouden en versterken van technisch onderwijs en bedrijvigheid in de Regio Stedendriehoek. Het Ontwikkelfonds is een andere belangrijke interventie geweest. Via dit fonds zijn 520 scholingsvouchers uitgegeven aan inwoners van de regio. Daarvan werd 70% ingezet door werkenden of werkzoekenden met een afstand tot de arbeidsmarkt. 149 vouchers werden gebruikt voor technische opleidingen. De opleidingen varieerden van installatietechniek tot digitalisering en procestechnologie. Het succes werd mede bepaald door samenwerking tussen Leerwerkloketten, gemeenten, werkgeversservicepunten en opleiders: deelnemers vonden sneller passend werk, terwijl werkgevers invulling konden geven aan hun personeelsbehoefte. Daarnaast werd met projecten als de Werkmakers en Vliegwiel Waterkwartier, onderdeel van de pilot Wijkgericht werken aan talentontwikkeling, gewerkt aan activering van mensen in kwetsbare posities. In het Waterkwartier werden 349 oriëntatiegesprekken gevoerd, en 72 deelnemers werden begeleid naar meedoen. Hierbij speelden ontmoeting, vertrouwen en maatwerk een grote rol.
Naast deze drie hoofdpijlers was er een sterk netwerk van partners actief in de uitrol van thematische programma’s: van technasiumontwikkeling en doorlopende leerlijnen in het PO-VO-MBO, tot coachingstrajecten voor vakmensen en docenten binnen bedrijven. Het onderwijsveld werd intensief betrokken bij de inhoudelijke opzet van de leeromgevingen, onder andere via het Regionaal Platform Arbeidsmarktbeleid (RPA) en Sterk Techniekonderwijs (STO). Deze concrete resultaten vormen samen een regionale infrastructuur waarin leren, werken en innoveren hand in hand gaan, met een sterke focus op inclusiviteit, toekomstbestendigheid en sectorale samenwerking.
Effecten Samen leidden de projecten binnen de actielijn Cleantech Werkt tot meetbare verbeteringen op zowel individueel, organisatorisch als regionaal niveau. Zo werd bij het NewTechPark een forse toename gemeten in het aantal basisschoolleerlingen dat in aanraking kwam met techniek. Zo namen in 2020 1.000 basisschoolleerlingen deel aan de Technodiscovery; in 2022 waren dat er 3.500. Onder MBO- en HBO-studenten leidde
De pilot wijkgericht werken aan talentontwikkeling in Zutphen laat zien hoe een persoonlijke en mensgerichte aanpak tot wezenlijke verandering kan leiden. In het Waterkwartier zijn 72 bewoners begeleid naar meedoen - via vrijwilligerswerk, werkervaring of uitstroom naar betaald werk. Het geheim? Een aanpak gebaseerd op nabijheid, vertrouwen en doen. “We luisteren, vragen door en doen voorstellen. Uitgangspunt is: doen werkt.” Vanuit deze filosofie zijn laagdrempelige ontmoetingen georganiseerd, zoals werkcafés en buurtwerkplaatsen. “Het eerste contact met inwoners is vrijblijvend... Vertrouwen ontstaat door échte aandacht en door onszelf kwetsbaar op te stellen.“ Dat bleek doorslaggevend, met name voor mensen met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt. In de buurtwerkplaatsen, zoals de ICT-werkplaats en naaiatelier De Gouden Draad, konden deelnemers praktische vaardigheden opdoen en ontdekken waar hun talenten liggen. “Veel van hen hadden niet gedacht aan werken in de ICT voordat ze gingen meedoen.” Voor statushouders bood de aanpak een veilige leeromgeving: “Aandacht, vertrouwen en leren door te doen past uitstekend bij deze groep.”
de hybride leeromgeving tot hogere tevredenheid en betere aansluiting op de praktijk, met name in de sectoren werktuigbouwkunde, elektrotechniek en installatietechniek.
De pilot had niet alleen economische impact. “Zelf geld verdienen brengt vertrouwen en trots.” Deelnemers ervoeren hoe meedoen leidt tot eigenaarschap over hun toekomst. “Werkmakers kiezen voor de lange adem... daardoor ontstaat ruimte om keuzes te maken die tot blijvende resultaten leiden.” De wijkgerichte aanpak is succesvol gebleken in het versterken van veerkracht, verbinding en perspectief in een kwetsbare wijk. “Op termijn wil Werkmakers samen met partners toewerken naar een infrastructuur van verschillende buurtwerkplaatsen verspreid over de wijk.” Een waardevolle investering in mensen én gemeenschap.
aandacht en het benutten van bestaande wijknetwerken. Dit was cruciaal voor het succes van dit project. Ook op beleidsmatig en bestuurlijk niveau ontstonden effecten. Zo ontwikkelde de gemeente Zutphen nieuwe inzichten over de effectiviteit van wijkgericht werken en co-creatie met bewoners en bedrijven. Bij de gemeente Deventer heeft het succes van de Technicampus Experience ertoe dat dit initiatief is ingebed in bredere gemeentelijke beleidsambities voor onderwijs en arbeidsmarkt. Opleidingsinstituten pasten hun curriculum aan op basis van inzichten uit de labs en werkplaatsen, waardoor onderwijs meer praktijkgericht en flexibel werd: ROC Aventus voegde bijvoorbeeld een lesprogramma over laadpalen en gelijkstroom toe en Saxion ontleende hieraan praktijkopdrachten, tools, en een MOOC (Massive Open Online Course)
2020–2024
De wijkgerichte projecten (Werkmakers, Vliegwiel Waterkwartier) van de pilot Wijkgericht werken aan talentontwikkeling, versterkten de sociale cohesie en vergrootten het bereik van activeringstrajecten. In Zutphen werd 80% van de deelnemers in ‘stroom 1’ van de Participatiewet (mensen met een beperkte afstand tot de arbeidsmarkt) bereikt via deze informele benadering. Mensen die jaren niet in beeld waren bij de gemeente, kwamen via werkcafés, buurtwerkplaatsen (zoals een ICT-werkplaats en het atelier ‘De Gouden Draad’) en energieprojecten weer in beweging. De drempel tot deelname werd verlaagd door nabijheid, persoonlijke
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
Van Vertrouwen naar Vooruitgang: Hoe Zutphen Bewoners in Beweging bracht
15
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
Samengevat zien we de volgende effecten: • Verbeterde aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt. • Toename van technische en digitale vaardigheden bij jongeren en volwassenen. • Een bredere instroom in tekortsectoren (zoals techniek en ICT). • Toename van economische zelfstandigheid bij inwoners en met name bij van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. • Grotere arbeidsmarktflexibiliteit door leven lang ontwikkelen. • Nieuwe rollen voor bedrijven in het onderwijsveld, als co-creators van leeromgevingen.
voor techniekpromotie, onderwijsvernieuwing en arbeidsmarkttoeleiding. De opgebouwde kennis, instrumenten en werkwijzen zijn gedeeld in landelijke netwerken, waardoor ook andere regio’s konden profiteren van de aanpak.
Werkgevers gaven aan dat afgestudeerden beter voorbereid waren op de praktijk. Jongeren ervaarden techniek als aantrekkelijker en tastbaarder. Werkzoekenden gaven aan dat ze dankzij de vouchers en persoonlijke begeleiding meer zelfvertrouwen en perspectief ontwikkelden. De betrokkenheid van bewoners en bedrijven leidde tot betere afstemming tussen opleidingsaanbod en arbeidsmarktbehoeften.
Doelen voor de komende 3-5 jaar
Impact De impact van deze actielijn is merkbaar op meerdere niveaus. Op individueel niveau zorgde deelname aan de programma’s voor duurzame perspectiefverbetering. Jongeren kozen bewuster voor technische richtingen, mede door de ervaringsgerichte kennismaking op jonge leeftijd. Werkenden en werkzoekenden kregen via bij- en omscholing de kans om zich te ontwikkelen naar kansrijke beroepen, wat leidde tot een hogere mate van economische zelfstandigheid. Voor bewoners in kwetsbare wijken betekende de aanpak vooral erkenning, vertrouwen en hernieuwde regie over hun toekomst. Op organisatieniveau ontstonden nieuwe vormen van samenwerking tussen scholen, bedrijven en overheden. De techniekhubs fungeerden hierin als een systeemvernieuwer: het maakte co-creatie (door onderwijsinstellingen en het bedrijfsleven) van onderwijs mogelijk, leidde tot gezamenlijke investeringen in infrastructuur en bracht het bedrijfsleven actiever in stelling als leeromgeving. Voor werkgevers betekende dit een duurzamere instroom van talent en de mogelijkheid om sneller te innoveren in hun bedrijfsvoering. 2020–2024 16
Op regionaal niveau leidde Cleantech Werkt tot versterkte netwerken, verbeterde afstemming van beleid en duurzame programmering. De betrokkenheid van partners in governance-structuren (zoals RPA en STO) resulteerde in gezamenlijke agenda’s
Cleantech Werkt zorgde daarmee niet alleen voor individuele ontwikkeling, maar ook voor systeemimpact: een cultuuromslag in hoe we in de regio samenwerken aan talentontwikkeling en inclusieve groei. Voor individuen betekende deelname vaak een kantelpunt in hun loopbaan. Zij-instromers vonden werk, jongeren kozen voor techniek, en bewoners in kwetsbare wijken voelden zich gezien en ondersteund.
Voor de komende 3-5 jaar zijn de doelen gericht op verdere opschaling: alle PO-leerlingen in aanraking laten komen met techniek, bij voorkeur via de ontwikkeling van hybride leeromgevingen in alle gemeenten van de regio. De techniekhubs willen minimaal 200 bedrijven en onderwijsinstellingen structureel aan zich verbinden. Ook is er de ambitie om Smart Industry en energietransitie in het onderwijsaanbod te versterken en duurzame leer-werktrajecten voor zij-instromers en vakmensen te ontwikkelen.
De Cleantech Regio Deal gaf een krachtige impuls aan techniekpromotie en talentontwikkeling. Drie initiatieven springen eruit: NewTechPark Apeldoorn, het Technicampus Experience Center (TEC) in Deventer en de Techniekfabriek Zutphen. In Apeldoorn groeide NewTechPark uit tot een bruisend centrum waar leren, ontdekken en innoveren samenkomen. Jongeren en volwassenen werken hier zij aan zij met bedrijven aan hun toekomst. Zoals zij zelf zeggen: “NewTechPark inspireert en faciliteert mensen, bedrijven en onderwijsinstellingen om te kiezen zich een leven lang te ontwikkelen in de techniek.” De trots op het gezamenlijke resultaat klinkt door in: “Hier doen we het voor! Hier zijn we ook wel heel erg trots op wat de partners in en rondom NewTechPark gerealiseerd hebben.” In Deventer laat het TEC zien hoe vroegtijdige kennismaking met techniek het verschil kan maken. “Kinderen tussen 9 en 14 jaar zijn nieuwsgierig en in volle ontwikkeling. Juist deze groep niet actief in aanraking laten komen met techniek is een gemiste kans.” Dankzij de Regio Deal kon hier een uitdagende leeromgeving worden gerealiseerd: “Dankzij de Cleantech Regio en de toekenning van de RegioDeal-subsidie heeft de Technicampus het voortouw kunnen nemen...”
GROENE GROEI De actielijn Groene Groei richtte zich op circulaire economie, energietransitie en duurzame verdienmodellen. De aanleiding voor deze actielijn lag in urgente maatschappelijke en economische opgaven: het tegengaan van klimaatverandering, het verbeteren van de bodemkwaliteit, het terugdringen van CO2- en stikstofemissies en het toekomstbestendig maken van de regionale economie.
Concrete resultaten
Deze projecten bewijzen dat investeren in techniek loont - lokaal, duurzaam en samen.
rol in co-creatie, innovatie en realisatie. Daarnaast hebben honderden bedrijven op indirecte wijze geprofiteerd van kennisdeling, infrastructuurverbeteringen en netwerkontwikkeling. Deze brede betrokkenheid laat zien dat de Regio Deal erin is geslaagd om het regionale ondernemerschap duurzaam te verbinden aan de transities van de toekomst. Zo werd in het Fieldlab Circulaire Innovaties in de Maakindustrie (CIM) door bedrijven samen met Saxion en Aventus gewerkt aan thema’s als reststroomverwaarding, biobased materialen en circulair productontwerp. Studenten en mkb-bedrijven voerden in 18 cases pilots uit waarin kennis direct toepasbaar werd gemaakt. In het Business Model Lab zijn tientallen circulaire businessmodellen ontwikkeld en gedeeld via open access. De kennis is ontsloten via interactieve tools, online cursussen en bijeenkomsten.
2020–2024
De projecten binnen deze actielijn varieerden van technologische innovatie tot sociale en organisatorische vernieuwing. In de projecten binnen de Regio Deal Cleantech Regio 2020-2024 zijn vele bedrijven uit uiteenlopende sectoren direct betrokken geweest. Van maakindustrie tot agrofood en van energietechnologie tot circulaire ketens: het bedrijfsleven speelde een actieve
Zutphen ging de uitdaging aan om techniekonderwijs te behouden. “Opvallend voor Zutphen was dat alle techniek verdween… Binnen de gemeente en de werkgeversverenigingen werd het plan gesmeed om de oude Reesinkhal om te bouwen...”. Met één doel: “Hoe gaan we de jeugd enthousiast maken voor techniek, boeien - binden - behouden?”
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
Techniek dichtbij: sterke impulsen uit Apeldoorn, Deventer en Zutphen
17
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
Het project Circulaire Fabrieken ondersteunde 30 mkb-bedrijven uit de regio actief met quick scans, vouchers en kennissessies, gericht op drie sectoren: bouw/installatie, metaal & machinebouw en papier & verpakkingen. In totaal werden 11 kennissessies georganiseerd, met circa 300 deelnemers. De quick scans resulteerden in concrete vervolgstappen bij ruim 20 bedrijven, variërend van materiaalreductie en herontwerp tot ketensamenwerkingen en er werden circulaire strategieën toegepast, zoals hergebruik, ontwerpaanpassing en ketensamenwerking. De Innovatie Coöperatie richtte zich op agrariërs en foodbedrijven en begeleidde 266 ondernemers met inzet van innovatiemakelaars. Daarbij werden 14 innovatieprojecten gerealiseerd, vaak met ondersteuning van provinciale of landelijke regelingen. Voorbeelden zijn het grasraffinage-project Grassa (waarbij eiwitten uit gras worden gewonnen) en Enkeerd 2.0, gericht op bodemverbetering via klaver- en kruidenmengsels. De projecten combineerden praktijkkennis, wetenschappelijk onderzoek (bijv. via De Marke en Louis Bolk Instituut) en opschaling via gebiedscoöperaties zoals de Zuidelijke IJsselvallei. Ook op bedrijventerreinen zijn stappen gezet. In het project Toekomstbestendige Bedrijventerreinen zijn met ondernemers en gemeenten plannen uitgewerkt voor energiehubs, duurzame mobiliteit, circulair bouwen en klimaatadaptatie.
Bedrijventerreinen in onder andere Eerbeek, Brummen, Deventer en Zutphen zijn hierdoor voorbereid op toekomstige regelgeving en verduurzamingsverplichtingen. Er is veel aandacht besteedt aan het vergroten van de organisatiegraad op deze bedrijventerreinen als belangrijke voorwaarde om te komen tot collectieve en effectieve aanpak van uitdagingen. De, in de regiodealperiode, ontstane netcongestieproblematiek is hiervan een goed voorbeeld en de ontstane noodzaak om gezamenlijk te werken aan oplossingen versterkt het belang van een sterke organisatiegraad. Onderzoek naar het sluiten van circulaire grondstoffenstromen geeft ditzelfde belang ook duidelijk weer. Een hoge organisatiegraad geeft andere stakeholders de mogelijkheid effectief samen te werken met de ondernemers op een bedrijventerrein.
2020–2024 18
De variatie in projecten en interventies, binnen de actielijn groene groei, zorgde voor brede impact in zowel de industriële, agrarische als dienstensectoren. Hierdoor konden verschillende typen bedrijven aansluiten en werd samenwerking tussen sectoren gestimuleerd. Binnen deze projecten werkten studenten, onderzoekers en bedrijven samen aan concrete innovaties zoals bijvoorbeeld bij recycling van textiel,
reststroomverwaarding en modulair ontwerp. In totaal zijn 18 praktijkprojecten uitgevoerd. De resultaten zijn breed gedeeld via het Saxion Business Model Lab en MOOCs. Studenten deden praktijkervaring op met reële bedrijfsvraagstukken. In de projecten van het separate programma “Kansen voor Overijssel” is een flinke bijdrage geleverd aan de doelstellingen van de actielijn Groene Groei. Met name om te komen tot innovatieve en lokale energieoplossing in het kader van de energietransitie, zijn flinke stappen gezet. Er is een biogasproject gerealiseerd waarbij 5 boeren biogas produceren uit mest (monomestvergisting). Dit biogas wordt via een eigen leiding getransporteerd en geleverd aan een bedrijf uit de omgeving dat hiermee aardgasgebruik reduceert. Ook is er gewerkt aan een ontwerp voor een warmtenet in één van de oudere wijken in Deventer waarbij energie uit riool of IJssel als bron kan dienen en is er een waterstofketen opgezet van productie tot gebruik en kan er op 1 van de bedrijventerreinen in Deventer waterstof getankt worden voor vrachtauto’s. Cirkelstad Deventer heeft gebouwd aan een community of practice (15 bedrijven) om afval en uitval in de gebouwde omgeving tegen te gaan.
Effecten De effecten van de actielijn Groene Groei zijn zichtbaar op meerdere niveaus: bij individuele ondernemers en studenten, binnen organisaties en op regionaal systeemniveau. Bijvoorbeeld: De ondersteuning van bedrijven met quick scans en vouchers leidde tot daadwerkelijke implementatie van circulaire principes, bijvoorbeeld door het herontwerpen van producten met modulaire opbouw, het verminderen van materiaalgebruik of het benutten van reststromen. Alsook de inzet op het ontwerpen van slimme decentrale energieoplossing en de hiervoor noodzakelijke geografische samenwerkingen. Zowel tussen ondernemers onderling als met andere stakeholders als netbeheerder, waterschappen, parkmanagement en gemeente. Deze samenwerking vormt eveneens een basis voor het gezamenlijk oplossen van andere uitdagingen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan klimaatadaptieve maatregelen op bedrijventerreinen. In de agrofoodsector werd het bewustzijn rond natuurinclusieve landbouw en kringloopdenken sterk vergroot. Van de 266 ondernemers die deelnamen aan de Innovatiecoöperatie, gaf een meerderheid aan dat zij zonder deze ondersteuning geen of pas veel later waren gestart met verduurzamingsmaatregelen. In het onderwijs werden studenten in 18 praktijkprojecten van het Fieldlab CIM betrokken bij onderzoek en
De samenwerkingsverbanden tussen mkb-bedrijven, onderwijsinstellingen, brancheverenigingen en overheden werden versterkt. Deze kruisbestuiving tussen sectoren leidde tot innovaties die anders niet van de grond zouden zijn gekomen. In de samenwerking rond toekomstbestendige bedrijventerreinen ontstond bovendien nieuwe vormen van samenwerken, zoals deelnetwerken voor circulair ondernemen, innovatiehubs en projectcoördinatie. In deze projecten is het belang van samenwerken tussen ondernemers op een bedrijventerrein, andere stakeholders als waterschappen en netbeheerders, parkmanagement en lokale overheid, sterk aangetoond en wordt als voorwaardelijk voor succes omschreven. Bedrijven gaven aan dat ze door deelname nieuwe inzichten kregen in hun eigen processen en hun innovatieve vermogen hebben verbeterd. Als gevolg van de projecten ontstonden snellere doorlooptijden van circulaire innovaties, en regionale netwerkvorming die op hun beurt leidden tot vervolginvesteringen. Het gebruik
van praktische tools en toegang tot vouchers verlaagde de drempel tot actie. De samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven werd intensiever en duurzamer. Samengevat zijn de volgende effecten bereikt: • Snellere adoptie van circulaire technieken en processen. • Grotere weerbaarheid van het mkb door innovatie. • Brede toepassing van duurzame oplossingen in agrofoodsector. • Kennisontwikkeling en -verspreiding via open platformen. • Brede aandacht voor het belang van een goede organisatiegraad onder ondernemers
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
implementatie van circulaire innovaties. Hierdoor groeide hun betrokkenheid bij de materialentransitie en werd hun inzetbaarheid in duurzame sectoren vergroot. Veel studenten gaven aan dat zij door de projecten hun studieinhoud beter konden relateren aan maatschappelijke opgaven.
Impact De impact van de programmalijn Groene Groei is structureel en meervoudig. Op individueel niveau zorgde deelname aan de projecten voor nieuwe verdienmodellen, verhoogde organisatiegraad en samenwerkingsvormen, verhoogde weerbaarheid tegen schommelingen in grondstofprijzen, energiezekerheid en meer intrinsieke motivatie om duurzaam te ondernemen. Ondernemers meldden ook een grotere kans om in aanmerking te komen voor externe financiering, dankzij de professionalisering en onderbouwing die voortkwam uit deelname aan bijvoorbeeld Fieldlab CIM of Circulaire Fabrieken.
Grensverleggend ondernemen: Trade Office Stedendriehoek Dankzij De Trade Office stedendriehoek, later de MKBTrade Office genoemd hebben tientallen mkb-bedrijven hun eerste exportstappen gezet of nieuwe markten aangeboord. Of het nu ging om advies, internationale missies of contacten met buitenlandse inkopers: Het MKB-Trade Office was het loket waar ondernemers terechtkonden met hun internationale ambities.
De impact was concreet en voelbaar. In drie jaar tijd werden meer dan zestig bedrijven actief ondersteund en wisten twintig ondernemers nieuwe markten te betreden - van Duitsland tot het Verenigd Koninkrijk. Daarbij draait het niet alleen om cijfers, maar vooral om vertrouwen en verbinding. Door partnerschappen met buitenlandse handelsorganisaties en slimme marketing zette het MKBTrade Office de regio ook internationaal op de kaart als aantrekkelijke zakenregio.
2020–2024
Zo groeit de Stedendriehoek uit tot een broedplaats voor grensverleggend ondernemerschap. Een regio waar het mkb durft te dromen én te doen, met het buitenland als kans in plaats van uitdaging. Met het Trade Office als aanjager is de eerste stap gezet richting een stevigere economische toekomst - lokaal verankerd, wereldwijd verbonden.
19
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
Voor studenten betekende deelname aan praktijkprojecten een verrijking van hun opleiding en betere voorbereiding op de arbeidsmarkt. De samenwerking tussen bedrijven en onderwijs werd hierdoor concreter en effectiever. Studenten gingen aan de slag met actuele uitdagingen en leerden interdisciplinair werken. Dit vergrootte de aantrekkelijkheid van technische en bedrijfskundige opleidingen met een duurzame focus binnen, met name de onderwerpen energietransitie en circulaire economie. Op organisatieniveau leidde Groene Groei tot nieuwe werkwijzen en strategische keuzes binnen bedrijven. Bedrijven begonnen gezamenlijk energieoplossingen te bedenken (Smart Energy Hubs) en circulaire ontwerpprincipes te integreren in hun kernprocessen. De opgedane kennis is vaak verankerd in nieuwe functies (zoals duurzaamheidscoördinatoren), aangepaste inkoopprocedures of integratie in de bedrijfsstrategie. Onderwijsinstellingen pasten curricula aan op basis van ervaring uit de praktijk, onder meer in de sectoren techniek, bedrijfskunde en agrofood. Regionaal zorgde de actielijn voor versnelling in de transitie naar een circulaire economie. Via het netwerk van partners is kennis gedeeld in werkconferenties, op online platforms en via tools als de Quickscan Circulair Organiseren en het Business Model Canvas.
Deze instrumenten zijn inmiddels op grotere schaal in gebruik, ook in andere regio’s in Nederland en zelfs in het buitenland. Samengevat: • Grotere weerbaarheid van het mkb door innovatie. • Slimme decentrale energieoplossingen • Brede toepassing van duurzame oplossingen in agrofoodsector. • Kennisontwikkeling en -verspreiding via open platformen. • Snellere adoptie van circulaire technieken en processen.
Doelen komende 3-5 jaar
2020–2024 20
Voor de komende 3–5 jaar zijn concrete doelen geformuleerd: uitbreiding van circulaire innovatietrajecten en naar nieuwe sectoren zoals zorg en logistiek, voortzetting en versterking van agro-innovatie, en het realiseren van Smart Energy Hubs op bedrijventerreinen. Ook wordt gewerkt aan regionale verankering van het energie- en grondstoffensysteem met inzet op digitalisering en slimme infrastructuren. Tot slot is de ambitie uitgesproken om kennisontwikkeling over een circulaire samenleving structureel in te bedden in alle onderwijsniveaus.
CONCLUSIE De Cleantech Regio Deal heeft via beide actielijnen gewerkt aan structurele versterking van de regionale economie en het versterken van onze brede welvaart, met inzet op inclusiviteit, duurzaamheid en innovatie. De actielijn Cleantech Werkt heeft gezorgd voor een solide infrastructuur voor human capital ontwikkeling in relatie tot techniek en duurzaamheid. Groene Groei heeft op zijn beurt bedrijven geholpen te verduurzamen en hun concurrentiepositie te versterken, met concrete innovaties en nieuwe verdienmodellen als resultaat. De resultaten zijn robuust, de effecten breed gedragen en de impact zichtbaar binnen en buiten de regio. Beide lijnen zijn nog niet ‘af’, maar hebben een stevige impuls gegeven aan structurele groei, kennisdeling en samenwerking. Daarmee is een stevige basis gelegd voor een veerkrachtige toekomst. De komende jaren bieden kansen om deze fundamenten verder te benutten, met focus op borging, schaalvergroting en inhoudelijke verdieping. Al met al kunnen we concluderen dat De Cleantech Regio Deal veel meer heeft opgeleverd dan de som der delen. De impact is breed, diep en duurzaam. De regionale economie is innovatiever, de arbeidsmarkt inclusiever, de energievoorziening veerkrachtiger en het onderwijs beter verbonden met de praktijk.
3.2 Langetermijnvooruitzichten Het doel van de Cleantech Regio Deal om een structurele basis te leggen voor een langdurige aanpak om in de regio de brede welvaart te versterken en een groene, duurzame en inclusieve economische groei te realiseren. Hiervoor werd beschreven dat zowel binnen Cleantech Werkt als binnen Groene Groei belangrijke fundamenten zijn gelegd voor deze doelen. Om de duurzaamheid van deze inspanningen te waarborgen en het momentum vast te houden, is het essentieel te begrijpen hoe de huidige resultaten zich kunnen ontwikkelen tot structurele impact op de lange termijn. In dit deel werken we daarom de langetermijneffecten verder uit, inclusief onderliggende mechanismen, waarschijnlijke trends, risico’s en voorbeelden uit de praktijk.
1. Cultuuromslag in het beroepsonderwijs Een van de krachtigste langetermijneffecten van Cleantech Werkt is de fundamentele verandering in hoe beroepsonderwijs zich verhoudt tot de praktijk. In plaats van lineaire opleidingsroutes (school → stage → werk), is een adaptief ecosysteem ontstaan waarin leren, werken en innoveren parallel plaatsvinden.
Achterliggend mechanisme: De sleutel ligt in de hybride leeromgevingen - zoals die in de techniekhubs - waarin studenten niet alleen vaardigheden leren, maar direct bijdragen aan innovatie bij bedrijven. Dit verhoogt zowel hun leeropbrengst als de innovatieve capaciteit van het bedrijfsleven.
Voorbeeld: Een groep MBO-studenten werkte in het DCLab samen met een regionale fabrikant aan het optimaliseren van een duurzaam distributiecentrum. De studenten analyseerden energiestromen en deden aanbevelingen voor LED-verlichting en warmteterugwinning. De fabrikant heeft deze adviezen doorgevoerd én de studenten stageplaatsen aangeboden. In dit soort trajecten ontstaat een vliegwieleffect: studenten leren beter, bedrijven innoveren sneller, en de regio ontwikkelt zich als leerregio.
Versterkend effect op termijn: • Toegenomen instroom in technische opleidingen. • Grotere betrokkenheid van bedrijven bij het onderwijsontwerp. • Hogere arbeidstevredenheid onder jongeren die zich gehoord voelen.
2. Verschuiving van beleidslogica bij gemeenten De wijkgerichte aanpakken (zoals Werkmakers in Zutphen en Vliegwiel in Nijmegen) hebben op gemeentelijk niveau geleid tot nieuwe inzichten in hoe mensen in een kwetsbare positie kunnen worden bereikt en begeleid.
Achterliggend mechanisme:
In Zutphen leidde het organiseren van ‘werkcafés’ in een buurthuis tot ruim 300 gesprekken met bewoners. 72 mensen werden langdurig begeleid naar werk, onderwijs of vrijwilligerswerk. Voorheen kostte het de gemeente vele maanden om een handvol mensen te bereiken met formele middelen. Nu gebeurt het in weken, op informele plekken, en met hogere tevredenheid bij de deelnemers.
Langetermijneffect: • Gemeentelijke diensten verschuiven van uitvoerder naar verbinder. • Vertrouwensrelaties in buurten zijn blijvend waardevol voor toekomstige transities (denk aan energietransitie of gezondheid). • Bewoners gaan vaker participeren in beleidsvorming (co-creatie).
3. Transitie naar een lerende arbeidsmarkt Een ander belangrijk langetermijneffect is de versterking van het idee van een leven lang ontwikkelen als noodzakelijke voorwaarde voor een toekomstbestendige arbeidsmarkt.
Achterliggend mechanisme: Via het Ontwikkelfonds kregen werkenden, werk zoekenden en zzp’ers concrete ondersteuning in de vorm van vouchers voor scholing. Het succes zat niet alleen in de financiering, maar in de combinatie met persoonlijke begeleiding, regionale afstemming en betrokken werkgevers.
Voorbeeld: Een zij-instromer uit de zorg kon via de voucherregeling een opleiding installatietechniek volgen. Na drie maanden praktijkleren bij een installatiebedrijf stroomde hij in vaste dienst. Zonder de regeling én de intensieve begeleiding via het Leerwerkloket was dit traject niet gestart. Dit soort voorbeelden bevestigt het belang van een geïntegreerde aanpak van scholing, begeleiding en baangarantie.
Langetermijneffect: • Snellere sectorale mobiliteit bij economische veranderingen. • Minder uitval en burn-outs door betere oriëntatie en loopbaanplanning. • Bedrijven nemen actiever deel in de professionalisering van hun personeel.
2020–2024
Waar eerder werd gestuurd op aantallen en uitstroom, ligt de nadruk nu op vertrouwen, nabijheid en maatwerk. Door samenwerking met buurtorganisaties, sociale ondernemers en bewoners, is het gelukt om mensen in beweging te krijgen die jarenlang niet in beeld waren.
Voorbeeld:
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
CLEANTECH WERKT
21
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
2020–2024
22
Voorbeeld:
• Zonder structurele financiering voor vouchers, leerwerkplekken en coördinatie dreigt versnippering. • De afhankelijkheid van enkele sterke trekkers (zoals de techniekhubs) maakt het systeem kwetsbaar voor personele of politieke veranderingen.
Het project ‘Grassa’ leidde tot een nieuwe toepassing waarbij gras wordt verwerkt tot hoogwaardige eiwitten voor humane voeding en reststromen worden benut voor veevoer. Door koppeling met loonwerkers, financiers en onderzoekers kon binnen anderhalf jaar een functionerende keten ontstaan met een realistisch verdienmodel.
GROENE GROEI 1. Circulaire innovatie als bedrijfsstrategie
Langetermijneffect:
Bedrijven die binnen de actielijn Groene Groei meededen aan projecten als het Fieldlab CIM of de Circulaire Fabrieken, zijn in veel gevallen overgestapt van ‘projectmatig verduurzamen’ naar ‘duurzaamheid als kernstrategie’.
• Regionale kringlopen worden gesloten met economische meerwaarde. • Boeren ontwikkelen nieuwe verdienmodellen en versterken hun positie in de keten. • De agrofoodsector positioneert zich als innovatieve partner in duurzaamheid.
Achterliggend mechanisme: Dankzij de combinatie van praktische ondersteuning (zoals quick scans), netwerkvorming en kennisdeling, kregen bedrijven het vertrouwen en de kennis om duurzame keuzes structureel te verankeren in hun bedrijfsvoering.
3. Kennisregio met (inter)nationale uitstraling De Cleantech Regio ontwikkelt zich steeds duidelijker tot een broedplaats en exporteur van kennis over circulaire economie en energietransitie. Dit gebeurt via open platforms, internationale samenwerking en demonstratieprojecten.
Voorbeeld:
Achterliggend mechanisme:
Een metaalverwerkend bedrijf in Brummen paste zijn productieproces aan door modulaire ontwerpen toe te passen en restmateriaal intern te hergebruiken. Dit leidde tot 18% reductie in grondstoffengebruik en een kortere levertijd. Na de pilot werd de aanpak geïntegreerd in het inkoop- en productiesysteem en gepresenteerd op landelijke innovatiedagen.
Door kennis uit projecten als het Fieldlab CIM permanent en open source beschikbaar te stellen (bijvoorbeeld via businessmodellab.nl en MOOCs), wordt niet alleen verspreiding gefaciliteerd, maar ook opschaling.
Langetermijneffect: • Grotere innovatiekracht van mkb-bedrijven. • Minder afhankelijkheid van schaarse grondstoffen. • Groei in concurrentievermogen op circulaire markten.
2. Landbouw als motor voor kringloopinnovatie Binnen de agrofood-sector zorgde de Innovatie Coöperatie voor versnelde adoptie van circulaire landbouwpraktijken, mede door de inzet van innovatie makelaars.
Makelaars fungeerden als vertalers tussen boeren, kennisinstellingen en financiers. Zij zorgden ervoor dat vernieuwende ideeën - zoals het ‘groener’ werken door Lochemse loonbewerkers en boeren - niet bleven hangen in de theorie, maar snel konden worden getest én opgeschaald.
Voorbeeld: De MOOC “Organising for Sustainability”, ontwikkeld vanuit Saxion, is inmiddels meer dan 2.000 keer gevolgd - ook buiten Nederland. Tools als de Quickscan Circulaire Businessmodellen zijn opgenomen in lesprogramma’s van hogescholen en toegepast in andere regio’s, zoals Twente en Zuid-Holland.
Langetermijneffect: • De regio wordt aantrekkelijker voor (internationale) kenniswerkers, investeerders en studenten. • Nieuwe allianties ontstaan rondom thema’s als circulaire logistiek, biobased bouwen en waterstof. • Lokale successen worden voorbeelden in Europese programma’s (zoals Interreg).
2020–2024
Achterliggend mechanisme:
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
Risico’s:
23
Eindrapportage Cleantech Regio Deal
Risico’s:
Langetermijneffecten:
• Zonder blijvende regie bestaat het gevaar dat versnippering optreedt tussen sectoren, programma’s en gemeenten. • Sectoren als zorg, logistiek en retail zijn nog onderbelicht in de circulaire transitie; hier ligt risico op een ‘vergeten flank’ van de economie.