(073) Eindrapport Bestuurlijke Toekomst Brummen

Bij het samengaan van twee of meer gemeenten is de lokale identiteit heel erg belangrijk. Enerzijds hebben inwoners weinig gevoel bij wat de ambtelijke organisatie precies doet en anderzijds zijn ze vaak toch heel erg betrokken. Festiviteiten die al jaren worden georganiseerd mogen vooral niet veranderen. Een fusietraject kent vaak een lange aanloop. De betrokkenheid en het meenemen van inwoners is daarbij heel erg belangrijk. Er is een bepaalde hulpvraag of een bepaalde behoefte en na heel veel stappen leidt dat soms tot een fusie. Voor inwoners zijn vooral de dienstverlening, de lokale belastingen en lokaal beleid rondom bijvoorbeeld subsidieverordeningen relevant. Ook zie je dat verschillende gemeenten soms nét een andere cultuur hebben en andere gewoontes. Door daar zorgvuldig en respectvol mee om te gaan neem je de zorgen van inwoners serieus. Een van de achterliggende doelstellingen van een fusie is uiteindelijk ook om slimmer en efficiënter met geld om te gaan. Door beter samen te werken en ook voorzieningen in gezamenlijkheid te faciliteren kunnen er kosten worden bespaard. De nieuwe gemeente Noordwijk is inmiddels een serieuze bestuurlijke speler in de regio hier.

Haarlemmermeer (scenario 4b: vormen van een nieuwe gemeente door herindeling met meerdere gemeenten) Qua dienstverlening zijn de lijnen wat minder kort geworden en tegelijkertijd is de kwaliteit van gemeentelijke stukken flink verbeterd. Ook heeft er een grote professionaliseringsslag plaatsgevonden. De wat minder korte lijnen komen ook terug in de zichtbaarheid van het bestuur. De ervaring leert dat cultuur ontzettend belangrijk is bij welke vorm van samenwerking dan ook. Met wie voelen inwoners zich verwant? En met wie kunnen zij zich identificeren? Allemaal belangrijke onderwerpen bij het waarborgen van de lokale identiteit. Daarnaast blijkt samenwerking tussen gemeenten uit verschillende provincies en van totaal verschillende omvang, hoe logisch ook, in praktijk erg ingewikkeld vorm te geven.

56

Bijlage 1.5 Rondje ervaringen elders

inhoudsopgave

Vught (scenario 4c: vormen van een nieuwe gemeente door de gemeente (in dit geval Haaren) op te delen over meerdere gemeenten) Al in 2018 werden de eerste gesprekken gevoerd in de gemeente Haaren over haar toekomst. Zelfstandigheid leek geen haalbare kaart. Na een zorgvuldig en uitgebreid vooronderzoek bleek het de meest logisch keuze om de gemeente Haaren te verdelen over de vier omliggende gemeenten. Eén van die vier gemeenten was de gemeente Vught. Per 1 januari 2021 is de gemeente Haaren opgeheven en hadden de vier omliggende gemeenten er ieder een dorp bij.

nagenoeg alle gemeenten met uitdagingen rondom het aanstaande ravijnjaar kampen, de schaalgrootte of wijze van samenwerking lijkt daarin niet van doorslaggevend belang te zijn.

De ‘Haarense’ inwoners zijn uitgebreid bevraagd in de verschillende fasen van het onderzoek. Zelfstandigheid bleek geen grote wens van de inwoners. Bij de vraag over een eventuele opsplitsing bleek er een logische verdeling te maken. De inwoners uit Biezenmortel waren bijvoorbeeld gefocust op Tilburg en die uit Esch juist weer op Boxtel. Het ophalen van wensen en behoeften van de inwoners is van essentieel belang voor een goed traject. Het uitvragen waarop inwoners zijn gericht en waar zij zich prettig voelen of zelfs mee identificeren mag daarbij niet ontbreken.

In fase 2 gaan we in de gesprekken met de potentiële samenwerkingspartners onderzoeken of en hoe we samen kunnen zorgen voor:

In de praktijk is er natuurlijk wel het een en ander veranderd voor de inwoners. In een kleine gemeente zijn de lijnen kort maar zijn er vaak ook kwetsbaarheden. Een wat grotere ambtelijke organisatie kan minder wendbaar zijn maar is vaak wel krachtiger en ook in staat om betere kwaliteit te leveren. De capaciteit is veel beter georganiseerd en met de ruime subsidieverordening voor verenigingen worden alle verenigingen in de gemeente nu goed ondersteund. Er is veel geïnvesteerd om de inwoners allemaal een goed gevoel te geven bij de nieuwe gemeente. Dat lijkt gelukkig heel behoorlijk gelukt.

Wat nemen we mee? Uit het deelonderzoek ‘Rondje ervaringen elders’ komen de onderwerpen naar voren die belangrijk zijn voor fase 2 en fase 3 van het onderzoek naar de bestuurlijke toekomst.

• het tijdig, serieus én uitgebreid meenemen van inwoners in de verschillende stappen van het onderzoek; • duidelijkheid over wat de stip op de horizon is en welke stappen daarvoor nodig zijn; • duidelijkheid over het eindscenario, als bijvoorbeeld de eerste vorm van samenwerking een tussenstap is; • goed rekening houden met de cultuur en identiteit van de inwoners en de verwachtingen die zij hebben van de gemeente in te toekomst; • een gezonde financiële positie. Bovenstaande onderwerpen worden ook gebruikt voor het beoordelen van de toekomstscenario’s in fase 3 van het onderzoek, in de vorm van beoordelingsaspecten.

Voor meer informatie zie het bijlagenboek, deelonderzoek 5 rondje ervaringen elders. Aanvullend Tijdens de gesprekken met de gemeenten zijn ook de financiën en bijbehorende uitdagingen ter sprake gekomen. Onze observatie is dat

57

Bijlage 1.6 Verwachtingen van gemeenteraad en college

inhoudsopgave

1.6 Verwachtingen van gemeenteraad en college

Er zijn gesprekken gevoerd met het college en de gemeenteraad. Hierin konden zij opvattingen en verwachtingen over de toekomstige opgaven en uitdagingen van de gemeente Brummen inbrengen. Daarnaast konden zij aangeven welke kansen, bedreigingen en aandachtspunten zij de komende jaren zien. Met het college van burgemeester en wethouders is in oktober 2024 gesproken. Het college was toen niet voltallig, begin 2025 heeft het vervolg plaatsgevonden. In eerste instantie was in overleg het gesprek met de gemeenteraad (de fracties) komen te vervallen. Na het opleveren van het tussenrapport begin december 2024 is toch besloten een sessie met de raad te doen, deze heeft begin 2025 plaatsgevonden. Gesprek met het college In oktober 2024 en januari 2025 sprak het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Brummen over de belangrijkste opgaven en uitdagingen voor de gemeente. Verwachtingen van inwoners en meer complexere taken Het college ervaart dat inwoners steeds meer van de gemeente verwachten. Zij heeft het idee dat sommige inwoners denken dat de gemeente alle problemen kan oplossen. Dat leidt tot een discrepantie tussen verwachtingen en mogelijkheden. Het voldoen aan deze hoge verwachtingen is een groeiende uitdaging, mede omdat het Rijk steeds meer taken aan gemeenten overdraagt, vaak zonder voldoende middelen.

Behoud voorzieningen en verenigingen Het behouden en het op peil houden van goede voorzieningen wordt als belangrijk genoemd. In het kader van de vergrijzing én voor de jongere generatie moeten voldoende sport- en culturele voorzieningen beschikbaar zijn. Ook de nabijheid van voorzieningen is van belang. De gemeente Brummen heeft een actief en bruisend verenigingsleven. Deze identiteit moet behouden blijven.

Nabijheid en dienstverlening Het behouden van nabijheid is een belangrijk thema, zowel in termen van voorzieningen (o.a. huisarts, winkels voor dagelijkse boodschappen) als in de relatie tussen de gemeente en haar inwoners. Ambtenaren, raadsleden en wethouders moeten benaderbaar blijven. Bij een eventuele samenwerking of fusie met andere gemeenten moet ervoor worden gezorgd dat deze nabijheid niet verloren gaat. Dit vraagt om duidelijke afspraken met elkaar. Werkgelegenheid en infrastructuur De papierindustrie speelt een belangrijke rol in de werkgelegenheid van de regio. Hoewel het behoud van de industrie zelf geen doel op zich is, wordt het waarborgen van werkgelegenheid als een prioriteit gezien. In dit kader is er ook aandacht voor een toekomstbestendige infrastructuur. Veel inwoners pendelen tussen werk en woonplaats, wat vraagt om een goed onderhouden en toegankelijke infrastructuur. Financiële situatie Het college sprak over de financiële situatie van de gemeente Brummen, die ondanks uitdagingen relatief gezond is. Toch zijn er enkele aandachtspunten: • Leningenportefeuille: De gemeente heeft een relatief grote leningenportefeuille door eerdere investeringen en beperkte aflossingen. Hoewel hierin al verbetering zichtbaar is, is verdere aandacht noodzakelijk. • Sociaal Domein: Er zijn nog steeds financiële risico’s, vooral in de jeugdzorg.

Dit domein blijft kwetsbaar en vereist nauwe samenwerking met andere gemeenten om structurele oplossingen te vinden. • Ravijnjaar 2026: Het jaar 2026 wordt gezien als een financieel uitdagend jaar, waarbij de balans tussen middelen en taken verder onder druk zal komen te staan. • Het college werkt aan meer rust en structuur in het beleid door het aantal maatregelen per onderwerp te beperken en meer te focussen op planning in plaats van het ad hoc oppakken van zaken.

58

Bijlage 1.6 Verwachtingen van gemeenteraad en college

inhoudsopgave

Kwetsbaarheid organisatie De gemeente Brummen is kwetsbaar in verschillende opzichten. De organisatie kent veel éénpitters. Dit is met name problematisch voor meerjarige projecten en grote verandertrajecten. Maar ook voor de verbinding met het maatschappelijke middenveld. Er ontbreekt continuïteit. De éénpitters worden verantwoordelijk voor steeds meer taken, dit leidt tot een hogere werkdruk, overvraging, uitval en doorstroom naar andere (grotere) gemeenten. Vervolgens zijn de éénpitters weer verantwoordelijk voor het inwerken van nieuwe collega’s. Samenwerking met andere gemeenten wordt noodzakelijk geacht om taken beter en efficiënter uit te voeren. Zelfstandigheid zonder aanvullende maatregelen is geen duurzame optie. De ambtelijke organisatie heeft zich ontwikkeld tot een flexibele eenheid die snel kan inspelen op uitdagingen. Hoewel dit een pluspunt is, brengt deze werkwijze ook risico’s met zich mee. Deze werkwijze leidt tot druk op de organisatie. Er is behoefte aan een betere balans tussen flexibiliteit en robuustheid, waarbij samenwerking met buurgemeenten en de regio een belangrijke rol kan spelen. Gesprek met de gemeenteraad In januari 2025 gaf de gemeenteraad van Brummen een reactie op de weergave van de opgaven en uitdagingen die de gemeente die komende jaren heeft. Hieronder een korte samenvatting van de punten die door de gemeenteraad zijn genoemd.

Kwetsbaarheid organisatie • De focus moet liggen op het probleem dat de gemeente Brummen heeft op te lossen, namelijk de kwetsbaarheid van de organisatie en dan met name in personele capaciteit. • Kosten, kwaliteit en kwetsbaarheid. • Flexibiliteit van de organisatie. • Kwaliteit van de organisatie. • Dienstverlening van ambtelijke organisatie richting bestuurlijke organisatie.

• De vele éénpitters binnen de organisatie. • De zichtbaarheid van het management. Dienstverlening en voorzieningen • Dienstverlening en voorzieningen voor de inwoners. • Druk op de voorzieningen door vergrijzing. Meer complexe taken & werkgelegenheid • Gemeente-overstijgende opgaven (klimaat, woningbouw, landschap, asielzoekers). Deze onderwerpen maken samenwerking juist zo belangrijk. • Behoud van voldoende werkgelegenheid. • Rol van de ondernemers. Democratie • Het effect van bepaalde scenario’s op de democratie en de politieke controle. • Inwoners moeten zich goed vertegenwoordigd blijven voelen. Daarnaast zijn er door de gemeenteraad ook aandachtspunten meegegeven voor de gesprekken met de potentiële samenwerkingspartners, die begin februari 2025 hebben plaatsgevonden. Deze aandachtspunten zijn: • Hoe waarborg je in een samenwerking dat de korte lijnen blijven? • Hoe zorg je ervoor dat de voorzieningen dichtbij blijven? Wordt er door de gesprekspartner wel een eerlijk antwoord gegeven? • Hoe kan samenwerking helpen bij het levendig houden van de kernen? • Hoe kijkt de gesprekspartner naar het behouden van werkgelegenheid door de industrie en het behouden van voorzieningen en leefbaarheid in de kernen? Hoe willen ze dat vormgeven? • Wat zijn de grote problemen van de gemeente Brummen en wat zijn de problemen van de samenwerkingspartners (specifiek per gemeente/regio)?

59

Bijlage 1.6 Verwachtingen van gemeenteraad en college

inhoudsopgave

• Met een grotere gemeente samengaan, hoe wordt Brummen niet een kleine kern daarvan? • Denken de andere gemeenten al na over hun bestuurlijke toekomst? • Weet de gesprekspartner wie of wat de gemeente Brummen is? • Is er gelijkwaardigheid in de implementatie? • Hoe groot moet je zijn om een robuuste organisatie te zijn? • Kunnen de gemeenteraden met elkaar omgaan? • Wat betreft de papierindustrie is Apeldoorn afgehaakt, wordt dit punt niet gesteund door hen, hoe moet de gemeente Brummen dat zien? • Apeldoorn: vooral stedelijk, hoe willen ze met het landelijke omgaan? • Hoe doet Apeldoorn dat nu met alle dorpen?

In fase 2 gaan we in de gesprekken met de potentiële samenwerkingspartners onderzoeken of en hoe we samen kunnen zorgen voor: • voldoende (strategische) kennis en capaciteit om complexe taken en gemeente-overstijgende opgaven het hoofd te bieden; • het behouden en versterken van de voorzieningen; • het behouden en versterken van het actieve verenigingsleven, zodat de bruisende gemeenschap in stand blijft; • korte lijnen en nabijheid, zowel richting de inwoners als binnen de organisatie; • het waarborgen van voldoende werkgelegenheid;

Voor meer informatie zie het bijlagenboek, deelonderzoek 6 verwachtingen gemeenteraad en college.

Bovenstaande onderwerpen worden ook gebruikt voor het beoordelen van de toekomstscenario’s in fase 3 van het onderzoek, in de vorm van beoordelingsaspecten.

Wat nemen we mee? Uit het deelonderzoek ‘Verwachtingen gemeenteraad en college’ komen de onderwerpen naar voren die belangrijk zijn voor fase 2 en fase 3 van het onderzoek naar de bestuurlijke toekomst.

60