Wensen en bedenkingen erfgoednota Boxtel 2026-2030 - Bijlage 1 - Erfgoednota Boxtel 2026-2030

21 Gemeente Boxtel (2025a).

21

erfgoedbegrip zorg er ook voor dat het niet alleen om instandhouding van het erfgoed gaat, maar ook om welke betekenis het heeft voor de mensen. Door het verdrag van Faro is er steeds meer aandacht voor de samenwerking tussen overheden en bewoners. Het Verdrag roept op om deze samenwerking voor het erfgoed vorm te geven. Aan deze oproep wil de gemeente gehoor geven. In Gemeente Boxtel is erfgoed zeker een bron van maatschappelijke verbinding. Er is een actief verenigingsleven en er zijn levende tradities dat door de inzet van vrijwilligers kunnen worden ervaren en doorgegeven. De gemeente waardeert deze inzet. Ze wil de komende periode verkennen hoe zij een stimulerende en faciliterende rol kan spelen én de samenwerking kan vergroten.

Afbeelding 7: Deze afbeelding illustreert de verschillende beleidsdomeinen die raken aan erfgoed.

22

Uitlegkader Wat houdt samenwerken volgens het verdrag van Faro in? Het verdrag van Faro gaat over samenwerking tussen overheden en bewoners. Samen voel je je betrokken bij en verantwoordelijk voor erfgoed waarmee mensen zich identificeren. Kortom, erfgoed maak je samen en je zorgt er samen voor. De belangrijkste waarden in het verdrag zijn meedoen, openstaan en verbinden. Deze waarden willen we ontwikkelen en versterken door het beleid. Maar ook door het hanteren tijdens participatieprocessen. Meedoen: Meedoen betekent mensen fysiek of digitaal toegang geven tot erfgoed maar hen ook laten meebepalen en samenwerken. Want van wie is cultureel erfgoed, voor wie bewaren we het en hoe is iedereen betrokken? Openstaan: Openstaan gaat over oog hebben voor verschillende erfgoedopvattingen en nieuwe vormen van erfgoed. En over ruimte bieden aan kennis van inwoners. Wat zien zij als erfgoed? Vraag inwoners wat zij belangrijk vinden, wat hun plannen zijn met hun erfgoed en hoe zij het willen behouden of laten zien. Verbinden: Verbinden houdt in het combineren van erfgoed met maatschappelijke doelen, zoals het verbeteren van sociale cohesie en welzijn. Erfgoed als bron voor een betere kwaliteit van leven voor iedereen. Zoek hiervoor de samenwerking met andere beleidsdomeinen en maatschappelijke organisaties. Kijk voor meer informatie over Faro voor gemeenten op het Faro Platform.22

22 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (z.d. d).

23

Hoofdstuk 4: Waar staan we nu? Hoofdstuk 4 gaat over hoe de erfgoedzorg is georganiseerd in Nederland en in gemeente Boxtel. Wat is er nodig voor een goede erfgoedzorg en hoe kunnen we ervoor zorgen dat we de geformuleerde ambities bereiken? 4.1 Erfgoedzorg in Nederland Overheden, zoals het rijk, provincies en gemeenten, hebben bevoegdheden en verplichtingen op het gebied van erfgoed, die zijn vastgelegd in nationale wetten (zie ook Bijlage 1). De belangrijkste daarvan zijn de Erfgoedwet en de Omgevingswet. De Erfgoedwet regelt het beheer van roerend cultureel erfgoed en de aanwijzing van rijksmonumenten. De Omgevingswet omvat de aanwijzing van stads- en dorpsgezichten en cultuurlandschappen, en de omgang met erfgoed binnen de fysieke leefomgeving. Ook staat in de Omgevingswet de Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB’s) waarin bijvoorbeeld procedures voor vergunningverlening of subsidievoorwaarden voor erfgoedprojecten zijn geregeld. Gemeenten en provincies kunnen zelf beleid en verordeningen vaststellen voor erfgoedbeheer. Gemeentelijke verordeningen zijn per 1 januari 2024 overgegaan naar het tijdelijk omgevingsplan. Het kan regels bevatten omtrent aanwijzing en bescherming van gemeentelijke monumenten, en aanvullende regels bevatten voor vergunningverlening voor restauratie of wijziging van erfgoedobjecten.

Provinciale verordeningen kunnen regels bevatten voor bescherming van archeologische vindplaatsen of cultuurhistorisch waardevolle landschappen. Het Rijk en de provincie (zie bijv. de provinciale verordening) kunnen instructieregels opstellen die de gemeente verplicht voor formulering en uitvoering van hun eigen beleid. Daarnaast is Nederland gebonden aan internationale verdragen op het gebied van erfgoed, die van oudsher een belangrijke rol spelen in de wetgeving en het beleid voor erfgoed binnen de fysieke leefomgeving. Wat zijn de wettelijke taken van een gemeente als bevoegd gezag voor erfgoed?23 - Zorgen voor een goede omgevingskwaliteit (waar erfgoed deel van is) via vaststellen Omgevingsvisie/Omgevingsplan met eigen ambities, visie en doorvertaling instructies/aanwijzingen van rijk en provincie, (dit vraagt o.a. om cultuurhistorisch en archeologisch onderzoek).

- Vastleggen instructie(regel)s: - In omgevingsplan rekening houden met belang behoudt cultureel erfgoed - Aanwijzingsbesluiten rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten: gemeente moet bescherming in omgevingsplan borgen via passend regime met onder meer sloopvergunning - Beschermende regels stellen voor in aanmerking komend cultureel erfgoed, rekening houdend met internationaalrechtelijke beginselen - In omgevingsplan kunnen regels worden opgenomen met eisen aan archeologisch onderzoek - Aanwijzen en afvoeren gemeentelijke monumenten, stads- en dorpsgezichten, via functieaanduiding in omgevingsplan samen met regels die aan locatie verbonden worden ter bescherming. - Advisering aanwijzen en afvoeren rijksmonumenten - Bevoegd gezag voor het verlenen van verreweg de meeste vergunningen voor: - Monumenten op haar grondgebied (rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten) - Vergunningverlening binnen beschermde stads- en dorpsgezichten - Archeologisch erfgoed (voor zover niet rijksbeschermd). Voor archeologische rijksmonumenten ontvangt de gemeente de vergunningaanvraag en beslist het rijk (bij enkelvoudige aanvragen is het rijk bevoegd gezag, bij meervoudig de gemeente en dan dus met instemming van het rijk) - De vergunningverlening omtrent monumenten vraagt om het inwinnen deskundig advies via inzet onafhankelijke gemeentelijke adviescommissie (met minimaal twee erfgoedadviseurs).

23 Lysias Advies (2024).

24

-

-

Handhavingsbeleid (+ met handhavingspartners afgestemd uitvoeringsprogramma) vaststellen en uitvoeren. Gemeenten houden toezicht op monumenten. Toezicht op de uitvoering is een wettelijke taak die voorafgaat aan handhaving. Bijbehorende informatievoorziening over het toezicht op de naleving en de handhaving: monumenteigenaren informeren over hun rechten en plichten. Inwinnen advies bij de Minister (en Gedeputeerde Staten als het buiten de bebouwde kom ligt) bij ingrijpende wijziging rijksmonumenten. Loketfunctie voor eigenaren.

Erfgoedzorg doen we niet alleen, maar samen met veel partners. Het speelveld van de erfgoedzorg in Nederland bevat vele verschillende deelnemers en participanten. Het is een gedeelde verantwoordelijkheid en een gedeelde zorg. Ieder met eigen taak, plicht, wens of inzet. Een aantal erfgoedparticipanten zijn nader uitgewerkt (zie hiervoor Bijlage 5). De erfgoedzorg in Nederland staat onder druk. Er zijn zorgen over de capaciteit en deskundigheid bij gemeenten en provincies op het gebied van erfgoed in de fysieke leefomgeving. Gemeenten en provincies spelen een centrale rol bij de zorg voor erfgoed. Zij vervullen diverse (wettelijke) taken rondom archeologie, gebouwd erfgoed en cultuurlandschappen. De capaciteit en deskundigheid die zij daarvoor beschikbaar hebben, is vaak structureel onvoldoende. Het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW) is daarom samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en het Interprovinciaal Overleg (IPO) het programma Erfgoed en Overheid gestart.24 Erfgoedzorg bestaat uit een gedeelde verantwoordelijkheid en een gedeelde zorg. De overheden (rijk, provincie en gemeente) hebben hierin een rol. In de lokale context is het zorgen voor ons erfgoed ook een gedeelde verantwoordelijkheid.

Naast de gemeente hebben ook monumenteigenaren, belangenverenigingen en inwoners een rol bij de instandhouding en het doorgeven van erfgoed wat zij belangrijk vinden. Daarom is een belangrijk doel van de Erfgoednota om samen met gemeente Boxtel en haar inwoners de accenten voor het erfgoedbeleid voor de komende periode te bepalen. Dit gaat dan specifiek over de beleidsruimte en over de beschikbare capaciteit naast de wettelijke taken. Deze vrije beleidsruimte zal in de komende beleidsperiode naar verwachting toenemen. 4.2 Erfgoedzorg in Boxtel Gemeente Boxtel heeft de laatste jaren te maken gehad met een gebrek aan continuïteit qua personele bezetting op het gebied van de erfgoedtaken. Helaas is de gemeente hierin representatief voor wat er landelijk speelt (zie ook ministeriële Programma Erfgoed en Overheid). Het gevolg hiervan is dat er taken zijn (geweest) die niet (tijdig) zijn uitgevoerd. Het erfgoedbelang kan dan niet altijd meegewogen worden in besluiten en projecten, met als gevolg dat (de kennis over) het aanwezige erfgoed meer risico loopt om te verdwijnen. Het belangrijkste doel van deze erfgoednota is dan ook om deze basis weer goed op orde te krijgen.

Dit gaat over het inzichtelijk en toegankelijk maken waar het beschermd erfgoed van de gemeente staat, het actualiseren van verwachtingskaarten, het inbedden van erfgoed in de werkwijzen en processen en het investeren in en het herstellen van relaties met belanghebbenden en betrokkenen. Zo weten we samen waar het erfgoed zich bevindt en kunnen we gezamenlijk het erfgoed koesteren. Welke instrumenten heeft gemeente Boxtel nu voor de uitvoering van de erfgoedzorg?  Erfgoednota Beleid gemeente Boxtel ‘De Leesbare biografie van Boxtel’: - Visie deel: Het (Boxtels) landschap is de leesbare biografie van Boxtel25 - Uitvoeringsdeel: Erfgoednota gemeente Boxtel; werk in uitvoering26  Nota gemeentelijk archeologiebeleid Boxtel inclusief implementatiedocumenten en beleidskaart27: De implementatie van de Wet op de Archeologische Monumentenzorg in het gemeentelijk beleid. In deze nota worden de beleidsuitgangspunten en hun achtergronden 24 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (z.d. e). 25 Gemeente Boxtel (2009). 26 Gemeente Boxtel (2009a). 27 Van de Water & Kortlang (2013) en Van de Water & Kortlang (2013a).

25

 







beschreven. Het beleid is alleen niet overal goed juridisch geborgd in de bestemmingsplannen. Archeologische verwachtingskaarten en cultuurhistorische waardenkaart uit 201128: In het rapport is een archeologische en cultuurhistorische verwachtingskaart opgenomen. Erfgoedregister (laatste update in 2024): In veel gemeenten wordt dit ook wel de monumentenlijst genoemd. In het erfgoedregister wordt verwezen naar data wanneer panden zijn aangewezen als monument. Alleen blijken de data niet overeen te komen met de collegebesluiten zelf. Erfgoedverordening Boxtel 201729: In deze erfgoedverordening staat voornamelijk de bescherming van het gebouwd erfgoed centraal. Wel is er een bredere opvatting over het behoud van panden door de aanvullende categorieën beeldbepalende gevelwand en gemeentelijk beschermde stads- en dorpsgezichten. In de vorige Erfgoedverordening Boxtel 201730 staat in de toelichting beschreven dat deregulering heeft plaatsgevonden van beeldbepalende objecten door de vergunningsplicht voor het wijzigingen van beeldbepalende objecten te schrappen. Ook kunnen beeldbepalende objecten en beeldondersteunende objecten niet meer aangewezen worden. De koppeling met de Welstandsnota is (nog) wel geborgd. Het is wel mogelijk om een gemeentelijk dorpsgezicht, landschappen en beeldbepalende gevelwanden aan te wijzen en te beschermen.

Verordening op de gemeentelijke adviescommissie Commissie ruimtelijke kwaliteit Boxtel (2024)31: Deze adviescommissie bestaat uit twee subcommissies. De subcommissie monumenten adviseert bij een conceptverzoek of vergunningsaanvraag waarbij een monument of erfgoedobject wijzigt. Het is een advies dat wordt gegeven aan het college van burgemeester en wethouders. Subsidieregeling monumenten Boxtel 201732: Deze subsidieregeling is sinds 2019 van kracht. Door burgemeester en wethouders kan subsidie worden verstrekt voor het normale onderhoud of restauratie van een monument. Ook kan subsidie worden aangevraagd wanneer een object deel uitmaakt van een beschermde gevelwand. Het jaarlijkse subsidieplafond voor de subsidieverordening monumenten bedraagt € 35.000. Het gaat daarbij om maximaal een subsidie voor een monument van € 3.500. Een subsidie voor een object als onderdeel van een beeldbepalende gevelwand bedraagt maximaal € 1.000 per object. De subsidie voor een groep van objecten van een beeldbepalende gevelwand of delen daarvan bedraagt maximaal € 3.500.

4.3 Wat is nodig voor een goede erfgoedzorg? Op basis van werksessies is het gemeentelijk erfgoedbeleid geëvalueerd. Als eerste moet de gemeente de basis op orde brengen. De invoering van de Omgevingswet heeft gezorgd voor extra taken bij de gemeente. Erfgoed draagt bij aan een goede omgevingskwaliteit. Erfgoed is daardoor een belangrijke omgevingswaarde. Om deze te kunnen behouden en versterken moeten de waarden goed in beeld zijn. Het gaat hierbij niet alleen om beschermde waarden maar ook om onbeschermde waarden. Dit betekent dat het grondgebied van de gemeente goed geïnventariseerd en in kaart gebracht moet worden om rekening te kunnen houden met deze waarden. Gemeenten moeten daarnaast in hun omgevingsplan rekening houden met het belang van het behoud van cultureel erfgoed. De instructieregel uit de Omgevingswet (belang van behoud van cultureel erfgoed) geldt voor monumenten zoals (bouw)werken, tuinen en parken, bekende of aantoonbaar te verwachten archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten en (delen van) cultuurlandschappen.33 Dit geldt ook voor het belang van het behoud van de uitzonderlijke universele

28 Roymans et al. (2011). 29 Overheid.nl (z.d. a). 30 Overheid.nl (z.d. b). 31 Overheid.nl (z.d. c). 32 Overheid.nl (z.d. d). 33 Aantoonbaar betekent dat de verwachting gebaseerd is op relevante bodemkundige, archeologische of historische informatie.

Om hieraan gevolg te kunnen geven, maakt de gemeente een inventarisatie en analyse van het binnen de gemeente aanwezige en te verwachten cultureel erfgoed.

26

waarde van werelderfgoed. Dit staat voorgeschreven in de Omgevingswet (artikel 5.130 lid 1 van het Besluit Kwaliteit Leefomgeving).34 Gemeente Boxtel beschikt niet over UNESCO werelderfgoed. Naast de borging van het beschermde erfgoed en het in kaart brengen van de erfgoedwaarden zijn er andere aspecten van belang voor een goede erfgoedzorg. Erfgoed moet je uitdragen en kunnen beleven. Bewustwording van de sporen en verhalen uit het verleden zorgen ervoor dat het doorverteld kan worden. Meer kennis over het erfgoed en meer zichtbaarheid zorgt voor draagvlak. Het is daarom belangrijk om de erfgoedzorg bij het gemeentelijk bestuur te blijven positioneren zodat zij het belang hiervan blijven inzien. Hiervoor is het nodig dat erfgoed structureel onder de aandacht wordt gebracht bij het bestuur van de gemeente. De komende bestuursperiode wordt ingezet op het vergroten van het bewustzijn en het draagvlak voor dit onderwerp doormiddel van het uitgebreider informeren van de gemeenteraad. Dit hoeft de gemeente niet alleen te doen. De erfgoedstichtingen en verenigingen in de gemeente laten een grote betrokkenheid zien. De rijke lokale kennis en expertise die aanwezig is kan veel beter worden benut. Graag zouden deze partijen zien dat er meer geïnvesteerd wordt in duurzame relaties.

Als zij door de gemeente beschouwd worden als partners (in het veld) kunnen zij nog beter bijdragen aan het instandhouden en doorgeven van het erfgoed. Wat is er allemaal nodig om erfgoed te borgen volgens de verplichtingen uit de Omgevingswet?  Borgen monumenten in omgevingsplan - De bescherming van cultureel erfgoed wordt geregeld in het Besluit activiteiten leefomgeving, de omgevingsverordening en het omgevingsplan. Bij cultureel erfgoed kan het gaan om: monumenten zoals (bouw)werken, tuinen en parken, bekende of aantoonbaar te verwachten archeologie, stads- en dorpsgezichten en (delen van) cultuurlandschappen. - De gemeente legt de te beschermen gemeentelijke monumenten vast in het omgevingsplan. - Niet alleen de monumenten dienen geborgd te worden, maar ook de omgeving van monumenten dienen geborgd te worden. - Ook dienen de bekende of aantoonbaar te verwachten archeologie geborgd te worden.  Borging landschapen: landschappelijke kwaliteit (informatiepunt Leefomgeving) - Overheden moeten landschappelijke kwaliteit meenemen bij het uitoefenen van taken en bevoegdheden. Er gelden beperkte instructieregels van het Rijk. Deze regelen alleen een aantal specifieke nationale belangen. - Gemeenten moeten daarom zelf beleid opstellen om de landschappelijke kwaliteit te borgen.

Om die reden kan een gemeentelijke omgevingsvisie een beschrijving van de landschappelijke kwaliteiten van de gemeente bevatten en wordt het beleid gericht op deze landschappelijke kwaliteiten. Zo kan het bijvoorbeeld gaan om de overgang tussen stedelijk en landelijk gebied en/of het behoud en de versterking van landschappelijke elementen bij bijvoorbeeld recreatiegebieden, parken, lanen, enzovoorts. - Verder kan een gemeente zelf grotendeels bepalen of ze regels wil stellen in het omgevingsplan gericht op het behoud of versterking van de landschappelijke kwaliteit. Bijvoorbeeld door het vastleggen van de landschappelijke elementen of door het voorkomen van activiteiten of bebouwing die de landschappelijke kwaliteit kunnen schaden. - In gemeente Boxtel komt dit deels terug in het omgevingsprogramma Natuur en Landschap.

34 Het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) is een van de vier Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB's) onder de

Omgevingswet. Zie Informatiepunt Leefomgeving (z.d.).

27

Afbeelding 8: Het 60ste Essche Bierpompfeest.

28

Deel II Uitgangspunten & beleid Hoofdstuk 5: Erfgoeduitgangspunten Deze geactualiseerde Erfgoednota sluit aan en bouwt deels voort op het voorgaande erfgoedbeleid. Erfgoed is een belangrijke kwaliteit voor gemeente Boxtel. Als gemeente zien wij het als onze verantwoordelijkheid en ons doel om goed te blijven zorgen voor het cultureel erfgoed, zodat de volgende generaties hier ook van kunnen genieten. Niet alleen door de fysieke elementen te beschermen, maar ook door het erfgoed in te zetten bij ruimtelijke ontwikkelingen en te koppelen met andere maatschappelijke opgaven. Dit wil de gemeente samen met de partners uit het erfgoedveld gaan doen. We willen graag meer inwoners en ondernemers bij erfgoed betrekken. Hier zal tijd voor worden vrijgemaakt, zodra ‘de basis op orde’ is. Tijdens het maken van de erfgoednota zijn er een aantal werksessies geweest met de stakeholders. De opgehaalde wensen en behoeften zijn naast de ambities/uitgangspunten uit de Omgevingsvisie en andere beleidsdocumenten gezet en geclusterd. Op basis hiervan zijn vier uitgangspunten geformuleerd: Erfgoeduitgangspunten  De erfgoedbasis is meer op orde  Betere borging van erfgoed in en voor de toekomst  Erfgoed van Boxtel is beter toegankelijk, zichtbaar en beleefbaar  Erfgoed wordt meer verjongd De erfgoeduitgangspunten zijn de focuspunten op het gebied van cultureel erfgoed in de komende periode.

Daar waar mogelijk, zal de gemeente samenwerken met haar stakeholders om uitvoering te geven aan deze uitgangspunten. Per uitgangspunt wordt hierna beschreven wat ermee wordt bedoeld en of het gaat om wettelijke taken of plustaken. In Hoofdstuk 6 zal dieper ingegaan worden welke erfgoeduitgangspunten en bijbehorende projecten onderdeel zijn van het uitvoeringsprogramma en wanneer deze projecten uitgevoerd gaan worden. 1. De erfgoedbasis is meer op orde De basis meer op orde behoort voornamelijk tot een van de wettelijke taken van de gemeente. Daarnaast heeft dit uitgangspunt voornamelijk raakvlakken met de fysieke leefomgeving. Om erfgoed te kunnen beschermen, dient men te weten waar het erfgoed zich bevindt. Het gaat daarbij om het actualiseren van het erfgoedregister en het toegankelijk maken van het erfgoedregister. Zo weet iedereen waar het monument staat en of bijvoorbeeld de bijgebouwen ook onderdeel zijn van het monument. Daarnaast worden processen, zoals sloopvergunningen of vergunningverlening bij verbouwingen, die belangrijk zijn voor erfgoed uitgewerkt. Verder wordt, ter voorbereiding op het omgevingsplan, de archeologische verwachtings- en beleidskaart en de cultuurhistorische waardenkaart geüpdatet.

Een vervolgstap die we graag willen bewerkstelligen is om op de gemeentelijke website het erfgoedregister inclusief aanwijzingsbesluiten en redengevende beschrijvingen te plaatsen. Hierop aansluitend kan een goede informatievoorziening via de website voor inwoners en organisaties gerealiseerd worden. Op de website wordt duidelijk welke rechten en plichten de monumenteneigenaren hebben. Hetzelfde geldt voor de ontsluiting van het erfgoedregister richting interne collega’s. Zij zijn gebaat bij heldere regels/kaarten zodat direct duidelijk is welke panden een extra bescherming hebben. 2. Betere borging van erfgoed in en voor de toekomst Een betere borging van erfgoed in en voor de toekomst betreft grotendeels een wettelijke taak. Het uitgangspunt heeft daarnaast vooral te maken met de fysieke leefomgeving. Het uitgangspunt gaat in op hoe we de verschillende erfgoedwaarden gaan borgen in en voor de toekomst. Denk daarbij aan het opstellen van omgevingsprogramma’s, een goede borging van erfgoedwaarden in het omgevingsplan van onder andere verordeningen en vergunningsprocessen.

29

Ook het maken van koppelingen met andere beleidsdoelen valt onder dit uitgangspunt. De wens vanuit de gemeente is dat erfgoed in de fysieke leefomgeving wordt ingebed. Om dit te bereiken kunnen koppelkansen worden gezocht met andere beleidsterreinen, zoals cultuur, toerisme en recreatie, landschap, wonen en verkeer. Dit leidt ertoe dat opgaven of projecten, die voorheen apart werden aangepakt, nu tegelijkertijd worden uitgevoerd om zo synergie te creëren. Ambtenaren op andere beleidsterreinen komen zo ook in aanraking met erfgoed. Op die manier kan niet alleen de interne samenwerking en integraliteit van beleidsprogramma’s worden versterkt, maar zal ook de borging van erfgoed verbeteren. Immers als de kennis verbreed is komt erfgoed beter op de kaart te staan. 3. Erfgoed van Boxtel is beter toegankelijk, zichtbaar en beleefbaar Erfgoed van Boxtel is beter toegankelijk, zichtbaar en beleefbaar heeft betrekking op zowel wettelijke als niet wettelijke taken. Daarnaast heeft dit uitgangspunt te maken met zowel de fysieke leefomgeving als ook het sociale domein. Bij het verlenen van vergunningen en de ruimtelijke ontwikkeling van gebieden speelt erfgoed een belangrijke rol. Erfgoed heeft een sterke vertegenwoordiging in de fysieke leefomgeving. In beide gevallen moet rekening worden gehouden met erfgoed.

Om erfgoed hierbij onder de aandacht te brengen is het belangrijk dat erfgoed zichtbaar is. Bewoners, bezoekers, ontwikkelaars en ambtenaren worden op de hoogte gebracht van erfgoed door middel van websites, flyers, nieuwsbrieven en (wandel-)routes. De sociale waarde van erfgoed komt tot uiting in de verbindende kracht van erfgoed Het gaat dan om erfgoed zichtbaar en beleefbaar te maken. Denk daarbij aan immaterieel erfgoed, zoals bijv. De Heilige Bloedprocessie of evenementen met lokale ambachten. Dit kan daarnaast ook positief bijdragen aan de bezoekerseconomie. Bijvoorbeeld door mee te werken aan lokaal gewenste tentoonstellingen of door bij te dragen aan projecten aangedragen vanuit stichtingen en verenigingen, wordt de sociale cohesie in de wijk versterkt en kan daarnaast het toerisme versterkt worden. Ook kan de samenhang met het onderwijs of educatie hierdoor versterkt worden. Daarnaast kunnen deze projecten helpen met het versterken van samenwerking tussen de diverse organisaties en de gemeente alsmede tussen de diverse organisaties onderling. Dit kan leiden tot meer verbondenheid in en tussen groepen en erfgoed draagt hierdoor bij aan een herkenbare identiteit. Een combinatie van de fysieke leefomgeving en de sociale kant is een koppeling met toerisme/recreatie en kunst/cultuur.

Er kan een sterkere koppeling tussen deze elementen worden gemaakt, de omgevingsvisie helpt daarbij. Bij het thema ‘Aangenaam leven’ wordt benoemd dat in gemeente Boxtel groen en water robuust zijn, verbonden en in het landschap beleefbaar zijn. De cultuurhistorische waarden zijn geborgd en versterkt en de biodiversiteit is toegenomen.35 Dit is een duidelijke manier van uitleggen dat in de gemeente aandacht is om het landschap te ervaren en te beleven. Verderop in de omgevingsvisie wordt bij het thema ‘Krachtige Economie’ ook aandacht gegeven aan de cultuurlandschappen in samenhang met de kernen in gemeente Boxtel. Het gaat daarbij om Het Groen Woud en Van Gogh Nationaal Park, die beide als een recreatieve bestemming worden aangehaald. Daarbij worden de kernen van de gemeente als uitvalsbasis aangehaald voor natuur, cultuur en erfgoed. Het gaat hier dus tweemaal om cultuurlandschappen en dorpen met cultuurhistorische relicten (het fysieke aspect), die interessant kunnen zijn voor toeristen en recreanten om te bezoeken (het sociale aspect). Ten slotte is het van belang om het erfgoed toegankelijk te maken voor diverse doelgroepen. Er moet niet alleen rekening worden gehouden met de aspecten leeftijd, opleiding, herkomst, interesse, maar ook met fysieke beperkingen zoals mindervaliden, blinden en slechthorenden. 4.

Erfgoed wordt meer verjongd Erfgoed wordt meer verjongd heeft betrekking op zowel wettelijke als niet wettelijke taken. Daarnaast heeft dit uitgangspunt te maken met zowel de fysieke leefomgeving als ook het sociale domein. - Het fysieke aspect gaat over het mogelijk aanwijzen van nieuw erfgoed, zoals Post65 erfgoed, ander type erfgoed (zoals grafmonumenten) of erfgoed dat past bij de nieuwe inwoners van Boxtel of jongeren van Boxtel. Tegelijkertijd betreft dit erfgoeduitgangspunt het onderzoeken naar de mogelijkheden hoe monumenten kunnen worden verduurzaamd. 35 Gemeente Boxtel & Royal HaskoningDHV Nederland B.V. (2025).

30

-

Het sociale aspect heeft betrekking op de jeugd en hoe jongeren aansluiting kunnen vinden bij erfgoed. Verder behoort het behoud en het doorgeven van lokale ambachten en tradities hieronder. Net als het immaterieel erfgoed van de nieuwe bewoners. Voorbeelden hiervan zijn o.a. de CARE-fieldschool te Kasteren, Hezelaarse hopfeest te Liempde of het Bierpompfeest in Esch.

In de omgevingsvisie wordt aandacht geschonken aan het thema ‘Inclusievere samenleving’. Dit thema sluit aan bij zowel het fysieke als sociale aspect van erfgoed, want het gaat om diverse cultuurgoederen, die zorgen voor een herkenbare identiteit. Er kan worden gedacht aan behoud van objecten en elementen en het doorgeven van lokale ambachten en tradities (immaterieel erfgoed). Verder is het ook belangrijk om aandacht te schenken aan de diversiteit van de inwoners en om de eigenheid van de verschillende dorpskernen en gehuchten te laten zien. Dit kan door alle erfgoedgemeenschappen ruimte te geven om hun erfgoed te laten zien, te behouden en door te geven aan de volgende generaties. Dit past ook in het Faro-gedachtegoed. Op deze manier kunnen inwoners van gemeente Boxtel, zich meer verbonden gaan voelen met hun woonplek. Ook nieuwe bewoners moeten de kans krijgen om hun erfgoed te behouden. Het gaat dan niet alleen om het opnemen nieuwe objecten in het gemeentelijke erfgoedregister, maar ook om het borgen van gebruiken en tradities. Het laatste aspect bij dit erfgoeduitgangspunt gaat over het verlagen van de gemiddelde leeftijd van de deelnemers in het erfgoedveld ofwel jongeren interesseren in erfgoed. Mocht de verbinding met jongeren op wijk- of dorpskernniveau worden gezocht, zou dit kunnen bijdragen bij de versterking van de sociale cohesie in de dorpskernen.

Immers de jongeren gaan een bijdrage leveren aan erfgoed en daarmee kunnen ze de herkenbare identiteit en saamhorigheid van een kern verbeteren. Daarbij zou gekeken kunnen worden naar de verbinding zoeken met onderwijs en educatie. Op scholen zou aandacht kunnen worden geschonken aan het Boxtels erfgoed. Hoewel Boxtels erfgoed staat beschreven in de Lokale Educatie Agenda (LEA), wordt dit punt nog niet uitgebreid behandeld, hier ligt een kans. Wel dient geïnventariseerd te worden welke erfgoedonderwerpen of erfgoedcategorieën kinderen en jongeren aanspreken.

Afbeelding 9: De Dommel in Boxtel.

31

Deel III Maatregelen Hoofdstuk 6: Uitvoeringsprogramma 2026-2028 Gemeente Boxtel wil de erfgoeduitgangspunten realiseren. Daarbij is het belangrijk om een vertaling te maken naar concrete projecten/maatregelen. Hiervoor is een uitvoeringsprogramma opgesteld. Daarnaast is het belangrijk om bij te kunnen sturen op de uitvoering. Dit gebeurt door middel van monitoring en evaluatie, zie Hoofdstuk 7. In het uitvoeringsprogramma staat wat de gemeente wil bereiken en hoe ze dat wil doen. Het uitvoeringsprogramma geeft inzicht in wat men van de gemeente mag verwachten op het gebied van erfgoed in de komende jaren. 6.1 Hoe werkt een uitvoeringsprogramma? In de erfgoednota staan vier erfgoeduitgangspunten. De gemeente voert deze uitgangspunten, daar waar mogelijk, uit in samenwerking met haar stakeholders. Voor het realiseren van deze erfgoeduitgangspunten is er een concreter uitvoeringsprogramma opgesteld. Het uitvoeringsprogramma bestaat uit diverse projecten. Deze projecten worden projectmatig aangepakt. Dit betekent dat bij de start van een project, een projectplan of projectopdracht wordt gemaakt. Hierin staat duidelijk aangegeven wat men gaat uitvoeren, wie erbij betrokken wordt, welke financiële middelen zijn geregeld, en wat het resultaat is. Het is mogelijk dat sommige projecten in deelprojecten uitgewerkt worden.

Een projectopdracht/plan dient goedgekeurd te worden door de ambtelijke- en bestuurlijke opdrachtgever. De projecten in het uitvoeringsprogramma zijn (nog) niet verder projectmatig uitgewerkt. Het uitvoeringsprogramma 2026-2028 heeft een kortere doorloop dan de erfgoednota. De erfgoednota loopt namelijk van 2026 t/m 2030. De kortere doorlooptijd van het uitvoeringsprogramma zorgt ervoor dat deze tussentijds geëvalueerd en bijgestuurd kan worden. Tegelijkertijd zorgt de periode van twee jaar voor continuïteit en rust. Zo lopen de projecten veelal langer dan één jaar. Wel is het mogelijk dat de erfgoednota en uitvoeringsprogramma eerder eindigen. Dit in verband met de opstelling van omgevingsprogramma’s (vanuit de omgevingswet/ omgevingsvisie). In Hoofdstuk 7 wordt uitgebreid ingegaan op de werkwijze van monitoring en evaluatie. In het uitvoeringsprogramma staat niet de uitvoering van reguliere wettelijke taken zoals: 1. Het beoordelen van bouwplannen en vergunningsaanvragen; 2. De inbreng van erfgoedkennis bij planontwikkeling; 3. Het toetsen van bouwhistorische-, cultuurhistorische – en archeologische rapporten; 4. Participatie/advisering in projecten van externe partners (RWS, waterschappen, provincie, rijk en buurgemeenten); 5. Het beantwoorden van erfgoedvragen (intern of inwoners); 6. Advisering op het gebied van erfgoed bij andere Omgevingsprogramma’s.

Voor een uitgebreider toelichting van de wettelijke taken zie Hoofdstuk 4, paragraaf 4.1. Wel kunnen in het uitvoeringsprogramma, projecten staan die te maken hebben met de reguliere wettelijke taken. Dit zijn dan projecten die ervoor zorgen dat de reguliere wettelijke taak beter uitvoerbaar wordt. 6.2 Erfgoeduitgangspunten in het uitvoeringsprogramma In Hoofdstuk 5 zijn vier erfgoeduitgangspunten genoemd. Deze uitgangspunten zijn ontstaan door het clusteren van input van de interne- en externe werksessies. De gemeente voert deze uitgangspunten, daar waar mogelijk, uit in samenwerking met haar stakeholders. De vier erfgoeduitgangspunten zijn: 1. De erfgoedbasis is meer op orde Bijvoorbeeld: De gemeente weet wat het erfgoed van Boxtel is en waar het erfgoed staat. Ze maakt duidelijk hoe de gemeente met haar erfgoed wil omgaan. Ook voor inwoners, ontwikkelaars en ambtenaren is helder hoe zij en de gemeente omgaan met het Boxtels erfgoed.

32

2. Betere borging van erfgoed in en voor de toekomst Bijvoorbeeld: De gemeente onderzoekt hoe we in de toekomst willen omgaan met dit erfgoed. Denk daarbij aan het actualiseren van verouderd beleid en een goede borging in het omgevingsplan, verordeningen en programma’s. 3. Erfgoed van Boxtel is beter toegankelijk, zichtbaar en beleefbaar Bijvoorbeeld: De gemeente maakt erfgoed voor bewoners, bezoekers, ontwikkelaars en ambtenaren zichtbaar d.m.v. websites, flyers, nieuwsbrieven, routes. Denk daarbij ook aan het breder toegankelijk en beleefbaar maken voor de verschillende doelgroepen (leeftijd, opleiding, herkomst, interesse, mindervaliden). 4. Erfgoed wordt meer verjongd Bijvoorbeeld: De gemeente onderzoekt of en zo ja hoe, erfgoed een interesse wekt bij de jeugd. Ze bekijkt ook of het wenselijk is om andere type objecten of jongere panden aan te wijzen als monument. Daarnaast bekijkt ze hoe bestaande monumenten verduurzaamd (verjongd) kunnen worden. Deze erfgoeduitgangspunten vormen de basis waar gemeente Boxtel zich tot 2030 op gaat richten. In paragraaf 6.3 en 6.4 staan de concrete projecten die in de periode 2026-2028 worden uitgevoerd. 6.3 Overzicht van de erfgoedprojecten In de onderstaande tabel staat een lijst van alle projecten, die de gemeente in 2026-2028 gaat uitvoeren. Per project wordt aangegeven wat de planning is.

Daarnaast zijn er een aantal opgehaalde wensen. De gemeente ziet in de periode 2026-2028 nog geen ruimte om deze ‘wens-projecten’ op te pakken. De wensprojecten worden in paragraaf 6.5 nader toegelicht. Mocht toch ruimte ontstaan om deze projecten op te pakken, dan zal in overleg met stakeholders bekeken worden welk project wordt opgepakt. In Hoofdstuk 7 staat geschreven hoe de projecten worden gemonitord en geëvalueerd. Nr

Projectnaam

Start

Afronding

1 2

Actualiseren Erfgoedregister Erfgoedregister openbaar toegankelijk maken Update archeologische verwachtings- en beleidskaart Update cultuurhistorische waardenkaart Kadaster updaten (publiekrechtelijke beperkingen) Borging status beeldbepalendeen beeldondersteunende objecten Borging van de omgeving van monument (en beeldbepalend object) in omgevingsplan Borging overig erfgoed in omgevingsplan Heldere processen vergunningsaanvragen erfgoed Zichtbaarheid erfgoed digitaal vergroten Monumentenschildjes Oude panden (monumenten) verduurzamen Betrokken bij organisatie Open Monumentendagen en Nationale Archeologie Dagen Erfgoed betrokken bij projecten PR-erfgoed

2026 2026

2026 Eind 2027

2027

Eind 2028

2027

Eind 2028

2027

2027

2026

2027

2026

Eind na 2028

2026

Eind na 2028 Eind na 2028 2027

3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

2026 2026 2027 2026 2026 2026

2026

2027

2028

Na 2028

2027 Eind na 2028 Eind na 2028 Eind na 2028

33

6.4 Toelichting op de erfgoedprojecten In deze paragraaf wordt per erfgoedproject uitgelegd wat het project behelst. Zijn er (aanvullende) financiële middelen voor nodig? Wordt er samengewerkt met externe partijen? 1. Actualiseren erfgoedregister Het erfgoedregister (monumentenlijst) wordt geactualiseerd. Alle collegebesluiten omtrent het aanwijzen of afvoeren van panden als monument (of bijv. beeldbepalend object/gevel) zullen bijeen worden gebracht. Daarnaast worden de redengevende beschrijvingen en de destijds verstuurde kennisgevingsbrieven verzameld. Indien collegebesluiten/brieven/beschrijvingen missen, dient nagegaan te worden wat de vervolgstrategie zal zijn. Dit kan zijn het opnieuw aanwijzen of afvoeren (volgens aanwijzingsprocedure uit de verordening) van het object. Project Betrokken partijen extern Geschatte kosten 2026-2028 Planning Draagt bij aan erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten omgevingsvisie Wettelijke en/of plustaak

1. Actualiseren erfgoedregister Geen kosten - wel tijd Start en eind 2026 1, 2, 3 Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn geborgd Wettelijke taak

2. Erfgoedregister openbaar toegankelijk maken Wanneer het erfgoedregister is geactualiseerd wordt deze niet alleen breed gedeeld binnen de gemeente zelf, maar ook openbaar op de gemeente-website geplaatst. Daarnaast worden de locaties van de panden/objecten visueel op kaart zichtbaar gemaakt. Dit wordt gedaan door de panden/objecten (incl. redengevende beschrijving en aanwijzingsbesluit) te plaatsen op https://www.erfgoedregistratie.nl/. Als dit is afgerond zullen de gegevens ook geplaatst worden in de gemeentelijke GIS-viewer en als basis dienen voor het omgevingsplan. Project Betrokken partijen extern Geschatte kosten 2026-2028 Planning Draagt bij aan erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten omgevingsvisie Wettelijke en/of plustaak

2. Erfgoedregister openbaar toegankelijk maken Werkgroep De DataBeet (erfgoedregistratie.nl) Geen kosten - wel tijd Start 2026 - eind 2027 1, 3 Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn geborgd Wettelijke taak en plustaak

34

3. Update archeologische verwachtings- en beleidskaart De (gemeentelijke) archeologische verwachtings- en beleidskaart wordt geactualiseerd. Dit gebeurt door een professioneel archeologisch bedrijf in samenwerking met de gemeente. Daarnaast zullen de betreffende erfgoedverenigingen/belanghebbenden betrokken worden. Met de update van de kaart wordt ook bekeken waar resten liggen uit de Tweede Wereldoorlog. Daarnaast wordt een protocol opgesteld voor het aantreffen van toevalsvondsten. Idealiter wordt het proces tegelijkertijd uitgevoerd als de update van de cultuurhistorische waardenkaart. Dit project kan pas opgestart worden als het erfgoedregister is geactualiseerd. Nadat de archeologische verwachtings- en beleidskaart is geüpdatet dient deze ook bestuurlijk geborgd te worden. Project Betrokken partijen extern Geschatte kosten 2026-2028 Planning Draagt bij aan erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten omgevingsvisie

Wettelijke en/of plustaak

3. Update archeologische verwachtings- en beleidskaart Archeologisch onderzoeksbureau, erfgoedverenigingen, musea, regio-archeoloog, belanghebbenden 25.000 - eenmalig Start 2027 – eind 2028 1, 2, 3, 4 Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn geborgd en rekening houden met identiteit van gebied Inclusieve duurzaamheid; Verstoring van de bodem wordt zoveel mogelijk voorkomen Wettelijke taak

4. Update cultuurhistorische waardenkaart De (gemeentelijke) cultuurhistorische waardenkaart wordt geactualiseerd. Dit gebeurt door een professioneel bedrijf in samenwerking met de gemeente. De betreffende erfgoedverenigingen/belanghebbenden worden betrokken. De actualisering kan pas plaatsvinden als het Erfgoedregister is geactualiseerd. Idealiter wordt het proces tegelijkertijd uitgevoerd met de update van de archeologische verwachtings- en beleidskaart. Nadat de cultuurhistorische waardenkaart is geüpdatet dient deze ook bestuurlijk geborgd te worden. Project Betrokken partijen extern Geschatte kosten 2026-2028 Planning Draagt bij aan erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten omgevingsvisie Wettelijke en/of plustaak

4. Update cultuurhistorische waardenkaart Archeologisch- of cultuurhistorisch onderzoeksbureau, erfgoedverenigingen, musea, gemeentelijke adviescommissie, belanghebbenden 25.000 - eenmalig Start 2027 – eind 2028 1, 2, 3, 4 Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn geborgd en rekening houden met identiteit van gebied Wettelijke taak

35

5. Kadaster updaten (publiekrechtelijke beperkingen) Dit punt kan pas opgepakt worden wanneer het Erfgoedregister is geactualiseerd. In het kadaster dient de gemeente kenbaar te maken waar publiekrechtelijke beperkingen gelden voor o.a. gemeentelijke monumenten. Momenteel is dit deels verankerd in het kadaster. In het kadaster dient het aanwijzingsbesluit, redengevende beschrijving en kennisgevingsbrief toegevoegd te worden. Project Betrokken partijen extern Geschatte kosten 2026-2028 Planning Draagt bij aan erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten omgevingsvisie Wettelijke en/of plustaak

5. Kadaster updaten Geen kosten - wel tijd Start 2027- eind 2027 1, 3 Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn geborgd Wettelijke taak

6. Borging status beeldbepalende- en beeldondersteunende objecten In de periode 2014-2015 zijn de meest waardevolle beeldbepalende objecten geselecteerd en aangewezen als gemeentelijk monument. Met het in werking treden van de Erfgoedverordening Boxtel 2017 (geldend van 1-7-2017 t/m 24-9-2018) heeft er vervolgens deregulering plaatsgevonden. Zo is de vergunningsplicht voor het wijzigen van beeldbepalende objecten geschrapt. Deze wijziging heeft plaatsgevonden zonder de juiste procedure te doorlopen (betrekken van de monumentencommissie of eigenaren van de objecten). Op dit moment worden deze objecten alleen geborgd, door middel van de Welstandsnota. Mocht er een vergunningplichtige activiteit plaatsvinden, dan dient de monumentencommissie hierop te adviseren. Wetende dat: 1. De huidige situatie voor onduidelijkheid zorgt; 2. De welstandsnota in de komende jaren geactualiseerd wordt en vanuit omgevingskwaliteit mogelijk anders naar deze objecten wordt gekeken; 3. Vanuit provinciale regels, namelijk splitsingsmogelijkheid van karakteristieke panden in buitengebied, het borgen van karakteristieke panden (zoals beeldbepalende objecten en monumenten) wenselijk is; Stellen we de vraag of de gemeente: a. Deze objecten opnieuw wil borgen in de erfgoedverordening b. Of dat deze objecten, via een afvoeringsprocedure, verwijderd worden uit het erfgoedregister. Project 6.

Borging status beeldbepalende- en beeldondersteunende objecten Betrokken partijen extern Gemeentelijke adviescommissie, erfgoedverenigingen en belanghebbenden Geschatte kosten 2026-2028 Geen kosten - wel tijd Planning Start 2026 – eind 2027 Draagt bij aan 1 erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn omgevingsvisie geborgd Wettelijke en/of plustaak Wettelijke taak

36

7. Borging van de omgeving van monument (en beeldbepalend object) in omgevingsplan Dit punt kan pas worden opgepakt wanneer inzichtelijk is waar (op kaart) de monumenten/objecten zich bevinden. Oftewel wanneer het project Erfgoedregister openbaar toegankelijk maken is uitgevoerd. Daarnaast dient ook helder te zijn hoe de gemeente wil omgaan met de beeldbepalende objecten. De gemeente moet inzichtelijk maken, vanuit de omgevingswet, hoe zij wil omgaan met de omgeving van monumenten (of beeldbepalende panden, etc.). Zo kunnen activiteiten in de omgeving van een monument namelijk het beschermde monument ontsieren of beschadigen. De gemeente kan regels opnemen in het omgevingsplan waarbij bijvoorbeeld niet alleen bouwwerkzaamheden op het perceel van het monument onder vergunning moet plaatsvinden, maar mogelijk ook buurpercelen. Het gaat hierbij niet alleen om de omgeving van gemeentelijk aangewezen panden, maar ook om rijksmonumenten. Uiteindelijk zal in het omgevingsplan, d.m.v. contouren en planregels, de omgeving van het monument geborgd zijn. Project Betrokken partijen extern Geschatte kosten 2026-2028 Planning Draagt bij aan erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten omgevingsvisie Wettelijke en/of plustaak

7. Borging van de omgeving van monument (en beeldbepalend object) in omgevingsplan Gemeentelijke adviescommissie en belanghebbenden Geen kosten - wel tijd Start 2027 – eind na 2028 2, 3 Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn geborgd en rekening houden met identiteit van gebied Wettelijke taak

8. Borging overig erfgoed in omgevingsplan Naast de omgeving van het monument/beeldbepalend object dient de gemeente ook ander erfgoed te borgen in het omgevingsplan. Denk daarbij onder andere aan archeologie, de Cultuurhistorische Waardenkaart vanuit de provincie, het rijksbeschermd dorpsgezicht Liempde, het wederopbouwgebied De Scheeken en de erfgoedverordening. Project Betrokken partijen extern Geschatte kosten 2026-2028 Planning Draagt bij aan erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten omgevingsvisie Wettelijke en/of plustaak

8. Borging overig erfgoed in omgevingsplan Gemeentelijke adviescommissie, regio-archeoloog, erfgoedverenigingen en belanghebbenden Geen kosten - wel tijd Start 2026 – eind na 2028 2, 3 Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn geborgd en rekening houden met identiteit van gebied Wettelijke taak

37

9. Heldere processen vergunningsaanvragen erfgoed Voor een goede borging van het erfgoed is het belangrijk dat VTH-processen binnen en buiten de gemeente goed verlopen. Denk daarbij aan heldere processen voor sloopvergunningen, bouwvergunningen, BOPA’s of omgevingsplanwijzigingen. Maar ook over duidelijke verwachtingen aan de voorkant van procedures. De gemeente zal (mede)zorg dragen dat binnen de gemeente, maar ook voor inwoners/ ontwikkelaars en partners (zoals de omgevingsdienst) heldere processen komen omtrent vergunningprocedures waarin erfgoed een belangrijke rol speelt. Dit kan door het maken van heldere en breed gedeelde procesafspraken. Daarnaast kan dit ook door heldere regels/kaders mee te geven via de gemeente-website. Wel is het belangrijk om te melden dat erfgoed bijna altijd maatwerk is. Geen opgraving of historisch pand is hetzelfde en kan dus niet exact hetzelfde benaderd worden. Project Betrokken partijen extern Geschatte kosten 2026-2028 Planning Draagt bij aan erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten omgevingsvisie Wettelijke en/of plustaak

9. Heldere processen vergunningsaanvragen erfgoed Omgevingsdienst, regio-archeoloog, gemeentelijke adviescommissie, erfgoedverenigingen Geen kosten - wel tijd Start 2026 – eind na 2028 1, 2, 3 Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn geborgd Wettelijke taak en plustaak

10. Zichtbaarheid erfgoed digitaal vergroten De zichtbaarheid van het Boxtels erfgoed wordt digitaal vergroot. Dit doet de gemeente door: 1. Op de gemeentelijke website een landingspagina in te richten waar inwoners actuele en toegankelijke informatie kunnen vinden over erfgoed. 2. Onze erfgoed-activiteiten te promoten via BeleefBoxtel. 3. Onze erfgoedpartners te informeren dat zij hun activiteiten kunnen promoten via BeleefBoxtel. 4. Regelmatig erfgoedberichten te plaatsen via de gemeentelijke kanalen (bijv. open monumentendagen, nationale archeologie dagen). Project Betrokken partijen extern Geschatte kosten 2026-2028 Planning Draagt bij aan erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten omgevingsvisie

10. Zichtbaarheid erfgoed digitaal vergroten regio-archeoloog, gemeentelijke adviescommissie, erfgoedverenigingen en belanghebbenden Geen kosten - wel tijd Start 2026 – eind 2027 1, 2, 3, 4 Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn geborgd en rekening houden met identiteit van gebied Verbindend netwerk; De omgeving is ingericht dat iedereen kan deelnemen en elkaar kan ontmoeten Stedelijk centrum Boxtel; Aantrekkelijk toeristisch centrum Vitale kernen; Toeristisch Liempde 38

Wettelijke en/of plustaak

Landelijk gebied; Recreatieve functie Wettelijke taak en Plustaak

11. Monumentenschildjes Dit project kan pas opgepakt worden wanneer het erfgoedregister is geactualiseerd. Door het aanbieden van monumentenschildjes (al dan niet met QR-code) vergroot de gemeente de zichtbaarheid van monumenten. Ook kan het bijdragen aan zichtbaarheid richting toeristen. Project Betrokken partijen extern Geschatte kosten 2026-2028 Planning Draagt bij aan erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten omgevingsvisie

11. Monumentenschildjes gemeentelijke adviescommissie, erfgoedverenigingen, belanghebbenden Nog nader te bepalen Start en eind 2027 3 Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn geborgd Stedelijk centrum Boxtel; Aantrekkelijk toeristisch centrum Vitale kernen; Toeristisch Liempde

Wettelijke en/of plustaak

Landelijk gebied; Recreatieve functie Plustaak

12. Oude panden (monumenten) verduurzamen De gemeente wil graag haar bewoners stimuleren om hun panden te verduurzamen (isoleren/ventileren). Zo ook de oudere (monumentale) panden alleen dan wel met respect voor de monumentale onderdelen. De gemeente bekijkt nog wat de beste strategie is om eigenaren van oudere panden te helpen met verduurzaming. Voorbeelden kunnen zijn: het houden van een informatiebijeenkomst, meer informatie op de gemeente-website, of eigenaren actief benaderen. Dit project kan pas opgepakt worden wanneer de actualisatie van het erfgoedregister is afgerond. Project Betrokken partijen extern Geschatte kosten 2026-2028 Planning Draagt bij aan erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten omgevingsvisie

12. Oude panden (monumenten) verduurzamen Nader te bepalen Nader te bepalen Start eind 2026 – eind na 2028 2, 4 Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn geborgd en rekening houden met identiteit van gebied Inclusieve duurzaamheid; Gebruik van hernieuwbare grondstoffen en circulaire economie

39

Stedelijk centrum Boxtel; Aantrekkelijk toeristisch centrum Vitale kernen; Toeristisch Liempde

Wettelijke en/of plustaak

Landelijk gebied; Recreatieve functie Wettelijke taak en Plustaak

13. Betrokken bij organisatie Open Monumentendagen en Nationale Archeologie Dagen Samen met externe partners is de gemeente betrokken bij de organisatie van Open Monumentendagen en de Nationale Archeologie Dagen. Dit zijn twee jaarlijkse nationale evenementen. Extra aandacht zal uitgaan naar hoe de jeugd betrokken of geënthousiasmeerd kan worden. Project Betrokken partijen extern Geschatte kosten 2026-2028 Planning Draagt bij aan erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten omgevingsvisie

13. Betrokken bij organisatie Open Monumentendagen en Nationale Archeologie Dagen Stakeholders en belanghebbenden 7000 per jaar Start 2026 – eind na 2028 2, 4 Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn geborgd en rekening houden met identiteit van gebied Verbindend netwerk; De omgeving is ingericht dat iedereen kan deelnemen en elkaar kan ontmoeten Stedelijk centrum Boxtel; Aantrekkelijk toeristisch centrum Vitale kernen; Toeristisch Liempde

Wettelijke en/of plustaak

Landelijk gebied; Recreatieve functie Wettelijke taak en Plustaak

40

14. Erfgoed betrokken bij projecten PR-erfgoed Samen met interne- en/of externe partijen is de gemeente betrokken bij 1 à 2 projecten per jaar waarin erfgoed wordt gepromoot. Dit kan bijvoorbeeld gaan om wandel- of fietsroutes, kunstwerken of evenementen. Daarbij is een focuspunt om te kijken hoe we jongeren betrokken of geënthousiasmeerd kunnen krijgen. De PR-erfgoedprojecten worden voor oktober verzameld. Gezamenlijk met de externe stakeholders wordt besloten aan welke project(en) de gemeente het jaar erop actief bijdraagt. Belangrijk bij het maken van een keuze is: o Locatie (voldoende spreiding in gemeente); o Type project (archeologie, monumenten, cultuurhistorie); o Diversiteit van project (live, digitaal, etc.); o Aantal bezoekers; o Doelgroep/ type bezoekers; o Verwachte inspanning van gemeente (begeleiding, kosten, uitvoerbaarheid). Voor meer informatie zie paragraaf 7.1.3 Project 14.

Erfgoed betrokken bij projecten PRerfgoed Betrokken partijen extern Stakeholders en belanghebbenden Geschatte kosten 2026-2028 Nader te bepalen Planning Start 2026 – eind na 2028 Draagt bij aan 3, 4 erfgoeduitgangspunten Draagt bij aan uitgangspunten Aangenaam leven; Cultuurhistorische waarden zijn omgevingsvisie geborgd en rekening houden met identiteit van gebied Verbindend netwerk; De omgeving is ingericht dat iedereen kan deelnemen en elkaar kan ontmoeten Stedelijk centrum Boxtel; Aantrekkelijk toeristisch centrum Vitale kernen; Toeristisch Liempde

Wettelijke en/of plustaak

Landelijk gebied; Recreatieve functie Plustaak

41

6.5 Toelichting op de wensprojecten Bij het proces voor het opstellen van de Erfgoednota zijn bij externe stakeholders wensen opgehaald. Voor een aantal wensen ziet de gemeente in de periode 2026-2028 (nog) geen ruimte om deze op te kunnen pakken. Mocht er toch ruimte ontstaat om deze projecten op te pakken dan zal in overleg met de ambtelijke- en bestuurlijke opdrachtgever hiernaar gekeken worden. Het is ook mogelijk dat nieuwe wensprojecten worden opgehaald. Tijdens de monitoring van het uitvoeringsprogramma kunnen deze wensprojecten worden toegevoegd aan de onderstaande lijst van wensprojecten: 1. Onderzoek aanwijzen Post-65 monumenten Tijdens dit project zal onderzocht worden wat de kenmerkende Post-65 panden (1965-1990) zijn in de gemeente. Ook zal worden bekeken hoeveel en welke panden het verdienen om aangewezen te worden als gemeentelijk monument. 2. Onderzoek aanwijzen grafmonumenten Tijdens dit project zal onderzocht worden wat de kenmerkende grafmonumenten zijn in de gemeente. Ook zal bekeken worden hoeveel en welke grafmonumenten het verdienen om aangewezen te worden als gemeentelijke monumenten of op welke andere wijze ze beschermd kunnen worden. 3. Wenselijkheid nagaan en opstellen ‘kerkenvisie’ Een ‘kerkenvisie’ is een strategische visie op de toekomst van meerdere kerkgebouwen/gebedshuizen binnen een gemeente.

Het opstellen van een ‘kerkenvisie’ gebeurt in dialoog tussen de gemeente, eigenaren, inwoners en erfgoedorganisaties. Het gaat dan over alle kerkgebouwen: monumentaal/niet-monumentaal, nieuw/oud, ongeacht geloof. Welke gebouwen blijven gebedshuizen, welke gebouwen worden geschikt gemaakt voor meervoudig gebruik en welke gebouwen krijgen een andere functie (herbestemming). Het kan ook gaan over de wijze waarop men met elkaar het gesprek aangaat. Eventueel kan ander religieus erfgoed betrokken worden (begraafplaatsen, kapellen, kloosters, pastorie). Voorafgaand aan het proces tot opstellen van de kerkenvisie wordt met de eigenaren besproken of dit wenselijk is, en om welke panden het gaat, en of ook ander religieus erfgoed hierin betrokken wordt.

Afbeelding 10: De Sint-Jozefkapel Lennisheuvel.

42

4. Behoud en doorgeven van lokale ambachten Samen met de aandrager van dit punt wordt bekeken op welke wijze er invulling gegeven kan worden om lokale ambachten te behouden en doorgegeven kunnen worden. Ook wordt met de aandrager bekeken wie hierin de stakeholders zijn. Het beoogde resultaat is dat lokale ambachten die historisch van belang waren in Boxtel ook in de toekomst een plek krijgen. 5. Politiek actiever kennis laten maken met erfgoed Samen met externe stakeholders wordt bekeken hoe de politiek actiever kennis kan maken met erfgoed. Aan de informatievoorziening over de voortgang van de erfgoedprojecten doormiddel van raadsinformatiebrieven wordt gewerkt. Maar het zou goed zijn om actiever te werken aan het bewustzijn van het belang van erfgoed door de raadsleden kennis te laten maken met bijzondere plekken en projecten. Denk hierbij aan een rondwandeling langs belangrijke monumenten of locaties. Het beoogde resultaat is dat de politiek op de hoogte is van het Boxtels erfgoed. Zo wordt draagvlak gecreëerd voor het erfgoed van Boxtel. 6. Toetsen en toepasbaar maken van de concept verhaallijnen Bij het proces van het opstellen van de erfgoednota is in samenwerking met de stakeholders het Verhaal van Boxtel – de ontwikkelgeschiedenis in vogelvlucht- en conceptverhaallijnen opgesteld (zie Bijlage 4). Deze zijn nog niet getoetst door de betrokken partijen.

Het is de moeite waard om in een vervolgproject met externe stakeholders te onderzoeken of de verhaallijnen toepasbaar gemaakt kunnen worden. De verhaallijnen kunnen een actieve rol spelen bij de ontwikkeling van een gebied en richting geven aan de te maken keuzes voor bijvoorbeeld (strategische) gebiedsvisie. Ze kunnen bovendien worden ingezet als middel om in gesprek te gaan over de identiteit van de plek met inwoners, ondernemers en de politiek. Verhaallijnen bieden een bruikbaar ontwikkelperspectief op basis van de identiteit van de gemeente. Er blijft ruimte voor eigenheid van de verschillende dorpskernen terwijl er sprake is van representatie van de gebiedsidentiteit. De verhaallijnen zorgen voor verbinding. Het strategisch inzetten van de verhaallijnen zorgt ervoor dat de geschiedenis wordt versterkt en levend gehouden waar ook de PR-projecten van zouden kunnen profiteren. Uitlegkader Wat is een verhaallijn? Onder een verhaallijn verstaan we een concept, waarmee de geschiedenis van het gebied wordt gebruikt om de toekomst vorm te geven en onderscheidend op de kaart te zetten. Het geeft het gebied een gezicht en koppelt het verhaal van de plek aan de agenda van de plek. Om tot verhaallijnen te komen, combineren we het verhaal van de plek met de relevante thema’s uit de agenda voor de toekomst om tot verhaallijnen te komen.

De verhaallijnen verbinden het verleden, het heden en de toekomst. Ze vormen een herkenbaar verhaal dat beleefbaar is, waardoor mensen zich er makkelijk mee kunnen identificeren. Op die manier verbeelden de verhaallijnen de identiteit van de gemeente.

43

Deel IV Monitoring & Evaluatie Hoofdstuk 7: Monitoring en Evaluatie Om de erfgoeduitgangspunten en uitgangspunten vanuit de omgevingsvisie te realiseren werken we met een projectmatige aanpak. In het uitvoeringsprogramma staat een lijst met projecten waar de gemeente de komende jaren aan werkt. Daarnaast is er nog een wensenlijst. Om na te gaan of de erfgoeduitgangspunten en uitgangspunten uit de omgevingsvisie wordt gerealiseerd is de monitoring en evaluatie van het uitvoeringsprogramma van belang. Bij het opstellen van deze Erfgoednota bleek, bij de evaluatie van de oude uitvoeringsagenda (erfgoednota 2009), dat een groot aantal projecten niet waren uitgevoerd (zie Bijlage 3). Monitoring en evaluatie geeft de gemeente inzicht in de voortgang en effectiviteit van de Erfgoednota. Zo biedt het de mogelijkheid om tijdig bij te sturen. In dit hoofdstuk wordt uitgelegd hoe de monitoring en evaluatie van de projecten, het uitvoeringsprogramma en de Erfgoednota werkt. 7.1 Monitoring uitvoeringsprogramma 7.1.1 Jaarlijkse monitoring Het uitvoeringsprogramma bestaat uit verschillende projecten. Elk project start met een goedgekeurde projectopdracht. Een project kan bestaan uit verschillende kleine deelprojecten. Deze deelprojecten dienen SMART-geformuleerd te zijn om deze goed te kunnen monitoren. SMART staat voor: specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden.

De gemeente maakt daarnaast gebruik van het DIN-model. DIN staat voor Doelen-Inspanningen-Netwerk. In het begin van elk jaar wordt d.m.v. de DIN bekeken waar de gemeente zich dat jaar mee zal bezighouden. Dit kunnen ook projecten zijn buiten dit uitvoeringsprogramma. In de DIN zullen zeker de projecten uit het uitvoeringsprogramma worden meegenomen. Voor de jaarlijkse monitoring van het uitvoeringsprogramma wordt er gebruik gemaakt van het DINmodel. Er wordt aan het eind van het jaar geïnventariseerd welke punten zijn uitgevoerd. Jaarlijks (eind van het jaar) wordt een overleg ingepland met de externe stakeholders. Er wordt, aan de hand van de DIN en het uitvoeringsprogramma, besproken welke projecten in het betreffende jaar hebben gelopen, hoe deze projecten hebben bijgedragen aan de erfgoeduitgangspunten en welke resultaten er zijn behaald. Dit biedt de gelegenheid om het proces te bespreken en of er verbeterpunten zijn. Tijdens dit jaarlijks overleg wordt ook bekeken of de prioritering nog klopt. Zijn er trends of ontwikkelingen die vragen om bijsturing? Of zijn er bijvoorbeeld subsidiemogelijkheden waardoor moeilijke projecten ineens veel kansrijker worden? Verder wordt bekeken of er knelpunten zijn voor het behalen van de erfgoeduitgangspunten en of er nog ruimte is voor de uitvoering van de wensprojecten.

Op basis van deze uitkomsten wordt de planning voor het komende jaar aangepast. De betrokken stakeholders hebben aangegeven bij te willen dragen aan jaarlijkse monitoring van het uitvoeringsprogramma. De uitkomst van het jaarlijks overleg, inclusief Erfgoed-DIN, wordt door middel van een raadsinformatiebrief gedeeld met het college en de raad. Zo wordt de politiek jaarlijks betrokken bij erfgoed. 7.1.2 Duur van het uitvoeringsprogramma Het uitvoeringsprogramma loopt nu vanaf 2026 tot en met 2028. Dit bekent dat in 2028 opnieuw een uitvoeringsprogramma opgesteld moet worden. Dit zal gezamenlijk met de externe stakeholders gebeuren. Aan de hand van de erfgoeduitgangspunten, de uitgangspunten in de omgevingsvisie en de wettelijke/plustaken wordt bekeken welke projecten uitgevoerd zullen gaan worden in 2028-2030. Door de kortere duur van het uitvoeringsprogramma en door de jaarlijkse monitoring kan deze meebewegen met trends en ontwikkelingen vanuit de samenleving. Het kan zijn, gezien het opstellen van omgevingsprogramma’s, dat erfgoedprojecten en maatregelen de komende jaren ook geborgd zullen worden in een omgevingsprogramma. Dit kan consequenties hebben voor de aanpak en tijdsplanning van de vernieuwing van het uitvoeringsprogramma en de 44