Bijlage 4.6c - Bijlage bij toelichting - PVE Venstraat archeologie
Tekst van het document
.
Programma
van
Eisen proefsleuvenonderzoek
Venstraat 1 te Sint-Michielsgestel in de gemeente Sint-Michielsgestel
Econsultancy Part of Sweco
Programma Venstraat
van
1 te
Eisen
proefsleuvenonderzoek
Sint-Michielsgestel in de gemeente Sint-Michielsgestel
Opdrachtgever
Van
Hoven & Oomen
Annevillelaan
103
(geanonimiseerd) U venheut PN
Rapportnummer
16921.015
Versienummer!
2
Datum
28 maart
Opsteller?
(geanonimiseerd) EN (geanonimiseerd)
Kwaliteitscontrole
(geanonimiseerd) geanonimise rd) (geanonimiseerd) | (||
1
versie
1
betreft
een
rapport
waarvan
2024
geen
beoordeling
met
handtekeningen en/of parafen. Conform protocol
van
de bevoegde
overheid
is
ontvangen,
bij versie
2
eisen
het kwaliteitssysteem
is
het rapport
wel beoor-
deeld door de bevoegde overheid. 2 In
vrijgave onze
rapportages wordt niet gewerkt aantoonbaar vrijgegeven.
en
uit
wordt
het rapport
Econsultancy Programma
van
Eisen
KWALITEITSZORG Econsultancy is onder meer gecertificeerd voor protocollen 4001, 4002, 4003 en 4004 van de BRL SIKB 4000. Verder is Econsultancy lid van de Nederlandse Vereniging van Archeologische Opgravingsbedrijven (NVAO). De leden van de NVAO bieden kwalitatief hoogstaand archeologisch onderzoek. Het lidmaatschap is een waarborg voor kwaliteit en betrouwbaarheid. Ook is Econsultancy aangesloten bij de Vereniging van Ondernemers in Archeologie (VOiA). De VOiA behartigt de belangen van meer dan 100 bedrijven in alle takken van de archeologie. CERTIFICERING Econsultancy werkt volgens een dynamisch kwaliteits- en milieusysteem, zoals beschreven in het kwaliteitsen milieuhand-boek. Ons kwaliteits- en milieusysteem is gecertificeerd volgens de eisen in de NEN-EN-ISO 9001 en NEN-EN-ISO 14001. Daarnaast staat veilig werken bij Econsultancy voorop en zijn we gecertificeerd voor VCA*. BETROUWBAARHEID Dit onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd, conform de toepasselijke en van kracht zijnde regelgeving. Al onze rapportages worden opgesteld conform de ‘Handreiking omgaan met AVG in bodemonderzoeken’ opgesteld door de VKB (29 juni 2022). Hiermee voldoet de rapportage aan de eisen die de wet, NEN en KNA protocollen ons stellen en wordt tevens voldaan aan de AVG. Hierbij wordt opgemerkt dat wetgeving, waaronder wettelijke eisen uit de Erfgoedwet, prevaleert boven de AVG.
In het kader van de AVG dient, voorafgaand aan publicatie of bij uitlevering aan derden, bijlagen met kadastrale uittreksels en namen van opdrachtgevers, door de publicerende instantie, verwijderd dan wel zwart gelakt te worden. RECHTEN © Econsultancy bv, Foto’s en tekeningen: Econsultancy bv, tenzij anders vermeld. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbende. Econsultancy aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek. ISSN: 2210-8777 (Analoog rapport) ISSN: 2210-8785 (Digitaal rapport E-depot)
Econsultancy Programma van Eisen
Econsultancy Part of Sweco
Locatie
Venstraat 1
Projectnaam
Venstraat 1
Sint-Michielsgestel
Plaats binnen archeologisch proces elVO
—
Proefsleuven (IVO-P)
Opsteller
adres, telefoon, e-mail
Naam,
De heer M.
Auteur
(geanonimiseerd) |
Econsultancy b.v. Vestiging Zuid-Holland Hoofdweg 240, 3067 GJ Rotterdam T:
datum
paraaf
28 maart 2024
010-7640828
(geanonimiseerd)eecersuienc\.n BM Senior KNA Archeoloog
(| geanonimise rd) (| geanonimise rd) (geanonimiseerd) | Econsultancy b.v. Vestiging Overijssel Röntgenstraat 7a, 8013 NE Zwolle
Wilhelm T: 038
7820540
-
(geanonimiseerd) BWeecorsuitancy.nl
Opdrachtgever
adres, telefoon, e-mail
Naam,
Van Hoven
& Oomen
Annevillelaan 103 4850 AB Ulvenhout
(geanonimiseerd) | (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) Bevnno.nl De
heer B.
EE
Goedkeuring bevoegde overheid e
Naam, adres,
telefoon, e-mail
Sint-Michielsgestel
Gemeente
(geanonimiseerd) Meanderplein 1 5271 GC Sint-Michielsgestel RR
Adviseur
namens
de
bevoegde overheid
(geanonimiseerd) |
(geanonimiseerd) Be
wijnemeenteDichtbij.nl
Naam,
telefoon, e-mail
adres,
Gemeente
's Hertogenbosch
En
(geanonimiseerd) GZ ‘s-Hertogenbosch
5200
T: 073
6155811
(geanonimiseerd) B es-herteeenbosch.nl Kennisgeving
Depothouder /eigenaar
Naam,
PDB
adres,
Noord-Brabant
Waterstraat 5211
telefoon, e-mail
JD
16
's-Hertogenbosch
(geanonimiseerd) (geanonimiseerd)
ro
Ee
bretentn!
datum
Paraaf
IJ
zB ZO ZA Paraaf
INHOUDSOPGAVE 1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED
. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
1
2
AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK
. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
2
2. 1 2. 2 2. 3
Aanleiding Motivering Besluit
.. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
2 2 2
3
EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
3
4
ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
4
4. 1 4. 2 4. 3 4. 4 4. 5 4. 6 4. 7 4. 8 4. 9 5
Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context Aard en ouderdom van de vindplaats(en) Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en)
. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Structuren en sporen Anorganische artefacten Organische artefacten Archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en botanische resten Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen Gaafheid en conservering
.. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING 5. 1 5. 2 5. 3
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Doelstelling Relatie met NOaA 2. 0 en/of andere onderzoekskaders
Onderzoeksvragen
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Algemeen Periode en sites Landschap en bodem Vraagstelling specialistisch onderzoek Aanbeveling
. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
STRATEGIE, METHODEN EN TECHNIEKEN 6. 1 6. 2 6. 3 6. 4 6. 5 6. 6 6. 7 6. 8 6. 9 6. 10
9 9 10 10 10 11 11 11
.. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
6
9
.. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
5. 4
4 7 7 7 8 8 8 8 9
Strategie
. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Methoden en technieken Omgang kwetsbare vondsten en monsters Structuren en grondsporen Aardwetenschappelijk onderzoek Anorganische artefacten
.. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Organische artefacten Archeozoölogische en -botanische resten Overige resten
.. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Dateringstechieken.
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
12 12 12 14 14 15 16 16 17 17 17
16921. 015
6. 11 6. 12 6. 13 7
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Structuren, grondsporen en vondstspreidingen
18
. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
21
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Organische artefacten Archeozoölogische en -botanische resten Beeldrapportage (objecttekeningen, foto’s, kaarten e. d. ).
.. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Uitvoeringsperiode uitwerking; opleveringstermijn (concept)eind-/evaluatierapport Procedure toetsing standaardrapport door de bevoegde overheid Inhoud standaardrapport Kwaliteit Verschijning en oplage standaardrapport en/of specialistisch deelrapport
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
21 21 21 22 23
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
23
. .. .. ..
.. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Selectie materiaal voor uitwerking Selectie materiaal voor deponering en verwijdering Selectie materiaal voor conservering
.. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
23 23 24
. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
24
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Eisen betreffende depot Te leveren product E-depot
.. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Personele randvoorwaarden
Overlegmomenten
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Kwaliteitsbewaking, toezicht, overleg en evaluatie Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen
.. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
Wijzigingen tijdens het veldwerk Belangrijke wijzigingen Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering
24 25 25 25 25 26 26 26 27
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
27 27 27 27
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
28
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
AANVULLENDE EISEN 13. 1 13. 2
17 18 18
18 19 19 19 20 20
Analyse aardewetenschappelijke gegevens Anorganische artefacten
WIJZIGINGEN TEN OPZICHTE VAN HET VASTGESTELDE PVE 12. 1 12. 2 12. 3 12. 4
13
.. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
RANDVOORWAARDEN EN AANVULLENDE EISEN 11. 1 11. 2 11. 3 11. 4
12
Beperkingen
DEPONERING 10. 1 10. 2 10. 3
11
. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
(DE)SELECTIE EN CONSERVERING 9. 1 9. 2 9. 3
10
Complexiteit
RAPPORTAGE 8. 1 8. 2 8. 3 8. 4 8. 5
9
. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
UITWERKING EN CONSERVERING 7. 1 7. 2 7. 3 7. 4 7. 5 7. 6
8
Bouwstenen
Uitvoeringsperiode en opleveringstermijn veldwerk Uitvoeringscondities veldwerk
.. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
28 28
16921. 015
13. 3
Ontplofbare Oorlogsresten (OO (voorheen NGE) en veldgraven
LITERATUUR EN BRONNEN
. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
29
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
30
16921. 015
Figuren Figuur 1: Het plangebied op de digitale topografische kaart (1:25. 000). Figuur 2: Detailkaart van het plangebied. Figuur 3: Het plangebied op een luchtfoto uit 2022. Figuur 4: Boorpuntenkaart vooronderzoek Figuur 5: Het plangebied op de Geomorfologische kaart 1: 50. 000 van Nederland. Figuur 6: Het plangebied op de bodemkaart. Figuur 7: Archeologische waarden en onderzoeken in de omgeving van het plangebied. Figuur 8: Proefsleuvenplan Bijlagen Bijlage 1: Tabel met de verwachtte aantallen Bijlage 2: Overzicht te raadplegen specialisten/specialismen
16921. 015
1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED Projectnaam
16921. 015
Provincie
Noord-Brabant
Gemeente
Sint-Michielsgestel
Plaats
Sint-Michielsgestel
Toponiem
Venstraat 1
Kaartbladnummer
45D (1:25. 000)
Centrum x,y–coördinaat
X : 181. 585 / Y: 407. 745
Cultuurhistorische Waardenkaart Provincie Noord-Brabant
Het plangebied ligt in een zone met een hoge archeologische verwachting.
Archeologische beleidskaart SintMichielsgestel
Het plangebied ligt in een zone met een hoge archeologische verwachting. Daarnaast worden resten van de circumvallatielinie van ’s-Hertogenbosch verwacht.
AMK-status
4570: terrein met sporen van bewoning uit de IJzertijd tot de Late Middeleeuwen. Het terrein is gebaseerd op basis van Kortlang 1987. Tijdens een proefsleuf van pater Heesters in 1968 werden scherven uit IJzertijd, Romeinse tijd, Vroege- en Late Middeleeuwen aangetroffen. Het terrein ligt in een beekdal.
Archis-monumentnummer
n. v. t.
Archis-waarnemingsnummer
n. v. t.
Oppervlakte plangebied 3
ca. 3. 900 m 2
Oppervlakte onderzoeksgebied 4
ca. 450 m 2
Huidig grondgebruik
erf met woning, schuren en verharding, bosje
Voorgenomen bodemingrepen
ontwikkeling van nieuwbouwwoningen met daarbij horende nutsvoorzieningen
NAP-hoogte maaiveld
Het plangebied loopt op van oost naar west: 4,5 tot 6 m NAP.
Grondwatertrap
V, VI of VII: dit betekent dat de hoogste grondwaterstand varieert van minder dan 40 cm -mv tot meer dan 80 cm -mv. De laagste grondwaterstand ligt altijd dieper dan 120 cm -mv.
3 Het 4 Het
gebied waarbinnen de realisering van de planvorming het bodemarchief kan bedreigen. gebied waarop dit onderzoek betrekking heeft.
16921. 015 versie 2
1 / 30
2
AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK
2. 1
Aanleiding
Op de planlocatie, aan de Venstraat 1 te Sint-Michielsgestel worden nieuwbouwwoningen gerealiseerd. De initiatiefnemer heeft het voornemen om de agrarische activiteiten in het plangebied te beëindigen en een viertal nieuwe woningen te realiseren. In het westelijke deel van het plangebied wordt de veldschuur gesloopt en een nieuwe woning gerealiseerd. In het oostelijke deel blijft de bestaande woning behouden, maar de stallen en schuren worden gesloopt en ook de opslag en mestvaalt worden verwijderd. Hier worden twee nieuwe woningen gerealiseerd. Verder wordt er een aanbouw gerealiseerd aan het oorspronkelijke achterhuis, dat ten oosten van de huidige woning staat. 5 Het onderzoek komt voort uit het gemeentelijk selectiebesluit om in te stemmen met het door Econsultancy gegeven advies voor een vervolgonderzoek in de vorm van proefsleuven.
2. 2
Motivering
Bij het bureauonderzoek is voor het plangebied een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. Volgens deze verwachting is de kans op het voorkomen van archeologische waarden uit de perioden Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd hoog. Uit de resultaten van het inventariserend veldonderzoek (IVO, verkennende fase, figuur 4) blijkt dat over het algemeen de bodemopbouw bestaat uit dekzand. De aangetroffen bodemopbouw is van dien aard dat de archeologische verwachting zoals deze in het bureauonderzoek is opgesteld gehandhaafd blijft. Op grond van de resultaten van het bureau- en veldonderzoek heeft Econsultancy geadviseerd om het plangebied nader te onderzoeken door middel van een IVO karterende en waarderende fase, proefsleuven. Bij de sloop van de bestaande opstallen wordt geadviseerd de funderingen met zo min mogelijk bodemverstoringen te verwijderen. 6
2. 3
Besluit
De bevoegde overheid (gemeente Sint-Michielsgestel) heeft ingestemd met het advies van Econsultancy om een vervolgonderzoek uit te laten voeren. De bevoegde overheid heeft besloten om een proefsleuvenonderzoek uit te laten voeren voorafgaand aan en ter plaatse van de voorgenomen nieuwbouw.
5 Wullink, 2022. 6 Wullink, 2022.
16921. 015 versie 2
2 / 30
3
EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK Soort onderzoek
Archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek
Uitvoerder
Econsultancy bv
Uitvoeringsperiode
November 2022
Rapportage
Wullink, A. J. , 2022: Archeologisch vooronderzoek Venstraat 1 te Sint-Michielsgestel in de gemeente Sint-Michielsgestel (Econsultancy rapportnr. 16921. 002), Rotterdam.
Bewaarplaats vondsten/documentatie
Econsultancy Rotterdam
Resultaten specialistisch onderzoek Archeobotanisch
Niet van toepassing.
Archeozoölogisch
Niet van toepassing.
Fysisch-antropologisch
Niet van toepassing.
Fysisch-geografisch
Niet van toepassing.
Geofysisch
Niet van toepassing.
Archeologisch materiaal
Niet van toepassing.
Geraadpleegde bronnen en partijen Overige literatuur
Niet van toepassing.
Amateurarcheologen
Niet van toepassing.
16921. 015 versie 2
3 / 30
4
ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING
4. 1
Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context 7
Locatie, recente ingrepen en verstoringen Het plangebied ligt in het buitengebied van Sint-Michielsgestel, ten noordwesten van de kern van het dorp. Het plangebied bestaat uit twee delen. • Deelgebied 1 ligt ten westen van de Venstraat en ten noorden van de Wolfsdreef. Dit deel heeft een oppervlak van 700 m.2 • Deelgebied 2 beslaat het erf aan de Venstraat 1/1a, dat ten oosten van de weg ligt. Dit deel heeft een oppervlak van 3. 200 m.2 Het plangebied ligt in de kadastrale gemeente Sint-Michielsgestel, sectie L en beslaat perceel 494 (deelgebied 1) en de percelen 188 en 189 (deelgebied 2). De ligging van het plangebied is weergegeven in figuren 1 en 2. 8 Fysiek-landschappelijke, geologische, geomorfologische en bodemkundige kenmerken Het plangebied bevindt zich binnen een gebied van fluvioperiglaciale afzettingen (Formatie van Boxtel) met aan de top dekzand (Laagpakket van Wierden). Hierboven is een antropogeen eerddek aanwezig. geomorfologie (zie figuur 5
7 Wullink, 2022. 8 Wullink, 2022.
16921. 015 versie 2
4 / 30
). Volgens de Geomorfologische kaart van Nederland ligt het plangebied grotendeels in een gebied met dekzandwelvingen. Het westen van het deelgebied 1 ligt op een grote dekzandrug ten noordoosten van het dal van de Dommel. In deelgebied 2 begint een dalvormige laagte, die in oostelijke richting loopt en later naar het zuiden afbuigt. Ten noordoosten van het plangebied ligt een dekzandvlakte die over gaat in een vlakte van ten dele verspoelde dekzanden. bodem (zie figuur 6). Volgens de Bodemkaart van Nederland zijn in en in de omgeving van het plangebied hoge zwarte enkeerdgronden gevormd. Dit zijn bodems met een dikke ( > 50 cm) antropogene eerdlaag, die vanaf de Late Middeleeuwen door plaggenbemesting zijn ontstaan. De oorspronkelijke bodem is hier waarschijnlijk een veldpodzolbodem geweest. Dit zijn bodems die gevormd zijn in mineralogisch arme zandgronden met relatief hoge grondwaterstanden en kenmerken zich door het voorkomen van een humusinspoelingslaag (Bh-horizont). In de omgeving van het plangebied komen ook laarpodzolgronden voor. Dit zijn veldpodzolgronden met een, vanaf de Late Middeleeuwen ontstaan, matig dik (30 – 50 cm) antropogeen eerddek. Zowel de hoge enkeerdgronden als de laarpodzolbodems zijn kenmerkend voor oude landbouwgronden. De hoge enkeerdgronden in de omgeving van het plangebied hebben grondwatertrap V, VI of VII.
Dit betekent dat de hoogste grondwaterstand varieert van minder dan 40 cm -mv tot meer dan 80 cm -mv. De laagste grondwaterstand ligt altijd dieper dan 120 cm -mv. Regionale archeologische context (zie figuur 7) De hele dekzandrug ten westen en ten zuiden van het plangebied is aangemerkt als een archeologisch monument (AMK-terrein). Het deel ten westen van de Venstraat is een terrein van hoge archeologische waarde (AMK-terrein 4579). Deelgebied 1 ligt in dit AMK-terrein. Binnen dit terrein zijn bij het graven van een proefsleuf in de jaren 1960 scherven uit de periode IJzertijd – Middeleeuwen aangetroffen. Binnen het terrein worden bewoningssporen uit deze periode verwacht. Het zuidelijke deel van de dekzandrug, ten zuiden van de Dooibroek is niet onderzocht, maar vanwege de ligging op dezelfde dekzandrug als AMK-terrein 4579, is dit terrein aangemerkt als AMK-terrein van archeologische waarde (AMK-terrein 4580). Verder naar het noordwesten, op een dekzandrug ten westen van een beekdal, ligt een derde AMK-terrein, nummer 13860, waar bewoningssporen uit de Romeinse tijd en Vroege Middeleeuwen zijn gevonden. In de omgeving van het plangebied is ook een aantal vondstmeldingen gedaan.
Op zo’n 750 m ten zuidwesten van het plangebied en in het zuiden van AMK-terrein 4579 is in 1978, bij niet-archeologische graafwerkzaamheden, aardewerk uit de periode Romeinse tijd – Late Middeleeuwen gevonden (zaakid. 2769475100). Iets ten westen van het AMK-terrein, 780 m ten zuidwesten van het plangebied, zijn in 2015 door een particulier met een metaaldetector enkele metalen voorwerpen gevonden, namelijk een hengsel van bronzen vaatwerk uit de e e eeuw, mogelijk afkomstig van het Beleg van Romeinse tijd en een kanonskogel uit de 16/17 Den Bosch (zaakid. 3987301100). Op 730 m ten noordwesten van het plangebied, bij AMK-terrein 13860 is in 1999 en fragment van een vuurstenen werktuig uit het Laat-Paleolithicum gevonden door een particulier (zaakid. 2993318100). Zo’n 700 m ten noorden van het plangebied, in een voormalig beekdal van de Aa, is in 2009 een bronzen hielbijl uit de Bronstijd gevonden. Het gaat hier mogelijk om een depotvondst, dus om een voorwerp dat is geof-
16921. 015 versie 2
5 / 30
ferd (zaakid. 3234324100). De laatste vondstmelding betreft de vondst door een particulier met een metaaldetector van een bronzen bijtel uit de Bronstijd of IJzertijd (zaakid. 3282974100). In de omgeving van het plangebied zijn ten slotte ook enkele archeologische onderzoeken uitgevoerd. In 2009 is door ARC een bureau- en booronderzoek uitgevoerd voor een locatie aan de Hemelrijkstraat, 300 m ten oosten van het plangebied. De locatie ligt op een dekzandrug met een eerddek. Onder het eerddek zijn resten van een podzolbodem aangetroffen. De locatie heeft een hoge archeologische verwachting voor resten vanaf het Laat-Paleolithicum. Geadviseerd is een proefsleuvenonderzoek uit te voeren (zaakid. 4033324100). In 2014 is, eveneens aan de Hemelrijkstraat, 260 m ten oosten van het plangebied, een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd door Econsultancy. In de proefsleuven zijn enkele greppels en karrensporen aangetroffen die te relateren zijn aan de Brandsestraat en de Pleinsedijk van vóór de 19 e eeuw. Halverwege de 19 e eeuw is de Brandsestraat rechtgetrokken en waarschijnlijk ook verhard en zijn de oude greppels gedempt en nieuwe aangelegd. Waarschijnlijk bij de aanleg van de Nieuwedijk zijn ook deze greppels weer gedempt. Er zijn geen aanwijzingen gevonden voor de Jufferschans, waarvan de resten zich nog mogelijk in het plangebied zouden kunnen bevinden.
Waarschijnlijk ligt de Jufferschans ten noorden van het plangebied (zaakid. 2461041100).
Cultuurlandschappelijke en historisch-geografische kenmerken (figuur 8 & 9) Vanaf het Neolithicum worden de hoger gelegen dekzandruggen gebruikt voor bewoning en landbouw. Uit de Bronstijd en IJzertijd zijn nederzettingen en grafvelden aangetroffen in de omgeving van Sint-Michielsgestel, Gemonde en rond Middelrode. In de Romeinse tijd wordt met name het dal van de Dommel bewoond, zoals blijkt uit de hoge concentratie vindplaatsen hier, met name rondom Halder. Aan het einde van de Romeinse tijd neemt de bewoning sterk af en pas rond 800 n. Chr. is er weer een toename van de bevolking te zien. De oudste dorpen in de gemeente zijn Ruimel en Gemonde. Dorpen als Berlicum en Sint-Michielsgestel ontstaan pas in de Late Middeleeuwen, rond 1200. Over de ontwikkeling van de bewoning vanaf de Middeleeuwen rondom het plangebied is weinig bekend. Wel blijkt uit de gemeentelijke beleidskaart dat ter plaatse van het plangebied staatse linies van het Beleg van ’sHertogenbosch uit 1629 hebben gelegen. Rondom de stad wordt een contravallatielinie van 25 km en een circumvallatielinie met een lengte van 45 km aangelegd. De linies bestaan uit een dijk met een dubbele gracht of een geïnundeerd gebied en zijn versterkt met schansen, redoutes en de kwartieren van de verschillende legeraanvoerders van de Staatsen.
De Dommel, Aa en Dieze worden afgedamd en omgeleid en het gebied tussen de stad en de contravallatielinie wordt drooggemalen. De stad verliest hierdoor haar natuurlijke verdediging en kan worden aangevallen. Op basis van historisch kaartmateriaal uit de periode van het beleg is de loop van de linies gereconstrueerd. Volgens de beleidskaart heeft in het westelijke deel van het plangebied een redoute van de circumvallatielinie gelegen en ten noordoosten van het plangebied een schans. In het plangebied zouden dus resten van de grachten van de redoute of de linie te verwachten kunnen zijn. Het eerste meer recente kaartmateriaal betreft de kadastrale minuten uit de periode 1811 – 1832. Deelgebied 1 beslaat perceel 364 en een klein deel van perceel 365. Beide percelen zijn in gebruik als boomgaard. Deelgebied 2 beslaat percelen 7 en 8 en het noordelijke deel van percelen 9 en 11. Op perceel 7 is een huis en erf aanwezig, de andere percelen zijn in gebruik als boomgaard en bouwland. Op de kadastrale minuut heet deze
16921. 015 versie 2
6 / 30
weg nog
de Plijnschen dijk. Die dijk, die nog steeds als dijk in het landschap aanwezig is, zou zomaar een res-
tant van de liniedijk van de circumvallatielinie kunnen zijn. Verder is er op de AHN ook een duidelijke verlaging
in de dekzandrug ter plaatse van de Venweg 2 te zien. Mogelijk is hier ook gegraven ten behoeve (restant van de redoute?).
van
de linie
In de loop van de 19 e en de 20 e eeuw veranderd er weinig, zoals is te zien in figuren. Het wegenpatroon verandert niet en ook het aantal erven in de omgeving blijft min of meer gelijk. Uit de kaarten blijkt dat het buurtschap rondom de Venstraat Plein heet. In het westelijke deel van het plangebied is voor het eerst rond 1980 een schuur te zien, die later plaats maakt voor een grotere. In het oostelijke deel van het plangebied is te zien dat er in de periode 1980 – 2006 twee schuren worden bijgebouw. De percelering blijft min of meer gelijk.
4. 2
Aard en ouderdom van de vindplaats(en)
Aard en ouderdom van de vindplaatsen zijn onbekend. Volgens de opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting is de kans op het voorkomen van archeologische resten laag voor resten uit het Paleolithicum en het Mesolithicum en hoog voor resten uit het Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd.
4. 3
Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en)
Begrenzing
en oppervlakte van
de totale vindplaats (dus ook buiten het plangebied)
De gemiddelde omvang van bewoningssporen is enkele honderden vierkante meters. Landbouwarealen kunnen enkele duizenden vierkante meters omvatten met daarin sporen van greppels van enkele tientallen tot honderden meters lang. Infrastructuur bestaat uit lijnelementen van onbepaalde lengte en breedte. De omvang van resten van rituele handelingen, begravingen en resten van strijd zijn doorgaans beperkt tot puntvondsten. Begrenzing
en oppervlakte van
Idem, met een maximum
4. 4
van
(het deel van) de vindplaats binnen het plangebied 3. 900 m 2 (totale omvang plangebied).
Structuren en sporen
Op grond
het archeologische vooronderzoek blijkt dat resten van bewoning in het plangebied terug kunin het Neolithicum. De verwachte resten kunnen onder meer bestaan uit vuursteenstrooiingen, akkerlagen, nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen en resten van de contravallatielinie van het beleg van Den Bosch uit de 17 e eeuw. De verwachtte grondsporen kunnen bestaan uit paalsporen, muurresten, uitbraaksleuven, beer- en/ of waterputten, afvalkuilen, perceelsscheidingen, aarden wallen en grachten. van
nen gaan tot
16921. 015 versie 2
7 / 30
4. 5
Anorganische artefacten
Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen naast aardewerk en natuursteen ook allerhande gebruiksvoorwerpen van ander materiaal (metaal, glas, keramisch bouwmateriaal, leem, etc. ) verwacht worden.
4. 6
Organische artefacten
Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen ook vergankelijke objecten van organisch materiaal verwacht worden, zoals been, dierlijk en menselijk botmateriaal, hout, textiel en leer. Als algemene vuistregel kan worden gesteld dat in die gebiedsdelen waar in een gedeelte van het jaar de gemiddeld laagste grondwaterspiegel dieper is dan 120 cm -mv en de bodem sterk ontkalkt is, weinig of geen goed geconserveerde organische artefacten in onverkoolde toestand worden verwacht. In deze gebiedsdelen zijn die enkel bewaard in verkoolde toestand, maar de mate van conservering zal wisselend zijn. In die gebiedsdelen waar de laagste grondwaterspiegel hoger is dan 120 cm -mv, kunnen organische artefacten daarentegen goed geconserveerd zijn - al dan niet in verkoolde toestand. Verder is de conservering van organisch materiaal in het algemeen beter in diep ingegraven grondsporen, al dan niet in gebiedsdelen met een ontkalkte bodem. Gezien de landschappelijke ligging van het plangebied en grondwatertrap, is het niet waarschijnlijk dat organisch materiaal buiten diep ingegraven grondsporen goed is geconserveerd.
4. 7
Archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en botanische resten
Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen naast anorganische en organische vondsten ook resten van zaden, pollen of organisch afval worden aangetroffen. Waar het grondwater permanent aanwezig is, zijn archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en -botanische resten in het algemeen redelijk tot goed geconserveerd. Gezien de archeologische context worden in het algemeen veel van dergelijke resten verwacht, maar of dit daadwerkelijk het geval is, is afhankelijk van factoren als geomorfologie, textuur van de bodem, ontwatering, aanwezigheid van waterkerende lagen en datering. Gezien de landschappelijke ligging van het plangebied is het niet waarschijnlijk dat organisch materiaal onverkoold buiten diep ingegraven grondsporen goed is geconserveerd.
4. 8
Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen
De archeologische resten uit de perioden Neolithicum tot en met Middeleeuwen worden verwacht onder het eerddek en in de top van de oorspronkelijke C-horizont (60 tot 170 cm -mv). De vondstenlaag is opgenomen onder in het eerddek; hier wordt ook wel van ‘cultuurlaag’ gesproken: een doorwerkte oude bodem tussen het eerddek en de ongeroerde ondergrond met kleine fragmenten aardewerk, natuursteen, vuursteen en houts-
16921. 015 versie 2
8 / 30
kool. Archeologische sporen worden verwacht in de top van de C-horizont. Aan en direct onder het maaiveld worden archeologische resten verwacht uit de Nieuwe tijd. De kans op het voorkomen van de resten is hoog. De vondstenlaag van deze resten zal zich niet dieper bevinden dan ca. 30 cm beneden het maaiveld.
4. 9
Gaafheid en conservering
Structuren, sporen, vondsten, archeozoölogische en botanische resten. Door de lage grondwaterspiegel zal eventueel aanwezig organisch vondstmateriaal - archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en botanische resten- niet tot slecht geconserveerd zijn en deze resten zullen waarschijnlijk alleen worden aangetroffen in diepe en vochtige sporen. Over de precieze gaafheid en conservering van de mogelijk aanwezige structuren, sporen, vondsten, archeozoölogische en botanische resten kan niet veel worden gezegd. Dit zal het archeologische onderzoek moeten uitwijzen.
5
DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING
5. 1
Doelstelling
Het doel van inventariserend veldonderzoek (IVO) is het aanvullen en toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting, zoals geformuleerd in het vooronderzoek. Het gaat om gebieds- of vindplaatsgericht onderzoek. Het IVO gebeurt door middel van waarnemingen in het veld, waarbij (extra) informatie wordt verkregen over bekende en/of verwachte archeologische waarden binnen een onderzoeksgebied. Dit omvat de aan- of afwezigheid, de aard, de omvang, de datering, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden.
5. 2
Relatie met NOaA 2. 0 en/of andere onderzoekskaders
Het in dit PvE omschreven onderzoek is inventariserend van karakter en heeft niet als primair doel voort te bouwen op de Nationale Onderzoeksagenda Archeologie. Het landschap wordt vanaf het Neolithicum door de mens op diverse wijzen ingericht en gebruikt. De nalatenschap van deze inrichting en het gebruik daarvan geeft ons de mogelijkheid inzicht te krijgen in het leef- en denkpatroon van de bewoners gedurende de Late Prehistorie en de Middeleeuwen. De vraagstellingen bij dit thema beslaan een breed geheel. De aandacht bij het onderzoek naar het natuurlijke landschap is vooral gericht op de niet door de mens beïnvloede omgeving c. q. die aspecten van de natuur die uiteindelijk het menselijk handelen hebben beïnvloed. Bij dit onderzoeksthema staat de ontstaanswijze van het gebied centraal. Er
16921. 015 versie 2
9 / 30
kan namelijk naast de landschappelijke ligging van de vindplaatsen ook een beeld van de ruimere regio verkregen worden.
5. 3
Onderzoeksvragen
De belangrijkste vraagstelling betreft het toetsen van de archeologische verwachting. Bij het Inventariserend Veldonderzoek Proefsleuven dienen de onderstaande onderzoeksvragen te worden beantwoord.
Algemeen 1. Zijn er archeologische resten in de bodem aanwezig? 2. Zo ja, wat is de aard, omvang, ouderdom, herkomst, kwaliteit en locatie van de archeologische resten (horizontaal en verticaal)? 3. Hebben de archeologische waarden een relatie met uit de omgeving bekende archeologische of historische locaties en welke is dat? 4. Welke gegevens over de aangetroffen vindplaatsen kunnen de archeologische kennis van de regio en Sint-Michielsgestel aanscherpen? 5. Wat is de mate van conservering en gaafheid van de archeologische resten? 6. In welke mate zijn de onderzoeksgebieden verstoord? 7. Is sprake van (een) behoudenswaardige vindplaats(en) (licht dit toe)? 8. Wat is het belang van de vindplaats voor de lokale, regionale en nationale geschiedschrijving? 9. Wat kunnen de uitkomsten van het onderzoek zeggen over vergelijkbare terreinen in de omgeving? 10. Is vervolgonderzoek noodzakelijk en welke methoden zouden hierbij kunnen worden ingezet? 11. Op welke manier dient bij eventuele graafwerkzaamheden met archeologische resten te worden omgegaan? 12. Indien er geen archeologische resten worden aangetroffen, wat is de reden voor de afwezigheid van archeologisch resten? De mogelijke aanwezige vindplaatsen worden aan de hand van de gestelde vragen gewaardeerd conform KNA versie 4. 1 (d. d. 19-02-2018), bijlage IV Waarderen van vindplaatsen.
Aanbevolen wordt ook om de methodiek uit de SIKB leidraad Standaard Archeologische Monitoring te volgen voor het bepalen van de fysieke kwaliteit. Periode en sites Dit aspect van het onderzoek richt zich op de aard, ouderdom, omvang en andere archeologische kenmerken van de vindplaatsen. Hieruit zijn de volgende vragen afgeleid: 13. Welke en hoeveel vindplaatsen zijn in het onderzoeksgebied te herkennen? 14. Wat is per archeologische site in het onderzoeksgebied: de ligging (inclusief diepteligging) o de geologische en/of bodemkundige eenheid o de omvang (inclusief verticale dimensies) o het type en de functie van de sites of off-site-patronen o o de samenstelling van de archeologische resten (grondsporen en mobilia) o Wat is, indien aanwezig, de ouderdom van de cultuurlaag?
16921. 015 versie 2
10 / 30
o o o o
de vondst- en spoordichtheid de stratigrafie voor zover aanwezig de ouderdom, periodisering, typechronologische classificatie wanneer zijn vindplaatsen in onbruik geraakt?
Landschap en bodem Dit aspect van het onderzoek omvat de bestudering van de landschappelijke context van de vindplaatsen in historisch perspectief. Dit leidt tot de volgende vragen: 15. Wat is de bodemopbouw binnen het onderzoeksgebied? 16. Waar bevindt zich binnen het plangebied het eerddek? Als eerddek afwezig is, komt dat doordat het er waarschijnlijk niet ontwikkeld is of omdat het in een later stadium weer verwijderd is? 17. Indien er een eerddek wordt aangetroffen. Wat is de dikte en wanneer is dit eerddek aangelegd? 18. Wat is de fysiek-landschappelijke ligging van de vindplaatsen (geologie, bodemkunde en geomorfologie)? Zijn er aanwijzingen voor stratigrafische hiaten, d. w. z. erosie of non-depositie, in de geologische profielopbouw ter plekke van de vindplaatsen? 19. Wat is de paleo-ecologische context van het onderzoeksgebied? Liggen in het plangebied locaties die voor pollenanalyse bemonsterd kunnen worden (licht dit toe)? 20. In hoeverre zijn de aangetroffen bodemlagen geschikt voor een palynologische reconstructie van de vegetatie- en gebruiksgeschiedenis van het terrein? Vraagstelling specialistisch onderzoek Het specialistisch onderzoek dient zich te richten op het eventuele vervolgonderzoek.
Het is hierbij van belang om te weten of de vindplaats geschikt is voor archeobotanisch, archeozoölogisch, fysisch-antropologisch, fysisch-geografisch, geofysisch en dateringsonderzoek. De hiervoor geselecteerde monsters dienen hiervoor gewaardeerd te worden.
5. 4
Aanbeveling
Op basis van de resultaten van het archeologisch proefsleuvenonderzoek dient een aanbeveling te worden gedaan betreffende een archeologisch verantwoorde omgang met het plangebied. Met betrekking tot die omgang zijn er drie opties: • behoud in situ; • definitief onderzoek; • vrijgave. Op basis van de onderzoeksresultaten dient de bevoegde overheid een selectiebesluit te kunnen maken.
16921. 015 versie 2
11 / 30
6
STRATEGIE, METHODEN EN TECHNIEKEN
6. 1
Strategie
In aanvulling op de richtlijnen in de vigerende versie van de KNA: De onderzoeksvragen kunnen worden beantwoord door middel van een karterend/waarderend proefsleuvenonderzoek. Het uitgangspunt is een vindplaatsgerichte benadering. Door middel van het proefsleuvenonderzoek moet inzicht worden verkregen in onder andere de aan- of afwezigheid en gaafheid van grondsporen en vondstconcentraties en de aan- of afwezigheid en conservering van paleo-ecologische resten. Het team dat het proefsleuvenonderzoek uitvoert staat onder leiding van een Senior KNA Archeoloog die ervaring heeft met onderzoek in het Brabants zandgebied, of in vergelijkbare regio’s. In het veld worden de werkzaamheden uitgevoerd door een KNA Archeoloog als dagelijks wetenschappelijk leider die ervaring heeft met onderzoek in het Brabants zandgebied, of in vergelijkbare regio’s, bijgestaan door minimaal een veldtechnicus/archeoloog. De aanleg van het eerste vlak gebeurt in aanwezigheid van de Senior KNA Archeoloog. Binnen deelgebied 1 worden twee proefsleuven van 12,5 m lang en 4 m breed aangelegd. In totaal wordt circa 100 m 2 aangelegd, waarbij uitgegaan wordt van één archeologisch sporenvlak. Binnen deelgebied 2 worden in proefsleuven van 25 m lang en 4 m breed en één van 12,5 m lang en 4 m breed aangelegd. In totaal wordt circa 350 m 2 aangelegd, waarbij uitgegaan wordt van één archeologisch sporenvlak.
▪ ▪
Hiermee wordt 450 m,2 ongeveer 10 % van het plangebied onderzocht. Met het plaatsen van de proefsleuven is rekening gehouden met de bestaande en te behouden bebouwing, de aanwezige hekwerken en de bomen. De schuur in deelgebied 2 zal voor aanvang van het proefsleuvenonderzoek moeten worden gesloopt.
6. 2
Methoden en technieken
Alle werkzaamheden zullen worden uitgevoerd conform KNA versie 4. 1 (d. d. 19-02-2018). Voorwerk • Het schrijven van een Plan van Aanpak (PvA) (KNA-specificatie OS01); dit is een handleiding voor het onderzoek. • Het doen van de onderzoeksmelding bij het centrale systeem van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) door het aanvragen van een OM-NR. • Het definitieve PvE wordt door de uitvoerder per email en vóór aanvang van het onderzoek, ter kennisgeving naar de depothouder gestuurd. Veldwerk
16921. 015 versie 2
12 / 30
•
• •
• •
• • •
• •
• •
•
•
•
• • • •
•
•
Er wordt uitgegaan van een onderzoek met een standaard complexiteit. Alle werkzaamheden zullen worden uitgevoerd conform KNA-specificaties OS02 t/m OS 09. Verspreid over het terrein worden vijf proefsleuven aangelegd, drie van 25 x 4 meter en drie van 12,5 x 4 meter. Hiermee wordt circa 10 % van het plangebied onderzocht. Het graafwerk wordt uitgevoerd door een machinist die ervaring heeft met archeologisch werk. Indien deze niet voorhanden is dient de machinist extra goed geïnstrueerd en begeleid te worden door de Senior KNA Archeoloog. Er wordt gewerkt met een machine met voldoende capaciteit die is voorzien van een zogenaamde gladde bak. De proefsleuven wordt laagsgewijs verdiept totdat het niveau is bereikt waarop de verwachte grondsporen zichtbaar worden. Zodra archeologische sporen worden aangetroffen, zal een leesbaar vlak moeten worden aangelegd. Er wordt uitgegaan van de aanleg van één vlak. Indien een tweede vlak nodig is dienen, voordat er verder verdiept wordt, de sporen in het vlak afgewerkt te zijn. De bouwvoor wordt gescheiden gehouden van de overige grond en als laatste teruggestort. In verband met de mogelijkheid dat de mogelijke vindplaats(en) behouden blijft/blijven, ex-situ, mag het graafwerk niet destructiever zijn dan strikt noodzakelijk. Archeologisch relevante structuren mogen niet worden verwijderd.
Er worden foto’s gemaakt van de algemene situatie, waaronder het terrein en omgeving bij aanvang van het werk, de vlakken, de profielen, de grondsporen in het vlak en de coupes. Tevens worden er van belangwekkende en/of kwetsbare vondsten op de plaats van aantreffen foto’s gemaakt. Ten behoeve van publicatie of expositie worden ook actie- of illustratieve foto’s gemaakt. De algemene velddocumentatie bestaat uit de registratie en documentatie van de werkzaamheden in het veld, met name de administratieve zijde daarvan. Dit omvat tevens het digitale gegevensbeheer van de velddocumentatie. De spoorformulieren worden ingevoerd zodat een database ontstaat van de primaire veldgegevens. Tijdens het onderzoek wordt materiaal met diagnostische kenmerken verzameld om een uitspraak te kunnen doen over de datering, de eventuele fasering en de conserveringstoestand van de bodemlagen. Vondsten gedaan bij de aanleg van de proefsleuven worden in vakken van 5 x 4 meter per bodemlaag verzameld. Vondsten afkomstig van en uit sporen, worden per spoor en vulling geregistreerd. Stortvondsten worden per proefsleuf onder een vondstnummer verzameld. Bijzondere vondsten dienen apart te worden ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer te worden geregistreerd. Ook bijzondere deposities binnen sporen worden afzonderlijk geregistreerd door middel van fotografie en tekening.
Het materiaal zelf wordt individueel (X-, Y- en Z-waarde) en gescheiden van het overige vondstmateriaal in het spoor verzameld. Tijdens de ontgravingswerkzaamheden wordt per haal van de graafmachine het dan voorliggende vlak met een metaaldetector gecontroleerd op de aanwezigheid van metalen voorwerpen. Dit geldt eveneens voor de uitgekomen grond. Het discriminatieniveau van de metaaldetector dient zo laag mogelijk gehouden te worden.
16921. 015 versie 2
13 / 30
• •
• •
De metaaldetector dient te worden gehanteerd door een hierin ervaren medewerker. Metaalvondsten in het vlak en in sporen worden als puntvondst ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer geregistreerd. Daarnaast dient de stort met een metaaldetector te worden onderzocht. Bij het waterpassen van het vlak om de 5 m, wordt telkens ook het maaiveld direct buiten de proefsleuven meegenomen.
•
•
•
•
•
6. 3
De verschillende vondstcategorieën worden zodanig verpakt, dat de conditie van het materiaal zo goed mogelijk blijft. Registratie vindt plaats op een vondstenlijst. Registratie en inventarisatie van het vondstmateriaal gebeurt direct na afronding van het veldwerk. Alle aanpassingen van het proefsleuvenonderzoek gebeuren te allen tijde in overleg met de voor het project verantwoordelijke Senior KNA Archeoloog en de bevoegde overheid. Er wordt vooralsnog niet uitgegaan van specialistisch onderzoek in het veld. Indien dit noodzakelijk blijkt, dan alleen na overleg met de opdrachtgever en de bevoegde overheid. Bij het aantreffen van meer dan drie stuks bewerkt vuursteen in situ in een vak van 4 x 4 meter, dient er rekening te worden gehouden met de aanwezigheid van een vuursteenconcentratie. In een dergelijk geval worden verspreid over de vermoede concentratie vier megaboringen gezet, diameter 15 cm. De grond wordt gezeefd met een zeef met een maaswijdte van 3 mm. Het boren vindt plaats tot een diepte waarop in twee achtereenvolgende boringen geen artefacten meer worden aangetroffen. Bij positieve resultaten wordt het vlak niet verder verdiept, omdat een vuursteenvindplaats met een andere opgravingsstrategie moet worden opgegraven. Na documentatie worden de proefsleuven weer gedicht.
Omgang kwetsbare vondsten en monsters
Kwetsbare vondsten en monsters dienen behandeld te worden conform OS11/OS11wb en de KNA-Leidraad “Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal. ” In gevallen van kwetsbaar materiaal waarbij direct ernstig informatieverlies kan optreden, dient een specialist betrokken te worden. Wat betreft de opslag van vondstmateriaal levert een koele en donkere ruimte de meeste stabiliteit op. Voor kwetsbare materiaalgroepen is doorgaans meer nodig om de stabiliteit zo veel mogelijk te garanderen. Voor het behandelen en verpakken van vondsten en monsters ten behoeve van de tijdelijke opslag dienen per kwetsbare materiaalgroep de betreffende subspecificaties binnen OS11 gehanteerd te worden; ook de KNA-leidraad Veldhandleiding archeologie en de KNA-leidraad Eerste Hulp bij Kwetsbaar Vondstmateriaal dienen tijdens het veldwerk en de opslag gehanteerd te worden. Tevens geldt voor alle materiaalcategorieën het advies van de specialist.
6. 4 •
Structuren en grondsporen Er dient te worden gewerkt conform KNA-specificatie OS03 t/m OS09 (opgraven).
16921. 015 versie 2
14 / 30
•
•
• • •
• • • • •
•
• •
• •
•
6. 5
De sporen worden getekend; de vlakken op schaal 1:50 en de eventuele coupetekeningen en profielen op schaal 1:20, graven op schaal 1:10. Verder worden de sporen gefotografeerd en wordt de hoogte ten opzichte van NAP bepaald. De vlakken mogen ook met een GPS of Total Station getekend worden. Sporen in het vlak worden gedocumenteerd; de geïdentificeerde sporen worden beschreven en vastgelegd in dag- en weekrapporten en op daartoe geëigende formulieren, conform KNA versie 4. 1 (d. d. 19-02-2018). Van de aangetroffen sporen wordt een aantal gecoupeerd met als doel de kwaliteit vast te stellen. De sporen worden vooralsnog niet afgewerkt. Greppels en geïsoleerde sporen worden gecoupeerd en gedocumenteerd. Grondsporen die deel uit maken van een (gebouw)structuur of grote concentraties grondsporen dienen daarentegen in eerste instantie alleen (selectief) te worden gecoupeerd en niet te worden afgewerkt. Dit heeft als doel de datering en de conservering zo nauwkeurig mogelijk vast te stellen, waarbij de archeologische resten zoveel mogelijk intact gehouden worden. Dit ter beantwoording van de onderzoeksvragen. Aangetroffen graven (inhumaties/crematies) worden gedocumenteerd conform KNA versie 4. 1 (d. d. 19-022018), de graven worden niet geborgen. Aangetroffen funderingen, vloeren en water- of beerputten dienen aanvankelijk behouden te blijven.
Na documentatie worden de sporen weer dicht gegooid. De coupes dienen individueel ingemeten te worden (X-, Y-, en Z-waarden). Splitsingen en oversnijdingen van sporen dienen op een dusdanige manier vastgelegd en onderzocht te worden, dat een eventuele fasering vastgesteld kan worden. Vondsten afkomstig uit dergelijke sporen worden per spoor en eventueel daarin te onderscheiden vullingen verzameld. De gevonden lagen, grondsporen en structuren dienen zo mogelijk per periode te worden beschreven. De mate van uitwerking dient te zijn afgestemd op de vraagstellingen. Tevens dienen ze te worden meegenomen in de interpretatie en conclusie(s). De vulling van sporen uit de Steentijd dient te worden gezeefd over een maaswijdte van 3 mm. Muurwerk moet worden ingemeten, gefotografeerd en onderzocht op constructieve aard, omvang en ouderdom conform KNA versie 4. 1 (d. d. 19-02-2018). Baksteengrootte, metselverband en tienlaagsmaat dient genoteerd te worden, indien aanwezig. Bodemlagen moeten ten opzichte van eventueel muurwerk afzonderlijk worden beoordeeld. Bij putten dient het onderscheid gemaakt te worden tussen water-, afval- en beerputten. Indien de vulling een vondstcomplex bevat, wordt materiaal met diagnostische kenmerken verzameld. Kansrijke sporen worden bemonsterd.
Aardwetenschappelijk onderzoek
Het aardwetenschappelijk onderzoek dient te worden uitgevoerd door een fysisch-geograaf of een archeoloog met aantoonbare ervaring op de hier verwachte bodem en geologie. Van de proefsleuven dient een lengte profiel te worden onderzocht op mogelijke verstoringen, het bewoningsniveau en de mate waarin de eventuele vindplaats is opgenomen in de enkeerdgrond/de bouwvoor. Van het lengteprofiel wordt om de 20 meter een profielkolom van een 1 m breed tot 30 cm in de schone C aangelegd en gedocumenteerd. Mochten er tussen de kolommen grote verschillen zitten dan dient het tussenliggende deel aangelegd en gedocumenteerd
16921. 015 versie 2
15 / 30
te worden om overgangen vast te leggen. Er dienen minimaal 2 profielopnames per proefsleuf te worden ge-
documenteerd.
6. 6 •
•
•
• •
•
6. 7 •
•
• •
Anorganische artefacten Archeologisch relevante artefacten die worden aangetroffen worden verzameld. Indien mogelijk worden verschillende lagen van elkaar gescheiden. Spoorvondsten worden per spoor verzameld. Stortvondsten worden onder één nummer per proefsleuf verzameld. Archeologisch relevante vondsten en/of vondststrooiingen en/of clusters artefacten worden ter plaatse ingemeten en voorzien van een X-, Y-, en Z-waarden. Kwetsbare vondsten moeten door middel van speciale zorg en behandeling behouden (c. q. geconserveerd) worden conform KNA versie 4. 1 (d. d. 19-02-2018). Bij de vondst van bijzondere artefacten of zeer grote hoeveelheden vondsten dient eerst te worden overlegd met de opdrachtgever en de bevoegde overheid voordat de uitwerking ter hand genomen wordt. Wanneer de in het veld aangetroffen vondsten (hoeveelheden, soorten materialen, soorten objecten en/of dateringen en conservering) significant afwijken van wat er verwacht wordt of kan worden, is overleg nodig tussen de bevoegde overheid, de opdrachtgever en de depothouder, op aangeven van de opdrachtnemer. De depothouder maakt zijn wensen ten aanzien van selectie-deselectie van het onvoorziene materiaal kenbaar aan de opdrachtgever. Zo nodig komt ook de omgang met daarmee gemoeide extra kosten aan bod. De opdrachtnemer wordt over de uitkomsten van het overleg geïnformeerd door de bevoegde overheid.
Zo nodig informeert de depothouder (/eigenaar) tevens de depotbeheerder. Binnen twee dagen vanaf het moment van aantoonbaar melden/persoonlijk contact met/bij de depothouder dient een reactie ten aanzien van het wel/niet meenemen van het materiaal door de depothouder te zijn gegeven. Bij het uitblijven van een reactie binnen de afgesproken termijn mogen de overige partijen beslissen of zij het materiaal wel/niet uit het veld meenemen. Uitzondering op het bovenstaande vormt de materiaalcategorie ‘bouwmateriaal, onversierd’; dit kan meteen in het veld door de uitvoerende archeologen representatief worden geselecteerd.
Organische artefacten Archeologisch relevante artefacten die worden aangetroffen, worden verzameld. Indien mogelijk worden vondsten uit verschillende lagen van elkaar gescheiden. Spoorvondsten worden per spoor verzameld. Stortvondsten worden onder één nummer per proefsleuf verzameld. Kwetsbare vondsten moeten door middel van speciale zorg en behandeling behouden (c. q. geconserveerd) worden conform KNA versie 4. 1 (d. d. 19-02-2018). De organische artefacten dienen in het veld op zodanige wijze te worden verzameld zodat ze na determinatie en uitwerking een antwoord geven op de gestelde onderzoeksvragen. Bij de vondst van bijzondere organische artefacten of zeer grote hoeveelheden vondsten dient eerst te worden overlegd met de opdrachtgever en de bevoegde overheid voordat de uitwerking en conservering ter hand genomen wordt.
16921. 015 versie 2
16 / 30
6. 8 •
•
•
•
6. 9
Archeozoölogische en -botanische resten Uit relevante, kansrijke contexten (bijvoorbeeld sporen of vondststrooingen met veel verkoold materiaal en andere paleo-ecologische resten) dienen monsters genomen te worden ten behoeve van analyse door specialisten (archeobotanisch onderzoek). Monstername ten behoeve van absolute dateringsmethoden gebeurt uitsluitend indien de aangetroffen archeologische sporen en materialen niet op andere wijze te dateren zijn. De monsters worden nog niet gezeefd. In overleg met de bevoegde overheid en de opdrachtgever zal worden bepaald of analyse van de monsters noodzakelijk is. Analyse dient zich primair te richten op het verkrijgen van antwoorden op de boven verwoorde onderzoeksvragen.
Overige resten
Ter beantwoording van de onderzoeksvragen dienen relevante monsters genomen te worden voor onder meer micromorfologisch, botanisch, diatomeeën, mijten, insecten onderzoek, pollen en nonpalynomorfe pollen (NPP) analyse en geochemisch, onderzoek. Deze monsternames dienen te geschieden op basis van interpretatie door de Senior KNA archeoloog indien noodzakelijk in samenspraak met de daartoe ter zakekundige specialist.
6. 10 Dateringstechieken Belangrijke sporen, die niet met behulp van vondsten kunnen worden gedateerd, kunnen, indien zij organisch materiaal bevatten, met behulp van een 14 C-datering worden gedateerd. Daartoe dienen monsters van kansrijke lagen of materialen te worden genomen. Een andere mogelijkheid om de ouderdom vast te stellen, is door middel van Optical Stimulated Luminescence (OSL-datering).
6. 11 Bouwstenen Een bouwsteen is gedefinieerd als een logische of logistieke informatie-eenheid van de documentatie van een gravend onderzoek. Deze bouwstenen definiëren de wijze van documenteren van de basisgegevens van een specifiek (waarnemings)proces of een specifieke activiteit binnen een archeologisch onderzoek, te weten administratieve (bijvoorbeeld: project en OM-nr) en ruimtelijk-geografische (de positie en ruimtelijke begrenzing). Een bouwsteen, of een combinatie van bouwstenen, kan bijvoorbeeld de vorm hebben van een analoge (papieren) lijst of veldtekening, maar ook van een digitale databasetabel of een kaartlaag in een CAD- of GIStoepassing.