Bijlage 1 - De visie 'Doe mee in Sint-Michielsgestel'
Tekst van het document
Doe mee in
Sint-Michielsgestel Visie op het sociaal domein in de gemeente Sint-Michielsgestel
“De omgeving van de mens is de medemens” J.A. Deelder
Inhoud
Voorwoord
05
Op weg naar de toekomst: de leidende principes
Hoofdstuk 1 Inleiding
06
1.1
Waarom willen we naar een gedragen toekomstvisie sociaal domein 2040? 06 1.2 Samenhangend beleid 07 1.3 Kim en haar omgeving 08
2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7
Positieve gezondheid als uitgangspunt Veerkrachtige kernen Onze maatschappelijk partners Ondersteuning via onze wijkteams Wat valt niet onder het sociaal domein Financiën van het sociaal domein Missie en Visie
10 10 11 12 13 14 14 15
3.1 Demografische veranderingen 3.2 Meer mensen met verward gedrag wonen zelfstandig 3.3 Krapte op de arbeidsmarkt 3.4 Moeite om woonruimte te vinden 3.5 Sociale cohesie in buurten neemt af 3.6 Ondersteuning wordt vaak laat gevraagd 3.7 Aard van het vrijwilligerswerk verandert 3.8 Druk op mantelzorgers neemt toe 3.9 Toenemende gezondheidsproblemen onder jongeren 3.10 Meer moeite met rondkomen 3.11 Technologie en digitalisering spelen een steeds grotere rol 3.12 Rijksbeleid legt grote druk op het sociaal domein
Samenhangende opgaven en ambities 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7
Sociale cohesie in wijken en kernen versterken Zorgen voor houdbaarheid van het Sociaal Domein Bestaanszekerheid bieden Het bouwen aan gelijke kansen Gezond (samen) leven bevorderen De samenleving inclusiever maken Bevorderen van integratie van nieuwe inwoners
36 36 37 38 38 39 39 39
Hoofdstuk 6
Hoofdstuk 3
Trends en ontwikkelingen
4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6
24 Leefwereld centraal 25 Samen doen 26 Nabij onze inwoners 28 Vertrouwen op eigen regie 30 Duurzame preventie 32 Leren door te doen 34
Hoofdstuk 5
Hoofdstuk 2
Wat is het sociaal domein?
Hoofdstuk 4
16 16 17 18 19 19 20 20 21 21 21 22 22
Monitoring en financiële beheersbaarheid 40 6.1 Monitoring 40 6.2 Financiële beheersbaarheid 41
Hoofdstuk 7
Van visie naar beleid en uitvoering 42
Hoofdstuk 8
Terugblik vanuit de toekomst: Het Sociaal Domein in 2040
44
Bijlagen
1. Positieve gezondheid 2. Samenhangend beleid
46 47
3
Visie sociaal domein gemeente Sint-Michielsgestel
Doe mee in Sint-Michielsgestel “Een veerkrachtige samenleving waarin iedereen meedoet en doet wat hij kan. En hulp en ondersteuning krijgt als dat nodig is.”
Leefwereld centraal
Samen doen
Nabij onze inwoners
Vertrouwen op eigen regie
Duurzame preventie
Leren door te doen
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
Voorwoord Voor u ligt de nieuwe visie op het sociaal domein van de gemeente Sint-Michielsgestel. Deze visie is tot stand gekomen na een interactief traject met betrokken inwoners, organisaties en zorgaanbieders. In deze visie schetsen we hoe we als gemeente het sociaal domein in 2040 voor ons zien. Het sociaal domein blijft volop in ontwikkeling. Ook tien jaar na de decentralisaties. De uitvoering van het sociaal domein loopt in den lande in de praktijk tegen belemmeringen (bijvoorbeeld persooneelskrapte) en discussies over regelgeving (participatiewet in balans) aan. Ook zien we dat er steeds meer nadruk komt op de domeinoverstijgende samenwerking binnen het sociaal domein (tussen de jeugdwet, de Wmo en de participatiewet bijvoorbeeld) en ook tussen het sociaal domein, het medische domein en het zorg domein. Als gemeente Sint-Michielsgestel doen we dit al goed en met deze visie benadrukken we hoe belangrijk we het vinden om hierin voorop te blijven lopen. Al met al is het sociaal domein een boeiende en soms ook complexe wereld die er op is gericht dat zo veel mogelijk van onze inwoners mee kunnen blijven doen. Het is ook daarom dat we het werken met het gedachtengoed van positieve gezondheid expliciet omarmen. Daarnaast blijft een belangrijke factor in het geheel ook het goede samenwerken met elkaar.
Zowel met onze inwoners alsook met onze hulpverleners of vrijwilligersorganisaties. En dat samenwerken is echt mensenwerk. Om te benadrukken wat we in Sint-Michielsgestel van belang vinden in onze samenwerkingen introduceren we leidende principes waarlangs we werken. Zo spreken we nog meer dan voorheen af wat we van elkaar verwachten. We zorgen met elkaar, en dat begint al met de kleinste stukjes burenhulp of vrijwilligerswerk, voor een gemeente waar het goed wonen en leven is. Binnen het sociaal domein geldt, misschien nog wel meer dan elders, dat we het met elkaar moeten doen. Alleen dan zorgen we ervoor dat we een gemeente met een sociaal gezicht kunnen blijven zijn. Op die manier maken we onze ambities waar.
Wethouder Peter Raaijmakers Mei 2025
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
5
Inleiding
Hoofdstuk 1
6
1.1
Waarom willen we naar een gedragen toekomstvisie sociaal domein 2040? Stijgende zorgkosten, krapte op de arbeidsmarkt, minder sociale contacten in de kernen, meer mensen die zich zorgen maken over hun basisbehoeften en ongelijke kansen zijn van invloed op de keuzes die we moeten maken. De financiële situatie van onze gemeente is veranderd. Het is duidelijk dat het sociaal domein aanloopt tegen financiële grenzen, de rek is eruit. Daarnaast is onze invloed in sommige situaties beperkt. We zijn niet meer de overheid die alles zelf organiseert. Ook onze partners lopen steeds vaker tegen financiële grenzen aan en hebben te weinig personeel om de groeiende vraag naar zorg en ondersteuning aan te kunnen. We hebben samen genoeg uitdagingen de komende jaren. Deze visie bepaalt onze koers in het sociaal domein. Het is ons kompas en geeft richting voor ons handelen. Door samen een toekomstvisie sociaal domein op te stellen, maken we met elkaar strategische keuzes om uitdagingen aan te kunnen pakken en voelen we ons betrokken om dezelfde koers te varen. Dit vraagt om veerkracht, lef, de wil om het anders te doen en nieuwe creatieve oplossingen die we samen met onze inwoners en partners willen bedenken en uitvoeren.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
1.2
Samenhangend beleid
Deze visie op het sociaal domein richt zich op het welzijn van de inwoners en de sociale verbanden binnen onze gemeente. Ons doel is het creëren van een inclusieve, sterke en gezonde gemeenschap. Een veerkrachtige samenleving waar inwoners zelfstandig en met elkaar in staat zijn om hulpvragen op te lossen en de leefbaarheid van de kernen te verbeteren. Eerder is de omgevingsvisie vastgesteld. De omgevingsvisie is een beleidsdocument waarin de ambities en doelen voor de fysieke leefomgeving staan. Denk aan ruimte, water, milieu, natuur, mobiliteit, infrastructuur en cultureel erfgoed.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
Beide visies helpen ons om onze langere termijn doelen te bereiken. Samen vormen ze het fysieke en sociale toekomstbeeld 2040 van onze gemeente. We weten waar we met elkaar naartoe willen. Beide visies zijn van invloed op een gezonde, duurzame en leefbare omgeving waarin onze inwoners zich kunnen ontwikkelen en samenleven. Ze zijn in samenhang geschreven. In deze visie wordt op een aantal plaatsen verwezen naar de omgevingsvisie. Naast deze overkoepelende visiedocumenten zijn er voor deelthema’s visies, programma’s en beleidsplannen vastgesteld. In bijlage 2 worden deze benoemd.
7
1.3
Kim en haar omgeving In deze visie maak je kennis met Kim en haar gezin. Kim woont in Den Dungen is 50 jaar en werkt als lerares op een basisschool. Zij woont samen met Lucas, 52 jaar en hij is wijkagent. Uit een eerdere relatie heeft Kim een zoon van 25 die schilder is. Samen hebben ze een dochter van 15 die op het gymnasium zit. De vader van Kim is een actieve man van 78 jaar. De moeder van Kim is 76 jaar en wordt steeds vergeetachtiger. Ze hebben veel contact met buurman Mo die jaren geleden met zijn gezin uit Syrië is gevlucht. Kim kan ondersteuning gebruiken, maar weet weinig af van het Sociaal Domein. Begrippen als positieve gezondheid en leidende principes zeggen haar niets. Hoe zorgen we ervoor dat Kim weet wat zij van de gemeente mag verwachten en waar zij met haar gezin zelf voor aan de lat staat?
8
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
9
Hoofdstuk 2
Wat is het sociaal domein? Kim loopt tegen een aantal problemen en vraagt zich af of de gemeente haar en haar gezin kan helpen. Zij meldt zich bij de gemeente en beschrijft haar situatie aan wijkteam consulent Daan met wie zij een gesprek heeft. “Weet je wat het sociaal domein is?”, opent deze het gesprek. Kim schudt haar hoofd.
2.1
Positieve gezondheid als uitgangspunt “We baseren ons beleid op het idee van positieve gezondheid. Dit betekent dat we gezondheid op een bredere manier bekijken, met zes verschillende thema’s (bijlage 1). Op deze manier helpen we mensen beter om te gaan met de lichamelijke, emotionele en sociale uitdagingen in hun leven. Ook willen we dat mensen zoveel mogelijk zelf de regie houden over hun leven. Dit betekent dat we niet voor mensen bepalen wat ze moeten doen, maar hen de mogelijkheid geven zelf een oplossing te vinden, het
10
liefst met de steun van hun eigen familie, vrienden of buren. Wanneer dat goed geregeld is, hebben mensen minder snel hulp nodig. We moedigen mensen aan om vooruit te denken en zich voor te bereiden op wat er later in hun leven kan gebeuren.”
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
Persoonlijke sociale basis
2.2
Veerkrachtige kernen “Een sterke sociale basis, een veerkrachtige samenleving is nodig” zo vervolgt Daan, “Daarin gebeurt zoveel. Inwoners organiseren van alles (gemeenschappelijke sociale basis). Onze gemeente is relatief welvarend1 en onze kernen kennen een grote veerkracht. Inwoners organiseren van alles. Ze helpen hun buren of familie op allerlei manieren, bijvoorbeeld door een keer boodschappen te doen of eten voor ze te koken. De Zonnebloem is hier een mooi voorbeeld van. In onze gemeenschapshuizen (institutionele sociale basis) worden allerlei activiteiten georganiseerd, bijvoorbeeld door en voor senioren. Misschien goed voor je moeder om daar eens te gaan kijken? Het mooie is dat veel van deze initiatieven op zichzelf staan. Soms is de gemeente helemaal niet betrokken, soms alleen door subsidie te geven of doordat onze wijkmakelaars meedenken. We willen het vooral niet overnemen. Mensen kunnen zelf heel veel doen (persoonlijke sociale basis). Er zijn vast mensen in jullie omgeving die jou en je gezin willen helpen. En weet je? Andersom geldt dat natuurlijk ook. Jullie hebben vast dingen waarmee jullie anderen kunnen helpen. Zo zorgen we samen voor elkaar. Ik vind het best lastig om goed te beschrijven wat er allemaal is. Misschien helpt dit plaatje je?” 1 - Op basis van SES-WOA-score (0,248) en gemiddelde WOZ-waarde 2024: € 520.000 (CBS)
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
individuele ondersteining mantelzorger
Institutionele sociale basis
Gemeenschappelijke sociale basis gemeenschappen ‘sociaal weefsel’ vrijwilligers
plekken
plekken bewonersinitiatieven verenigingen
accommodatie
steunpunt mantelzorg
steunpunt vrijwilligers professional & methoden
sociaal werk organisatie financiering
financiering met ‘opdracht’
beleid en financiering gemeente
Bron: Kwakernaak, M. Deuten, J. Britt, A., gepubliceerd op Verwey-Jonker Insituut, Movisie en Anderzoek
11
2.3
2.4
Onze maatschappelijk partners
Ondersteuning via onze wijkteams
“Daarnaast doen we nog veel meer voor de samenleving als geheel”, vertelt Daan verder. “Zo zijn we verantwoordelijk voor preventie op het gebied van gezondheid. Hiervoor werken we nauw samen met de GGD. Zo zijn jullie vast met jullie kinderen naar het consultatiebureau geweest? En als jij vragen hebt over wat jij kunt doen voor je moeder of je de zorg voor haar te zwaar vindt, kun je bij de mantelzorgondersteuning via Bint Welzijn terecht.
Daan vertelt verder: “Als gemeente organiseren we zorg en ondersteuning vanuit onze wijkteams van Wegwijs. Stel dat jouw zoon of dochter vastloopt en jullie komen er zelf uiteindelijk niet uit, dan kunnen onze medewerkers kijken welke hulp nodig is om het probleem op te lossen. Dit doen we vanuit de Jeugdwet. Maar we organiseren ook Wmo-ondersteuning voor je moeder, bijvoorbeeld dagbesteding of hulp bij het huishouden, als ze dat nodig heeft. Daarnaast kun je bij het sociaal domein terecht voor financiële hulp door bijstandsuitkeringen of schulddienstverlening. En we helpen mensen die niet (gemakkelijk) zelf een baan vinden, bijvoorbeeld door een handicap. Hierbij richten we ons vooral op inwoners, hun gezin en hun naasten. Je kunt hiervoor altijd contact opnemen met Wegwijs. Als je dat lastig vindt, kunnen de cliëntondersteuners je daarbij helpen. Samen met jou kijken ze dan naar wat je hulpvraag is en hoe je deze zelf of met je netwerk zou kunnen oplossen.”
Je dochter zou kunnen meedoen aan activiteiten die het jongerenwerk en de buurtsportcoach organiseren. Misschien heb je gehoord van Vluchtelingenwerk? Daar helpen ze mensen die niet in Nederland zijn geboren, zoals je buurman Mo. We willen graag dat iedereen meedoet in de samenleving en hier prettig samenleeft. Er zijn nog veel meer zaken die we wel financieren, maar niet zelf uitvoeren. Een van die initiatieven zou zomaar een deel van jouw hulpvraag kunnen oplossen. Het mooie is dus dat we het als gemeente niet alleen hoeven te doen, dat zouden we ook niet kunnen!”
12
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
13
14
2.5
2.6
Wat valt niet onder het Sociaal Domein
Financiën van het Sociaal Domein
Kim knikt en is onder de indruk: “Natuurlijk probeer ik eerst zelf een oplossing te bedenken. Maar het is fijn te weten dat er zoveel mogelijk is, ook in mijn directe omgeving. En dat jullie als gemeente heel veel voor ons kunnen betekenen. Ik ga dat eens met mijn man en ouders bespreken.” Daan lacht: “Dat is goed, maar bedenk wel dat de gemeente niet over alles gaat en ook niet alles kan. Daar vergissen mensen zich nog wel eens in. Zo verhuren we zelf geen woningen, dat doet de woningcorporatie. Wie ziek is of wijkverpleging nodig heeft, kan terecht bij huisartsen en thuiszorginstellingen. Gelukkig werken we steeds meer en beter samen. We komen elkaar tenslotte vaak tegen in de dorpen en bij gezinnen. Met elkaar, en vooral ook met de inwoner zelf, bespreken we hoe die het beste geholpen kan worden. Ken je Den Durpsherd in Berlicum? Daar kun je gewoon binnenlopen om jouw situatie te bespreken.”
“Sjonge jonge, dat zal wat kosten”, merkt Kim op. “Jazeker”, antwoordt Daan. “In de gemeente Sint-Michielsgestel kost dat ongeveer € 34 miljoen per jaar. Daar doen we veel van. Denk aan alle manieren dat we jou, je gezin en je ouders kunnen helpen. Als we dat niet zouden kunnen doen, zijn we nog veel verder van huis. Het levert onze inwoners ook heel veel op. We moeten wel goed op ons geld letten en zien dat de kosten toenemen. Daarom vragen we mensen om zelf dingen op te lossen en maken we keuzes in wat we wel en niet doen. We kunnen ons geld maar één keer uitgeven. Tegelijkertijd vinden we dat dingen beter kunnen en zien we ook andere problemen ontstaan, zoals het toenemende tekort aan personeel.”
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
2.7
Missie en Visie
Kim knikt: “Heel interessant, maar mijn hoofd zit vol van alle informatie. Kunnen we het daar een andere keer over hebben?” “Natuurlijk kan dat”, antwoordt Daan. “Ik zal het voor je samenvatten in twee punten, onze missie en visie:
Missie (waar staan we voor): Een veerkrachtige samenleving waarin iedereen meedoet en bijdraagt aan de samenleving. En hulp en ondersteuning krijgt als dat nodig is.
Visie (waar gaan we voor): We willen dat in 2040 Sint-Michielsgestel een gemeente is waarin iedereen meedoet. We gaan uit van wat mensen kunnen doen, voor zichzelf en anderen. Individueel, maar bijvoorbeeld ook in de buurt of als vereniging. Onze inwoners kennen elkaar, ze letten op elkaar, ondersteunen en helpen anderen en hebben bestaanszekerheid. Wij en onze maatschappelijke partners zijn er vooral voor inwoners die onze hulp echt nodig hebben. We werken samen met maatschappelijk partners en inwoners aan een sterke sociale basis en positieve gezondheid. We letten goed op onze uitgaven en houden rekening met de veranderende arbeidsmarkt wanneer we hulpvragen oplossen.”
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
15
Hoofdstuk 3
Trends en ontwikkelingen In dit hoofdstuk schetsen we de belangrijkste relevante trends en ontwikkelingen. Richting 2040 is het belangrijk deze trends in de gaten te houden, zodat we op tijd kunnen bijsturen als dat nodig is.
3.1
Demografische veranderingen2
Het aantal inwoners blijft de komende jaren groeien, van 30.405 in 2025 naar 31.440 in 2040. Het aantal ouderen neemt sterk toe en de gemiddelde inwoner wordt steeds ouder. In onze gemeente nog meer dan in andere gemeenten. Hierdoor gaat de samenleving veranderen. Veel ouderen zijn langer actief en leveren een belangrijke bijdrage door langer te werken, het doen van vrijwilligerswerk of het bieden van mantelzorg.
Leeftijdsopbouw
Daarnaast wonen meer mensen alleen. In 2024 is dat 12% van de 18+’ers 26% van de 65+’ers. We zien een beperkte diversiteit in de achtergrond van inwoners door de instroom van nieuwkomers (arbeidsmigranten, expats, vluchtelingen en statushouders).
3 Leeftijdsopbouw Herkomst inwoners Sint-Michielsgestel Herkomst inwoners Sint-Michielsgestel3
2025
2040
0-14
16%
0-14 17%
15-29
15%
30-54
30%
55-64
2025
2040
100%
80% 16%
17%
15-29 14%
60% 15%
14%
30-54 30%
40% 30%
30%
15%
55-64 11%
20% 15%
11%
65-74
12%
65-74 13%
0%
12%
13%
75+
11%
75+ 16%
11%
16%
100%
Herkomst Nederland
Herkomst Nederland
60% Herkomst Europa
Herkomst Europa
80%
40%
Herkomst 20% buiten Europa
Herkomst buiten Europa
0%
Beroepsbevolking neemt af Beroepsbevolking neemt af
5 2 - De cijfers in dit hoofdstuk zijn afkomstig van www.brabantscan.nl, tenzij anders vermeld. | 35- www.allecijfers.nl
16
2015 zorg in relatie tot capaciteitsontwikkeling 2040 Beschrikbare zorg in relatie tot capaciteitsontwikkeling Beschrikbare
Aantal niet-werkenden t.o.v. werkenden
1 op 3t.o.v. werkenden Aantal niet-werkenden
1 op 2
2015
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
2040
1 op 3
1 op 2
3.2
Meer mensen met verward gedrag wonen zelfstandig
Het (rijks)beleid is erop gericht dat mensen langer zelfstandig wonen en minder snel een beroep kunnen doen op een intramurale woonsetting. Mensen die verward gedrag vertonen, bijvoorbeeld als gevolg van psychosociale problemen of dementie, blijven daardoor langer in onze wijken wonen. Dit levert meer overlast op en legt een grote druk op politie en hulpverleners.
Soort overlast4
2020
2021
2022
2023
2024
Overlast door verward persoon
57 98 8 0 1 164
105 85 22 13 4 229
157 91 42 10 4 304
183 96 35 5 1 320
168 144 60 9 3 384
Melding overlast jeugd Overlast ivm alcohol/ drugs Overlast zwervers Openbare dronkenschap Totaal
4 - Data.politie.nl
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
17
Leeftijdsopbouw
3.3
0-14
Herkomst inwoners Sint-Michielsg
Krapte op 2025 2040 de arbeidsmarkt 16% 17%
100%
Herkomst Ne
80%
De vergrijzing zorgt voor meer vraag naar mantelzorgers, vrijwilligers en professionele zorgverleners 15% 15-29 14% 60% en medici. Ook neemt de vraag naar andere vormen van zorg toe. Door krapte op de arbeidsmarkt 30% 30-54 staat de zorgsector al onder druk. Terwijl de vraag30% de komende jaren40% alleen maar groter wordt. We zien ook een krimp in de leeftijdscategorie van 30-64 jaar. Op dit moment zijn er 3 beroepskrachten 20% 15% 55-64 11% op 1, 65 +’er. Dit gaat naar 2 op 1. Gemeenten hebben met andere partijen het Integraal Zorgakkoord 0% 12% 65-74 om hierop een antwoord afgesloten te vinden. 13%
75+
11%
16%
Beroepsbevolking neemt af5 Beschrikbare zorg in relatie tot capaciteitsontwikkeling Aantal niet-werkenden t.o.v. werkenden
2015
2040
1 op 3
Aantal werkenden in de zorg (beschikbaar personeel) t.o.v. het totaal aantal werkenden
1 op 2
1 op 7
1 op 4
5 - https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2020/zorg-voor-de-toekomst.pdf
18
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
Herkomst Eur
Herkomst bui
3.4
3.5
Moeite om woonruimte te vinden
Sociale cohesie in buurten neemt af
De juiste woning voor de juiste doelgroep op de juiste plek en op het juiste moment. Dat is een groot maatschappelijk vraagstuk, dat ook in onze gemeente speelt. Er zijn te weinig woningen om aan de vraag te kunnen voldoen. Door gestegen woningprijzen, bouwkosten en energieprijzen kunnen veel mensen geen huis meer betalen, is de doorstroom beperkt en vindt lang niet iedereen een passend huis in de eigen kern. Waar 30% sociale huur wenselijk wordt geacht, heeft onze gemeente slechts 16% sociale huurwoningen.6
We maken ons zorgen dat inwoners zich steeds minder met elkaar verbonden voelen. Dit kan verschillende oorzaken hebben bijvoorbeeld doordat de samenstelling van de bevolking verandert en mensen meer op zichzelf zijn. Voor ons gemeente geldt dat er een relatief grote instroom is van mensen uit andere gemeenten, zoals ’s-Hertogenbosch, Vught en grotere steden als Tilburg, Eindhoven en Utrecht7. Dit door de gunstige centrale ligging van de gemeente dichtbij de stad en natuur. Deze nieuwe inwoners nemen niet altijd vanzelf mee aan het plaatselijke culturele leven. Daar moeten we extra op inzetten.
In onze gemeente wonen mensen in relatief grote huizen. Ouderen met een ondersteunings- of zorgvraag blijven vaak zelfstandig in deze grote woningen wonen. Ook voor deze groep mensen is het belangrijk dat er passende woningen zijn in een toegankelijke leefomgeving met ondersteuning en voorzieningen in de buurt. Dakloze mensen hebben niet de rust en veiligheid van een eigen woning. Zonder woning kunnen zij moeilijk weer meedoen aan de maatschappij. Het is dan lastig om bijvoorbeeld een opleiding of baan te krijgen en te houden. Ook in onze gemeente is sprake van dak- en thuisloosheid. Bij de laatste telling bedroeg dit aantal 63. 6 - zie: omgevingvisie Sint-Michielsgestel
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
Digitale communicatie kan ervoor zorgen dat inwoners minder face-to-face contact hebben. En doordat mensen mobieler zijn, zijn ze minder afhankelijk van langdurige relaties in de buurt. Ook de inrichting van openbare ruimte en de bereikbaarheid van voorzieningen hebben hierop invloed. De afname van sociale samenhang is eveneens van invloed op het welzijn en het gevoel van veiligheid in buurten.
7 - Woningmarktonderzoek en onderzoek wonen met zorg van Companen (2022, zaaknr 1301912)
Sint-Michielsgestel Gemonde Den Dungen Berlicum en Middelrode
% inwoners dat veel sociale samenhang in de buurt ervaart (18+ jaar)8
% inwoners dat onvoldoende sociale samenhang in de buurt ervaart (18+ jaar)
22% 28% 18% 23%
37% 17% 31% 26%
8 - www.brabantscan.nl
19
20
3.6
3.7
Ondersteuning wordt vaak laat gevraagd
Aard van het vrijwilligerswerk verandert
In onze gemeente lopen inwoners niet te koop met hun problemen. Deze houden ze voor zich, totdat het geëscaleerd is. Pas dan trekken ze aan de bel voor ondersteuning. Zo kunnen betalingsproblemen die eerst behapbaar waren, enorm zijn opgelopen. Met alle gevolg van dien. Het betrekken van het netwerk bij een oplossing wordt dan ook veel minder gemakkelijk.
De gemeente Sint-Michielsgestel kent een actief verenigingsleven en veel vrijwilligers. Vrijwilligers leveren een belangrijke bijdrage aan de samenleving. Op dit moment doet 29% jonger dan 65 jaar en 40% van de 65+’ers vrijwilligerswerk. Bij 65+’ers zien we een stijgende trend. In 2009 deed nog 32% vrijwilligerswerk. In de categorie 18-64 jaar is het percentage ongeveer stabiel rond de 30%. Mensen willen zich niet meer voor de lange termijn vastleggen. Er is nog steeds veel vraag naar personeel en mantelzorgers. Omdat iedereen 24 uur in een dag heeft, moeten mensen keuzes maken, soms gaat dit ten koste van het doen van vrijwilligerswerk. Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
3.8
Druk op mantelzorgers neemt toe
In de gemeente Sint-Michielsgestel is 17% van de volwassenen mantelzorger. 15 jaar geleden was dat nog 11%. De vraag naar mantelzorg neemt tot 2040 alleen maar verder toe. Dit komt onder andere door de vergrijzing en omdat het Rijk wil dat de zorgkosten minder stijgen. Tegelijkertijd zijn er steeds minder mensen die mantelzorg kunnen geven, omdat familie verder uit elkaar woont en de zorg over minder kinderen verdeeld kan worden. Dat betekent dat er meer werk komt dat met minder mantelzorgers moet worden gedaan. 3% van de mantelzorgers is overbelast door het geven van mantelzorg. 10 jaar geleden was dat nog 1%. Met alle gevolgen van dien. Mantelzorgers die intensief voor naasten zorgen, ervaren vaak een slechtere gezondheid en korten hun werkwerk vaker in dan niet mantelzorgers. Bij jongeren groeit 1 op de 5 op met een langdurig ziek familielid. Deze scholieren hebben vaker een slechtere fysieke en mentale gezondheid dan leeftijdsgenoten zonder zorgsituatie.
3.9
Toenemende gezondheidsproblemen onder jongeren
Hobbels in het leven van kinderen, jongeren maar ook van volwassenen worden soms te veel geproblematiseerd en gemedicaliseerd, zonder aandacht voor de gezinssituatie en de maatschappelijke context. Gevolg hiervan is bijvoorbeeld dat steeds meer kinderen jeugdhulp ontvangen. Het aantal jongeren dat jeugdhulp ontvangt neemt toe, van 10% jeugdigen in 2022 naar 12% in 20239. Hierin lijkt de ernst en complexiteit van de hulpvraag toe te nemen. Onder jongeren is mentale gezondheid een belangrijk aandachtspunt. 39% van de 16-25-jarigen ervaart een matig tot slechte mentale gezondheid. Daarnaast zijn er veel jongeren met een verstoord dag- en nachtritme. Het 24 uur per dag moeten ‘aanstaan’ is erg vermoeiend en sociale media zorgen steeds vaker voor stress (33%) bij jongeren10. Ook wordt de druk om te presteren steeds groter, wat stress oplevert. 9 - www.waarstaatjegemeente.nl | 10 - www.brabantscan.nl
3.10
Meer moeite met rondkomen De financiële draagkracht in onze gemeente is groot: 37% van de inwoners heeft een inkomen boven de € 43.000,-. Ongeveer 8% van de huishoudens heeft lange tijd een laag inkomen (tot 130% van de bijstandsnorm). We verwachten dat de komende jaren steeds meer huishoudens in de financiële problemen komen. Dit komt onder andere door de inflatie en stijgende woonlasten. Geldzorgen kunnen zorgen voor spanningen in het huishouden en leiden tot stress. Chronische stress veroorzaakt gezondheidsproblemen doordat het lichaam uit balans raakt. Het kan ook leiden tot een verminderde gezondheid of zorg mijden doordat mensen een (aanvullende) zorgverzekering, medicijnen, sporten of een gezonde maaltijd niet kunnen betalen. Vaak gaat dit probleem over van generatie op generatie.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
21
3.11
Technologie en digitalisering spelen een steeds grotere rol
Technologie en digitalisering kunnen aan de ene kant tot nieuwe oplossingen leiden. Groei van de economie vindt vooral plaats in deze sectoren. Aan de andere kant kunnen door technologie en digitalisering nieuwe sociaal maatschappelijke problemen en uitdagingen ontstaan. We spelen, werken en leven steeds meer online.
Vanuit het perspectief van het Sociaal Domein zijn er veel kansen:
• • •
Nieuwe manieren van ontmoeten. Digitale innovaties in de zorg en ondersteuning zoals robotica, domotica, Artificial Intelligence (AI) en eHealth. Nieuwe vormen van werk.
Daarnaast worden ook bedreigingen zichtbaar:
• • •
22
Digitalisering vergroot de sociale kloof tussen inwoners en kan leiden tot uitsluiting. Winkels verdwijnen uit het straatbeeld, omdat online shoppen steeds populairder wordt. Hierdoor neemt het aantal toevallige ontmoetingen af en kunnen minder mensen zelfstandig boodschappen doen. Het heeft invloed op de zelfredzaamheid van minder digitaal vaardige inwoners.
3.12
Rijksbeleid legt grote druk op het sociaal domein
Voor het sociaal domein is de trend om de zorgvraag te dempen van belang. Doordat mensen minder (medische) zorg vanuit de Zorgverzekeringswet en Wet Langdurige Zorg ontvangen, verschuift deze vraag naar het sociaal domein. Bijvoorbeeld naar de Wmo, maatschappelijk werk of het eigen netwerk van mensen. Samenwerking tussen het medisch/zorg-domein (zorgorganisaties en huisartsen) en het sociaal domein is daarvoor essentieel. Deze trend legt extra inhoudelijke en financiële druk op het sociaal domein. Gemeenten zijn qua financiën grotendeels afhankelijk van het rijk dat gemeenten via het gemeentefonds van geld voorziet. Het rijk voert wispelturig beleid en stelt onvoldoende middelen ter beschikking om de gemeentelijke taken in het sociaal domein uit te voeren, bijvoorbeeld voor de Jeugdzorg en de Wmo. Ook verstrekt het rijk vaak tijdelijk financiering, zoals het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), terwijl het beleid vraagt om langdurige investeringen en uitgaven. Daarnaast voert het rijk regelmatig nieuwe wet- en regelgeving in wat lokaal geïmplementeerd en uitgevoerd moet worden. En soms in strijd is met onze belangen.
Actuele veranderingen op dit moment zijn onder andere: de Hervormingsagenda Jeugd, de eigen bijdrage in de Wet maatschappelijke ondersteuning, de wijzigingen binnen de Participatiewet, Migratie, het Breed Offensief ter verbetering van de arbeidskansen voor mensen met een arbeidsbeperking, het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), het Integraal Zorg Akkoord (IZA), het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA), gegevensdeling in het sociaal domein (Wet WAMS) en Wet suïcidepreventie.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
23
Hoofdstuk 4
Op weg naar de toekomst: de leidende principes Kim heeft een vervolgafspraak met Daan. Hij vertelt haar over leidende principes. Kim: “Dus jullie gaan via leidende principes aan de slag om de visie uit te voeren. Klinkt heel duur allemaal. Ik begrijp niet zo goed wat dat inhoudt. Kun je dat uitleggen?”
Daan knikt en steekt van wal: “Tja, dat is inderdaad geen makkelijk begrip. Eerder vertelde ik je waarom we een visie belangrijk vinden. Ook vertelde ik je wat onze ambities zijn en wat we willen bereiken. Maar nog niet hoe we dat gaan doen. Dat schrijven we op in ons uitvoeringsprogramma. Om ons daarbij te helpen is het belangrijk om daarvoor vuistregels te hebben. Deze helpen iedereen om dingen goed én op de juiste manier te doen. Niet als strakke regels, maar als richtlijnen. We gebruiken ze bijvoorbeeld in onze eigen organisatie, in afspraken met andere organisaties en de manier waarop we met onze inwoners omgaan. De leidende principes staan niet los van elkaar, maar vormen samen een geheel. We wegen ze dan ook tegen elkaar af. Ik heb ze op papier staan. Zal ik ze je meegeven, zodat je de leidende principes op je gemak een keer kunt doornemen?” Kim knikt. ‘s Avonds op de bank pakt zij de printjes erbij en begint te lezen: We hanteren de volgende principes:
24
Leefwereld centraal
Vertrouwen op eigen regie
Samen doen
Duurzame preventie
Nabij onze inwoners
Leren door te doen
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
4.1 4.1.1
Leefwereld centraal Wat houdt het leidende principe in?
We spreken vaak van een systeemwereld en de leefwereld. De organisaties in het sociaal domein bepalen zelf de regels en processen. Dit betekent dat het ook aan ons is om buiten dit systeem te kijken en meer vanuit de leefwereld te denken en te handelen. Dat vraagt om een open houding en open blik naar de leefwereld van inwoners. Hoe leven zij, wat ervaren zij en welke behoeften voelen zij? Inwoners met een hulpvraag die hierbij ondersteuning nodig hebben, ervaren hun probleem als één geheel. Het is ‘de systeemwereld’ die deze in stukjes wil hakken om het behapbaar te maken. Op dit moment is ons systeem nog te vaak leidend. Het gaat al beter, maar we kunnen hier nog meer in investeren. Waar we naartoe willen, is dat we meer gaan werken vanuit het geheel aan problemen, hulpvragen en mogelijkheden. En dus meer aansluiten bij de leefwereld van onze inwoners. Dat wil niet zeggen dat we het hele systeem maar ‘overboord moeten gooien’. De regels en procedures hebben waarde als het gaat om rechtszekerheid, gelijkheid en hanteerbaarheid. Dit alles is er juist voor onze inwoners. De kunst is beide beter in balans te brengen. De leefwereld van onze inwoners stopt niet bij hun eigen voordeur. Zij maken onderdeel uit van de samenleving, hebben contacten met andere inwoners, zijn lid van verenigingen en maken gebruik van de openbare ruimte.
Deze zaken nemen we mee in ons beleid en de uitvoering ervan. We bieden kansen om bredere en andere oplossingen voor hulpvragen van onze inwoners te vinden. En om deze collectief te organiseren. Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
4.1.2 Wat betekent dit principe voor Kim en haar omgeving?
▶ ▶ ▶ ▶
Kim hoeft haar verhaal maar één keer te doen. Er wordt integraal gekeken naar haar hulpvragen en er volgt één plan, voor heel het gezin.
▶
Het netwerk van Kim krijgt een rol bij het oplossen van haar hulpvragen.
▶
Als de regels knellen en daardoor Kim in grote problemen komt, zoeken we naar een doorbraak. Als de regels bepaalde oplossingen echt onmogelijk maken, leggen we Kim dat duidelijk uit, waardoor zij dit beter kan accepteren.
4.1.3 Wat betekent dit principe voor de gemeente?
▶
▶ ▶
▶
We sturen op een integrale aanpak die start vanuit de leefwereld van onze inwoners. We kijken breed naar het gewenste effect voor onze inwoners en baseren daar ons besluit op. We kijken naar de wettelijke mogelijkheden en interpreteren deze zo ruim mogelijk. Onze persoonlijke waarden en normen laten we los. We ontschotten ons beleid, onze regelgeving, de dienstverlening en de financiën zoveel mogelijk. Als we schotten niet kunnen wegnemen, werken we er zo nodig omheen. Regels die we opstellen, maken we zo eenvoudig mogelijk. We schrijven onze regels en besluiten in begrijpelijke taal en vanuit de leefwereld van onze inwoners.
▶ ▶
We normaliseren; wispelturig gedrag hoort bij de ontwikkeling van jongeren en volwassenen. Hierdoor is minder snel (specialistische) hulp nodig. Onze dienstverlening organiseren we zo dat onze inwoners zo soepel en snel mogelijk geholpen worden. We kijken in eerste instantie wat de inwoner met hulp van zijn of haar netwerk zelf kan doen met algemeen toegankelijke voorzieningen. Hier investeren we dan ook in. Lost dit het probleem niet op? Dan schakelen we Geïndiceerde hulp en ondersteuning in. Onze ondersteuning richt zich niet alleen op de hulpvrager zelf, maar ook op zijn mantelzorger(s) en vrijwilligers. We betrekken inwoners bij het opstellen van ons beleid.
4.1.4 Wat verwachten we van onze maatschappelijk partners?
▶ ▶ ▶ ▶
Dat ze werken vanuit het principe 1 gezin, 1 plan, 1 regisseur. Dat de hulp die zij inzetten, uitgaat van de leefwereld van mensen. Dat staat voorop en niet de processen en protocollen binnen de eigen organisatie. Dat zij collectief aanbod de voorkeur geven boven individuele dienstverlening. Dat ze het sociale netwerk in schakelen wanneer dat kan.
25
4.2
4.2.2 Wat betekent dit principe voor Kim en haar omgeving?
Samen doen
▶
4.2.1 Wat houdt het leidende principe in? Onze inwoners delen hun leefomgeving met anderen. Samen betekent dat inwoners iets voor elkaar doen, omzien naar elkaar en samen wonen. Zo ondersteunen ze elkaar om mee te (blijven) doen in de samenleving. Waar nodig krijgen ze hierbij een zetje in de rug van professionals. De uitdagingen in het sociaal domein zijn groot en complex. Er zijn veel organisaties actief, die onderling verbinding hebben met elkaar en van elkaar afhankelijk zijn. De uitdagingen kunnen dan ook niet door de gemeente of een andere organisatie in haar eentje opgelost worden. We zullen hierin als partners langdurig moeten samenwerken. Dit doen we met organisaties die actief zijn in zorg en welzijn, zowel professioneel als vrijwillig. En met andere partijen, zoals woningcorporaties, ondernemers, huisartsen en het onderwijs. We hebben samen de verantwoordelijkheid om het sociaal domein goed voor onze inwoners te organiseren. Hoe we samenleven, heeft invloed op allerlei gebieden. Als mensen leefruimte delen, verlicht dat de druk op de woningmarkt. Als mensen meer dingen samendoen, verbetert dat de kwaliteit van
26
▶
▶ ▶ leven en vermindert dit uiteindelijk de druk op voorzieningen van welzijn en zorg. Door op verschillende niveaus constructief samen te werken, ieder vanuit zijn eigen rol, verstevigen deze relaties. Zo creëren we sociale duurzaamheid en veerkrachtige kernen; wat ook een ambitie is in onze omgevingsvisie. Onze gemeente bestaat nu nog uit veerkrachtige kernen. De samenredzaamheid van inwoners is groot. Van belang is deze veerkracht te behouden en verder uit te bouwen.
Wanneer Kim een probleem heeft, zoekt zij eerst in haar eigen omgeving naar een oplossing. Het maakt daarbij niet uit of het om een klein of groot probleem gaat. Wie kan er bijvoorbeeld boodschappen voor haar meenemen of haar een lift geven naar de fysio? Kim en haar gezin zijn zich ervan bewust dat de gemeente niet al hun hulpvragen kan oplossen. Zij werken eraan hun netwerk te versterken of in stand te houden, zodat inwoners elkaar kunnen helpen. Kim helpt zelf ook mensen in haar omgeving. Zo levert zij een waardevolle bijdrage aan de maatschappij. De organisatie waar Kim zich meldt, is niet automatisch de organisatie die haar gaat helpen. Organisaties kijken samen wie dit het beste kan doen. Dit is onder andere afhankelijk van de expertises die nodig zijn en de beschikbare capaciteit.
4.2.3 Wat betekent dit principe voor de gemeente?
▶
We investeren in de sociale basis, om er zo op termijn voor te zorgen dat we de stijging van de uitgaven in het sociaal domein kunnen dempen.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
▶
▶
▶ ▶
We faciliteren initiatieven van inwoners die sociale verbinding en participatie in de samenleving bevorderen. Indien nodig ondersteunen we deze ook, bijvoorbeeld met geld of door een medewerker mee te laten denken. Op basis van de leidende principes trekken we samen op met onze maatschappelijk partners. We werken samen aan onze maatschappelijke opgaven. Bij sommige partners hebben we een meer sturende rol, bij andere een meer faciliterende, of gelijkwaardige rol. We maken afspraken over de te behalen resultaten. De fysieke omgeving richten we zo in dat deze ontmoeting stimuleert. Bij het inrichten van de openbare ruimte en het maken van plannen voor (woning)bouw nemen we dit mee in onze richtlijnen.
▶ ▶ ▶ ▶
Dat ze de dienstverlening richten op het stimuleren van burgerkracht en het veerkrachtiger maken van onze inwoners en kernen. Om ook in de toekomst ondersteuning te kunnen leveren, is de inzet van vrijwilligers en mantelzorgers hard nodig. Organisaties investeren hierin. Verenigingen, sportclubs, culturele organisaties en buurtgemeenschappen spelen hierin een cruciale rol. Ze bieden een plek waar mensen elkaar kunnen ontmoeten en ondersteunen. De standaard-aanpak is de samenwerkwijze. Inwoners en professionals vinden samen de best passende oplossingen voor hulpvragen van inwoners. Uitganspunt daarbij zijn de drie vragen ‘wat wil ik, wat kan ik en wat heb ik nodig?’.
We werken aan een inclusieve samenleving waarin iedereen mee kan doen en laagdrempelig toegang heeft tot voorzieningen en activiteiten.
4.2.4 Wat verwachten we van onze maatschappelijk partners?
▶ ▶
Dat ze samen werken om de opgaven op te pakken. Niet het organisatiebelang staat voorop, maar de te bereiken effecten. Dat ze samen met de gemeente en inwoners zich mede verantwoordelijk voelen voor de maatschappelijke opgaves. Deze opgaves bespreken we jaarlijkse met elkaar. Waarbij we de dienstverlening met elkaar afstemmen zodat deze complementair is aan elkaar.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
27
4.3
Nabij onze inwoners
4.3.1 Wat houdt het leidende principe in? In het sociaal domein willen we fysiek nabij onze inwoners aanwezig zijn. Daarom werken we wijkgericht. Voor activiteiten en voorzieningen die we organiseren en uitvoeren kijken we eerst of deze op kernniveau gedaan kunnen worden. Dit is fysiek nabij onze inwoners en sluit aan op hun leefwereld. Pas in tweede instantie kijken we naar een hoger schaalniveau; gemeente, (sub)regio of landelijk. Wijkgericht werken is uitgewerkt in een aparte notitie. Naast fysieke afstand, is ook sociale nabijheid ons uitgangspunt. We staan nabij onze inwoners en voelen ons met hen verbonden. De leefwereld van onze inwoners staat altijd centraal. We gaan uit van de juiste zorg op de juiste plek, op het juiste moment en door de juiste persoon.
4.3.2 Wat betekent dit principe voor Kim en haar omgeving?
▶ ▶ ▶
▶ ▶
28
Kim kan in haar eigen omgeving hulp vragen, bijvoorbeeld bij het wijkteam. Kim probeert haar vragen in eerste instantie zelf, met haar gezin op te lossen. Daarna kijkt zij in haar omgeving wie kan helpen. Pas daarna doet zij een beroep op professionele ondersteuning. Bewoners maken samen met de gemeente en maatschappelijk partners een actieplan voor hun kern.
4.3.3 Wat betekent dit principe voor de gemeente?
▶
▶
Fysieke locaties zijn dichtbij en toegankelijk, ook voor mensen met een beperking. We zijn digitaal en telefonisch goed toegankelijk, ook voor mensen met een beperking. We communiceren via verschillende kanalen in eenvoudige taal.
▶
We werken samen met inwoners aan kernen waarin de behoeften van de bewoners in die specifieke buurt centraal staan. We bevorderen het eigenaarschap van inwoners voor (opgaven in) hun eigen kern. Onze wijkteams werken in de kernen samen met de primaire- en andere ketenpartners. Ze doen dit in wekelijkse casus-overleggen en door elkaar op te zoeken op de locatie van waaruit gewerkt wordt.
4.3.4 Wat verwachten we van onze maatschappelijk partners?
▶ ▶
Onze maatschappelijk partners organiseren hun dienstverlening zoveel mogelijk in de kernen. Ze sluiten aan op plaatsen waar inwoners al zijn. Activiteiten zijn toegankelijk. Financiële, fysieke en mentale drempels worden zo laag mogelijk gehouden, zodat iedereen kan meedoen.
Onze informatievoorziening is gemakkelijk toegankelijk. Informatie is goed vindbaar en overzichtelijk.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
29 Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
29
4.4
Vertrouwen op eigen regie
4.4.1 Wat houdt het leidende principe in? Het vertrouwen in onszelf, de ander en de overheid is vaak ver te zoeken. Ook vanuit de overheid wordt nog veel gewerkt vanuit wantrouwen. Ten onrechte. Inwoners mogen erop vertrouwen dat het goed is hoe zij hun leven inrichten binnen het grote geheel. We vertrouwen erop dat onze inwoners zelfstandig keuzes kunnen maken over dingen die voor hen belangrijk zijn. Vragen die daarbij centraal staan, zijn:
■ ■ ■ ■
Wat wil ik?
4.4.2 Wat betekent dit principe voor Kim en haar omgeving?
▶ ▶ ▶ ▶
Wat vind ik belangrijk? Wat zijn mijn drijfveren? Wat heb ik nodig om een goed leven te leiden?
We vinden het belangrijk om dingen niet van inwoners over te nemen, maar ze keuzes zelf of samen met hun omgeving te laten maken. Niet alleen wanneer er problemen zijn, maar juist ook wanneer zij kansen krijgen en zichzelf kunnen ontwikkelen. Dat ze grip hebben op hun eigen leven. Om dit te kunnen doen is het belangrijk dat mensen op jonge leeftijd al leren hoe ze goede keuzes maken. En inzien dat ze vaak meer kunnen dan ze zelf denken. Zo leren ze om eerst ondersteuning te zoeken in hun eigen netwerk en niet meteen een beroep te doen op hulpverleners.
Kim en haar gezin bepalen hoe er aan hun problemen gewerkt gaat worden. Ze weten dat ze er zelf verantwoordelijk voor zijn om deze stappen daadwerkelijk te zetten en vooruit te kijken. De kinderen van Kim leren goede keuzes te maken en zichzelf daarin te vertrouwen. Wanneer Kim of haar fietsclubje, waar ze lid van is, een goed idee heeft, kan zij dat aangeven. Goede ideeën krijgen de ruimte en worden ondersteund als dat nodig is.
4.4.3 Wat betekent dit principe voor de gemeente?
▶ ▶ ▶
▶ 30
Kim beseft dat de gemeente en maatschappelijke partners erop vertrouwen dat zij regie heeft op zijn eigen leven en zelf keuzes kan maken. Zij spreekt met de organisaties, zij spreken niet zonder haar over haar.
We geven onze inwoners het vertrouwen dat zij weten wat het beste is voor hen. Dit is leidend voor onze inzet. We gaan hierover in gesprek en werken oplossingsgericht. De oplossing op hulpvragen wordt op maat samen bepaald. We communiceren op maat over onze diensten. We richten ons actief tot inwoners die wel ondersteuning nodig hebben, maar de weg daarnaartoe niet weten. We geven onze inwoners ruimte om met mensen in hun omgeving zelf regie te voeren over hun hulpvraag. Wanneer dat niet lukt, helpen wij, of een andere professional, de regie zoveel mogelijk toch zelf te kunnen voeren. Onderling vertrouwen is de basis voor de relatie tussen de inwoner en de regievoerder. We zijn transparant over wat we wel en niet doen.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
▶ ▶
▶ ▶
Dit leidend principe passen we toe in individuele hulpvragen en bij collectieve initiatieven. We trekken een duidelijke grens bij onveilige situaties. In die gevallen nemen we de regie over en nemen we maatregelen om de onveiligheid op te lossen. Crisissen bezweren we zo snel mogelijk. Daarna werken we aan een duurzame veilige omgeving. We vertrouwen op de inzet en het oordeel van onze medewerkers en steunen ze bij genomen besluiten. We spreken in principe niet over onze inwoners, zonder hen erbij.
4.4.4 Wat verwachten we van onze maatschappelijk partners?
▶ ▶ ▶ ▶
Dat zij handelen vanuit vertrouwen in de vaardigheden van onze inwoners. Dat ze de eigen regie en keuzes van de mensen vooropstellen en oplossingen zoeken voor mogelijke organisatorische belemmeringen. Dat professionals los durven laten en leren vertrouwen op de kracht en het kunnen van inwoners. Dat ze in principe niet spreken over Kim, zonder dat zij erbij is.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
31
4.5
4.5.2 Wat betekent dit principe voor Kim en haar omgeving?
Duurzame preventie
▶
4.5.1 Wat houdt het leidende principe in?
▶
Door preventief te werken, willen we problemen vóór zijn of voorkomen dat ze erger worden. Dit levert duurzamere oplossingen op. Een gezonde leefstijl hoort daarbij. Zo zorgen we ervoor dat minder mensen (dure, specialistische) zorg nodig hebben. En houden we de zorg betaalbaar.
▶
Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst is een bekend gezegde. In het geval van preventie geldt dit ook. Door vroegtijdig op preventie in te zetten, voorkomen we gezondheidsklachten en hulpvragen op latere leeftijd. Hiermee doorbreken we ook intergenerationele problemen. Bij dingen die we doen, wegen we mee wat de behoefte van en het effect op toekomstige generaties is. Preventie beperkt zich niet alleen tot het sociale vlak, maar zit ‘m ook in het ontwerpen van een gezonde fysieke leefomgeving. Dit gaat om een groene openbare ruimte die beweging stimuleert. Maar bijvoorbeeld ook over de inrichting van woningen. Toegankelijke woningen zorgen ervoor dat bijvoorbeeld valincidenten minder vaak voorkomen. Dankzij toegankelijke ruimtes kunnen mensen gemakkelijker deelnemen aan de samenleving. Dat heeft een positieve invloed op de gezondheid. Dit heeft een duidelijke relatie met de omgevingsvisie.
32
▶ ▶ In het sociaal domein is het lastig om gewenste effecten in de maatschappij op korte termijn te realiseren. Daarom zetten we in op oplossingen die gericht zijn op de lange termijn. Daar is structurele inzet voor nodig en een duurzaam financieel beleid.
Kim werkt actief aan een gezonde leefstijl. Als dat nodig is krijgt zij hiervoor ondersteuning, in de eerste plaats vanuit de sociale basis. Kim en haar gezin hebben één aanspreekpunt voor hun hulpvragen. Deze persoon is langdurig bij hen betrokken. De kinderen van Kim leren op jonge leeftijd al wat het belang is van en gezonde leefstijl. Zij krijgen hierover voorlichting. Ook krijgen zij de mogelijkheid laagdrempelig lid te worden van verenigingen en deel te nemen aan activiteiten. De (dementerende) moeder van Kim ondervindt geen belemmeringen meer in het gebruik van de openbare ruimte, omdat deze voor iedereen goed toegankelijk is. Kim neemt preventieve maatregelen in haar eigen huis om zorgvragen zo lang mogelijk te voorkomen.
Vertrouwen tussen inwoners en professionals is essentieel. Wanneer de onderlinge relatie goed is, komen we samen tot duurzame, integrale oplossingen. Hierdoor voelt een inwoner zich onderdeel van de samenleving en kan hij daaraan structureel een waardevolle bijdrage blijven leveren.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
4.5.3 Wat betekent dit principe voor de gemeente?
▶ ▶ ▶
▶
We investeren in duurzame relaties met hulpvragers en maatschappelijk partners. Onze rol in deze relaties is helder. Deze kan variëren van samenwerkingspartner, tot mogelijk-maker, regisseur of opdrachtgever. We sluiten in onze inkoop aan op onze ambities en doelen. Om duurzame effecten te realiseren investeren we in het versterken van de sociale basis en preventie. Dit verbinden we aan een duurzame, gezonde fysieke leefomgeving.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
▶
We voeren een duurzaam financieel beleid. In het sociaal domein is grip op de financiën door de complexiteit en externe ontwikkelingen beperkt mogelijk. Hiervan zijn we ons bewust. We maken duidelijke keuzes over waarvoor inwoners wel een beroep op ons kunnen doen en waarvoor niet. We zorgen dat we voldoende financiële middelen hebben om die ondersteuning uit te voeren. Onze focus ligt op preventie bij onze jongeren, omdat daar de grootste winst te behalen is. Zo werken we aan lange termijnoplossingen en doorbreken we intergenerationele problemen.
4.5.4 Wat verwachten we van onze maatschappelijk partners?
▶ ▶ ▶ ▶
Van onze maatschappelijk partners verwachten we dat zij naar de langere termijn kijken. Dat ze niet gaan voor een snelle oplossing voor hulpvragen, maar streven naar een duurzaam antwoord. Dat geldt voor individuele casussen en voor het collectief versterken van de sociale basis en veerkracht in de kernen. We vertrouwen erop dat onze partners een duurzaam gezonde bedrijfsvoering hanteren. Dat ze zich richten op het tegengaan van medicalisering daarbij tijdig afschalen wanneer dit kan.
33
4.6
Leren door te doen
4.6.2 Wat betekent dit principe voor Kim en haar omgeving?
▶
4.6.1 Wat houdt het leidende principe in? Leren door te doen betekent dat we niet wachten tot alles 100% duidelijk is. Als we ergens van overtuigd zijn, gaan we dit planmatig uitvoeren. Wetende dat we daarbij risico’s lopen en dat er dingen fout kunnen gaan. Die lossen we op dat moment op en van onze fouten leren we. We rekenen er niet op af. We staan ervoor open dat onze maatschappelijk partners en inwoners zaken uitproberen. Daardoor leren we samen en komen we steeds dichter bij het behalen van onze ambities.
34
1.
Plan: we maken een plan van aanpak en gaan hiermee aan de slag.
2.
Uitvoeren: we doen wat we afgesproken hebben en onderzoeken of dat wat we bedacht hebben passend is.
3.
Terugkijken: we reflecteren op wat we hebben gedaan en wat het resultaat was.
4.
Aanpassen: op basis van onze reflectie passen we onze aanpak, indien nodig, aan.
5.
En weer doorgaan: we herhalen en verbeteren het proces om zo continu te leren en te groeien.
▶ ▶
De ondersteuning van Kim en haar gezin krijgt planmatig vorm, waarbij Tim de regie heeft. Zij werkt resultaatgericht en doet dat samen met haar omgeving en hulpverleners. Samen wordt ook teruggekeken en geëvalueerd. Kim hoeft niet te wachten op een volledig doortimmerd plan. Zij kan snel de eerste stappen zetten, dingen uitproberen en ervan leren. Voor maatschappelijke initiatieven geeft de gemeente alle ruimte. De gemeente kijkt of dat bijdraagt aan haar ambities. Zo’n initiatief hoeft niet bewezen effectief te zijn. Juist door te doen, ontdekken we of een plan werkt.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
4.6.3 Wat betekent dit principe voor de gemeente?
▶ ▶ ▶
▶ ▶
▶
Oplossingen voor hulpvragen zijn er vaak niet ineens. We maken samen met de inwoner een plan. Hierin schrijven we op welke stappen we gaan zetten. We stellen kleine(re), haalbare doelen. We kunnen dan sneller bepalen of we op de goede weg zijn. We evalueren samen met de inwoner de effecten van de ondersteuning. Op basis daarvan bepalen we wat de volgende stap wordt. Deze kan afwijken van het oorspronkelijke plan of we stellen nieuwe doelen.
4.6.4 Wat verwachten we van onze maatschappelijk partners?
▶ ▶ ▶
Dat zij meedenken in de stappen die we samen met inwoners zetten. We verwachten een evaluatie van uitgevoerde activiteiten en dat deze gedeeld wordt met ons en de betreffende inwoner. We verwachten dat maatschappelijke partners bij ons aan de bel trekken wanneer het proces niet volgens verwachting verloopt.
We staan regelmatig stil bij wat we doen. We spreken hier samen over en passen waar nodig zaken aan. We beperken ons niet tot bewezen effectieve oplossingen en projecten. We tonen lef door ook buiten de gebaande paden te gaan en dingen uit te proberen. We kleuren daarvoor soms buiten de lijntjes. Van dingen die niet goed gaan leren we. In ons subsidiebeleid maken we ruimte voor nieuwe initiatieven en projecten die zo de kans krijgen om hun toegevoegde waarde te bewijzen.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
35
Hoofdstuk 5
Samenhangende opgaven en ambities Daan is op bezoek bij Kim. “Weet je”, zegt hij “ik spreek normaal gesproken niet heel veel met inwoners. We baseren ons beleid steeds meer op data. Ik vind het goed dat we ook met onze inwoners praten. Fijn dat jij je verhaal wilt delen. Dat verrijkt ons werk.” “Oh ja?”, reageert Kim “weet je nu dan wat je te doen staat?” Daan knikt. “Ik krijg wel een beeld. Ik zal het je in grote lijnen vertellen. In ambtelijke termen noemen we dat opgaven, die koppelen we aan onze ambities.”
5.1
Sociale cohesie in kernen versterken Uit onderzoek11 van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) blijkt dat de sociale verbondenheid in Nederland best goed is, maar dat er grote verschillen tussen wijken en buurten zijn. Ook in Sint-Michielsgestel zijn er kernen en wijken met minder sociale verbondenheid. De belangrijkste risico’s voor de sociale cohesie die het SCP noemt zijn dat mensen steeds meer in verschillende werelden leven. Daarnaast stelt het SCP dat steeds minder mensen meedoen aan sociale activiteiten. Dit is vooral het geval bij jongeren en migranten.
Het SCP geeft ook oplossingen. De eerste is om ervoor te zorgen dat er meer mogelijkheden komen voor mensen om elkaar te ontmoeten, bijvoorbeeld via scholen en werk. Het is belangrijk dat mensen met verschillende achtergronden elkaar blijven ontmoeten. Dit is ook een doelstelling in onze omgevingsvisie.
11 - https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2024/12/10/samenleven-in-de-toekomst
36
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
Daarnaast pleit het SCP voor schone en veilige openbare ruimtes waar iedereen zich prettig voelt. Dat betekent onder andere dat er genoeg voorzieningen, groen en winkels moeten zijn. Om dit te kunnen bereiken moeten we de kernen in onze gemeente als uitgangspunt nemen.
Ambitie 1 In 2040 is de sociale cohesie in de kernen van de gemeente Sint-Michielsgestel toegenomen. Inwoners kennen, ontmoeten en helpen elkaar in de openbare ruimte en bij activiteiten en nemen hiervoor initiatief.
5.2 Zorgen voor houdbaarheid van het sociaal domein We maken ons zorgen over de toekomst van het sociaal domein; qua financiën, beschikbaarheid van personeel (professionals, vrijwilligers en mantelzorgers) en daarmee ook de kwaliteit. De problemen worden complexer en ook mentale problemen zorgen voor druk op de zorg. Steeds meer zorg schuift naar het sociaal domein, omdat de manier waarop het nu geregeld is niet meer vol te houden is. Ook groeit het sociaal domein steeds
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
meer, vooral doordat mensen steeds ouder worden. De economie is nu nog goed, maar kan in de toekomst veranderen. Tenslotte werkt de wetgeving niet altijd mee om de ondersteuningsvraag beheersbaar te houden. Onze gemeente is relatief welvarend. Over het algemeen zijn inwoners met een hogere sociaal economische status beter in staat om voor zichzelf op te komen. Zij weten de weg binnen de wet- en regelgeving en zijn steeds mondiger. Al dan niet met juridische hulp zijn zij goed in staat om ‘hun recht te halen’ en voor zichzelf individuele voorzieningen ‘te regelen’. Veel ouders werken en laten de opvoeding deels verzorgen door jeugdhulp, scholen, enzovoort. Dit versterkt de toch al stijgende vraag naar sociale voorzieningen in onze gemeente.
Deze veranderingen kunnen we deels opvangen door te investeren in de sociale basis, zaken te normaliseren en door dingen te voorkomen (preventie). We moeten keuzes maken, zodat we binnen het sociaal domein inwoners die het echt nodig hebben zo goed mogelijk kunnen helpen. Hierdoor wordt de keuzevrijheid van inwoners voor hulpverlening ook minder groot.
Ambitie 2 We maken duidelijke keuzes en investeren in preventie en de sociale basis. Hierdoor is het sociaal domein in 2040 nog steeds betaalbaar, houdbaar en kwalitatief op orde.
37
5.3
Bestaanszekerheid bieden Bestaanszekerheid betekent zekerheid van voldoende en voorspelbaar inkomen, de zekerheid van werk en dat je kunt meedoen in de samenleving. Maar ook de zekerheid van een dak boven je hoofd in een geschikte en betaalbare woning. Wonen in een veilige en prettige omgeving. En weten dat wanneer die veiligheid wordt bedreigd er snel, toegankelijke hulp voor je is12. We begrijpen steeds beter dat het hebben van zekerheid in je leven belangrijk is om mee te kunnen doen in de samenleving. Als mensen geen zekerheid hebben, bijvoorbeeld door geldzorgen, hebben ze minder of geen ruimte om deel te nemen aan de maatschappij. Ze zijn bezig met ‘overleven’ en met hun eigen problemen. Bestaanszekerheid gaat niet alleen over inkomen, armoede en schulden, maar ook het gebrek aan woonruimte en (sociale) veiligheid. Mensen in onze gemeente wachten vaak te lang met het inschakelen van hulp, waardoor de problemen zich opstapelen; er is sprake van verborgen armoede.
5.4
Het bouwen aan gelijke kansen
Niet iedereen heeft dezelfde kansen in het leven. Ieder kind en iedere volwassene moet zichzelf kunnen ontwikkelen Veel hangt af van de sociale omgeving waarin iemand geboren wordt en opgroeit. Achtergrond, opleidingsniveau of de financiële situatie van ouders zouden niet van invloed moeten zijn op de mogelijkheden om interesses en talenten optimaal te ontwikkelen. Het is aan ons allemaal om die verschillen te verkleinen. We willen dat iedereen de kans krijgt om zich te ontwikkelen op alle gebieden van positieve gezondheid. Dit geldt voor dingen zoals de thuissituatie, school, lezen en schrijven, werk, enzovoort. Een sterke pedagogische basis is hiervoor heel belangrijk, daar leren kinderen vaardigheden om de kansen ook te verzilveren. Daar zetten we ons samen met onder meer scholen en kinderopvang voor in.
12 - Werken-aan-bestaanszekerheid-2022.pdf (Movisie en VNG)
Ambitie 3 In 2040 is het percentage inwoners van Sint-Michielsgestel dat geen bestaanszekerheid ervaart aanzienlijk gedaald.
38
Ambitie 4 In 2040 hebben inwoners meer gelijke kansen om zich te ontwikkelen en te ontplooien. Iedereen kan deelnemen aan onderwijs/educatie, cultuur, sport en maatschappelijke activiteiten.
Visie sociaal domein Sint-Michielsgestel | 2025 – 2040
5.5
Gezond (samen) leven bevorderen
Gezondheid is een van de belangrijkste dingen in het leven van mensen, zowel mentaal als lichamelijk. In onze visie geven alle inwoners (samen met hun netwerk) zelf invulling aan een gezond leven. Ze weten wat een gezonde leefstijl is en passen hun gedrag hierop aan. De gemeente en maatschappelijke organisaties helpen door een gezonde omgeving te creëren die mensen aanmoedigt om gezond te eten, te bewegen en sociale contacten te hebben. Verschillen in gezondheid worden kleiner door activiteiten die voorkomen dat mensen ziek worden. Voor mensen die problemen hebben met hun gezondheid is er lokaal en regionaal een goed netwerk voor welzijn- en gezondheidszorg. We vinden dat gezondheid een plek moet spelen in al het gemeentelijk beleid (health in all policies).
In 2040 ervaren meer inwoners positieve gezondheid.
5.6
De samenleving inclusiever maken
In onze gemeente is het nog niet vanzelfsprekend dat iedereen gemakkelijk kan meedoen. We merken dat mensen met een handicap vaak nog tegen problemen aanlopen om deel te nemen aan activiteiten of om gebouwen en openbare ruimtes te gebruiken. Het VN-verdrag voor mensen met een handicap verplicht ons om maatregelen te nemen. We stellen daarom een lokale inclusieagenda voor deze doelgroep op. Het doel is dat iedereen, ook mensen met een beperking, dezelfde kansen en mogelijkheden hebben om deel te nemen in de samenleving. Het is dan ook bij uitstek de taak van gemeenten om deelname te bevorderen en fysieke en sociale drempels weg te nemen. We proberen ook andere groepen mee te nemen in deze inclusieagenda.