4 - Bijlage bij motivering_TAM-omgevingsplan Hoofdstuk 22d Domein aan de Dommel Fase 1_2026-05-06

2.3

Literatuur In het kader van dit Vooronderzoek Conflictperiode OO is een literatuurstudie uitgevoerd. Literatuur geldt als secundaire bron. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. •

Amersfoort, H. & P. Kamphuis (Red.), Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam 2012);

11 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

• • • • • • • • • • • • • • •

Br. Beatus, Rond de bevrijding van het Instituut voor Doven in: Heemkundevereniging De Heerlijkheid Herlaer (jaargang 4 nr. 2, 1998); Bollen, H. & P. Vroemen, Canadezen in actie: Nederland najaar '44 - voorjaar '46 (Warnsveld 1994); Foreman, J., Fighter Command War Diaries: July 1944 to May 1945 (Walton-onThames 2004); Griensven, M., van, Rond de bevrijding van het Instituut voor Doven in: Heemkundevereniging De Heerlijkheid Herlaer (jaargang 4 nr. 3, 1998); Griensven, M., van, Rond de bevrijding van het Instituut voor Doven in: Heemkundevereniging De Heerlijkheid Herlaer (jaargang 5 nr. 1, 1999); Hammel, E., Air War Europe. America's Air War Against Germany in Europe and North Africa, 1942-1945: Chronology (Pacifica 1994); Kapteijns, M.L.P., G.A. TH. Seegers, Sint-Michielsgestel, Oorlog en bevrijding (1994); Klep, Ch. & B. Schoenmaker (Red.), Oorlog op de flank. De bevrijding van Nederland 1944-1945 (Den Haag 1995); Korthals Altes, A., Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 1984); Linden van der, H., Over kostbare vrijheid (2019); Middlebrook, M., & C.

Everitt, Bomber Command War Diaries: An Operational Reference Book 1939-1945 (Harmondsworth 1985); Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2dln, Den Haag 1970); Nierstrasz, V., De strijd op Nederlands grondgebied tijdens Wereldoorlog II, Nederlands verdediging tegen de Duitse aanval van 10-19 mei 1940 (Groene Serie) (Den Haag 1952 ev.); Nierstrasz, V., De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant (Den Haag 1953); Zwanenburg, G., En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (2 delen, 19911993).

Relevante informatie uit de bestudeerde literatuur is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4

Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Archiefstukken vallen onder de primaire bronnen. Het gemeentearchief, evenals het provinciaal archief en het Nationaal Archief (NA) in Den Haag, zijn geraadpleegd door een projectmedewerker van Bombs Away Verder zijn ook stukken uit het archief van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens zijn het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) en het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) te Rijswijk bestudeerd. Omdat niet alle archiefstukken digitaal raadpleegbaar waren, heeft er voor dit onderzoek een fysiek bezoek aan Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch plaatsgevonden. Op 5 juli 2024 heeft een medewerker van Bombs Away ter plekke het gemeentearchief geraadpleegd en relevante stukken gefotografeerd. In de volgende subparagrafen worden alle voor dit onderzoek geraadpleegde archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4.1

Gemeentearchief Het onderzoeksgebied Kentalis ligt tegenwoordig, net als ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, in de gemeente Sint-Michielsgestel In het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch is het gemeentearchief van de (voormalige) gemeente Sint-Michielsgestel. Conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is in het gemeentearchief gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, stukken over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. De zoektermen die hierbij gebruikt zijn, staan beschreven in bijlage 3. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven:

12 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

Toeg. nr. 5136

Titel Gemeentebestuur SintMichielsgestel (19351977)

Inv. nr. 4

Jaar

Omschrijving

1945-1955

Opgaven betreffende gevaarlijke projectielen, 1945-1955

11

1939-1947

27

1936-1945

38

1940-1945

44

1944-1946

185

1946-1959

211

1940-1943

220

1946-1952

250

1940-1955

251

1945-1955

257

1944-1949

269

1945-1946

421

1932-1958

505

(1921) 1947-1953

506

1946-1955

730

1942-1944

913

1952-1962

1353

1936-1953

Stukken betreffende de staat van oorlog, bevrijding en het militair gezag Bescherming tegen luchtaanvallen, 1936-1945 Correspondentie over verschillende onderwerpen betreffende de bezettingsjaren, t.w. brandhout t.b.v. bakkers, telling gesneuveld vee, algemene inlichtingen, neergestorte geallieerde vliegtuigen, gliders en bemanning, periode luchtlanding 1709-1944 tot bevrijding 26-10-1944; inlichtingen over gijzelaars, doorgangsbewijs huisarts P. Romme en zuiveringsmaatregelen Correspondentie over onteigening van door oorlogsgeweld getroffen panden Oorlogsschade aan gemeenteeigendommen Stukken betreffende R-verrichtingen t.b.v. de Duitse Wehrmacht Herstel van oorlogsschade aan de gemeentetoren en vervanging van de door de Duitsers gevorderde klokken, 1946-1952 Voorschriften en algemene correspondentie betreffende de oorlogsschadeuitkering Schadegevallen betrekking hebbend op de oorlogsschadeuitkering Stukken betreffende de vergoeding van schade aan roerende en onroerende goederen, aangebracht door geallieerde troepen, 1944-1949 Correspondentie betreffende het gebruik van hout van Zegenwerp voor het maken van Duitse stellingen Objectdossier R.K. lagere school voor jongens St. Michaël aan de Nieuwstraat, houdende o.a.: onderhoud, oorlogsschade, verbouwing en uitbreiding, met tekeningen Objectdossier R.K.

jongensschool van het instituut Ruwenberg: onder meer vergoedingen wegens vordering door de Duitse bezetter en oorlogsschade, verbouw en verbetering school, met tekening Objectdossier inzake R.K. meisjesschool in het Dorp wijk A I (Torenstraat 11), houdende: oorlogsschade, herstel en verbetering schoolgebouw, met tekening, 19461955 Luchtbeschermingsrapporten van 184-1942 tot 15-4-1944, 1942-1944 Wederopbouw van door oorlogshandelingen verwoesten huizen en panden van particulieren, instellingen en bedrijven met financiële steun van het rijk Huisnummering, 1936-1953

13 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

Toeg. nr.

1477

Titel

Gemeentebestuur SintMichielsgestel, 19781995

Inv. nr. 1499

Jaar

Omschrijving

1945-1948

2107

1938-1958

2254 2267 2494

1940 1941-1944 1950-1970

Stukken betreffende door de Duitse weermacht achtergelaten smalspoor en teruggave aan de diverse eigenaars Stukken betreffende Halder, Heide en Dorp: Opruimen vliegtuigwrak; bezoldiging ontvanger; herontginning de Bleeke; Dossier betreffende oorlogsschade Correspondentie tijdens de oorlog Adresboek met verwijzing naar de oude wijknummers (oud huisnummer), alfabetisch op straatnaam, met doorhalingen en wijzigingen , ca. 19501970 Dossier inzake onderzoek na opruiming van explosieven uit de Tweede Wereldoorlog,, 1976-1985 Dossiers inzake huisnummering,, 1977-1990 Stukken betreffende huisnummering en huisnummerkaarten, 1991-1995 Register van opgemaakte processenverbaal, 1931-1944

1585

1356 2647 5045

2.4.2

Gemeentepolitie SintMichielsgestel, 19021944

289

1931-1944

Provinciaal archief Het onderzoeksgebied ligt in de provincie Noord-Brabant. In het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch is het provinciaal archief geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. Hiertoe zijn de archieven van het Militair Gezag, het provinciaal bestuur en de Commissaris van de Koningin geraadpleegd. De zoektermen die hierbij gebruikt zijn, staan beschreven in bijlage 3. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 127

Titel Militair Gezag NoordBrabant (1944-1946)

Inv. nr. 34

Jaar

Omschrijving

1945

38

1932-1944

43

1932-1944

44

ca. 1932-1945

104

1945

171 211

1944-1945 1945

215

1944-1945

216 218 219 267 270

1944-1945 1944-1945 1944-1945 1944-1945 1944-1945

271

1944-1945

272 280 291

1944-1945 1944-1945 1945

Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen Provinciekaarten met ingetekende wegen en merkpunten Kaarten vernielde verkeerswegen en bruggen Kaarten water-, spoor-, en verkeerswegen, bruggen en sluizen Tijdstip bevrijding gemeenten in NoordBrabant, 1945 Belastingen, deviezen en oorlogsschade Rapporten over in januari - maart in NoordBrabant neergekomen vliegende bommen V.1 en V.2 Instructies, verordeningen, verslagen en rapporten brandweer en luchtbescherming Opruiming mijnen Vijandelijke luchtlandingen Sectie brandweer en luchtbescherming Weekrapporten sectie openbare werken Wederopbouw drinkwater-, elektriciteits- en gasvoorziening Wederopbouw infrastructurele werken, voornamelijk bruggen Wederopbouw Schade enquêtecommissie Publicatie sectie voorlichting Militair Gezag "Hoe zit dat? Enkele uiteenzettingen over

14 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

Toeg. nr.

371

1085

Titel

Provinciale Waterstaat 1876-1949

Commissaris van de Koningin CdK in NoordBrabant

Inv. nr.

Jaar

307 459 460 461

1944-1945 1944-1945 1944-1945 1945

469

1944-1945

28

1907-1947

29

1908-1949

63

1945-1950

386

1945-1948

393

1945-1947

542

1945-1949

1316

1943-1945

1338

1940-1944

1391

1941-1944

1477

1940

1480

1944-1945

1671

1942-1949

366

1944-1945

367

1944-1945

418

1940-1941

431

1944-1945

444

1944-1947

660

Z.j.

Omschrijving de voornaamste problemen van bevrijd gebied", 1945 Mijnen en andere explosieven Politionele aangelegenheden Brandweer en luchtbescherming Opruimen mijnen en opgaven neergekomen V.1's en V.2's Werkzaamheden Heidemij op vliegveld Volkel Bouw brugwachterswoning in Gastelseveer, en herstel oorlogsschade, 1907 - 1947 Bouw brugwachterswoning in Stampersgat, en herstel oorlogsschade, 1908 - 1949 Opgaven geleden oorlogsschade en correspondentie over herstel provinciale wegen, kunstwerken, beplantingen en roerende goederen, september 1945 – 1950 Diversen (onder andere oorlogsschade aan oude brug) dempen tijdelijke vaargeul en heropbouwen gewapend betonnen onderbouw van plaatstalen brug over de Mark in Zwartenberg Bestek herstel en verbetering weg Oeffelt Mill en wederopbouwen duiker in weg Oud Gastel - Oudenbosch Opgaven van en bescheiden over (opruiming) bruggen die door oorlogshandelingen zijn verwoest Herstel oorlogsschade aan dijken en overleg tussen provincie, luchtbescherming en Duitse bezettingsautoriteiten ter voorkoming schade Bestek aanbrengen gaten, stellingen, gangen en dergelijke door Duitse bezettingsautoriteiten in dijken Overleg tussen gemeenten en bezettingsautoriteiten over schade aan wegen door bom- en granaatinslag Overzichten, verstrekt aan Feldkommandant Duitse Weermacht over herstel oorlogsschade aan bruggen en dergelijke in provincie Opgaven

militair gezag over beschadiging, vernieling en stremming bruggen, duikers en dergelijke Opgaven door gemeente- en waterschapsbesturen van geleden oorlogsschade, en stukken over vergoeding daarvoor Verslagen van bezoeken aan pas bevrijde gemeenten Rapporten burgemeesters aan CdK over algemene toestand binnen hun gemeente kort na bevrijding Verstrekken opgave aan Duitse leger van militaire versterkingen in Noord-Brabant, Verslagen van CdK voor de minister van Binnenlandse Zaken over oorlogsgebeurtenissen en toestand waarin provincie zich bevindt na bevrijding Bevrijding Noord-Brabant door geallieerden en specifieke problematiek die hiermede gepaard ging Bescherming bevolking tegen luchtaanvallen, 1937 - 1941

15 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

Toeg. nr.

1148

2.4.3

Titel

Provinciaal Bestuur Noord-Brabant (19201949)

Inv. nr. 798

Jaar

Omschrijving

1940 mei-juni

799

1940 juliseptember

226

1937-1944

Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in NoordBrabant, Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in NoordBrabant, Luchtbeschermingsplan griffiegebouw

441 442

1939-1940 1939 - 1943

443

1944

901

1940 - 1950

1286

1946-1947

Luchtbescherming waterleidingbedrijven Bescherming tegen luchtaanvallen op waterstaatswerken dienende tot waterkering en waterlozing Lijsten oorlogsschade aan eigendommen provincie, gemeenten en waterschappen Oorlogsschade aan wegen, bruggen enz en overleg over schadeloosstelling met Commissariaat voor Oorlogsschaden Herstel schade door oorlog en bezetting aan eigendommen publiekrechtelijke en daarmede gelijkgestelde lichamen

Nationaal Archief (NA) Den Haag In het Nationaal Archief (NA) zijn onder meer stukken van de collectie Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (toeg.nr. 2.04.53.15) met daarin de berichten van gemeenten aan de Rijksinspectie Luchtbescherming te Den Haag in de periode 1940-1943, het zgn. Bunkerarchief (toeg.nr. 2.13.167), de verzameling krantenknipsels uit het archief van het Korps Hulpverleningsdienst (toeg.nr. 2.04.110) en het Militair Gezag (toeg.nr. 2.13.25) ingezien. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 2.04.53.15

2.04.110

Titel Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (19371946)

Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)

Inv. nr. 1-13

Jaar 1940

Omschrijving Ingekomen en minuten van uitgegane brieven

32

1940

37

19401941

78

19371946

20

19451959

Commissie van Proefneming, nrs. 17.27.1 - 17.27.11 Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de provincie Noord-Brabant, nrs. 17.32.1 - 17.32.11 Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: NoordBrabant Registers met krantenknipsels inzake explosieven

21

19451947 19571959 1947

22 23 28 69

19471970 19671971

Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de inhuur van de Hulpverleningsdienst door Rijkswaterstaat Directie Wegen voor het ruimen van explosieven

16 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr. 74

Jaar 1970

2.13.25

Militair Gezag (1939)(19431946)(1956)

1563

19441945

1567

19441945

1568

19441945

272-284

1951

285-296

19471962 z.j.

2.13.167

Het archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie (zgn. 'Bunkerarchief'), (1923) 1946-1987 (1992)

11121119

2.13.210

2.4.4

Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de Artillerie-Inrichtingen en Artillerie onderdelen (1814-)(1867-1942)

1120

z.j.

23

1940

24

1940

25

1940

26

1940

28

19411942

Omschrijving Stukken betreffende het ruimen van explosieven in de kuststrook. 1970 Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg [4.46.00], Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Blokkaarten van werken

Overzichtskaarten Nederlandse stafkaarten met aantekeningen van stellingen en complexen, schaal 1:25000 Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van werken door symbolen zijn aangegeven. Groot formaat. Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn

Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen

Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam In het archief van het NIOD zijn de volgende collecties geraadpleegd: Collectie Departement van Justitie (toeg.nr. 216k), waarin zich processen-verbaal bevinden met betrekking tot bomafworpen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen in een aantal Nederlandse gemeenten, en de Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077), waarin zich een relatief compleet overzicht bevindt van bomafworpen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen op Nederlands grondgebied in de periode september 1940 - april 1941. Tevens is het archief van de verzetsgroep Groep Albrecht 17 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

(toeg.nr. 190a) ingezien. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 077

190a

216k

Titel Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West) (1938)(1940-1945) Groep Albrecht (19431947)

Inv. nr. 1328

Jaar 19401941

Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen

17-34

1945

Departement van Justitie (1935)(1940-1945)(1950)

181-185

19431944

Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeente

Tevens is de online beeldbank van het NIOD geraadpleegd via de site https://beeldbankwo2.nl/nl/. De beeldbank is op 15 juli 2024 doorzocht op de zoektermen Sint-Michielsgestel, Theereheide en Heesakker. Dit leverde geen relevante resultaten op. 2.4.5

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Het NIMH beheert collecties over de geschiedenis en de archieven van de Nederlandse krijgsmacht en bezit een collectie die betrekking heeft op de Tweede Wereldoorlog. Voor het onderzoek is de collectie 575 'Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken' geraadpleegd. De collectie 409 'Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940' is in het kader van dit vooronderzoek niet geraadpleegd. De reden hiervoor is dat er in de overige geraadpleegde bronnen geen aanwijzingen gevonden zijn waaruit blijkt dat er in mei 1940 gevechtshandelingen in het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Daarnaast zijn er nog diverse andere collecties bekeken. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 409

Titel Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 (mei 1940)

Inv. nr.

Jaar

420

Burgemeestersverklaringen ’40-’45 (1940-1945)

18

19401945 19401945 1944

42 575

Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken (19401945)

480

Omschrijving Er zijn in de geraadpleegde bronnen geen indicaties gevonden waaruit blijkt dat tijdens de meidagen gevechtshandelingen in het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. De 409-collectie is niet geraadpleegd Sappemeer t/m Sijbekarspel Sappemeer t/m Sijbekarspel Datum: 17-06-1944; Schaal/code/blz.: GB/8255/44; Omschrijving: Rapport over landingsterreinen, nummer. 1. Coördinaten van terreinen in Hedel, Nuland, Boxtel, Vught, Haren, St. Michielsgestel, Heusden, Grave, Ravestein en Lithoijen, gelegen bij objecten die in samenwerking komen voor bescherming door luchtlandingstroepen

Tevens is de online beeldbank van het NIMH geraadpleegd via de site https://nimhbeeldbank.defensie.nl/. De beeldbank is op 15 juli 2024 doorzocht op de zoektermen Sint-Michielsgestel, Theereheide en Heesakker. Dit leverde geen relevante resultaten op.

18 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

2.4.6

Defensie archieven Het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) in Rijswijk beheert delen van het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van de MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EOD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr.

Titel

Geen

Inventaris archief Mijn- en Munitie OpruimingsDienst (MMOD)

Inv. nr. 51

Jaar

Omschrijving

19451947

P t/m S

EOD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EOD tot oktober 2010. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Sinds eind 2010 worden de meldingen van geruimde OO rechtstreeks door de EOD aangeleverd. Door de EOD wordt een lijst met MORA’s/UO’s verstrekt waaruit een voor het onderzoeksgebied relevante selectie is gemaakt. Door de EOD zijn de geselecteerde MORA’s/UO’s digitaal aangeleverd. De voor dit onderzoek beschikbare MORA’s/UO’s staan in paragraaf 3.7 beschreven. Mijnenveldkaarten met leg- en ruimrapporten zijn ook bij de EOD ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden verspreid over heel Nederland mijnenvelden door Duitse en geallieerde militairen aangelegd. Alle informatie van die mijnenvelden (zoals ligging, hoeveelheid en type landmijnen) werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde van en na de Tweede Wereldoorlog zijn alle bekende mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden onderzocht. Dit werd vastgelegd in een zogenaamd ruimrapport. Hieruit blijkt dat soms, door diverse omstandigheden, niet alle gelegde landmijnen konden worden geruimd.

Door de EOD zijn wel gegevens over mijnenvelden of op landmijnen verdachte gebieden gevonden die in en/of in de buurt van het onderzoeksgebied hebben gelegen. De voor dit onderzoek beschikbare mijnenveldgegevens staan in paragraaf 3.7 beschreven. 2.4.7

Websites Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn deze ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: •

De site https://www.delpher.nl/ is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is op 2 juli 2024 gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de gemeente Sint-Michielsgestel in

19 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

•

•

•

•

•

•

•

2.5

combinatie met de zoektermen ‘vliegtuigbom’, ‘blindganger’, ‘vliegtuig’, ‘crash’, ‘granaat’, ‘explosief’ en ‘munitie’; De site https://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. In juni 2024 is de site geraadpleegd; Op basis van de digitale lijst op www.sglo.nl zijn de voor het onderzoeksgebied relevante crashes geraadpleegd. De Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven. In juni 2024 is het verliesregister geraadpleegd met de zoekterm Sint-Michielsgestel; De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman. De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatiesysteem (GIS) ontsloten is.

Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag. In juni 2024 is de site geraadpleegd; Op de site https://www.tracesofwar.nl/ is onder meer informatie te vinden over oorlogsmonumenten en graven verspreid over Nederland. Op basis van deze gegevens kan is sommige gevallen meer informatie verkregen worden over de locatie van een vliegtuigcrash. In juni 2024 is de site geraadpleegd; https://www.bhic.nl/ontdekken/ons-brabant/neergestorte-vliegtuigen-19401945#:~:text=Tijdens%20de%20Tweede%20Wereldoorlog%20zijn,in%20Noord %2DBrabant%20terecht%20gekomen. De website vertelt over vliegtuigcrashes in de provincie Noord-Brabant. Op 8 juni 2024 is de site geraadpleegd. De site www.ahn.nl bevat het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN), dat een digitale hoogtekaart is voor heel Nederland. Het bevat gedetailleerde en precieze hoogtegegevens met gemiddeld acht hoogtemetingen per vierkante meter. De hoogte wordt gemeten met laseraltimetrie: een techniek waarbij een vliegtuig of helikopter met een laserstraal het aardoppervlak aftast.

De meting van de looptijd van de laserreflectie en van de stand en positie van het vliegtuig geven samen een heel nauwkeurig resultaat; Op de site www.dinoloket.nl kunnen verschillende ondergrondgegevens ingezien worden. Het DINOloket van TNO, de Geologische Dienst Nederland, bevat namelijk de gegevens van verschillende bodem- en grondonderzoeken door heel Nederland. Voor dit historisch vooronderzoek zijn de geologische booronderzoeken en geotechnische sondeeronderzoeken geraadpleegd voor de verticale afbakening van verdachte gebieden.

Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit Vooronderzoek Conflictperiode OO. Bombs Away beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives United Kingdom (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg (Duitsland), Bundesarchiv (BArch) te Berlijn-Lichterfelde, Library and Archives of Canada (LAC) te Ottawa en de National Archives and Record Administration II (NARA II te College Park te Maryland (VS)). In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven.

20 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

2.5.1

The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK is een groot aantal documenten van eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd die betrekking hebben op de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog. Hier is gezocht naar informatie over de door de Royal Air Force (RAF) uitgevoerde luchtaanvallen in het onderzoeksgebied of de directe omgeving. Hierbij is de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945 bekeken en is onderzoek verricht naar relevante stukken van in ieder geval de volgende vier onderdelen van de RAF: • • • •

Bomber Command RAF; Coastal Command RAF; Fighter Command RAF/Air Defence Great Britain; 2nd Tactical Air Force (2nd TAF).

Indien noodzakelijk is ook gezocht in de stukken van de Fleet Air Arm, de luchtcomponent van de Royal Navy. Het onderzoek is gericht op het vaststellen van het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie en raketten die tijdens luchtaanvallen zijn ingezet en op de inslaglocaties daarvan. TNA UK geldt tevens als een aanvullende bron met betrekking tot onderzoek naar artilleriebeschietingen in de periode vanaf september 1944. Wanneer uit overige bronnen indicaties zijn gebleken dat het onderzoeksgebied in deze periode is getroffen door artilleriebeschietingen, zijn de War Diaries van de relevante geallieerde eenheden geraadpleegd om detailinformatie aangaande deze beschietingen en beschietingen van andere eenheden te verzamelen. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken met betrekking tot de luchtoorlog en grondoorlog weergegeven. Toeg. nr. AIR14

AIR27 AIR37

Titel Air Ministry: Bomber Command: Registered Files

Air Ministry: Squadrons Allied Expeditionary Air Force and 2nd Tactical Air Force

Inv. nr. 26642680

Jaar 1939-1945

Omschrijving Night Bomb Raid Sheets

33603368 1154 715

1939-1945

Day Bomb Raid Sheets

Sept 1944 Sep – Oct 1944

Squadron No. 27 Daily Log

716

Nov – Dec 1944 Jan – Feb 1945 Mar – May 1945

Daily Log

717 718

2.5.2

Daily Log Daily Log

National Archives and Record Administration II (NARA II) In NARA II te College Park, Maryland (VS) is een groot aantal documenten van verschillende eenheden van de Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd waaronder o.a. Mission Reports van de United States Army Air Forces (USAAF) en After Action Reports van de grondstrijdkrachten. Wanneer er duidelijke indicaties zijn dat het onderzoeksgebied is getroffen door luchtaanvallen met afwerpmunitie uitgevoerd door de USAAF, is onderzoek in NARA II verricht om het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie die tijdens de luchtaanval is ingezet, en op de inslaglocaties daarvan, vast te stellen. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen geen indicaties aangetroffen dat het onderzoeksgebied is getroffen door Amerikaanse bombardementen of dat er in het onderzoeksgebied Amerikaanse grondtroepen hebben gevochten. Tevens zijn er geen

21 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

aanwijzingen dat Amerikaanse vliegtuigen zijn neergestort in het onderzoeksgebied. Voor dit onderzoek zijn er daarom geen Mission Reports en gevechtsverslagen geraadpleegd. 2.5.3

Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa is de collectie Lageberichte van de Luftwaffenführungsstab Ic geraadpleegd, die meldingen bevat over bomafworpen en neergekomen vliegtuigen op Nederlands grondgebied gedurende de Tweede Wereldoorlog. De stukken beslaan de jaren 1940 tot en met 1943 en 1945, met enkele grote leemten in kennis in de jaren 1942, 1943 en 1945. Er zijn tevens geen stukken beschikbaar voor het jaar 1944. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL 2

Inv. nr. II-205 t/m II269 II/340 II/1761 II//1760 II/954 II/331 II/844 II/845 II/332 II/333 II/334 II/753

2.5.4

Jaar Mei 1940 november 1941 December 1940 Januari februari 1942 Februari 1942 Februari 1942 December 1942 September 1943 September oktober 1943 Oktober 1943 Oktober 1943 Oktober 1943 Maart - april 1945

Omschrijving Kriegstagebuch Führungsstab Luftwaffe, Anlagen. Bd. 10-77 Bd. 1 Bd. 2 Bd. 3 Bd. 4 Bd. 5 Bd. 6 Bd. 7 Bd. 8 Bd. 9 Bd. 10 Bd. 78

Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde In het BArch zijn stukken geraadpleegd van het Reichssicherheitshauptamt en de Reichsschatzmeister der NSDAP betreffende luchtaanvallen en vliegtuigcrashes die hebben plaatsgevonden in onder andere Nederland. De stukken hebben betrekking op de periode augustus 1940-december 1944. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. R58

Titel

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving

Reichssicherheitshauptamt

3578

Mei december 1941 Mei december 1941 Januari september 1942 April - juli 1943 Augustus september 1940 Oktober december 1940 Januari maart 1941

Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 1

3579

3580

3581 NS1

Reichsschatzmeister der NSDAP

570

571

572

Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 2 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 3 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 4 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 1 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 2 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 3

22 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving

573

April - mei 1941

574

Juni 1941

575

Juli 1941

576

Augustus 1941

577

September 1941

578

Oktober 1941

579

November 1941

580

December 1941

581

Januari 1942

582

Februari 1942

583

Maart 1942

584

April 1942

274

April 1942 december 1943 Januari december 1944

Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 4 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 5 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 6 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 7 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 8 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 9 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 10 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 11 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 12 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 13 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 14 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 15 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 16 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 17

585

2.5.5

Imperial War Museum (IWM) Londen Het IWM beschikt over documentatie, afbeeldingen en films over de Tweede Wereldoorlog in Nederland De collectie is geraadpleegd via de site https://www.iwm.org.uk/. De beeldbank is op 15 juli 2024 doorzocht op de zoektermen Sint-Michielsgestel, Theereheide en Heesakker. Dit leverde wel relevante resultaten op. Beeldnummer B11222

2.5.6

Plaats Sint-Michielsgestel

Datum 24-10-1944

Omschrijving A Daimler armoured car of 2nd Derbyshire Yeomanry, 51st Highland Division, passes a burning house in St Michielsgestel, during the drive on Hertogenbosch, 24 October 1944.

Bijzonderheden Geen

Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa In het LAC zijn de documenten van de Canadese strijdkrachten gearchiveerd. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen geen indicaties aangetroffen dat in het

23 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

onderzoeksgebied Canadese troepen hebben gevochten tijdens de bevrijding. Er zijn derhalve geen stukken uit het LAC geraadpleegd. 2.6

Kaartmateriaal De Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa, de Laurier Military History Archive (LMH) Waterloo en het Kadaster (KAD) Zwolle beschikken over een grote collectie (historisch) kaartmateriaal. Zo bezit het LAC een groot aantal Defence Overprints, die gezamenlijk het gros van het Nederlandse grondgebied dekken. Ook bevatten de collecties geallieerde stafkaarten en historische topografische kaarten. In de volgende tabel zijn de uit het LAC, LMH en het Kadaster geraadpleegde kaarten weergegeven: Collectie KAD LAC

2.7

Kaartnaam Topografische kaart 11SW_Hertogenbosch_1944

Datum 1928 1944

Luchtfoto’s Een essentieel onderdeel van het Vooronderzoek Conflictperiode OO is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook werden hele militaire campagnes op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel is overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen UR (WAG) te Wageningen en het Kadaster (KAD) te Zwolle. Tevens bezit het Spoorwegmuseum te Utrecht enige relevante luchtfoto’s. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh, The National Archives and Records Administration (NARA) te College Park, Maryland (VS) en het Laurier Military History (LMH) Archive te Canada de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog.

Voor dit onderzoek zijn luchtfoto’s uit deze collecties geraadpleegd en zijn relevante luchtfoto’s (op basis van kwaliteit, schaal en beschikbaarheid van datum) besteld. Voor meer informatie over deze luchtfoto’s wordt verwezen naar paragraaf 3.8.

24 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1

Inleiding Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de inventarisatie en raadpleging van de bronnen zoals die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven. Op basis van de verzamelde gegevens is een chronologisch overzicht opgesteld van het verloop van de Tweede Wereldoorlog in en nabij het onderzoeksgebied. Bronverwijzingen en eventuele bijzonderheden zijn toegelicht in de voetnoten. Voor de vertaling naar een locatie in de huidige topografie zijn locatieverwijzingen uit bronnen ongewijzigd overgenomen in de gebeurtenissenlijst. GIS maakt de eventuele vertaling naar de huidige benaming en tekent de betreffende verwijzing in de kaart. Onduidelijke of onbetrouwbare locatieverwijzingen zijn gemeld in de gebeurtenissenlijst, maar niet in de kaart ingetekend. Oorlogshandelingen waarvan geen precieze locaties bekend zijn (bijvoorbeeld wel een straatnaam, maar geen huisnummer), zijn ingetekend als lijn of als vlak, afhankelijk van wat er van deze handeling bekend is. Indicaties met RAP-nummer en weergegeven op kaart Elke relevante gebeurtenis heeft een uniek nummer, een zogenaamd ‘RAP-nummer’ dat als volgt is opgebouwd: • • •

De aanduiding “RAP”; Een getal met zes cijfers: datum van de gebeurtenis (jj/mm/dd); Een letter: volgletter om verschillende gebeurtenissen op dezelfde datum te scheiden.

Dit RAP-nummer heeft als doel om de in de literatuur en archieven gevonden indicaties te kunnen herleiden naar de kaarten en andersom. Het RAP-nummer is om die reden ook weergegeven in het (digitale) kaartmateriaal. Mijnenvelden en MORA's/UO’s De MORA’s, UO's en de mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden krijgen geen RAPnummer, omdat deze indicaties in het EOD-archief al een eigen uniek nummer bezitten. De mijnenvelden zijn eveneens genummerd op basis van een eigen uniek nummer van de toenmalige MMOD. Het eerste gedeelte van het nummer correspondeert met het nummer van de stafkaart waarop het mijnenveld of het op landmijnen verdacht gebied is ingetekend, het tweede gedeelte betreft de aanduiding van het mijnenveld op de kaart. De letter G (German) of A (Allied) geeft aan of het een Duits of geallieerd mijnenveld/verdacht gebied betrof. MORA’s/UO’s hebben een eigen nummer dat is vastgesteld door de EOD, bestaande uit acht cijfers: de eerste vier zijn het jaar en de andere vier een volgnummer.

Coördinaten van het Modified British System Bij het intekenen van de indicaties van oorlogshandelingen aan de hand van informatie afkomstig uit The National Archives (TNA UK) in de inventarisatiekaart, is gebruik gemaakt van de coördinaten zoals deze werden vermeld in de geraadpleegde interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten. Bombs Away raadpleegt voor het onderzoek minimaal de stukken van de 2nd TAF en Fighter Command. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt gemaakt van het ‘Modified British System’ (MBS) voor het nauwkeurig lokaliseren van doelen in Europa, door zowel Britse als Amerikaanse troepen. West-Europa werd verdeeld in een aantal vlakken, waarbij Nederland werd ingedeeld in het gebied genaamd de ‘Nord de Guerre zone’. Binnen deze zone zijn de gebieden verdeeld aan de hand van vlakken van 500 vierkante kilometer, die de benaming krijgen van een letter. Deze vlakken zijn vervolgens opnieuw onderverdeeld in vlakken van 100

25 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

vierkante kilometer, die tevens een letter hebben. Binnen deze vakken zijn er afsluitend een xas (west-oost) en y-as (noord-zuid) die benoemd worden aan de hand van getallen.3 De coördinaten van de relevante kaartvierkanten zien er dan als volgt uit: qE.3441 en qE.3440. De eerste (kleine) letter slaat op het vlak van 500 vierkante kilometer, de tweede (grote) letter slaat op het vlak van 100 vierkante kilometer en de vier cijfers zijn af te lezen aan de x-as en yas. Dit punt ligt vervolgens in de onderste linkerhoek van een vlak van 1 vierkante kilometer. Dit vlak kan gezien worden als het doel van een operatie. In het geval dat een coördinaat zes cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 100 bij 100 meter aangeduid. In het geval dat een coördinaat acht cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 10 bij 10 meter aangeduid.

Afbeelding 3: De ligging van het onderzoeksgebied binnen het ‘Nord de Guerre zone’-grid.

Indicaties zonder RAP-nummer en niet weergegeven op kaart Indien een in de geraadpleegde bronnen aangetroffen indicatie van een oorlogshandeling niet kan worden ingetekend, is dit eveneens in de tekst aangegeven. In het onderstaande overzicht staan de redenen weergegeven voor het niet intekenen van indicaties van oorlogshandelingen: • • • •

3

[Locatie onbekend]. Op basis van de geraadpleegde bronnen kan de locatie van de oorlogshandeling niet worden vastgesteld; [Buiten onderzoeksgebied]. Op basis van de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat de oorlogshandeling buiten de contouren van het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden; [Historische context]. De indicatie betreft een uitleg van de historische context, zoals troepenverplaatsingen of de bezettings- en bevrijdingsdatum van een gemeente; [Niet OO gerelateerd]. Oorlogshandeling waarbij geen OO zijn ingezet.

https://www.echodelta.net/mbs geeft tekst en uitleg en beschikt over een coördinaten vertaler.

26 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

3.2

Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied In de geraadpleegde bronnen wordt de locatie van oorlogshandelingen omschreven aan de hand van lokale objecten en het landschap. In de onderstaande afbeelding is het onderzoeksgebied Kentalis weergegeven op een (vooroorlogse) stafkaart, om de geografische en topografische ligging te kunnen vaststellen. Het onderzoeksgebied was het doofstommengesticht aan de Teerestraat. Het lag tussen Teereheide en Stolhoek, buiten de bebouwde kom van Sint-Michielsgestel.

Afbeelding 4: Onderzoeksgebied weergegeven op een stafkaart uit 1928. Bron: LAC 1944

3.3

Mobilisatieperiode In de periode april 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten in verschillende fasen gemobiliseerd. Aanleiding was de dreigende oorlog in Europa. In deze periode werden de verschillende onderdelen van de Nederlandse krijgsmacht onder de wapenen geroepen en werd een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden, versperringen, etc. Voor deze periode zijn er in de geraadpleegde bronnen geen relevante gegevens gevonden die betrekking hebben op het onderzoeksgebied in relatie tot OO.

3.4

Meidagen 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse grondeenheden vanuit het grensgebied Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten staande gehouden en in het westen van Nederland vochten Nederlandse eenheden tegen de Duitse parachutisten. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. 11 mei 1940

27 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

De eerste Duitse troepen arriveerden in Sint-Michielsgestel om 18.00 uur. Het betrof infanterie, artillerie en pantsertroepen. Bruggen in de gemeente raakten niet beschadigd, er vonden geen gevechten plaats [Historische context].4

Afbeelding 5: Sint-Michielsgestel, ten westen van de Peellinie, het onderzoeksgebied is indicatief ingetekend (blauw). Bron: Nierstrasz, De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant, 52.

3.5

Duitse bezettingsjaren Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op havens, infrastructuur, industriegebieden en vliegvelden. Vanaf 1943 – de geallieerde luchtmachten werden steeds sterker – vonden steeds meer grotere en zwaardere bombardementen plaats op vliegvelden, havens en industriegebieden in Nederland. Later werden veel bomaanvallen door jachtbommenwerpers uitgevoerd, onder andere door de Britse 2nd TAF, om de logistieke aanvoerlijnen van de Duitse bezetter te onderbreken. Voorts werd in opdracht van de Duitse bezetter in 1942 begonnen met de bouw van de Atlantikwall in het Nederlandse kustgebied. 23 juni 1942 Op de Theereheide was een Britse brandbom gevonden die was ingeleverd op het politiebureau.5 [Locatie onbekend] 7 augustus 1942 Om 04.25 uur crashte een Duitse Messerschmitt Bf 110 jachtvliegtuig van 2./NJG 1 nadat het door geallieerde jachtvliegtuigen was beschoten. Het toestel kwam neer in een boomgaard ten ZZO van Padua State [circa 400 meter buiten onderzoeksgebied]. Eén van de piloten die het

4 5

NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 18. BHIC, toeg. nr. 5136, inv. nr. 27.

28 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

toestel per parachute had verlaten liet de luchtbeschermingsleider weten dat er geen bommen aan boord waren. Wel ontploften er zuurstofflessen en schoten er mitrailleurkogels af.6 22 augustus 1942 Pand E.1354/ E.54 (Theerestraat 109a) raakte beschadigd na een vliegtuigcrash. Het betrof de crash van 7 augustus 1942 [circa 500 meter buiten onderzoeksgebied]. Er was geen sprake van bomkraters.7 17 juni 1944 In Sint-Michielsgestel bevonden zich twee gijzelaarskampen: één bij Beekvliet en één bij Ruwenberg.8 [Historische context]

3.6

Bevrijdingsjaar 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Amerikaanse grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zuid-Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden ontzet, waarna kon worden begonnen met de verovering van het Ruhrgebied. Ook staken de geallieerde eenheden de Nederlandse grens in Zeeuws-Vlaanderen over. Operation Market Garden mislukte waardoor Noord-Brabant, Zeeland, Limburg en Gelderland frontgebied werden. Maanden van (grond)gevechten volgden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. In maart 1945 startte de bevrijding van de rest van Nederland waarbij de frontlinie in mei 1945 stil kwam te liggen. Het nog bezette deel van Nederland binnen de zogenaamde Festung Holland werd bevrijd van de Duitse strijdkrachten in Nederland op 5 mei 1945 (de algehele capitulatie).

17 september 1944 Na de landingen van geallieerde parachutisten lag gemeente Sint-Michielsgestel binnen het bereik van geallieerde artillerie, die zich op circa 10 kilometer bevond.9 [Historische context] Er stond Duits afweergeschut opgesteld aan de Theerstraat, schuin tegenover het instituut voor doven. Op 17 september 1944 schoot het een zweefvliegtuig neer dat neerkwam in Halder [Historische context].10 19 september 1944 Om 17.20 uur crashte een Britse Short Stirling bommenwerper van 190 Squadron die aan een bevoorradingsmissie meedeed bij de Ruwenberg in Sint-Michielsgestel [RAP_440919A] nadat het geraakt was door FLAK. Alle acht de inzittenden kwamen om. Volgens een ooggetuige op de grond ontplofte een granaat of projectiel in het vliegtuig, wat voor brand zorgde. Het toestel zou nog tot de volgende avond branden en er waren voortdurend ontploffingen. De ORB’s noemen geen bewapening, aangezien het een bevoorradingsmissie betrof ging het waarschijnlijk om munitie en zuurstofflessen.11 Oktober 1944 De volgende schade zou in oktober 1944 zijn ontstaan12: (Oud) Adres E.36

(Nieuw) Adres Halder 47

Datum schade Oktober 1944

Aard en oorzaak schade Granaatinslag

Bijzonderheden Circa 1,2 km buiten onderzoeksgebied

6

SGLO, T1764 (25-06-2024); BHIC, toeg. nr. 5136, inv. nr. 27. BHIC, toeg. nr. 5136, inv. nr. 251. 8 NIMH, toeg. nr. 575, inv. nr. 480. 9 BHIC, toeg. nr. 5136, inv. nr. 38. 10 Kapteijns, Seegers, Oorlog en bevrijding, 50. 11 SGLO, T4161 (25-06-2024); Beatus, Rond de bevrijding van het Instituut voor Doven, 8; TNA UK AIR 27/1154. 12 BHIC, toeg. nr. 5136, inv. nr. 251. 7

29 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

(Oud) Adres Theerestraat E.90 Doofstommeninstituut

(Nieuw) Adres Theerestraat 46a

Datum schade Oktober 1944

Aard en oorzaak schade Onbekend

Bijzonderheden RAP_001

Tussen 19 september en 24 oktober 1944 Een granaat kwam op de jongensspeelplaats van het instituut voor doven terecht en veroorzaakte veel schade aan onder meer de ziekenboeg. Ook werd de bestuurszaal een keer geraakt door een granaat [RAP_441024A].13 Duitse troepen gebruikten al enige tijd de boerderij van het Instituut als verblijfplaats. De toren van het hoofdgebouw werd als uitkijkpost gebruikt.14 [Historische context] 24 september 1944 Jongens van het internaat van de Fraters van Tilburg, die in Huize Overberg haalden een granaat uit het vliegtuig van 19 september 1944 die ontplofte. Er vielen gewonden die later stierven [Context bij melding 19 september 1944].15 21 oktober 1944 “Hier en daar” vonden inslagen van artillerieprojectielen in de gemeente Sint-Michielsgestel plaats.16 [Locatie onbekend] 22 oktober 1944 Het offensief om Schijndel begon. Er was sprake van veel artillerievuur, net als in de komende dagen.17 [Historische context] 23 oktober 1944 De kom van gemeente Sint-Michielsgestel werd bevrijd door de Schotse 51st (Highland) Infantry Division, die op een zwakke plek in de Duitse verdediging waren gestoten en zonder problemen de Dommel overstaken. Het Instituut werd op 23 oktober 1944 bevrijd.18 [Historische context] De volgende panden raakten beschadigd19: (Oud) Adres Theerestraat E.137 Theereheide 9 en 10 (E.163/164)

(Nieuw) Adres Onbekend

Datum schade 23-10-1944

Aard en oorzaak schade Onbekend

Bijzonderheden Locatie onbekend

Theerheide 9 en 10

23-10-1944

Onbekend

Circa 700 m buiten onderzoeksgebied

13

Kapteijns, Seegers, Oorlog en bevrijding, 51. Kapteijns, Seegers, Oorlog en bevrijding, 51. 15 https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-in-sint-michielsgestel-1940-1945 geraadpleegd op 08-072024. 16 BHIC, toeg. nr. 5136, inv. nr. 38. 17 BHIC, toeg. nr. 5136, inv. nr. 38. 18 BHIC, toeg. nr. 5136, inv. nr. 38; Klep, Schoenmaker, oorlog op de flank, 213; Kapteijns, Seegers, Oorlog en bevrijding, 51. 19 BHIC, toeg. nr. 5136, inv. nr. 185; 251. 14

30 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

Afbeelding 6: Kaart met de opmarsroutes in de wijde omgeving van Sint-Michielsgestel. Bron: Linden van der, Over kostbare vrijheid, 24.

24 oktober 1944 Het boek van Kapteijn en Seegers beschrijft dat enkele weken na 17 september 1944 het afweergeschut tegenover het Instituut een Brits vliegtuig neerschoot, dat in een weiland achter het Instituut neerstortte en in brand vloog. Er ontplofte munitie en men kon er niet bij komen. Later zou het door Britse militairen zijn geruimd [RAP_441024B]. Het enige toestel in de database van SGLO dat hiermee overeenkomt is een Britse Mitchell bommenwerper van 320 Squadron die op 24 oktober 1944 om 16.05 uur neerstortte in de buurt van Sint-Michielsgestel nadat het boven Hedel door FLAK geraakt was. Het was om 14.50 uur opgestegen vanaf Melsbroek. De toestellen van deze missie hadden 500 lb. brisantbommen aan boord. De

31 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

bemanning sprong en landde veilig in Sint-Michielsgestel, dat toen al deels bevrijd was. Het is niet geheel duidelijk of dit dezelfde crash betreft.20

Afbeelding 7: de frontlijn op 24 oktober 1944. Bron: Linden van der, Over kostbare vrijheid, 24.

24-26 oktober 1944 De overige gedeelten van gemeente Sint-Michielsgestel werden bevrijd. 21 [Historische context]

20 21

Kapteijns, Seegers, Oorlog en bevrijding, 50; SGLO, T4571 (08-07-2024); TNA UK AIR 27/1714. BHIC, toeg. nr. 5136, inv. nr. 38.

32 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

Afbeelding 8: Een Daimler van het 2nd Derbyshire Yeomanry, 51st Highland Division rijdt langs een brandend huis in SintMichielsgestel, op weg naar Den Bosch. Bron: IWM, nummer B11222.

24 oktober 1944 Theerestraat E.138 (Theerestraat 1), een café met woonhuis, liep schade op door oorlogshandelingen en door het laten springen van een brug [RAP_441024B].22 2 november 1944 De volgende panden werden onteigend wegens (zware) oorlogsschade23: (Oud) Adres E.3

(Nieuw) Adres Halder 1

E.136

Theerestraat 2

E.137

Onbekend

E.138

Theerestraat 1

Datum schade Na 1 september 1944 Na 1 september 1944 Na 1 september 1944 Na 1 september 1944

Aard en oorzaak schade

Bijzonderheden 1,3 km buiten onderzoeksgebied RAP_002 Locatie onbekend RAP_002

25 december 1945

22 23

BHIC, toeg. nr. 5136, inv. nr. 251. BHIC, toeg. nr. 5136, inv. nr. 44.

33 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

In het instituut voor doven en stommen zat een Canadees hospitaal gevestigd. Op de Theereheide werd met een nieuw soort vlammenwerper geoefend (waarschijnlijk Yeomanry regiment).24 [Historische context] 29 december 1944 Aan de Heidijk in de weilanden in Sint-Michielsgestel lag Britse munitie.25 [Historische context] Er lagen vermoedelijk mijnen op de Theereheide [Exacte locatie onbekend], de Patersberg [Circa 3 km buiten onderzoeksgebied], de Hoogstraat bij C.44 (Hoogstraat 32) [Circa 900 m buiten onderzoeksgebied], de Zandstraat bij C226 (Zandstraat 38) [Circa 1,8 km buiten onderzoeksgebied] en C.229 (Zandstraat 17) [Circa 2 km buiten onderzoeksgebied] de weilanden bij de Heidijk [circa 1,5 km buiten onderzoeksgebied] en bij B.16 (Brede pad 2) [Circa 1,7 km buiten onderzoeksgebied].26 1 februari 1945 Een V.1 vliegende bom kwam neer in gemeente Sint-Michielsgestel.27 [Locatie onbekend] 5 maart 1945 Een V.1 vliegende bom kwam neer in gemeente Sint-Michielsgestel.28 [Locatie onbekend] 16 maart 1945 Een V.1 vliegende bom kwam neer in gemeente Sint-Michielsgestel.29 [Locatie onbekend] 22 maart 1945 Een V.1 vliegende bom kwam neer in gemeente Sint-Michielsgestel.30 [Locatie onbekend] Onbekende datum Van de volgende schade is geen datum bekend31: (Oud) Adres Heistraat E.224a E.65 E.66 E.69

(Nieuw) Adres Esscheweg 60

E.90 E.122 E.3

Theerestraat 65 Theerestraat 60 Theerestraat 101 Onbekend Theerestraat 15 Halder 1

E.22

Halder 18

E.136

Theerestraat 2

E.137

Onbekend

E.138

Theerestraat 1

E.173

Theereheide 25

E.125

Theerestraat 18

E.133

Theerestraat 4

Datum schade

Aard en oorzaak schade Verwoest Licht beschadigd Licht beschadigd Licht beschadigd Licht beschadigd Licht beschadigd Zwaar beschadigd of vernield Zwaar beschadigd of vernield Zwaar beschadigd of vernield Zwaar beschadigd of vernield Zwaar beschadigd of vernield Zwaar beschadigd of vernield Zwaar beschadigd of vernield Zwaar beschadigd of vernield

Bijzonderheden Circa 600 m buiten onderzoeksgebied RAP_003 RAP_003 RAP_003 Locatie onbekend RAP_004 Circa 1,1 km buiten onderzoeksgebied Circa 1,3 km buiten onderzoeksgebied RAP_004 Locatie onbekend RAP_004 Circa 700 m buiten onderzoeksgebied RAP_004 RAP_004

24

Bollen, Vroemen, Canadezen in Actie, 85; Kapteijns, Seegers, Oorlog en bevrijding, 52. MMOD, inv. nr. 51. 26 NA, toeg. nr. 2.13.25, inv. nr. 1563. 27 Vergeltungswaffen, V1892 (25-06-2024). 28 Vergeltungswaffen, V2122 (25-06-2024). 29 Vergeltungswaffen, V2141 (25-06-2024). 30 Vergeltungswaffen, V2162 (25-06-2024). 31 BHIC, toeg. nr. 5136, inv. nr. 251. 25

34 24P103 definitief rapport VO OO Kentalis Sint-Michielsgestel versie 1.0 d.d. 8 november 2024

(Oud) Adres E.135

(Nieuw) Adres Onbekend

E.139

Theerestraat 3

E.149c

Theereheide 29

E.194

Theerheide 45

E.200

Theereheide 59

Datum schade

Aard en oorzaak schade Zwaar beschadigd of vernield Zwaar beschadigd of vernield Zwaar beschadigd of vernield Zwaar beschadigd of vernield Zwaar beschadigd of vernield

Bijzonderheden Locatie onbekend RAP_004 Circa 700 m buiten onderzoeksgebied Circa 700 m buiten onderzoeksgebied Circa 700 m buiten onderzoeksgebied

De volgende muntitievondsten werden op een onbekende datum gemeld32: (Oud) Adres E.207/Theerheide

(Nieuw) Adres Schuilenburg 4

E.70

Theersestraat 54 Theerestraat 84

E.48 E.99

Mgr. Hermuslaan 7 Theerestraat 3 Theereheide 21

E.139 E.161 E.163

3.7

Theereheide 10/11a

Datum schade

Explosief Een vermoedelijke landmijn Munitie in de tuin

Bijzonderheden Circa 1,4 km buiten onderzoeksgebied RAP_005

Munitie in de grond

Circa 700 m buiten onderzoeksgebied Circa 350 m buiten onderzoeksgebied RAP_006 Circa 700 m buiten onderzoeksgebied Circa 700 m buiten onderzoeksgebied

Huls en granaat in de grond Munitie in de grond Handgranaten in de grond Vermoedelijk granaten in weiland

Naoorlogse periode – heden Direct na de Tweede Wereldoorlog werd aangevangen met het opruimen van OO. In eerste instantie werd door het Militair Gezag (MG) aan de (plaatsvervangende) burgemeesters van de gemeenten gevraagd om een opgave te doen van mogelijk aanwezige landmijnen en munitie. De ruimingen van landmijnen en overige munitie werden in de eerste jaren uitgevoerd door diverse onderdelen waaronder de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD). Vanaf 1948 was de Hulpverleningsdienst (HVD) van het toenmalige Ministerie van Binnenlandse Zaken verantwoordelijk voor het ruimen van OO op het land. Tot 1972 heeft de HVD ruimingen uitgevoerd. Het ruimen van OO in Nederland is vanaf die datum weer een verantwoording van het Ministerie van Defensie (EOD). 6 augustus 1945 In Sint-Michielsgestel waren gedurende de Tweede Wereldoorlog twee personen omgekomen door oorlogsgeweld, twee zwaargewond geraakt en waren er geen mensen licht gewond geraakt. Van de circa 1.000 huizen die de gemeente telde waren er tien verwoest, tien ernstig beschadigd geraakt en 115 licht beschadigd geraakt. Verder was er veel vee gedood of vermist. De gemeente had na de bevrijding nog onder Duits granaatvuur gelegen, maar hier waren geen slachtoffers bij gevallen.

De bevolking is nooit geëvacueerd geweest.33 [Historische context] 10 januari 1946 Er was nog niks gedaan aan munitieruiming in de gemeente Sint-Michielsgestel, en men was bang voor de aanwezigheid van mijnen.34 [Historische context] Er werden ‘wederom’ één handgranaat en twee panzerfausten in de gemeente SintMichielsgestel aangetroffen.35 [Locatie onbekend] 25 juni 1946