11.f - Bijlage 5 - Aanvraag subsidie Realisering Natuurnetwerk Noord-Brabant (1263012)

Projectplan omvorming kadastraal perceel MCG00-M–366 in Sint-Michielsgestel van agrarisch naar natuur

Aanvraag subsidie Realisering Natuur Netwerk Noord-Brabant

In opdracht van de Familie

Colofon Tekst, foto's en samenstelling Rapportnummer

NL/NO-19-01

Status rapport

Definitief

Datum oplevering rapport

1-9-2020

Aantal pagina's

87

Wijze van citeren

2020, Aanvraag subsidie Realisering Natuur Netwerk Noord-Brabant, Rapport NL/NR-19-01

Opdrachtgever

2

Inhoudsopgave 1.

LEESWIJZER .......................................................................................................................................................... 5

2.

SAMENVATTING EN CONCLUSIES ............................................................................................................... 6

3.

INLEIDING .............................................................................................................................................................. 7

4.

BESCHRIJVING HUIDIGE EN HISTORISCHE SITUATIE ........................................................................ 8 Actuele topografische kaart en luchtfoto........................................................................................................... 8 Huidig gebruik en beheer..............................................................................................................................................9 Historische beschrijving. ...............................................................................................................................................10

5.

BESCHRIJVING ABIOTIEK EN HYDROLOGIE ......................................................................................... 12 Geologie ................................................................................................................................................................................... 12 Geomorfologie en hoogtekaart................................................................................................................................ 13 Bodemclassificatie ............................................................................................................................................................14 Bodemchemisch onderzoek ...................................................................................................................................... 17 Grondwaterstanden ....................................................................................................................................................... 22 Waterlopen ...........................................................................................................................................................................24 Kwel ........................................................................................................................................................................................... 25

6.

AANPASSING NATUURDOELTYPE EN INRICHTINGS- EN BEHEERMAATREGELEN ............. 28 Aanpassing van het beoogde natuurdoeltype ............................................................................................. 28

7.

INRICHTINGSPLAN ONTWIKKELING N12.02 KRUIDEN- EN FAUNARIJKGRASLAND ........... 29 Inrichtingsschets perceel 366 en 54 ....................................................................................................................30 Inrichtingsschets woonperceel 365 ....................................................................................................................... 31 Inrichtingsmaatregelen ............................................................................................................................................... 32 Inschatting kwaliteitsbeoordeling na ontgronding .................................................................................. 43

8.

BESTEMMINGSPLAN ....................................................................................................................................... 52 Bestemming ‘Natuur’ ....................................................................................................................................................54 Bestemming ‘Waarde - Natte natuur’ ................................................................................................................54 Bestemming ‘Waarde - Archeologie 4’ .............................................................................................................. 55 Bestemming ‘Waterstaat – Waterbergingsgebied’................................................................................... 56 Aanduiding ‘Beekdal’ ..................................................................................................................................................... 57 Aanduiding ‘Beschermingsgebied natte natuurparel’ ........................................................................... 57 Aanduiding ‘Historisch landschappelijk gebied’ ......................................................................................... 57 Aanduiding ‘Leefgebied van dassen’...................................................................................................................

58 Aanduiding ‘Reconstructiewetzone – extensiveringsgebied’ ............................................................. 59

9.

FLORA EN FAUNA EN TOETSING AAN DE WET NATUURBESCHERMING. .............................. 60 Soortbescherming Wet natuurbescherming ............................................................................................... 60 Gebiedsbescherming Wet natuurbescherming. ........................................................................................ 67 3

Effecten van de ingreep en toetsing aan de Wet natuurbescherming ....................................... 69 10. SUBSIDIES EN VERGUNNINGEN ................................................................................................................. 71 Subsidie voor functiewijziging agrarisch naar natuur .............................................................................. 71 Inrichtingssubsidie ........................................................................................................................................................... 71 Subsidie voor het beheer............................................................................................................................................. 72 Omgevingsvergunning ................................................................................................................................................ 73 Aanlegvergunning.

..........................................................................................................................................................74 Ontgrondingsvergunning ..........................................................................................................................................74 Watervergunning .............................................................................................................................................................74 11.

PLANNING ............................................................................................................................................................ 75

12.

FINANCIËN ........................................................................................................................................................... 76

13.

RISICO’S................................................................................................................................................................. 78 Archeologische vondsten tijdens ontgrondingswerkzaamheden .................................................. 78 Ongewenste vegetatieontwikkeling ...................................................................................................................78

14. COMMUNICATIE ................................................................................................................................................ 79 15.

BIJLAGEN ............................................................................................................................................................ 80 Bodemprofielen uit bodemonderzoek ............................................................................................................. 80 Resultaten bodemchemisch onderzoek........................................................................................................... 82 Waargenomen plantensoorten .............................................................................................................................. 83 Wet- en regelgeving ...................................................................................................................................................... 84

4

1. Leeswijzer

In hoofdstuk 2 wordt allereerst een samenvatting van dit rapport gegeven en worden de belangrijkste conclusies uit het onderzoek beschreven. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de aanleiding voor de familie realiseren.

om nieuwe natuur te

In hoofdstuk 4 wordt als een beschrijving gegeven van de huidige en historische situatie van het plangebied vanaf 1832. In hoofdstuk 5 wordt de abiotische situatie beschreven. Geologie, geomorfologie, hydrologie, bodem en de belangrijkste chemische eigenschappen van de bodem die bepalend zijn voor de mogelijke natuurdoeltypen komen hier aan de orde. In hoofdstuk 6 wordt een onderbouwing gegeven waarom het door de provincie geambieerde natuurdoeltype niet haalbaar blijkt te zijn en wordt een verzoek gedaan om het natuurdoeltype aan te passen. In hoofdstuk 7 wordt het inrichtingsplan besproken. Naast een tweetal inrichtingskaarten wordt meer specifiek ingegaan op de concrete inrichtingsmaatregelen. In hoofdstuk 8 wordt ingegaan op de vereisten uit het bestemmingsplan en de gevolgen van de huidige bestemmingen en aanduidingen voor de ontwikkeling van nieuwe natuur. In hoofdstuk 9 wordt de ingreep getoetst aan de huidige Wet natuurbescherming en wordt er uitgebreider ingegaan op beschermde soorten die (mogelijk) aanwezig zijn op het perceel. Hoofdstuk 10 is gewijd aan de subsidies waar de opdrachtgever aanspraak op kan maken en wordt ingegaan op de benodigde vergunningen. In hoofdstuk 11 wordt de planning van activiteiten beschreven die nodig zijn om het perceel om te vormen naar een goed functionerend schraal grasland.

Vervolgens wordt in hoofdstuk 12 de begroting van het project beschreven. In hoofdstuk 13 worden mogelijke risico’s beschreven die het project kunnen vertragen. Als laatste wordt in hoofdstuk 14 aangegeven hoe het project wordt gecommuniceerd naar derden.

5

2. Samenvatting en conclusies

De opdrachtgever heeft het voornemen om de percelen MCG00-M–366 en MCG00-M–54 gelegen in de gemeente Sint-Michielsgestel om te vormen van agrarisch naar natuur. Dit plan past binnen de ambitie van de Provincie Noord-Brabant om op deze locatie natuurdoeltype ‘N10.02 vochtig hooiland’ te realiseren. Voor de inrichting wil de opdrachtgever een beroep doen op de subsidiemogelijkheden die het Groen Ontwikkelfonds Brabant (GOB) hiervoor ter beschikking stelt. Beide percelen vallen binnen het Rijks Natuurnetwerk. Hier moet met prioriteit natuur worden gerealiseerd met een hoog ambitieniveau. Uit bodemonderzoek blijkt echter dat het perceel te voedselrijk is om natuur van een hoog ambitieniveau te realiseren. Een forse ontgronding is noodzakelijk om de voedselrijkdom te verlagen. Uit bodemchemisch onderzoek blijkt echter dat realisatie van natuurdoeltype ‘N10.02 vochtig hooiland’ zelfs na een forse ontgronding niet haalbaar is. Ook andere ambitieuze natuurdoeltypen zijn niet haalbaar. Het enige natuurdoeltype dat op deze locatie gerealiseerd kan worden is ‘N12.02 kruiden- en faunarijkgrasland’. De opdrachtgever verzoekt het GOB daarom om goedkeuring te geven om dit natuurdoeltype na te streven. Er is door Waterschap De Dommel een toets uitgevoerd gebaseerd op een plan om 1,6 hectare te ontgraven tot een diepte van 35 cm op.

Uit deze toetst blijkt dat de inrichtingsmaatregelen niet zullen leiden tot verdroging van ‘Beschermd gebied waterhuishouding’ en vormen zij geen belemmering voor de waterbergende functie van het gebied. Momenteel is de terreinhoogte zodanig, dat het perceel bij een T50-afvoergolf in de Dommel niet overstroomt. Na afgraving zal dit wel het geval zijn. In het plan dat wordt gepresenteerd in dit rapport is om financiële redenen besloten de ontgronding te beperken tot 0,7 ha. Een kleinere ontgronding heeft echter geen verdere consequenties v.w.b.t. de conclusies uit de toets van het Waterschap. De inrichtingsmaatregelen zijn erop gericht om de natuurwaarden te maximaliseren. Er ontstaat een variatie in bodemstructuur, vochtigheid, voedselrijkdom en structuur. Deze variatie moet ruimte bieden aan veel (bijzondere) soorten. Door de inbreng van maaisel uit een referentiegebied zullen plantensoorten worden ingebracht die het terrein niet op eigen kracht kunnen bereiken. Indien mogelijk zal de vestiging van deze soorten ook worden gestimuleerd met behulp van bodemtransplantatie. Verder worden er hydrologische maatregelen getroffen om de percelen te vernatten en de invloed van basenrijk kwelwater te vergroten. Na de inrichting zal er een beheer worden gevoerd dat is gericht op het verder verschralen van de percelen.

Ook zal er met name aandacht zijn voor het tegengaan van ongewenste vegetatieontwikkelingen (dominantie van pitrus en witbol). Een mogelijk risico voor de omvorming vormt de aanwezigheid van archeologische waarden. Als archeologische waarden worden aangetroffen, zal de ontgronding tijdelijk stil moeten worden gelegd en zal eerst archeologisch onderzoek moeten worden uitgevoerd. De verwachting dat iets wordt aangetroffen is echter laag omdat de bodem op alle bemonsteringslocaties tot minimaal 50 cm geroerd blijkt te zijn. De inrichtingsmaatregelen kunnen niet geheel worden gedekt door de inrichtingssubsidie. Daarom zal de opdrachtgever een forse eigen bijdrage leveren aan de ontwikkeling van natuur. De inrichting zal naar verwachting 1,5 tot 2 jaar in beslag nemen waarbij de eerste maatregelen al in september 2020 kunnen worden uitgevoerd. 6

3. Inleiding De familie bezit enkele agrarische percelen in de gemeente Sint-Michielsgestel. Deze percelen zijn in figuur 1 aangeduid als percelen 365, 366 en 54. De aangrenzende percelen 288 en 306 zijn in eigendom van het Brabants Landschap. Tezamen met de omliggende percelen van het Brabants Landschap beslaat het gebied ruim 16,5 hectare. Op kadastraal perceel 365 wil de familie wil een woning realiseren. De percelen 366 en 54 wil men graag omvormen van agrarisch naar natuur. Een deel van perceel 366 wil men behouden als agrarisch voor het houden van dieren.

306 288

54

366

365

Figuur 1. Luchtfoto van de kadastrale percelen (omlijnd in geel). Het rood omkaderde deel van perceel 366 en 54 wordt omgevormd naar natuur. De nummers refereren naar de kadastrale perceelnummers. Bron: kaartbank.brabant.nl

Het rood omkaderde deel in figuur 1 is het deel van perceel 366 en 54 dat de familie omvormen tot natuur. De oppervlakte van dit deel is ongeveer 2,6 hectare groot.

wil laten

Om dit te realiseren wil de familie een subsidieaanvraag indienen bij het Groen Ontwikkelfonds Brabant (hierna GOB) waarmee de inrichting en omvorming naar natuur kan worden bekostigd. Dit document dient als projectplan voor de aanvraag van de subsidie om het gewenste natuurdoeltype te realiseren en dient als basis voor het GOB om de aanvraag te beoordelen. Het beheer zal niet worden gesubsidieerd door het GOB. Hiervoor zal een aparte subsidie voor natuur- en landschapsbeheer (SNL) worden aangevraagd.

7

4. Beschrijving huidige en historische situatie In dit hoofdstuk wordt een algemene beschrijving gegeven van het om te vormen perceel en wordt een en ander verduidelijkt met fotomateriaal. Veel aspecten worden toegelicht aan de hand van kaartmateriaal dat beschikbaar is gesteld door de Provincie Noord-Brabant en het Waterschap De Dommel.

Actuele topografische kaart en luchtfoto De percelen van de familie bevinden zich aan de westzijde van de dorpskern van SintMichielsgestel en worden ten zuiden begrensd door de Theerestraat en ten oosten door het fietspad ‘De Bleeke’. Naast het fietspad bevindt zich het Kentalisterrein. Hier bevindt zich een groot instituut voor slechtziende en slechthorende mensen.

Figuur 2. Topografische kaart uit 2018 van de omgeving waarin het plangebied (gemarkeerd met een rode ster) is gelegen. Bron: Topotijdreis.nl.

8

Huidig gebruik en beheer De om te vormen percelen 366 en 54 zijn momenteel in gebruik als grasland. Deze worden normaal gesproken één keer per jaar gemaaid. Het gras laat men zo lang mogelijk groeien voor een zo hoog mogelijke opbrengst. In het verleden werden de percelen ook wel eens begraasd door koeien en incidenteel door pony’s, maar tegenwoordig vindt er geen begrazing meer plaats. De opbrengst van het maaien wordt verwerkt tot balen voer voor pony’s binnen de familie. Als het gras na de eerste maaibeurt te hoog wordt, volgt soms een tweede maaibeurt om het gras niet te hoog de winter in te laten gaan.

Figuur 3. Uitzicht op het beekdal van de Dommel vanaf het fietspad 'De Bleeke'. Links van het fietspad ligt het om te vormen perceel 366.

De percelen worden jaarlijks bemest met drijfmest. Deze wordt geïnjecteerd in de bodem met een zodebemester. Deze vorm van bemesting wordt al lange tijd toegepast, waarschijnlijk al meer dan 30 jaar. Het perceel is gedurende deze tijd ook nooit geploegd. Voor zover de opdrachtgever kan aangeven, worden en werden er geen bestrijdingsmiddelen op het land gespoten. De sloten werden door een bevriende boer geschoond wanneer deze dreigden dicht te groeien. In verband met de nieuwe plannen voor de percelen voert de familie dit onderhoudt nu zelf uit. Tot redelijk recent was er ook een natuurbeheerovereenkomst afgesloten en gold er en uitgestelde maaidatum.

9

Historische beschrijving. Het plangebied is in de recente geschiedenis (1823 – heden) alleen in gebruik geweest als weiland en niet als vochtig hooiland. De oudste perceelkaart uit 1832 toont dit al aan (zie figuur 4). Vochtige hooilanden langs de Dommel waren meer noordwestelijk te vinden rond Halder.

Figuur 4. In 1832 waren het plangebied en de omliggende percelen in gebruik als weiland. Vochtige hooilanden waren meer noordwestelijk te vinden rond Halder. Bron historische perceelskaart Noord-Brabant (http://hisgis.fa.knaw.nl/)

Wat duidelijk is te zien op de historische kaarten is dat het hoger gelegen gebied, waartoe ook de percelen van de familie behoren, al vroeg een duidelijke scheiding vormden met de lagere gelegen gronden dichter bij de Dommel. Deze grens is volgens de kaart van 1868 (figuur 5 hierna) ook een periode beplant met struweel of bomen.

10

Figuur 5. Historische topografische kaart 1868. Bron: Topotijdreis.nl

Figuur 6. Historische topografische kaart 1900. Bron: Topotijdreis.nl

11

5. Beschrijving abiotiek en hydrologie De abiotiek beschrijft het niet levende deel van de leefomgeving. Hieronder vallen bijvoorbeeld de bodem, het water en nutriënten. Het is van belang om de abiotiek goed in kaart te brengen om in te schatten welke levensgemeenschappen zich op termijn in het gebied kunnen ontwikkelen. In dit hoofdstuk komen diverse abiotische aspecten aan bod die van belang zijn voor de inrichting naar natuur.

Geologie De geologische kaart geeft de geschiedenis weer van de bodemopbouw en de processen die haar hebben gevormd. In het plangebied dagzoomt de geologische ‘Formatie van Boxtel’.

Figuur 7. Geologische kaart van het plangebied. Het perceel behoort geologisch tot de Formatie van Boxtel (Bx) te vinden en daarbinnen tot het Laagpakket van Singraven (Bx3). Bron: kaartbank.brabant.nl.

(Wikipedia, 2019) “De Formatie van Boxtel (afkorting: Bx) is een jonge geologische formatie aan het oppervlak van grote delen van Nederland. De formatie bevat zeer uiteenlopende afzettingen uit het Midden en Laat-Pleistoceen en het Vroeg-Holoceen (ongeveer vanaf 600.000 jaar oud). De formatie is genoemd naar Boxtel in Noord-Brabant. De Formatie van Boxtel (Bx) wordt onderverdeeld in negen laagpakketten, die elk op hun eigen wijze ontstaan zijn. Ze hebben gemeen dat ze in koude, periglaciale omstandigheden gevormd zijn door lokale of kleinschalige processen. Rond het plangebied zijn twee laagpakketten te vinden, het Laagpakket van Singraven (Bx3) en het Laagpakket van Kootwijk (Bx6). Het perceel behoort tot het Laagpakket van Singraven (Bx3) bestaat uit afzettingen van beken, voornamelijk uit het Holoceen. 12

Deze afzettingen komen meestal alleen in een zone langs de beek voor en bestaan uit vaak humusrijk grind, zand, klei en leem, onderbroken met veen op plekken waar langs de beek moerasjes ontstonden. Het Laagpakket van Kootwijk (Bx6) bestaat uit stuifzand. Dit is zand tot fijn grind, dat door de wind is getransporteerd en afgezet. In het geval van stuifzand kon de wind vaak dankzij menselijk ingrijpen (beweiding, afbranden en het steken van plaggen op de heidevelden) vat op het onderliggende dekzand krijgen.”

Geomorfologie en hoogtekaart De geomorfologische kaart geeft de vormen van het landschap weer en de processen die bij het ontstaan daarvan een rol spelen of hebben gespeeld. De percelen van de familie bevinden zich op de overgang van een dekzandrug naar een dalvormige laagte.

Figuur 8. uitsnede geomorfologische kaart. Bron: kaartbank.brabant.nl

Op de hoogtekaart (zie figuur 9 hierna) van het gebied is deze overgang duidelijk te zien. Ter hoogte van de Theerestraat bevindt het maaiveld zich rond de 5.50 meter boven NAP. In het uiterste noorden ligt het maaiveld rond de 4 meter boven NAP. De aangrenzende percelen ten noorden van het plangebied liggen duidelijk lager en dit hoogteverschil is scherp begrenst. Op historische kaarten is deze grens ook al vroeg zichtbaar. Het is waarschijnlijk dat deze scherpe grens is ontstaan door een oude meander van De Dommel.

13

3,70m 4,00m 4,60m

4,00m

5,00m

5,50m

Figuur 9. Hoogtebestand. Bron. Algemeen hoogtebestand Nederland.

Bodemclassificatie De bodem is volgens de bodemkaart van Nederland geclassificeerd als een beekeerdgrond (zie figuur 10). Beekeerdgronden zijn zandeerdgronden die meestal voorkomen in beekdalen. De beekeerdgronden behoren binnen de Nederlandse bodemclassificatie tot de hydro-zandeerdgronden. Deze bodems bestaan uit een voedselrijke humuslaag die overgaat in een voedselarme laag van dekzand. Beekeerdgronden komen voor in gebieden met een fluctuerende grondwaterstand. In de bodem treedt daardoor oxidatie op. Beekeerdgronden wordt als verzamelnaam gebruikt voor de zwarte- en de bruine beekeerdgronden. In het plangebied vindt men alleen zwarte beekeerdgronden. Deze grondsoort komt over het algemeen voor in de lage zandgronden die uit het Pleistoceen stammen. Doordat de grondsoort voorkomt in beekdalen bevat de grond een laag klei. De A-horizont is zwart van kleur en vertoont tekenen van oxidatie door de fluctuerende grondwaterstand. Om te bepalen welke natuurpotenties het perceel heeft, zijn op 5 locaties grondboringen uitgevoerd (zie figuur 15 voor de exacte locaties). De boringen zijn beperkt tot perceel 366 omdat de familie oorspronkelijk alleen dit perceel wilde laten omvormen tot natuur. Op basis van deze boringen zijn bodemprofielen beschreven conform NEN 5104 door boormeester Jan Vermeer van Het Veldwerkbureau. De profielbeschrijvingenzijn terug te vinden in bijlage 15.1.

14

Figuur 10. Uitsnede bodemkaart. Bron: kaartbank.brabant.nl

Figuur 11. Voorbeeld van een bodemopname.

15

De bodem is kalkloos (zie figuur 12) en is door inzijging van regenwater gevoelig voor verzuring.

Figuur 12. Kalkgehalte op 40 cm. Bron: https://kaartbank.brabant.nl/viewer/app/bodematlas

Organische stof (humus) heeft vele belangrijke functies in de bodem en heeft belangrijke invloed op de bodemvruchtbaarheid. Het verbetert bijvoorbeeld de structuur, bevordert de bewerkbaarheid en verhoogt het vochtvasthoudend vermogen van de grond. Zandgronden met een hoog organisch stofgehalte zijn minder droogtegevoelig dan humusarme zandgronden. De percelen zijn echter humusarm en daardoor gevoelig voor verdroging (zie figuur 13).

Figuur 13. Humusgehalte op 40 cm. Bron: https://kaartbank.brabant.nl/viewer/app/bodematlas

16

Bodemchemisch onderzoek Omdat de bodem vele jaren is bemest met drijfmest heeft de familie Onderzoekscentrum BWARE de opdracht gegeven om een bodemchemisch onderzoek uit te voeren. De verwachting was namelijk dat de bodem erg zou zijn verrijkt met fosfaat. Natuurontwikkeling op deze gronden komt hierdoor moeilijk op gang. Bij een overschot aan fosfaat ontstaat een onevenwichtige situatie, waarin enkele soorten gaan domineren. Dit is bijvoorbeeld goed te zien in het naast gelegen lagere perceel (zie figuur 15). Hier begint pitrus langzaam te domineren.

Figuur 14. Perceel MCG00 - M - 306. Hier is de verpitrussing duidelijk te zien.

Het bodemchemisch onderzoek diende om de voedselrijkdom in het onderzoeksgebied in kaart te brengen en te bepalen welke natuurpotenties aanwezig zijn op basis van de bodemchemie. Soortenrijke vochtige hooilanden kunnen namelijk alleen worden ontwikkeld op goed gebufferde voedselarme bodems met een voor planten laag beschikbaar fosfaatgehalte Met de verkregen informatie kan een beeld worden verkregen van de vereiste verschralingsduur (maaien en afvoeren of uitmijnen), de diepte van het fosfaatfront (ontgrondingsadvies) en de natuurpotenties (op basis van bodemtype, algemene bodemchemie, pH/buffering en te verwachten hydrologische omstandigheden (GLG/GHG). Voor een concreet uitmijn-/bemestingsadvies van de toplaag zijn ook 3 aanvullende analyses uitgevoerd door het Louis Bolk Instituut. Op 4 juni 2019 werden op 5 locaties ondiepe boringen (tot 150 cm onder maaiveld) gezet. De locaties werden geselecteerd op basis van de actuele en historische perceelverdeling, hoogteverschillen in het landschap en variatie in het bodemtype (zie figuur 15). De boringen werden verricht met een Edelmanboor en de exacte boorlocaties werden ingemeten met een GPS. Tevens werd de actuele grondwaterstand genoteerd en - indien waarneembaar in het profiel - ook de GHG en GLG (figuur 21).

17

Figuur 15. Overzicht van de ligging van de monsterlocaties in het rood omlijnende onderzoeksgebied op een hoogtekaart.

Hierna worden de conclusies uit het rapport “Bodemchemisch onderzoek en uitmijnadvies SintMichielsgestel” weergegeven. Dit rapport is opgesteld door Amber Visscher en Mark van Mullekom van Onderzoekscentrum B-WARE en Merel Hondebrink en Bart Timmermans van het Louis Bolk Instituut. Het Rapportnummer is RP-19.094.19.63 en is opgeleverd op 7 augustus 2019. Dit rapport zal als bijlage worden meegestuurd bij de GOB-aanvraag.

18

5.4.1. Conclusies bodemchemisch onderzoek De gewenste ontwikkeling van vochtig hooiland (N10.02) lijkt op basis van de bodemchemische resultaten (details zijn te vinden in bijlage 15.2) en de grondwaterstanden (figuur 21) niet mogelijk. Hiervoor zijn de volgende drie redenen aan te voeren: A. Voedselrijkdom B. Hydrologie C. Bufferend vermogen van de bodem Hierna zal op elk van deze redenen verder worden ingegaan.

A. Voedselrijkdom

De toplaag in het gebied is over het algemeen sterk verrijkt met fosfaat (P-totaal: 19,9-39,6 mmol/l en Olsen-P: 2044-5742 μmol/l). Deze bodem is op dit moment te rijk aan fosfaat voor de ontwikkeling van een schrale vegetatie. Ook de labiele P-concentratie (makkelijk oplosbaar fosfaat) is nog te hoog (18-25 μmol/l). Voor de ontwikkeling van fosfaatgelimiteerde, soortenrijke natuur zijn veel lagere concentraties nodig. Voor natuurdoeltype ‘N10.02 Vochtig hooiland’ moet de Olsen-P-concentratie (voor planten direct beschikbaar fosfaat) kleiner zijn dan 300-800 μmol per liter bodem. Bij hoge ijzerconcentraties in de bodem worden ook soortenrijke vochtige hooilanden aangetroffen bij Olsen-P concentraties tot 900 μmol/l. Voor andere schralere natuurdoeltypen als ‘N10.01 Nat schraalland’ en ‘N11.01 Droog schraalland’ moet het voor planten beschikbaar fosfaat liggen tussen ± 300-500 μmol Olsen-P/l bodem. Voor het minder ambitieuze type ‘N12.02 kruiden- en faunarijkgrasland’ moet de concentratie nog steeds liggen tussen 800-1200 μmol Olsen-P/l om een soortenrijke vegetatie te ontwikkelen. De fosfaatverrijking neemt af in de diepte. Op de meeste locaties zijn echter ook de diepere bodemlagen te fosfaatrijk voor de ontwikkeling van schrale vegetatietypen. Locatie 3 is hierop een uitzondering, na 25 cm afgraven kan een kruiden- en faunarijkgrasland tot ontwikkeling komen.

Voor de andere locaties zal een forsere ontgraving benodigd zijn (circa 40/45 cm) of gecombineerd traject van ontgronden en uitmijnen om de gewenste voedselrijkdom te realiseren.

19

B. Hydrologie

De huidige grondwaterstanden zijn te laag om een goed vochtig hooiland te laten ontwikkelen. Voor een dergelijke vegetatie is het belangrijk dat er grondwaterinvloed is in de wortelzone/maaiveld van oktober tot in het voorjaar. De gemiddeld hoogste grondwaterstand (hierna: GHG) moet dan fluctueren tussen -20 tot 20 cm beneden maaiveld (-mv), de gemiddeld laagste grondwaterstand (hierna: GLG) 40-80 cm-mv (zie ook figuur 16). Op de boorlocaties varieert de GHG van 70-85 cm-mv; de GLG ligt dieper dan 1.30 meter-mv Hierdoor en is er sprake van te droge condities voor het realiseren van een vochtig hooiland. Zelfs na een diepe ontgronding van 40/45 cm zullen de vereiste hydrologische condities niet worden bereikt.

Figuur 16. Gemiddelde hoogste (GHG) en laagste (GLG) grondwaterstand, pH-H2O en fosfaatconcentraties in de bodem van enkele natte (grondwaterafhankelijke) natuurbeheertypen (optimumranges). Droge natuurbeheertypen, zoals droge heide en droog heischraal grasland, zijn niet afhankelijk van grondwaterinvloed. Bronnen: Ertsen e.a. (2005); Onderzoekcentrum B-WARE, niet gepubliceerde data; De Becker (2004). Onder zeer ijzerrijke omstandigheden kunnen bij een optimale ontwikkeling ook hogere fosforconcentraties voorkomen (aangegeven tussen haakjes).

20

C. Bufferend vermogen van de bodem

Ook is het voor een vochtig hooiland van belang dat de bodem goed is gebufferd. De bodem in het gebied is echter zwak tot matig gebufferd (zie ook figuur 17). Op 35 cm diepte is de bodem zeer zwak gebufferd (Ca-t is 14-18 mmol/l, Ca-z is niet bepaald maar wordt geschat op circa 3000-7000 µmol/l op basis van de correlatie tussen totaal en uitwisselbaar calcium). Deze mate van buffering past bij fosfaatarme omstandigheden beter bij een nat schraalland (N10.01) of droog schraalland (N11.01) of bij fosfaatrijkere omstandigheden bij een kruiden- en faunarijkgrasland (N12.02). Daarom wil de opdrachtgever het GOB verzoeken het natuurdoeltype aan te passen. Hier wordt in paragraaf 6.1 verder op ingegaan.

Figuur 17. Overzicht van de verschillende bufferranges (11 categorieën) en fosfaatconcentraties (tussen haakjes de uitloop als een suboptimale concentratie) waarbij diverse natuurbeheertypen voorkomen (INDICATIEF). Het rood gearceerde gebied geeft de mate van buffering voor het perceel weer na ontgronding. Bron: van Mullekom & Smolders (2012)

21

Grondwaterstanden In de onderstaande figuren zijn de gemiddelde grondwaterstanden te vinden. De GHG ligt tussen de 40-80 cm beneden maaiveld. Volgens de gegevens van het waterschap bedragen deze ca. 65-85 cm — mv

Gemiddelde hoogte grondwaterstand (GHG). Bron: https://kaartbank.brabant.nl/viewer/app/bodematlas

Figuur 18.

De gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (GVG) ligt tussen de 60 – 80 cm beneden maaiveld.

Figuur 19. Gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (GVG). Bron: https://kaartbank.brabant.nl/viewer/app/bodematlas

22

De GLG bedraagt 120 -140 cm beneden maaiveld. Voor het perceel dat wordt omgevormd tot natuur zakt deze nog iets verder tot tussen de 140 – 160 cm beneden maaiveld. Volgens de gegevens van het waterschap bedraagt de GLG ca. 125-165 cm -mv wat overeenkomt met de gegevens uit de bodematlas.

Figuur 20. Gemiddelde laagste grondwaterstand (GLG). Bron: https://kaartbank.brabant.nl/viewer/app/bodematlas

De grondwaterstanden kunnen ook uit de bodemmonsters worden afgeleid. Deze zijn terug te vinden in figuur 21. Hieruit blijkt dat het perceel droger is dan aangegeven in de bodematlas. De GHG blijkt 7085 cm beneden het maaiveld te liggen.

Figuur 21. Monsterlocaties en afgeleide grondwatertrappen. XY-coördinaten, landgebruik (type: GS = grasland), actuele grondwaterstand (GWS; 4 juni 2019), gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG) en gemiddeld hoogste grondwaterstand (GHG). Voor ligging van de locaties figuur 16.

23

Waterlopen Er zijn verschillende waterlopen te vinden in en langs de percelen. Alle waterlopen zijn met elkaar verbonden via duikers. Ze zijn allen gekwalificeerd als B-wateren. De regels rond B-wateren zijn terug te vinden op http://www.brabantkeur.nl.

Figuur 22. Waterlopen in het plangebied inclusief De Dommel ID codes van Waterschap De Dommel.

De meeste waterlopen zijn redelijk dichtgegroeid. De waterlopen die in het voorjaar van 2019 nog een beetje water voerden, worden gedomineerd door soorten als holpijp (Equisetum fluviatile) en liesgras (Glyceria maxima). In de zomer van 2019 lagen deze waterlopen helemaal droog. De waterloop langs het fietspad stond in heel 2019 al zo goed als droog en wordt gedomineerd door ruigtekruiden zoals grote brandnetel en fluitenkruid. De waterlopen hebben allen een V-vormig profiel. De opdrachtgever zou graag meer natuurlijke oevers willen realiseren. Deze bieden zowel landschappelijk als ecologisch een hogere meerwaarde. Volgens artikel 24.1 van de Brabant Keur kan een natuurvriendelijke oever voor een B-water worden aangelegd zonder hiervoor een watervergunning aan te vragen.

Figuur 23. Beeld van waterloop OWL20457_HO1. De verruiging van de waterloop is duidelijk. 24

Kwel Volgens de kwel en infiltratiekaart is er matige tot sterke kwel te verwachten (zie figuur 24). Ook in het veld zijn in de watergangen zowel biotische kwelindicatoren (planten) als ook fenomenen van niet biologische aard waar te nemen die kwel indiceren.

Figuur 24. Kwel en infiltratiekaart. Bron: Https://kaartbank.brabant.nl/viewer/app/Kaartbank

Figuur 25. De watervoerende sloten worden gedomineerd door een watervegetatie met Holpijp en liesgras.

In een aantal delen van de waterlopen zijn holpijp (Equisetum fluviatile) en liesgras (Glyceria maxima) dominant. Holpijp is een soort van natte graslanden en verlandingsvegetaties. Ze staat bekend als een indicator voor mineraalrijke kwel. De aanwezigheid van deze soorten duidt op voedsel- en basenrijk water.

Figuur 26. Ecologische standplaatsfactoren van holpijp en liesgras. Bron: www.floravannederland.nl. Alle watergangen rond het perceel kernmerken zich door de aanwezigheid van dun vlies ('oliefilm'). Dit vlies bestaat in werkelijkheid uit bacteriën die leven van de oxidatie van ijzer dat met grondwater (kwel) wordt aangevoerd. 25

Verder is er een sterk roestkleurige waterbodem zichtbaar die bestaat uit ijzerhydroxiden. Dit ontstaat doordat gereduceerd ijzer (Fe2+) met het grondwater wordt aangevoerd en door zuurstof in het slootwater omgezet wordt tot geoxideerd ijzer; Fe2+ + O2 -> Fe3+. Deze geoxideerde ijzerverbindingen zijn niet in water oplosbaar en komen als rode neerslag op de bodem terecht. Driewaardig ijzer bindt goed aan fosfaat en zorgt ervoor dat planten beschikbaar fosfaat afnemen. Ook is er een dun vlies ('oliefilm') zichtbaar dat bestaat uit ijzerbacteriën. Kwel-indicerende plantensoorten, de roestkleurige waterbodem en het dunne vlies van ijzerbacteriën duiden op de aanvoer van ijzerrijke en basenrijke kwel van een regionale oorsprong. Basenrijk kwelwater biedt zeer goede mogelijkheden om waardevolle natuur te realiseren. De aanvoer van basenrijke kwel zorgt namelijk voor een buffering van de zuurgraad (samen met organisch materiaal dat zich in de bodem ophoopt) en zorgt voor minder voedselrijke omstandigheden door het vastleggen van fosfaat. Hierdoor kunnen zeer soortenrijke graslandvegetaties zich ontwikkelen. Het is dus van belang om de grondwaterinvloed in de wortelzone en het maaiveld te maximaliseren.

Figuur 27. De aanwezigheid van dun vlies ('oliefilm') en een sterk roestkleurige waterbodem is duidelijk zichtbaar

Fosfaatbom Fosfaat is en belangrijke component van mest en wordt via bemesting in de percelen ingebracht. De binding van fosfaat aan ijzer verloopt snel (binnen enkele weken), waarna het weer jaren van inundatie zal vergen voordat dit fosfaat ook weer geheel is opgelost. Deze binding van fosfaat kan dus ook een probleem opleveren indien er maatregelen worden genomen om kwel te stimuleren en de percelen te vernatten. Het opstuwen van het grondwaterpeil leidt ertoe dat meer van het aan ijzer gebonden fosfaat in het zuurstofloze grondwater in oplossing gaat en beschikbaar komt voor planten. Dit kan weer leiden tot een ongewenste verrijking en soortenarme vegetatie waarin enkele soorten zoals pitrus zullen domineren. Mede hierom is het van groot belang de fosfaatrijkdom te verlagen voordat er wordt vernat.

Figuur 28. Greppel in het perceel die zal moeten worden opgevuld

26

Vaak worden greppels aangelegd om snel zuur regenwater af te voeren en de invloed van kwel te verhogen. Dit werkt echter averechts. De afvoer van zuur regenwater zorgt ervoor dat de inzijging van basenarm regenwater toeneemt en dat daardoor de gronden sneller verzuren. Om kwel te bevorderen moet het kwelwater zo lang mogelijk worden vastgehouden. Verder zijn er maatregelen in de waterhuishouding nodig, zodat de stijghoogte van het grondwater wordt verhoogd en daarmee de kwelflux in het perceel wordt verhoogd. In het perceel zal daarom de drainerende werking van de greppels en waterlopen zoveel mogelijk moeten worden beperkt (zie figuur 29). Greppels moeten worden gedempt en het waterpeil in de waterlopen moet zo hoog mogelijk worden gestuwd. Als er een te grote aanvoer is van zuur regenwater dan kan dit via het tijdelijk openen van de stuw alsnog versneld worden afgevoerd.

Figuur 29. Generieke neerslaglens patronen, met (A) en zonder (B) oppervlakkige afstroming. Bron: https://www.natuurkennis.nl.

Een tweede reden om greppels te dempen is dat deze de kwelstroom uit het hoger gelegen dekzand richting De Dommel onderbreekt en dit kwelwater afvangt en daarmee de percelen 54 en 366 verdroogt.

27

6. Aanpassing natuurdoeltype en inrichtings- en beheermaatregelen

Uit het bodemchemisch onderzoek blijkt dat het niet mogelijk is het door de Provincie Noord-Brabant geambieerde natuurdoeltype ‘N10.02 vochtig hooiland’ te realiseren. Daarom wordt begonnen met het verzoek aan het GOB om aanpassing van het natuurdoeltype. Vervolgens wordt ingegaan op de benodigde inrichtings- en beheermaatregelen om uiteindelijk een situatie te realiseren die voldoet aan de waarde ‘goed’ in de kwaliteitsmaatlat voor dit natuurdoeltype.

Aanpassing van het beoogde natuurdoeltype Uit de abiotische en historische analyse blijkt dat de ontwikkeling van natuurdoeltype ‘N10.02 Vochtig hooiland’ niet mogelijk is. De uitgebreide ecologische onderbouwing hiervoor is terug te vinden in paragraaf 5.4 waar de resultaten van het bodemchemisch onderzoek worden beschreven. Samenvattend kan worden gesteld dat de vereiste hydrologische condities en de bodemchemische eigenschappen voor vochtige hooilanden, zelfs na een forse ontgronding, niet voldoen. Uit de historische analyse blijkt ook dat het perceel in het verleden, toen de abiotische en hydrologische omstandigheden minder waren aangetast door menselijk ingrijpen, nooit in gebruikt is geweest als hooiland. Natuurdoeltype 'N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland' blijkt onder de huidige voedselrijke omstandigheden en de positie van de percelen binnen het beekdal het enige natuurdoeltype te zijn dat onder de huidige abiotische omstandigheden gerealiseerd kan worden. Wil men echter echt een soortenrijk type realiseren, dan is nog steeds een forse ontgronding noodzakelijk. Daarom wil de opdrachtgever het GOB verzoeken om af te wijken van het geambieerde natuurdoeltype en toestemming aan de opdrachtgever te geven om natuurdoeltype ‘N12.02 kruidenen faunarijkgrasland’ te realiseren.

28

7. Inrichtingsplan ontwikkeling N12.02 kruiden- en faunarijkgrasland

In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de inrichting van de percelen en de werkzaamheden die zullen moeten worden uitgevoerd ten behoeve van deze inrichting. Het uiteindelijke beheer van de percelen zal in hoofdstuk 7.8 worden behandeld. Percelen 54 en 366 zullen worden omgevormd van agrarische naar natuur. Een deel van het perceel 366 zal een agrarische bestemming behouden en een deel van perceel 54 zal worden verkocht. Op perceel 365 zal een woonhuis worden opgetrokken. Een. In figuur 30 wordt aangegeven hoe deze bestemmingen zich tot elkaar verhouden. De GOB-aanvraag betreft alleen het deel dat wordt omgevormd tot natuur. Omdat de inrichting en het beheer van de overige terreinen niet alleen van invloed zijn op de landschappelijke belevingswaarde, maar ook op de hydrologie van het om te vormen perceel zullen ook inrichtingsmaatregelen op deze percelen in dit hoofdstuk worden behandeld.

Figuur 30. Toekomstige bestemmingen van de percelen van de familie

29

Inrichtingsschets perceel 366 en 54 In figuur 31 hieronder is een schets te vinden van de situatie na inrichting van de percelen.

Figuur 31. Inrichtingsschets perceel 366 en 54

30

Inrichtingsschets woonperceel 365 In figuur 32 hieronder is een schets te vinden van de situatie na inrichting van de percelen. Dit perceel maakt geen onderdeel uit van de subsidieaanvraag.

Figuur 32. Inrichtingsschets woonperceel 365.

31

Inrichtingsmaatregelen In hoofdlijnen worden de volgende inrichtings- en beheermaatregelen genomen om een soortenrijk natuurdoeltype te realiseren:

1.

Er wordt plaatselijk tot de maximaal toegestane ontgrondingsdiepte afgegraven om de voedselrijkdom te verlagen zodat op een deel van het terrein de meest gunstige standplaatscondities worden gecreëerd om een kruidenrijk grasland te realiseren;

2.

Op delen waar geen ontgronding plaatsvindt zullen maatregelen worden genomen om de dominantie van grassen te doorbreken om zo een soortenrijkere vegetatie te realiseren;

3.

Er worden meerdere maatregelen genomen de invloed van kwel en het grondwater te verhogen;

4. Er worden soorten ingebracht door het opbrengen van zeer soortenrijk maaisel uit een vergelijkbaar referentiegebied; 5.

Er worden maatregelen genomen om zoveel mogelijk gradiënten te realiseren in het landschap (bodemstructuur, vochtigheid, vegetatiestructuur, voedselrijkdom);

6. Er worden (lijnvormige) structuren aangelegd die ervoor kunnen zorgen dat dieren zich beter door het landschap kunnen verplaatsen; 7.

Er wordt na de inrichting een beheer gevoerd dat is gericht op een verdere verlaging van de voedselrijkdom.

In de volgende paragrafen wordt er in detail ingegaan op deze maatregelen.

32

7.3.1. Ontgronding Afgraven van de fosfaatrijke bodem brengt verschraling snel tot stand. Uit het bodemchemisch onderzoek blijkt dat zowel de toplaag als ook de diepere bodemlagen te fosfaatrijk zijn voor de ontwikkeling van schrale vegetatietypen. Een forse ontgraving zal dus benodigd zijn om schrale natuurdoeltypen te realiseren. Omdat het financieel niet haalbaar is om het gehele perceel maximaal te ontgraven is ervoor gekozen om een deel maximaal te ontgraven (zie figuur 33) en een deel geheel niet. De ontgraving vindt plaats op het laagste deel van het perceel. Hierdoor kan de invloed van grondwater (kwel) maximaal worden benut. Om een gradiënt in vochtigheid en voedselrijkdom te creëren zal de ontgrondingsdiepte aan de randen langzaam afnemen. De vrijgekomen grond zal voor een deel worden gebruikt om het woonperceel (tuin) te verhogen. Dit is ook geadviseerd door het waterschap om de kans op een overstroming van het woonperceel te minimaliseren. Bij extreem hoogwater van De Dommel zal dit deel dan niet overstromen. Daarnaast wordt de vrijgekomen grond gebruikt om greppels te dempen die ooit zijn aangelegd om het water versneld van het perceel af te voeren. Dit zal tot gevolg hebben dat het kwelwater dat vanuit de hoger gelegen delen richting de Dommel stroomt, niet voortijdig wordt afgevangen.

Met deze maatregel is het de verwachting dat de vochtigheidstoestand van het lagergelegen perceel zal toenemen. Belangrijk is wel dat voor het dempen de minst voedselrijke grond wordt gebruikt (de laag tussen de 30 – 35 cm onder maaiveld). Een deel zal worden gebruikt om een kleine landschappelijke verhoging te realiseren op een reeds hoog liggend deel van het terrein zodat dieren hier holen kunnen maken (das, konijn, vos etc.). Het eventueel resterende deel zal worden verspreid over het agrarische bestemde deel van de percelen. Over het algemeen lijkt oktober de beste maand om de ontgronding uit te voeren. De meeste dieren hebben dan hun voortplantingsfase achter de rug en zijn nog niet in overwintering. Omdat de familie het grondverzet in eigen beheer kan uitvoeren kan dit tegen een gereduceerd tarief. Ingreep

Oppervlakte

Vrijkomend volume m3

Kosten (€ 2/m3)

Afgraven perceel 35 cm

0,8 ha

2800

Normkosten (€ 5,51/m3) 5600 15.428

Afgraven perceel 20 cm

0,2 ha

400

800

2.204

Totaal

1,0 ha

3.200

6.400

17.632

Figuur 33. Ingeschatte kosten ontgronding

Na de ontgraving moet de grond worden geëgaliseerd met behulp van een weisleep. Dit zorgt ervoor dat het gebied makkelijker kan worden gemaaid en niet te veel kuilen en hobbels heeft. Op advies van natuurmonumenten wordt hierna geen uitmijnbeheer gestart om de voedselrijkdom verder te verlagen. De reden hiervoor is dat door het toedienen van bemesting het bodemsysteem toch weer uit evenwicht wordt gebracht. Er moet na de ontgronding direct goed worden bekalkt met een kalkgift van 2000 kg/ha (Dolokal 5% MgO poeder). Bekalking is zeer effectief bij herstel van de zuurgraad en het voorkomen van een ophoping van ammoniumconcentraties tot giftige waarden. Daarnaast moet er direct maaisel worden opgebracht uit een referentiegebied. Vervolgens moet de eerste 5 jaar worden bekeken hoe het gebied zich ontwikkelt. 33

Toetsing waterschap Er is door het Waterschap De Dommel een toets uitgevoerd op basis van een ontgronding van 35 cm over een oppervlakte van 1,6 hectare. Uit deze toets blijkt dat de te treffen inrichtingsmaatregelen niet zullen niet leiden tot verdroging van Beschermd gebied waterhuishouding. Ook vormt de ontgraving geen belemmering voor de waterbergende functie van het gebied. Momenteel is de terreinhoogte zodanig, dat het perceel bij een T50-afvoergolf in de Dommel niet overstroomt. Na afgraving zal dit wel het geval zijn. Omdat deze forse ontgraving financieel niet haalbaar is zal de ontgronding beperkt worden tot 1 ha waarvan 0,7 ha ontgrond wordt tot 35 cm onder het maaiveld en 0,3 ha gemiddeld 20 cm. Omdat de ontgraving een kleiner volume betreft zullen de conclusie uit de waterschapstoets ook blijven gelden voor het nieuwe plan.

Figuur 34. Tijdelijke drempel met houten planken. Bij wateroverlast kunnen deze worden opengezet om water versnel af te voeren.

7.3.2. Optimaliseren van de hydrologie Voor de ontwikkeling van natte natuurtypen zijn optimale hydrologische omstandigheden (grondwaterpeilen en de waterkwaliteit) van groot belang. Reacties tussen het grondwater en de lokale bodem zijn uiteindelijk weer bepalend voor belangrijke sturende processen, zoals de beschikbaarheid van nutriënten en de basenverzadiging van de bodem. Zonder de juiste hydrologische condities leiden maatregelen als verschralen of afgraven niet tot de gewenste natuurontwikkeling. Het beheersen van de hydrologie is meestal complex, omdat er vaak ook maatregelen op landschapsschaal nodig zijn. Na gesprekken met het Waterschap De Dommel en het Brabants Landschap blijkt dat het op dit moment niet mogelijk is om op landschapsschaal maatregelen te nemen. Daarom kunnen alleen maatregelen worden uitgevoerd op perceelsniveau. Deze zijn gericht op het vergroten van de invloed van basenrijk grondwater. Het doel is om tussen oktober/november en maart/april te zorgen dat de grondwaterinvloed tot in de wortelzone of het maaiveld rijkt om verzuring, de vorming van regenwaterlenzen en de ontwikkeling van zure vegetaties tegen te gaan. De afvoer van grond- en/of regenwater is een belangrijke vereiste: er dient doorstroming plaats te vinden in plaats van stagnatie. In de zomer dient de toplaag droog te vallen om P-binding te stimuleren en verruiging te voorkomen.

In verband met het veranderende klimaat (extremere weersomstandigheden) is het verstandig om de hydrologische omstandigheden regelbaar te maken

34

Plaatsen regelbare stuwen Er zullen een aantal regelbare stuwen worden geplaatst (zie figuur 34 en figuur 31). Hierdoor zal het water minder snel wegstromen en zal de invloed van het basenrijk kwelwater worden vergroot. Omdat er in de watergangen langer oppervlaktewater aanwezig is zullen de omstandigheden voor flora en fauna die afhankelijk zijn van vochtige condities verbeteren (o.a. amfibieën). Indien noodzakelijk kan de stuw worden opengezet om eventueel een teveel aan zuur regenwater snel af te voeren. Plank en piketpaaltjes worden gratis geleverd door het Waterschap De Dommel. Bij het plaatsen van de stuwen moet de opdrachtgever erop bedacht zijn dat de ingreep negatieve effecten kan hebben voor direct omwonenden. Theoretisch zou op andere plekken wateroverlast kunnen optreden of kan de afwatering opeens anders verlopen. Daarom is het ook aan te bevelen om de directe omgeving op de hoogte te brengen van de aanleg van de stuwen en aan te geven dat de stuw direct opengezet kan worden bij eventuele wateroverlast. Het plaatsen van stuwen tussen de percelen van de familie en het Brabants Landschap zal ook in overleg moeten plaatsvinden.

Dempen van greppels Het dempen van de greppels (zie figuur 31) moet ervoor zorgen dat water niet versneld wordt afgevoerd. Het proces hierachter is beschreven in paragraaf 5.7 en schematisch weergegeven in figuur 29. Het dempen van de greppel dient wel in overeenstemming te zijn met de Keur van het Waterschap de Dommel. Voor deze ingreep zal daarom een watervergunning aangevraagd moeten worden.

7.3.3. Doorbreken van de dominantie van zodevormende grassen. Het is niet mogelijk om het gehele perceel maximaal te ontgraven. Echter, zonder te ontgronden is het zeer moeilijk om op fosfaatrijke grond kruidenrijke graslanden te ontwikkelen. Om de voedselrijkdom te verlagen wordt meestal fosfaat afgevoerd via een beheer van frequent maaien en het maaisel af te voeren of door uitmijnen met een gras-klaver mengsel en kalibemesting. Bij deze methoden duurt het vele jaren voordat de gewenste verschraling wordt behaald. En dan nog blijken de resultaten hiervan vaak tegen te vallen. Dit blijkt onder andere te worden veroorzaakt doordat de dominantie van zodevormende grassen moeilijk is te doorbreken. Uit een onderzoek van OB+N blijkt dat de succesvolle ontwikkeling naar kruidenrijke graslanden ook kan optreden als er voldoende kale grond is in de beginsituatie. Kale grond alleen is op zichzelf nog geen garantie op een succesvolle ontwikkeling, de productie van het grasland blijkt ook een rol te spelen. Naarmate de productie lager is zal de gecreëerde kale grond minder snel dichtgroeien met zodevormende grassen zodat kruiden meer tijd hebben om zich te vestigen (Eichhorn et. al., Levende Natuur, jaargang 121 – nummer 3). Vanwege de tot recent opgebrachte bemesting is het de verwachting dat de productie nog erg hoog is.

Daarom zal eerst moeten worden gezorgd dat de productie daalt tot minder dan 6 ton droge stof per hectare per jaar. De aanwezige zodevormende grassen kunnen in hun groei worden beperkt bij een gebrek aan opneembaar fosfaat of stikstof of door uitdroging. Met name een gebrek aan stikstof doet de productie dalen. Daarom zal er een tijdelijk beheer worden uitgevoerd om stikstof versneld af 35

te voeren. Dit bestaat uit de volgende stappen 1. 2. 3.

De grasmat wordt eerst gefreesd om de grasmat te doorbreken en een zaaibed te creëren. Vanaf half september wordt er wintergerst gezaaid (~200 kg/ ha) De wintergerst wordt vanaf begin juli afgevoerd en hiermee ook stikstof die de wintergerst heeft opgenomen.

Mocht blijken dat er na de teelt van wintergerst nog veel ongewenste kruiden aanwezig zijn (bijvoorbeeld ridderzuring) dan worden deze teruggedrongen met de ‘valszaaibedmethode’. Hierbij wordt het perceel geheel zaaiklaar gemaakt door het te frezen maar wordt er nog even gewacht met het opbrengen van gebiedsvreemd maaisel. De onkruiden laat men hierbij een paar keer kiemen waarna deze na 2-3 weken weer worden gefreesd op een zonnige, droge dag. Hierbij is het van belang dat er slechts heel oppervlakkig wordt gefreesd en dat er geen nieuwe onkruidzaden naar de oppervlakte worden gebracht. Doorgaans kiemen alleen de zaden in de toplaag van 3-5 centimeter in het zaaibed. Hiermee worden de ongewenste zaden van kruiden in de toplaag van het zaaibed sterk teruggebracht.

7.3.4. Inbrengen van nieuwe doelsoorten De opdrachtgever wil graag een zeer soortenrijk grasland realiseren waarin ook bijzondere soorten voor zullen komen. Veel doelsoorten, en dan met name planten, zullen waarschijnlijk niet op eigen kracht het perceel kunnen bereiken. Het is de verwachting dat de oorspronkelijke zaadbank geen vitaal zaad meer bevat van doelsoorten en/of rode lijstsoorten. Populaties van veel doelsoorten liggen geografisch te ver om het gebied snel te bereiken. Dit is de reden dat zal worden getracht om doelsoorten in te brengen op het moment dat de abiotische condities hiervoor optimaal zijn. Inbrengen van zaden kan door maaisel uit referentiegebied uit te strooien over het perceel. Zowel het Brabants Landschap als Natuurmonumenten hebben al aangegeven hieraan te willen meewerken, omdat zij uiteindelijk ook deze doelsoorten in de aangrenzende percelen willen terugbrengen. Het opbrengen van vers maaisel uit referentiegebieden na het afgraven of verschralen (in combinatie met plaggen of frezen van de toplaag) kan de vestiging van doelsoorten en/of rode lijstsoorten stimuleren. De praktijkervaringen zijn zeer positief. Deze herintroductie voorkomt tevens dat algemene soorten de beschikbare vestigingsplaatsen innemen.

Naast het opbrengen van maaisel en het gebruik van zaden kan ook bodemtransplantatie (het zogenaamde enten) de ontwikkeling naar gewenste plantgemeenschappen aanzienlijk versnellen. Bij bodemtransplantatie wordt grond uit een ‘gezond’ referentiegebied verzameld en uitgestrooid over het te ontwikkelen gebied. Bij grotere gebieden gaat het dan om ongeveer een liter grond per vierkante meter. Het in dat laagje aanwezige bodemleven, zoals schimmels, bacteriën en kleine insecten, zorgt ervoor dat de natuurontwikkeling beter op gang komt. Met name mycorrhiza – een ondergrondse samenwerking tussen schimmels en plantenwortels – lijken hierbij een belangrijke rol te spelen. Het Brabants Landschap heeft nog vrij weinig ervaring met deze relatief nieuwe methode, maar staat hier zeker voor open. Een snelle ontwikkeling van de bodem zal uiteindelijk ook een erg positieve uitwerking hebben op natuurontwikkeling op de naastgelegen percelen van het Brabants Landschap.

36

7.3.5. Aanpassen beplanting percelen Op diverse plaatsen zal de beplanting worden aangepast met als doel de landschappelijke beeldkwaliteit te verbeteren en om een beter habitat en verbindingsroute te creëren voor diverse diersoorten. Het struweel dat evenwijdig loopt aan de Theerestraat en het zicht op het Dommeldal belemmerd zal worden verwijderd (zie figuur 32) Hiermee wordt tegemoetgekomen aan de wens van de gemeente Sint-Michielsgestel en omwonenden om de zichtlijn naar het beekdal te herstellen vanaf de Theerestraat.

Langs het fietspad zal een natuurlijkere overgang worden gerealiseerd naar de hoog opgaande bomen aan de ander zijde van het fietspad (zie ook figuur 32 en figuur 35). Een geleidelijke overgang van grasland naar de hoge bomen zal de beeldkwaliteit vanuit het beekdal naar de standsrand aanzienlijk versterken. Het kruidenrijke grasland zal via een smalle zoom van ruigtekruiden overgaan in een mantel van struweel. Dit struweel zal groepsgewijs langs het fietspad worden geplant zodat fietsers en wandelaars voldoende zicht blijven behouden op het beekdal. Er zal worden gekozen voor een zeer gevarieerde samenstelling (zie tabel 2). Elke soort trekt weer specifieke insecten aan en een hoge diversiteit aan plantmateriaal zorgt daardoor ook tot een toename Figuur 35. Geleidelijke overgang van grasland naar bos of hoog opgaande van de biodiversiteit. begroeiing. Bron: www.ecopedia.be. De natuurlijke overgang van grasland naar bos bestaat uit een zoom en mantelvegetatie die 1 tot 1,5 boomlengte breed is. Vanwege de beperkte breedte van het perceel zal deze zoom en mantelvegetatie aanzienlijk smaller worden (4 – 10 meter, gemiddeld 8 meter) en bestaan uit 1 of twee struiken met daarnaast een meter ruigtekruiden. Bij de aanleg zal in eerste instantie een mantelvegetatie van 4 meter worden gemaakt om de aanlegkosten te beperken.

Via natuurlijke uitbreiding zal de vegetatie langzaam verbreden. De variatie in structuur en soortensamenstelling zal leiden tot veel biodiversiteit. Het struweel biedt dekking, voedsel en voortplantingsplaatsen voor diverse dieren. Insecten in het vochtige hooiland kunnen hier beschutting vinden tegen wind en zoogdieren als kleine marterachtigen kunnen zich makkelijker door het landschap verplaatsen Ter hoogte van de parkeerplaats op het Kentalisterrein wordt de bomenrij langs het fietspad onderbroken. Hier bevindt zich boven de parkeerplaats een essentiële vliegroute van gewone dwergvleermuizen (eigen onderzoek) waarbij vleermuizen over het open parkeerterrein vliegen. Deze wordt zowel gebruikt door de aanwezige kraamkolonie op het Kentalisterrein (> 110 gewone dwergvleermuizen) als door vleermuizen die verblijven in de wijk Theereheide en foerageren in het

37

Dommeldal. Omdat vleermuizen afhankelijk zijn van lijnvormige elementen voor hun oriëntatie kan de essentiële vliegroute worden versterkt tussen de wijk Theereheide en het Dommeldal door het gat aan beplanting op te vullen. Hiertoe zullen op dit deel tussen het struweel ook een aantal zoete kersen (Prunus avium) worden geplant, zodat er op termijn ook een hoog opgaande lijnvormige groenstructuur zal ontstaan (zie figuur 32). Door te kiezen voor genetisch autochtoon materiaal kan ook worden bijgedragen aan het behoud van waardevolle erfelijke eigenschappen van inheemse bomen en struiken. Fruitbomen als zoete kers zijn, naast hun landschappelijke functie vanwege het valfruit, ook een prima voedselbron voor allerlei diersoorten zoals vogels en dassen. De bloesem is belangrijk voor insecten zoals bijen en hommels (stuifmeel). Plantmateriaal (zie tabel 1) wordt in een natuurlijk patroon aangebracht met voldoende open ruimte tussen de beplanting om zicht te houden op het achterliggende beekdal. Tabel 1. Geselecteerde struiksoorten voor de realisatie van een zoom. Aantallen gebaseerd op een plantafstand van 1,25m (64 stuks/ 100 m2, opgave Brabants Landschap) en een breedte van gemiddeld 4 meter. Normkosten gebaseerd op bijlage 4 behorende bij de Subsidieregeling natuur Noord-Brabant.

Kosten

Hoeveelheid

Eenheid

Totale perceelslengte

384 m

Lengte langs parkeerplaats

80 m

Open ruimte tussen beplanting

134 m

Totaal lengte beplanting

170 m

Totale oppervlakte beplanting

680 m2

Plantafstand

1,25 m

Aantal planten per 100 m2

64 stuks

Breedte Aantal benodigde stekken Soort

4 m 435 stuks Beplanting (%) Bos (25 stuks)

Stuks

Meidoorn

30

6

150

Sleedoorn

15

3

75

Gewone vlier

5

1

25

Hazelaar

5

1

25

Gelderse roos

5

1

25

Hondsroos

5

1

25

Egelantier

5

1

25

Vuilboom

5

1

25

2,5

1

25

Kornoelje

5

1

25

Veldesdoorn

5

1

25

Wegedoorn

2,5

1

25

Vogelkers

5

1

25

5 100

1 21

25 525

Kardinaalsmuts

Wilde liguster Totaal Aanschaf Kosten

€ 0,50 per stek

€ 262,50

Kosten aanplant

€ 1,06 per stek

€ 556,50

Normkosten (inclusief btw)

€ 1,66 per stek

€ 819,00

38

39

Er wordt gekozen voor soorten die veel voorkomen in de associatie van sleedoorn en eenstijlige meidoorn (37Ab01c). De associatie van sleedoorn en eenstijlige meidoorn komt voor op matig voedselrijke tot voedselrijke, basische tot licht zure, kleiige of lemige of plaatselijk zelfs kalkrijke bodems. De standplaatsen zijn matig vochtig tot nat, en vegetaties met eenstijlige meidoorn verdragen zelfs tijdelijke overstromingen. De associatie van sleedoorn en eenstijlige meidoorn vormt een dicht en doornig, zeer bloemen- en vruchtenrijk struweel. In zogenaamde bufferzones (beleid Bacterievuur) mogen geen meidoorn worden geplant en wordt de aanplant van meidoorn niet gesubsidieerd. Deze bufferzones zijn te vinden via de site van de NVWA. In figuur 36 is te zien dat het perceel niet in een bufferzone ligt.