2021-R-532a (2021-M-843a) I&O Research - Ervaringen met 7 jaar opvang asielzoekers in azc Overloon

Rapport

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

www.ioresearch.nl

Colofon Uitgave I&O Research Amsterdam / Enschede

Rapportnummer 2021/103

Datum 21 april 2021

Opdrachtgever Gemeente Boxmeer

Auteurs Jaap Bouwmeester Frank ten Doeschot Gwendolyn van Straaten Anne Vlaanderen Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

2 van 80

Inhoudsopgave Samenvatting en conclusies __________________________________________________________________ 5 I II III IV V VI VII VIII

1.

Inleiding ____________________________________________________________________________ 13 1.1 1.2 1.3 1.3.1 1.3.2 1.3.3 1.4

2.

Aanleiding ______________________________________ 13 Doelstelling en onderzoeksvragen ________________________ 14 Uitvoering ______________________________________ 14 Diepte-interviews stakeholders __________________________ 14 Inwonersenquête __________________________________ 15 Klankbordgroep ___________________________________ 16 Leeswijzer ______________________________________ 17

Ervaringen met zeven jaar AZC Overloon ____________________________________________ 18 2.1 2.1.1 2.1.2 2.2 2.2.1 2.2.2 2.2.3 2.3 2.3.1 2.3.2 2.4

3.

Aanleiding en doelstelling _____________________________ 5 Verantwoording ___________________________________ 5 Ervaringen met het AZC ______________________________ 5 Informatievoorziening en optreden bij overlast _________________ 7 Algemeen draagvlak voor opvang asielzoekers _________________ 9 Draagvlak voor continuering AZC Overloon ___________________ 9 Aandachtspunten voor besluitvorming over verlenging ____________ 10 Leerpunten en lessen uit zeven jaar opvang van asielzoekers _________ 11

Ervaringen van stakeholders ____________________________ 18 Verwachtingen van stakeholders bij de opening van het AZC _________ 18 Ervaringen van stakeholders met het AZC Overloon ______________ 18 Ervaringen van inwoners ______________________________ 21 Persoonlijke ervaringen van inwoners ______________________ 21 Ervaren overlast en onveiligheid door inwoners _______________ 24 Gevolgen voor de woonomgeving ________________________ 29 Informatievoorziening _______________________________32 Externe communicatie over AZC Overloon ____________________32 Waardering van inwoners voor de informatievoorziening ___________ 33 Optreden bij overlast ________________________________35

Maatschappelijk draagvlak voor opvang asielzoekers _______________________________ 39 3.1 3.1.1 3.1.2 3.2 3.2.1 3.2.2 3.3 3.3.1 3.3.2

Draagvlak algemeen ________________________________ Perspectief stakeholders _____________________________ Perspectief inwoners _______________________________ Draagvlak continuering van het AZC ______________________ Perspectief stakeholders _____________________________ Perspectief inwoners _______________________________ Voorwaarden voor verlenging __________________________ Perspectief stakeholders _____________________________ Perspectief inwoners _______________________________

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

39 39 39 43 43 44 44 44 47

3 van 80

4.

Leerpunten en lessen _______________________________________________________________ 53 4.1 4.2

Lessen en leerpunten voor gemeente Boxmeer (bij mogelijke verlenging) _53 Lessen en leerpunten voor andere gemeenten _________________ 55

Bijlage 1 Lijst van geïnterviewde stakeholders________________________________________________ 56 Bijlage 2 Responssamenstelling inwonersenquête____________________________________________ 57 Bijlage 3 Verdiepende analysetabellen _______________________________________________________ 60 Bijlage 4 Vragenlijst bewonersenquête ______________________________________________________ 72

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

4 van 80

Samenvatting en conclusies I

Aanleiding en doelstelling

In de zomer van 2014 opende het AZC Overloon de deuren. De opvanglocatie ligt tussen de dorpen Stevensbeek (gemeente Sint Anthonis) en Overloon. Met name de laatste jaren staat het aanvankelijk ruime draagvlak voor de opvang van asielzoekers onder druk. De achtergrond hiervan is toenemende overlast, criminaliteit en een aantal ernstige incidenten die door een kleine groep asielzoekers wordt veroorzaakt. De huidige bestuursovereenkomst waarin de opvang is geregeld, loopt in 2022 af. Om een goed onderbouwd besluit over de continuering van het AZC te kunnen nemen, is een onderzoek uitgevoerd naar de ervaringen van omwonenden, maatschappelijke partners en andere stakeholders met de opvang van asielzoekers in het AZC Overloon, wat het draagvlak is voor toekomstige opvang van asielzoekers en onder welke voorwaarden verlenging kan plaatsvinden. Met als nevendoel het aandragen van leerpunten die wellicht ook elders van belang kunnen zijn.

II

Verantwoording

Voor het in beeld brengen van de ervaringen van maatschappelijke organisaties, ketenpartners en andere professionals, en belanghebbenden zijn in januari tot en met maart 2021 26 diepteinterviews afgenomen. In de gesprekken is onder andere ingegaan op de ervaringen met het AZC Overloon sinds de opening in 2014, de ontwikkeling en aanpak van crimineel en overlastgevend gedrag en de lessen die te trekken zijn. Daarnaast is in februari 2021 een inwonersenquête gehouden in de tien omliggende dorpen van AZC Overloon: Groeningen, Holthees, Maashees, Overloon, Vierlingsbeek en Vortum-Mullem in gemeente Boxmeer, en Oploo, Sint Anthonis, Stevensbeek en Westerbeek in gemeente Sint Anthonis. Alle 13.480 inwoners van 16 jaar en ouder in het onderzoeksgebied zijn met een persoonlijke brief uitgenodigd om door middel van een online enquête hun mening te geven over de ervaringen met het AZC Overloon en het draagvlak voor verlenging. De respons was met 4.268 ingevulde vragenlijsten (32%) boven verwachting voor een enquête volgens deze opzet. In de dorpen Overloon en Stevensbeek rondom het AZC heeft ongeveer de helft van de inwoners deelgenomen en in de verder weg gelegen dorpen ongeveer een kwart.

De resultaten van de inwonersenquête hebben betrekking op alle personen die via de vragenlijst hun mening over dit onderwerp hebben gegeven en er is dan ook geen weging toegepast, noch is non-respons onderzoek uitgevoerd naar de mening van de groep inwoners die niet heeft gerespondeerd.

III

Ervaringen met het AZC

Verwachtingen bij opening AZC niet uitgesproken positief of negatief De dorpsvertegenwoordigers die de opening van het AZC in 2014 hebben meegemaakt, gaven aan dat ze zelf destijds neutraal tegenover de komst van het AZC stonden. Signalen die ze uit hun omgeving opvingen, wezen erop dat de achterban niet uitgesproken positief of negatief tegen de komst van het AZC aankeek. Er waren wel inwoners (waaronder omwonenden van het AZC), die tegen de komst van het AZC waren, maar dit was niet de meerderheid. In het perspectief van de maatschappelijke weerstand die er in de periode 2014-2016 was tegen de vestiging van AZC’s in den lande, lijkt het opstarten van het AZC in Boxmeer relatief rustig te zijn verlopen.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

5 van 80

Omslagpunt in 2019 met de komst van veiligelanders waaronder AMV’ers Uit de gesprekken met stakeholders komt een breed gedragen beeld naar voren dat er sprake was van een ‘omslagpunt’ in 2019. Zowel in de ervaringen die men zelf heeft met de bewoners uit het AZC, als hoe volgens hen inwoners van de dorpen tegen het AZC aankijken. In de eerste jaren van het AZC was er nauwelijks sprake van overlast, op incidenten na. De laatste één à twee jaar is de ervaren overlast sterk toegenomen. De oorzaak die hiervoor wordt benoemd is een veranderde doelgroep op het asielzoekerscentrum. Er is sprake van een groep vluchtelingen uit veilige landen, waaronder AMV’ers (alleenstaande minderjarige vluchtelingen), die voor deze overlast zorgen. Locaties waar overlast en criminaliteit door asielzoekers zich voordoen zijn: de PLUSsupermarkt in Overloon (winkeldiefstal, fysieke of verbale bedreiging van het personeel), de directe omgeving van het AZC en op de looproute naar de supermarkt (woninginbraken, vernielingen, fietsendiefstal, betreden privéterrein), het centrum van Venray (winkeldiefstal, vandalisme) en in het openbaar vervoer (zwart rijden, intimidatie buschauffeurs). In het afgelopen jaar waren er daarnaast twee zwaardere incidenten die veel impact hebben gehad in de gemeenschap: de aanranding van een minderjarig meisje en mishandeling van een oudere man bij een woninginbraak.

Veel ketenpartners wijzen erop dat het - naar verhouding - een kleine groep asielzoekers is dat deze overlast veroorzaakt. Ook bij omwonenden en dorpsvertegenwoordigers is dit besef aanwezig. Het wordt door professionals in de vluchtelingenketen betreurd dat door de incidenten in de afgelopen periode de nadruk vooral op de overlast ligt en minder of niet op de dingen die wel goed gaan, zoals de vluchtelingen die er wel het beste van proberen te maken. De overlastgevende asielzoekers kenmerken zich door verschillende vormen van problematiek, zoals gedragsproblemen, verslaving en een uitzichtloos bestaan. Dit vergroot het risico om in criminaliteit te vervallen, of heeft er voor gezorgd dat ze al in criminaliteit vervallen zijn. Deze groep fluctueert door de jaren heen naar aantal en land van herkomst. Een deel van de stakeholders waaronder omwonenden, dorpsraden en partijen in de vluchtelingenketen, zoals NIDOS, AVIM en vluchtelingenwerk hebben de indruk dat de groep veiligelanders in het laatste jaar tot anderhalf jaar in omvang is toegenomen in AZC Overloon. Dit wordt gekoppeld aan een toename van de overlast en dat leidt tot meer weerstand tegen het AZC vanuit met name inwoners, maar ook ondernemers. Ook zorgt de toename van overlast voor meer belasting bij de instanties die deze overlast moeten aanpakken, zoals politie en justitie, waar al sprake is van capaciteitstekort.

Terugkijkend naar de verwachtingen bij de opening van het AZC in 2014, geven vier van de tien inwoners aan op dit moment meer overlast te ervaren dan zij vooraf verwacht hadden. Deze ‘scheefheid’ tussen verwachtingen vooraf en huidige werkelijkheid speelt in de direct omliggende dorpen Stevensbeek en Overloon in sterkere mate dan in de verder weg gelegen dorpen.

Negatieve ervaringen overheersen positieve ervaringen bij inwoners Driekwart van de inwoners geeft aan eigen ervaringen te hebben met bewoners van het AZC. Het aantal inwoners met negatieve ervaringen is groter dan het aantal inwoners met positieve ervaringen. De positieve ervaringen liggen deels op het persoonlijke, dagelijkse vlak, maar er worden ook positieve effecten op samenleving en lokale economie genoemd.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

6 van 80

De meest genoemde positieve ervaringen met het AZC zijn: • men heeft ervaren dat bewoners van het AZC veelal vriendelijke mensen zijn; • men ziet dat voornamelijk de gezinnen zich proberen aan te passen aan de maatschappij; • men is door het AZC in aanraking gekomen met andere culturen; • het voormalige gevangenisterrein heeft een zinvolle benutting gekregen; • door de komst van het AZC ontstaat meer begrip voor mensen die gevlucht zijn uit een onveilig land; • extra werkgelegenheid en nieuwe klandizie voor winkels en ondernemers. Negatieve ervaringen betreffen met name een gevoel van onveiligheid en overlast: • bewoners van het AZC veroorzaken rommel, intimidatie en (geluids)overlast; • rondhangen en het op straat lastig vallen van mensen; • verstoring van de rust en het woongenot, en onveiligheidsgevoelens bij inwoners; • men ervaart een toename van vermogens- en geweldsdelicten; • gevaarlijke situaties in het verkeer; • men heeft het beeld dat asielzoekers vooral ‘gelukszoekers’ zijn uit veilige landen.

Incidenten hebben een grote impact op veiligheidsgevoel in de hechte dorpsgemeenschappen Er is sprake van hechte gemeenschappen in de dorpen rondom het AZC. De incidenten die zich voordoen zijn snel bekend bij een grote groep inwoners en hebben impact op heel de gemeenschap. De grote impact is terug te zien in de resultaten op de enquête. Meer dan zes op de tien inwoners ervaren overlast van bewoners van het AZC: 25 procent ervaart veel overlast en 38 procent ervaart een beetje overlast. De ervaren overlast vertoont veel overlap met de hierboven door inwoners genoemde negatieve ervaringen en bestaat uit geluidsoverlast, dreiging, lastigvallen van vrouwen, groepsvorming, diefstal en rondhangen op straat. Dit leidt tot een navenant aandeel van de bevolking dat zich wel eens onveilig voelt door de aanwezigheid van het AZC in Overloon: 21 procent geeft aan zich vaak onveilig te voelen en 36 procent voelt zich soms onveilig. In verder weggelegen dorpen voelt minimaal een op de tien inwoners zich vaak onveilig door het AZC, en in Stevensbeek en Overloon loopt dat op tot respectievelijk 43 en 28 procent van de inwoners. Intimiderend gedrag, bedreiging en groepsvorming vormen de redenen waarom inwoners zich onveilig voelen. Inwoners geven ook aan dat de lokale berichtgeving over asielzoekers hen beangstigt.

Toegenomen onveiligheid kan komen door een daadwerkelijke toename van (ernstige) delicten, maar het kan ook worden veroorzaakt doordat het gevoel van onveiligheid is versterkt, mogelijk gevoed door informatie op (sociale) media of ervaringen van andere inwoners. Dit mechanisme wordt door enkele professionals benoemd en zorgt enerzijds voor een discrepantie tussen objectieve en subjectieve veiligheid en anderzijds voor stigmatisering van asielzoekers.

IV

Informatievoorziening en optreden bij overlast

Inwoners niet tevreden over instanties die over hun veiligheid moeten waken Er heerst verdeeldheid bij inwoners over de mate waarin de politie adequaat optreedt bij overlast en onveilige situaties ten gevolge van het AZC. Minder dan een derde is tevreden en een kwart is ontevreden. Wanneer er sprake is van daadwerkelijk strafbare feiten, zijn de geïnterviewden die hiermee te maken hebben gehad het er over eens dat de politie snel en voortvarend handelt nadat ze een melding hebben gedaan. Verklaringen voor ontevredenheid zijn het gevoel dat de politie niet handhavend optreedt bij incidenten of te laat is vanwege lange aanrijtijden.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

7 van 80

Er is volgens een omwonende een terughoudendheid om aangifte te doen, omdat het gevoel heerst dat hier niks mee gedaan wordt. Het Openbaar Ministerie herkent dit sentiment, via de ketenmariniers worden inwoners gestimuleerd om aangifte te doen. Bij ondernemers speelt het gegeven dat men er snel vanaf wil zijn, en daarom geen aangifte doet. Inwoners zijn niet tevreden over de wijze waarop de gemeente Boxmeer hun belangen vertegenwoordigt. Zo is maar een op de acht inwoners positief over de informatievoorziening over het AZC Overloon. De belangrijkste reden hiervoor is het gebrek aan informatie en transparantie. Inwoners hebben het idee dat er veel wordt achtergehouden en negatieve gebeurtenissen niet naar buiten worden gebracht. Zij ervaren dat zij pas geïnformeerd worden op het moment dat er al beslissingen zijn genomen. Ze willen graag vooraf betrokken worden. De klankbordgroep, die bij de komst van het AZC is opgezet, wordt door de geïnterviewde omwonenden en de dorpsraden als prettig ervaren. Zij hebben zelf zitting in de klankbordgroep en tijdens overleggen kunnen ze met hun vragen terecht en wordt antwoord gegeven door de leiding van het AZC. Ook de WhatsAppgroep, die er sinds ongeveer een jaar is, wordt gezien als een positieve bijdrage aan de communicatie.

Overlast versterkt samenwerking in de asielketen De toename in overlast zorgt voor extra werk en negatieve ervaringen van medewerkers bij de organisaties die betrokken zijn bij de aanpak van overlast en/of een rol spelen in de vluchtelingenketen. Dit gaat gepaard met een capaciteitsgebrek bij politie en Openbaar Ministerie. Een positieve ontwikkeling is dat de lijnen korter zijn geworden en er een hechtere samenwerking is ontstaan. Dit is volgens betrokkenen in algemene zin noodgedwongen ontstaan vanuit de toename in overlast, en in specifieke zin door de inzet van de ketenmariniers. De partijen op en om het AZC vinden elkaar in verschillende overlegstructuren en delen informatie met elkaar. Deze overlegstructuren zijn deels wisselend van samenstelling. Overleggen zijn onder andere het Lokaal Ketenoverleg (LKO), het Multidisciplinair overleg Veiligelanders en veiligheidsoverleggen. Een ontwikkeling die wordt genoemd in de informatiedeling van overlastgevende asielzoekers is de Top-X lijst. Dat door privacyregels informatie op persoonsniveau niet (met elke partij) kan worden gedeeld, belemmert een optimale persoonsgerichte aanpak.

Partijen die aan deze overleggen deelnemen zijn partijen die onderdeel zijn van de vluchtelingenketen (zoals COA, AVIM, Dienst Terugkeer en Vertrek), maar ook partners die niet in de vluchtelingenketen zitten maar wel betrokken zijn bij het AZC of in aanraking komen met asielzoekers uit het AZC Overloon. Zoals het openbaar vervoersbedrijf, de politie en het beveiligingsbedrijf Secutor Security dat straatcoaches levert. Met gemeente Venray heeft Boxmeer sinds twee à drie jaar een intensievere samenwerking met betrekking tot het AZC Overloon, vanwege de signalen dat overlastgevende asielzoekers zich mengden in het Venrayse criminele circuit. Deze samenwerking heeft geleid tot de operationele werkgroep Veiligelanders. Met gemeente Sint Anthonis is minder intensief contact; de burgemeester neemt deel aan de klankbordgroep, maar er is geen frequente overlegstructuur. Bij de professionals en (keten)partners bestaat het beeld dat overlast sneller en beter wordt aangepakt dan een aantal jaar terug. Partijen en instanties zitten dichter op de overlastgevende groepen asielzoekers. Door de geïnterviewde omwonenden, dorpsraden en ondernemers wordt herkend dat de aanpak van overlast en criminaliteit de laatste jaren is verbeterd. Maar volgens hen wordt de kern van het probleem niet aangepakt, namelijk het terugdringen van de overlastgevende groep asielzoekers.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

8 van 80

Het beeld bestaat dat de asielzoekers die vanwege het veroorzaken van overlast uit het AZC worden gezet, worden ‘aangevuld’ door een nieuwe groep asielzoekers, die ook weer voor overlast kunnen gaan zorgen. De aanpak van overlast blijft volgens hen voornamelijk reactief, in plaats van proactief of preventief.

V

Algemeen draagvlak voor opvang asielzoekers

Maatschappelijke stakeholders zien opvang asielzoekers uit onveilige landen als plicht Vanuit de gesprekken met omwonenden, ondernemers, dorpsraden en schoolgemeenschappen komt een breed gedragen beeld naar voren dat het goed is dat Nederland asielzoekers opvangt en de gemeente Boxmeer hieraan een bijdrage levert. Men ziet het als een ‘plicht’ van een welvarend land als Nederland om personen op te vangen die in levensbedreigende of erbarmelijke situaties zitten. Men maakt hier wel een scherp onderscheid in personen uit onveilige en personen uit de zogeheten veilige landen. Een deel van deze veiligelanders veroorzaakt overlast, wat in de ogen van de maatschappelijke stakeholders het draagvlak voor de opvang van vluchtelingen heeft doen afnemen.

Steun bij inwoners voor een AZC neemt af naarmate het ‘dichterbij’ komt Bijna vier van de tien inwoners vinden het een goede zaak dat Nederland asielzoekers opvangt, ruim een derde staat hier neutraal in en een kwart vindt dat geen goede zaak. Naarmate de opvang van asielzoekers ‘dichterbij’ komt, wordt de steun minder. Want over de aanwezigheid van een AZC in hun woonomgeving is een meerderheid negatief.

VI

Draagvlak voor continuering AZC Overloon

Steun voor verlenging wordt door maatschappelijke stakeholders gekoppeld aan bewonerssamenstelling Omwonenden, dorpsraden en ondernemers staan negatief tegenover verlenging wanneer er asielzoekers uit veilige landen worden geplaatst in AZC Overloon. Het is voor hen belangrijk dat de veiligheid van de gemeenschap gewaarborgd is. Ook het draagvlak onder inwoners voor het voortbestaan van het AZC wordt als een belangrijke voorwaarde genoemd door een aantal geïnterviewden. Dit wordt nu ondermijnd door een overlastgevende groep asielzoekers. De instanties die in en rondom het AZC en in de vluchtelingenketen opereren en samenwerken, staan, vanuit professioneel oogpunt, positief tegenover de verlenging van het AZC. Waarbij aangetekend dat het niet aan hen is om hierover een oordeel te geven over deze verlenging, omdat dit een politiek besluit is. Redenen die worden aangedragen waarom men positief tegenover een mogelijke verlenging staat, zijn dat de samenwerking steeds beter gaat en dat er expertise is opgebouwd. Wanneer het AZC niet verlengd wordt, gaat deze expertise verloren en moet dit ergens anders weer worden opgebouwd. Dit wordt als zonde ervaren.

Nipte meerderheid van inwoners staat negatief tegenover continuering Een op de tien inwoners (10%) staat positief tegenover het voortzetten van het AZC Overloon. Ruim een derde (36%) vindt de voortzetting acceptabel onder voorwaarden en iets meer dan de helft (51%) staat negatief tegenover de voortzetting.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

9 van 80

De mate waarin inwoners positief of negatief tegenover de voortzetting staan, hangt samen met de nabijheid van het AZC Overloon (figuur 1). De inwoners van Overloon (58% is negatief) en Stevensbeek (66%) staan het meest afwijzend tegenover een continuering van het AZC Overloon. Figuur 1 Hoe staat u tegenover het voortzetten van het AZC Overloon?

VII

Aandachtspunten voor besluitvorming over verlenging

Omwonenden, ondernemers en dorpsraden stellen als voorwaarde voor verlenging dat de criminaliteit en overlast als gevolg van het AZC moeten worden opgelost zodat de inwoners niet langer gevoelens van onveiligheid ervaren. Zij geven aan: pas als er veiligheid is, ontstaat er draagvlak voor opvang van asielzoekers en kan er gezamenlijk (inwoners, AZC, asielzoekers) weer worden begonnen met het benutten van kansen die het AZC kan bieden voor integratie en kennismaking met een multiculturele samenleving. Bij de aanpak van overlast en onveiligheid ligt in hun ogen de sleutel bij het weren van overlastgevende veiligelanders en AMV’ers. Tegen deze groepen is grote weerstand bij de bevolking, zo laten ook de resultaten van de inwonersenquête zien. In een open vraag naar voorwaarden voor verlenging wordt gepleit voor een strengere aanpak van deze groep (meer toezicht en strenger straffen), bij voorbaat niet huisvesten in het AZC en een kleiner AZC dat meer in verhouding staat tot de bevolkingsomvang van Stevensbeek en Overloon. Desgevraagd vinden zes op de tien bewoners dat de bevolkingssamenstelling van het AZC moet worden veranderd en zijn zeven op de tien van mening dat de capaciteit moet worden teruggebracht. In deze context worden de volgende praktische voorwaarden door inwoners en andere stakeholders aangedragen ten aanzien van voortzetting van het AZC.

De voorwaarden zijn in willekeurige volgorde en clustering weergegeven:

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

10 van 80

Bewonerssamenstelling • meer gezinnen in het AZC en geen/minder alleenstaande (minderjarige) mannen; • het terugbrengen van de capaciteit van het AZC (beter in verhouding tot het inwonertal van de omliggende dorpen); • het verminderen van onderlinge spanningen tussen asielzoekers door rekening te houden met herkomstland en cultuur; • geen personen op de top X lijst in het AZC. Veiligheid en toezicht • verantwoordelijke instanties meer tools in handen geven zodat sneller en strenger kan worden opgetreden (v.b. overplaatsen/uitzetten) bij daders van misdrijven; • meer capaciteit en middelen zodat intensiever toezicht kan worden gehouden op het moment dat asielzoekers zich buiten het AZC bevinden; • meer controle en een strenger regime op het AZC. Preventie • zorgen voor een zinvolle dagbesteding (werk, activiteiten, begeleiding) om verveling te voorkomen.

Betrekken en informeren van omwonenden, inwoners van de dorpen en andere lokale stakeholders • Stevensbeek / gemeente Sint Anthonis niet vergeten bij besluitvorming; • een betere meldingenstructuur voor burgers, met daarbij een terugkoppeling van afgehandelde zaken; • minder vrijblijvendheid ten aanzien van de klankbordgroep; • betere communicatie naar lokale stakeholders over overlastsituaties en het aanpakken daarvan; • zorgen dat inwoners beter op de hoogte zijn van de positieve dingen die in het AZC gebeuren om op die wijze acceptatie en bewustwording te creëren.

VIII Leerpunten en lessen uit zeven jaar opvang van asielzoekers Lessen en leerpunten voor gemeente Boxmeer bij mogelijke verlenging AZC Overloon: 1 investeer in contact tussen AZC en de lokale gemeenschap, en in dagbesteding asielzoekers; 2 zet in op externe communicatie (specifiek én algemeen) en meer structuur in de samenwerking met de klankbordgroep; 3 zorg voor een duidelijke meldingenstructuur voor vormen van overlast met een snelle terugkoppeling aan de melder; 4 zet in op een andere bewonerssamenstelling AZC, bijvoorbeeld door te investeren in nieuwe vormen van (flexibele) huisvesting; 5 zet in op integratie op langere termijn en zoek hierin de samenwerking met andere partijen.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

11 van 80

Lessen en leerpunten voor andere gemeenten: 1 wees vanaf het begin transparant in de communicatie naar de lokale gemeenschap over de komst van een AZC; 2 een goed functionerende overlegstructuur is van cruciaal belang, bijvoorbeeld in de vorm van een klankbordgroep; 3 stimuleer en faciliteer initiatieven vanuit de gemeenschap die zijn gericht op het leggen van contacten en maken van verbinding; 4 wees voorbereid op enige mate van overlast die door bewoners van het AZC veroorzaakt wordt en zorg voor een duidelijk en laagdrempelig meldpunt; 5 zet vanaf het begin overlegstructuren op met partners in de vluchtelingenketen en partners gericht op de bestrijding van overlast.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

12 van 80

1. Inleiding 1.1

Aanleiding

Het AZC Overloon In de zomer van 2014 opende het AZC (Asielzoekerscentrum) Overloon de deuren. De opvanglocatie ligt aan de Stevensbeekseweg op het grondgebied van de gemeente Boxmeer in de bossen tussen de dorpen Stevensbeek (gemeente Sint Anthonis) en Overloon. Het complex is een voormalige penitentiaire inrichting voor jongeren, de ‘Maashegge’ en herbergt diverse faciliteiten op het terrein, zoals een eigen sporthal. Het AZC ligt behalve in de nabijheid van de dorpen Stevensbeek en Overloon ook niet ver van Venray en Venlo, beide met een directe busverbinding goed te bereizen vanaf de opvanglocatie. Van de maximaal 875 opvangplekken is een deel gereserveerd voor alleenstaande minderjarige vreemdelingen (AMV’ers).

Maatschappelijk draagvlak onder druk als gevolg van incidenten Met name de laatste jaren staat het aanvankelijk ruime draagvlak voor de opvang van asielzoekers onder druk. De achtergrond hiervan is toenemende overlast, criminaliteit en een aantal ernstige incidenten waarbij ook sprake was van geweld. Dit gaat gepaard met onveiligheidsgevoelens onder de lokale bevolking in de omringende plaatsen. Een (deel van de) verklaring voor de groeiende overlast is te vinden in het toenemende aantal zogeheten ‘veiligelanders’ in de opvang in Overloon. Zij hebben geen uitzicht op een permanent verblijf in ons land, maar veroorzaken vanuit de huidige opvanglocatie onevenredig veel overlast en onveiligheid. Dit zorgt voor een afkalvend draagvlak voor de opvang van vluchtelingen in de gemeente, terwijl het grootste gedeelte van de vluchtelingen geen problemen veroorzaakt.

Besluit over verlenging van de opvang De huidige bestuursovereenkomst waarin de opvang is geregeld, loopt in 2022 af. De gemeenteraad van Boxmeer zal daarom in 2021 een besluit nemen over het wel of niet continueren van het AZC. Om een goed onderbouwd besluit over de continuering te kunnen nemen, heeft de gemeente Boxmeer opdracht gegeven aan I&O Research om een onderzoek uit te voeren naar de ervaringen met de opvang van asielzoekers om daaruit lessen te kunnen trekken voor de komende periode.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

13 van 80

1.2

Doelstelling en onderzoeksvragen

Het doel van het onderzoek is tweeledig: • In de eerste plaats dient het onderzoek inzicht te verschaffen in de ervaringen van omwonenden, maatschappelijke partners en andere stakeholders met de opvang van asielzoekers in het AZC Overloon en wat het draagvlak is voor toekomstige opvang van asielzoekers en de voorwaarden waaraan deze opvang zou moeten voldoen; • Naast dit lokaal georiënteerde doel is er ook een meer overstijgend doel. Het gemeentebestuur van Boxmeer wil aan de hand van de evaluatie in de eigen gemeente, leerpunten aandragen die wellicht ook elders van belang kunnen zijn. Te denken valt aan de wijze waarop in beleidsmatige zin omgegaan wordt met overlastgevende bewoners van het AZC. Deze doelstelling leidt tot de volgende onderzoeksvragen: 1 Wat zijn de ervaringen met het asielzoekerscentrum in de afgelopen jaren? 2 Welke knelpunten doen zich voor? 3 Wat zijn de positieve ervaringen? 4 Wat zijn de belangrijkste aandachtspunten voor de gemeente bij de besluitvorming over een eventuele verlenging van de bestuursovereenkomst? 5 Wat zijn de leerpunten en lessen uit zeven jaar opvang van asielzoekers die ook van belang zijn voor andere gemeenten?

1.3

Uitvoering

Om een beeld te schetsen van de uiteenlopende effecten van het AZC Overloon op het gebied van veiligheid, onderwijs, economie en sociale aspecten richtte het onderzoek zich op samenwerkings- en ketenpartners in relatie tot de opvang van asielzoekers zoals politie en het COA, vertegenwoordigers van het onderwijs en het bedrijfsleven, en inwoners/dorpsverenigingen.

1.3.1 Diepte-interviews stakeholders In totaal zijn 26 diepte-interviews afgenomen. In de gesprekken is ingezoomd op de verwachtingen bij de opening van het AZC Overloon in 2014, de positieve en negatieve ervaringen met het AZC, de ontwikkeling van overlast en criminaliteit door bewoners van AZC, de aanpak van crimineel en overlastgevend gedrag en de samenwerking hierin, en standpunten en/of voorwaarden bij verlenging van de overeenkomst met COA. De lijst van stakeholders is opgesteld in samenspraak tussen de gemeente Boxmeer en de onderzoekers van I&O Research. De onderzoeksvragen zijn beantwoord vanuit vijf verschillende perspectieven: 1 Perspectief inwoners; 2 Perspectief bedrijven/ondernemers; 3 Perspectief maatschappelijke organisaties; 4 Perspectief professionals omgeving/locatie AZC; 5 Perspectief professionals vluchtelingenketen/juridische keten. In bijlage één is de complete lijst van geïnterviewde organisaties en personen weergegeven.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

14 van 80

1.3.2 Inwonersenquête Uitgangspunten Het onderzoeksgebied bestaat uit de tien omliggende dorpen van het AZC Overloon (zie tabel 1.1). De gemeente Boxmeer heeft er bewust voor gekozen alle inwoners van 16 jaar en ouder in het onderzoeksgebied in de gelegenheid te stellen om hun mening te geven.

Vragenlijst In de basis is gebruik gemaakt van een vragenlijst die door I&O Research is gebruikt in andere gemeenten waar onderzoek is uitgevoerd naar ervaringen met en draagvlak voor een AZC, zoals Hardenberg, Rotterdam en Loon op Zand. In samenspraak met de gemeente Boxmeer is deze vragenlijst op maat gemaakt en voorgelegd aan de klankbordgroep. De vragenlijst (zie bijlage 4) bestond uit 36 vragen, die ingaan op de houding tegenover de opvang van asielzoekers in het algemeen, de persoonlijke ervaringen met het AZC en de effecten op de woonomgeving, de mate waarin overlast en onveiligheidsgevoelens voorkomen, de informatievoorziening en het optreden bij overlast, het draagvlak voor de verlenging van het AZC en de randvoorwaarden bij eventuele verlenging.

Dataverzameling De gemeenten Boxmeer en Sint Anthonis hebben vanuit de Basisregistratie Personen (BRP) een lijst aangeleverd van alle inwoners van 16 jaar en ouder in de tien genoemde dorpen. In totaal gaat het om 13.480 inwoners. Zij zijn persoonlijk per brief benaderd met unieke inloggegevens voor een online vragenlijst. Op deze wijze was gegarandeerd dat iedereen niet meer dan één keer de vragenlijst invult en dat uitsluitend inwoners van het onderzoeksgebied kunnen deelnemen. De communicatie over het onderzoek werd ondersteund door middel van berichten en oproepen in de lokale media vanuit de gemeente Boxmeer. De vragenlijst kon worden ingevuld tussen vrijdag 12 februari en zondag 28 februari 2021. In totaal hebben 4.268 inwoners de vragenlijst volledig ingevuld. Daarmee is er in totaal van een op de drie inwoners van het onderzoeksgebied (32%) respons ontvangen. In de dorpen Overloon en Stevensbeek rondom het AZC heeft ongeveer de helft van de inwoners deelgenomen en in de verder weg gelegen dorpen ongeveer een kwart (tabel 1.1).

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

15 van 80

Tabel 1.1 Respons per dorp Populatie

Respons

Responspercentage

Groeningen

371

98

26%

Holthees

444

126

28%

Maashees

751

178

24%

Overloon

3.241

1.598

49%

Vierlingsbeek

2.078

488

23%

Vortum-Mullem

610

140

23%

Subtotaal dorpen gemeente Boxmeer

7.495

2.628

35%

Oploo

1.414

327

23%

Sint Anthonis

3.441

871

25%

Stevensbeek

609

302

50%

Westerbeek

521

140

27%

Subtotaal dorpen gemeente Sint Anthonis

5.985

1.640

27%

Totaal onderzoeksgebied

13.480

4.268

32%

In bijlage twee zijn meer tabellen opgenomen over de responssamenstelling, waaronder de betrokkenheid bij het AZC. Circa een op de twintig respondenten heeft betrokkenheid bij het AZC Overloon (zie tabel B2.3). De meeste van hen op een andere manier dan als werknemer, toeleverancier of vrijwilliger. Bijvoorbeeld als omwonende, als slachtoffer van overlast of criminaliteit, via school, via kerk/vereniging, als oud-medewerker of indirect via familieleden. Een directe professionele betrokkenheid is derhalve nauwelijks van invloed op de resultaten van deze peiling.

1.3.3 Klankbordgroep De onderzoeksaanpak (waaronder de vragenlijst) is gedeeld met en besproken in de klankbordgroep. De ontvangen reacties zijn door de onderzoekers verwerkt in de onderzoeksaanpak. De belangrijkste is de uitbreiding van de lijst van geïnterviewden met enkele direct omwonenden. In het kader van dit onderzoek is met alle organisaties in de klankbordgroep gesproken.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

16 van 80

1.4 •

•

• •

Leeswijzer

Omdat het draagvlak voor voorzieningen als het AZC sterk samenhangt met de invloedssfeer en impact ervan worden in de hoofdstukken twee (ervaringen met het AZC) en drie (draagvlak voor continuering) vrijwel alle resultaten gerapporteerd op dorpsniveau. Daar waar dat niet het geval is, zijn de resultaten per dorp terug te vinden in bijlage drie. Naast gesloten vragen zijn er in de inwonersenquête ook open vragen gesteld om voldoende ruimte te geven voor het delen van eigen ervaringen en meningen door respondenten. In dit rapport is van de betreffende vragen een samenvatting van de meest gegeven antwoorden opgenomen welke zijn te herkennen aan de tekstkaders. De samenvattingen hebben een kwalitatieve insteek. Dit wil zeggen dat ze de spreiding weergeven van de antwoorden en niet hoe vaak een toelichting is gegeven. Door afronding op 0 decimalen tellen niet alle totalen op tot 100 procent. Daar waar in dit rapport gesproken wordt over inwoners bedoelen we daarmee de inwoners (burgers) van de omliggende dorpen van het AZC. Daar waar in dit rapport gesproken wordt over bewoners bedoelen we daarmee de bewoners (asielzoekers) van AZC.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

17 van 80

2. Ervaringen met zeven jaar AZC Overloon Dit hoofdstuk behandelt de ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon. Allereerst in paragraaf 2.1 de algemene ervaringen vanuit het perspectief van de stakeholders: direct omwonenden/dorpsraden, ondernemers en samenwerkingspartners van de gemeente (betrokken instanties rondom het AZC Overloon en in vluchtelingenketen/juridische keten). Vervolgens komt in paragraaf 2.2 het bredere inwonersperspectief vanuit de enquête aan bod. De laatste twee paragrafen gaan in op de informatievoorziening en het optreden bij overlast.

2.1

Ervaringen van stakeholders

2.1.1 Verwachtingen van stakeholders bij de opening van het AZC Het AZC Overloon bestaat sinds 2014. Een aantal personen die de start hebben meegemaakt, is in het kader van dit onderzoek geïnterviewd. Op basis daarvan is een beeld te schetsen van wat destijds de verwachtingen waren over de komst van een AZC in de gemeente. De geïnterviewde omwonenden en leden van dorpsraden die de opening van het AZC hebben meegemaakt, geven in meerderheid aan dat ze destijds neutraal tegenover de komst van het AZC stonden. Naar hun idee gold dat ook voor hun omgeving. Hoewel er ook signalen waren die duiden op tegenstand, waren de reacties in het algemeen gematigd of neutraal. De verwachtingen over het AZC Overloon waren mede gebaseerd op de overwegend positieve ervaringen met de huisvesting van asielzoekers in Stevensbeek, eind jaren tachtig. De terughoudendheid over de komst van het AZC Overloon concentreerde zich bij een aantal direct omwonenden van de AZClocatie, onder andere doordat men het nieuws via de krant moest vernemen. Deze al met al gematigd positieve of neutrale houding is geen vanzelfsprekend gegeven bij de komst van een AZC. In de periode 2014- 2016 tijdens de grote toestroom van vluchtelingen stuitten andere gemeenten wel op veel weerstand vanuit de gemeenschap. Zoals in Bernheze, Wezep en Enschede1.

De neutrale houding van de geïnterviewden ten aanzien van het AZC Overloon is in de loop van de tijd wel veranderd door de toename van overlast vanuit het AZC.

2.1.2 Ervaringen van stakeholders met het AZC Overloon Mate van overlast Uit de gesprekken komt naar voren dat er sprake was van een ‘omslagpunt’ in de ervaringen die inwoners van omliggende dorpen, dorpsraden, lokale ondernemers en de politie hebben met de bewoners van het AZC. In de eerste jaren was er nauwelijks sprake van overlast, op enkele incidenten na. De laatste één à twee jaar is de ervaren overlast sterk toegenomen. De oorzaak die hiervoor wordt benoemd is een veranderde doelgroep op het asielzoekerscentrum. Er is sprake van een groep vluchtelingen uit veilige landen, die voor deze overlast zorgen, waaronder alleenstaande minderjarige vluchtelingen (AMV’ers). Omdat er sprake is van hechte gemeenschappen in de dorpen rondom het AZC hebben de incidenten die zich voordoen impact op heel de gemeenschap en niet alleen op de slachtoffers van de incidenten. Dit heeft geleid tot maatschappelijke onrust en de dreiging dat inwoners voor eigen rechter gaan spelen. In het licht van de hechte gemeenschappen wordt door sommige geïnterviewden gewezen op een mogelijke discrepantie tussen de objectieve en subjectieve veiligheid.

1 Onder andere: https://www.ad.nl/buitenland/protesten-tegen-vluchtelingen-steeds-sterker~a08e0346/

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

18 van 80

Toegenomen onveiligheid kan komen door een toename aan delicten, maar het kan ook komen doordat het gevoel van onveiligheid is versterkt, mogelijk gevoed door informatie op (sociale) media of ervaringen van andere inwoners. De toename in overlast zorgt ook voor meer werk en negatieve ervaringen van medewerkers bij de partijen die betrokken zijn in de aanpak van overlast en partijen die een rol spelen in de vluchtelingenketen. Capaciteitsgebrek bij politie en Openbaar Ministerie versterkt dit probleem. Een positieve ontwikkeling, benoemd door de samenwerkende partijen in en rondom de vluchtelingenketen is dat de lijnen, mede door de toename in overlast, korter zijn geworden en er een hechtere samenwerking is ontstaan (zie paragraaf 2.4).

Aard en locatie van overlast Bewoners van het AZC maken gebruik van verschillende voorzieningen in en rondom Overloon. In een aantal gevallen leidt dat tot overlast. • In de eerste plaats komen ze veel bij de PLUS-supermarkt in Overloon. Ondernemers, omwonenden, de gemeente en de politie constateren dat hier verschillende vormen van overlast plaatsvinden, die verband houden met de aanwezigheid van asielzoekers. Het gaat voornamelijk om winkeldiefstal. Wanneer het personeel de personen die zich hieraan schuldig maken staande houdt, leidt dit soms ook tot agressie of verbale bedreiging van het personeel. Hiervan hebben naast de medewerkers ook klanten last. • Er doet zich ook overlast voor in de directe omgeving van het AZC en op de looproute van het AZC naar de supermarkt. Omwonenden ervaren overlast uiteenlopend van woninginbraken en vernielingen tot situaties die hen een onveilig gevoel geven. Hierbij valt te denken aan asielzoekers die in tuinen gaan staan en bij huizen naar binnen kijken. Ook fietsendiefstal wordt als veelvoorkomend probleem genoemd door de omwonenden. • Bewoners van het asielzoekerscentrum komen ook in omliggende grotere plaatsen, zoals Nijmegen en Venray. In het centrum van Venray ondervinden lokale ondernemers overlast, onder andere in de vorm van winkeldiefstal en vandalisme.

Deze vormen van overlast zijn volgens de winkeliersvereniging en gemeente Venray door de inzet van een centrumbeveiliger en -ondersteuner afgenomen. Corona speelt waarschijnlijk ook een rol in deze afname. • Voor het bezoeken van omliggende plaatsen maken asielzoekers gebruik van het openbaar vervoer. De vervoersbedrijven geven aan dat op de trajecten van en naar het AZC Overloon sprake is van overlast. Het gaat voornamelijk om zwart rijden, maar ook intimidatie van buschauffeurs komt voor. • Een specifiek, ingrijpend incident, dat zich heeft voorgedaan, was een aanranding van een minderjarig meisje uit Stevensbeek. Een minderjarige asielzoeker uit Stevensbeek was hiervan de dader. Dit incident heeft veel impact gehad op dit gezin en de rest van de gemeenschap. Stevensbeek is een hechte gemeenschap, en incidenten gaan snel rond. Een ander incident dat erg ingrijpend is geweest voor de gemeenschap, is de mishandeling van een oudere man. Deze man werd mishandeld toen er bij hem werd ingebroken.

Veroorzakers van de overlast Bij alle geïnterviewden bestaat het beeld dat een groot deel van de overlast wordt veroorzaakt door een kleine specifieke groep bewoners van het asielzoekerscentrum, namelijk personen uit de zogenaamde veilige landen. Hieronder bevinden zich ook AMV’ers. De geïnterviewden stellen dat het jammer is dat de nadruk hierdoor vooral op de overlast ligt en minder op de dingen die wel goed gaan, of de vluchtelingen die er wel het beste van proberen te maken.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

19 van 80

De overlastgevende asielzoekers kenmerken zich vaak door verschillende vormen van problematiek, zoals gedragsproblemen, verslaving en een uitzichtloos bestaan. Dit vergroot het risico om in criminaliteit te vervallen, of heeft er voor gezorgd dat ze al in criminaliteit vervallen zijn. Deze groep fluctueert door de jaren heen naar aantal en land van herkomst. Maar een deel van de geïnterviewden, waaronder omwonenden, dorpsraden en partijen in de vluchtelingenketen, zoals NIDOS, AVIM en vluchtelingenwerk, geven aan dat men het idee heeft dat de groep veiligelanders het laatste jaar tot anderhalf jaar is toegenomen in AZC Overloon. De overlast leidt tot meer weerstand tegen het AZC vanuit met name inwoners, maar ook ondernemers. De geïnterviewde professionals werkzaam in de vluchtelingenketen erkennen het probleem van de overlast die veroorzaakt wordt. Echter, wijzen de professionals in de vluchtelingenketen, politie, vluchtelingenwerk en medewerkers binnen het AZC hierbij op een ander probleem, namelijk het risico van stigmatisering van alle asielzoekers die op het AZC Overloon wonen. Er is naar hun idee de laatste jaren in toenemende mate sprake van een negatieve beeldvorming over AZC’s, mede gevoed door berichten op (sociale) media. Dat is een landelijk beeld en geldt dus niet alleen voor het AZC Overloon.

Er wordt door inwoners volgens medewerkers op het AZC, politie en ketenmariniers te snel met de vinger naar het AZC gewezen wanneer er sprake is van overlast. Een voorbeeld is fietsendiefstal. Wanneer dit voorkomt bellen inwoners van wie de fiets is gestolen het AZC met de vraag of men de fiets daar kan komen ophalen. Terwijl het niet duidelijk is dat de fiets ook daadwerkelijk door iemand uit het AZC gestolen is. Deze beeldvorming heeft er volgens een geïnterviewde mogelijk ook toe bijgedragen dat een aantal kinderen uit het AZC op de fiets op weg naar de basisschool door lokale jongeren is belaagd.

Positieve gevolgen van het AZC Naast deze negatieve ervaringen hebben de geïnterviewde inwoners, ondernemers en scholen ook positieve ervaringen met het asielzoekerscentrum. Er zijn lokale initiatieven om bewoners van het AZC meer te betrekken bij de gemeenschap, zoals Samen Stevensbeek. Ook door bewoners van het AZC worden initiatieven bedacht. Voorbeelden die door geïnterviewden worden genoemd en gewaardeerd zijn een schoonmaakactie door de wijk, deelname aan de lokale carnavalsoptocht, of meedoen aan voetbalwedstrijden. Ook organiseert het AZC elk jaar een open dag om verbinding te zoeken met de gemeenschap. Deze initiatieven liggen door corona momenteel grotendeels stil. Er is wel de intentie, zowel vanuit het AZC als vanuit lokale organisaties om meer in te zetten op verbinding, wanneer er sprake is van continuering van het AZC. Op andere vlakken heeft het asielzoekerscentrum ook een positieve impuls gegeven aan de gemeenschap. Kinderen van asielzoekers gaan naar de lokale basisschool, wat leidt tot kennis van andere culturen onder autochtone kinderen. Asielzoekers doen boodschappen bij lokale winkels, wat voor meer omzet zorgt bij lokale ondernemers. En het AZC zorgt voor werkgelegenheid.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

20 van 80

2.2

Ervaringen van inwoners

2.2.1 Persoonlijke ervaringen van inwoners Het merendeel van de inwoners van het onderzoeksgebied (79%) merkt dat er een AZC in de woonomgeving gevestigd is. Bijna één vijfde van de inwoners (19%) merkt niets van de nabijheid van een AZC in de woonomgeving. In Stevensbeek (94%) en Overloon (95%) geven vrijwel alle inwoners aan wel iets te merken van het AZC. Figuur 2.1 Merkt u er iets van dat er een AZC in uw woonomgeving is? (n=4.268) Groeningen

64%

Holthees

30%

71%

Maashees

6% 28%

65%

32%

Overloon

3%

95%

5%

Vierlingsbeek

63%

34%

3%

Vortum-Mullem

66%

31%

4%

Oploo

64%

32%

4%

Sint-Anthonis

68%

30%

Stevensbeek

3%

94%

Westerbeek

6%

64%

Totaal

31% 79%

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Ja

Nee

Weet ik niet / geen mening

70%

80%

5% 19%

2%

90%

100%

Drie kwart van de inwoners heeft ervaringen met AZC in Overloon. Voor een op tien waren deze ervaringen (vooral) positief. Voor bijna de helft van de inwoners (48%) waren deze ervaringen (vooral) negatief. Een op de twaalf inwoners (8%) had evenveel positieve als negatieve ervaringen.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

21 van 80

Tabel 2.1 Wat zijn uw eigen ervaringen met het AZC Overloon? (n=4.268) (1) uitsluitend positieve ervaringen

Groeningen

3%

(2) vooral positief, maar ook negatieve ervaringen 5%

(3) evenveel positieve als negatieve ervaringen 5%

(4) vooral negatief, maar ook positieve ervaringen 15%

(5) uitsluitend negatieve ervaringen

ik heb geen ervaringen

weet ik niet / geen mening

n=

34%

36%

2%

98

Holthees

4%

4%

5%

10%

38%

37%

2%

126

Maashees

3%

2%

6%

11%

39%

34%

4%

178

Overloon

3%

9%

9%

22%

45%

10%

2%

1598

Vierlingsbeek

2%

6%

7%

12%

36%

36%

1%

488

Vortum-Mullem

2%

6%

6%

22%

30%

31%

4%

140

Oploo

3%

5%

6%

13%

33%

37%

3%

327

Sint-Anthonis

6%

8%

9%

17%

25%

33%

2%

871

Stevensbeek

2%

11%

6%

20%

53%

7%

1%

302

Westerbeek

5%

9%

5%

14%

34%

31%

2%

140

Totaal

3%

8%

8%

18%

38%

23%

2%

4268

Opgeteld (categorie 1 t/m 4 in tabel 2.1) geeft 37 procent van de inwoners aan (wel eens) positieve ervaringen te hebben met het AZC. Aan hen is de vervolgvraag gesteld welke positieve ervaringen zij met het AZC hadden. Inwoners noemen dat bewoners van het AZC veelal vriendelijke mensen zijn die groeten in het voorbijgaan. Voornamelijk de gezinnen proberen zich aan te passen aan de maatschappij. Verder geven inwoners aan dat het een goede zaak is dat inwoners worden geholpen. Tevens ervaren inwoners het als positief dat men door de komst van het AZC in aanraking komt met andere culturen. •

“Over het algemeen vriendelijke contacten op straat” (Inwoner, Overloon)

•

“De meeste asielzoekers groeten vriendelijk als je hen tegenkomt en zijn niemand tot last.” (inwoner, Vierlingsbeek)

•

“Erg vriendelijke mensen die gedag zeggen of graag een praatje willen maken.” (inwoner, Stevensbeek)

•

“Op de middelbare school zijn asielzoekers die erg hun best doen om zo snel mogelijk te acclimatiseren.” (inwoner, Vortum-Mullem)

•

“Dat er verschillende culturen in het dorp te zien zijn wat zonder AZC nooit gebeurd zou zijn. Ik vind het waardevol dat er verschillende culturen in ons dorp zijn en dat mijn kinderen hiermee in aanraking komen.” (inwoner, Sint-Anthonis)

•

“Vriendelijke mensen over het algemeen. Doelend op de gezinsmensen.” (inwoner, Overloon)

•

“Ik vind het goed dat onze gemeente een veilige plek biedt voor asielzoekers.” (inwoner, Overloon)

Opgeteld (categorie 2 t/m 5 in tabel 2.1) heeft 71 procent (wel eens) negatieve ervaringen gehad met het AZC Overloon. Aan hen is de vervolgvraag gesteld welke negatieve ervaringen zij met het AZC hadden. Negatieve ervaringen betreffen met name een gevoel van onveiligheid en overlast.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

22 van 80

Er wordt genoemd dat er meer rommel, intimidatie en (geluids)overlast is door de bewoners van het AZC. Men heeft het idee dat de asielzoekers vooral ‘gelukszoekers’ zijn uit veilige landen. •

“De alleenstaande jongeren die daar verblijven zijn geregeld brutaal en vallen soms de bewoners lastig van Overloon.” (inwoner, Holthees)

•

“Veel diefstal in omgeving van AZC. Vaak politie naar het AZC.” (inwoner, Maashees)

•

“Samenscholing in het centrum van Overloon waardoor er het als onveilig en niet prettig wordt ervaren.” (inwoner, Maashees)

•

“Gevoel van onveiligheid door rondhangende (groepjes) personen in het dorp. Gevoel van onveiligheid door (groepjes) personen die zich in de avonduren van AZC naar het dorp en vice versa verplaatsen.” (inwoner, Overloon)

•

“Heel veel rommel langs de route van en naar AZC naar Overloon.” (inwoner, Overloon)

•

“Geluidsoverlast. Rondhangen bij de winkels. Onveilig gevoel in eigen buurt.” (inwoner, Stevensbeek)

Figuur 2.2 Heeft u zelf contact gehad met bewoners van het AZC? (n=4.268) Het aandeel inwoners dat zelf contact 2% heeft gehad met bewoners van het AZC, Helemaal geen bijvoorbeeld door een bezoek te brengen contact 22% aan het AZC, een gesprek te voeren met Nauwelijks contact één van de bewoners of te groeten in het 42% voorbijgaan, is beperkt: twee procent zegt Enig contact veel contact te hebben gehad, één op de vijf had enig contact. Driekwart van de Veel contact 33% inwoners heeft nauwelijks of geen contact gehad met de bewoners van het AZC. In Stevensbeek heeft men het meeste contact met bewoners van het AZC. Daar heeft bijna de helft van de inwoners (veel) contact met de bewoners van het AZC (47%), gevolgd door Overloon (29%). Wanneer er wel contact was – 58 procent van de inwoners heeft (ooit) contact gehad met de bewoners van het AZC - betrof het vooral het groeten van elkaar in het voorbijgaan (figuur 2.3). In mindere mate is er gesproken met asielzoekers of is men op het AZC geweest.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

23 van 80

Figuur 2.3 Waaruit bestond dit contact? (meerdere antwoorden mogelijk, percentagebasis: inwoners die hebben aangegeven zelf veel, enig of nauwelijks contact te hebben gehad met bewoners van het AZC, n=2.481) Groeten in het voorbijgaan

65%

Gesproken met asielzoekers op straat, winkel, bushalte etc.

30%

Anders

21%

Ben op het AZC geweest

19%

Heb asielzoekers geholpen/ heb vrijwilligerswerk gedaan

7%

Vluchteling(en) is/zijn bij mij thuis geweest

5%

0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70%

Meer dan een op de vijf (21%) is op een andere manier met bewoners van het AZC in contact gekomen. Aan hen is de vervolgvraag gesteld waaruit dat contact bestond. Andere genoemde vormen van contact zijn contacten met asielzoekers op het werk of op de school van de kinderen. Een aantal inwoners geeft aan op negatieve manier contact te hebben gehad met asielzoekers door hen aan te spreken op ongewenst gedrag. •

“Door mijn werkzaamheden in de kinderopvang te maken gehad met kinderen die in het AZC wonen en bij ons in het Kindcentrum naar de plusklas kwamen.” (inwoner, Oploo)

•

“AZC bewoners kwamen vrijwilligerswerk verrichten bij het verzorgingshuis waar ik werkte.” (inwoner, Sint-Anthonis)

•

“Op school als voorleesmoeder met AZC-er in het leesgroepje.” (inwoner, Westerbeek)

•

“Aanspreken op ongepast gedrag. Voorstel tot organiseren alternatieve activiteit zonder overlast te veroorzaken.” (inwoner, Maashees)

•

“Aangesproken op hun gedrag wanneer dit niet door de beugel kon.” (inwoner, Overloon)

2.2.2 Ervaren overlast en onveiligheid door inwoners Mate van overlast Meer dan zes op de tien inwoners ervaren weleens overlast van bewoners van het AZC: 25 procent ervaart veel overlast en 38 procent ervaart een beetje overlast. Door 32 procent van de inwoners wordt geen overlast ervaren van asielzoekers in het AZC en vijf procent gaf geen antwoord. De afstand tot het AZC heeft een relatie met de mate van ervaren overlast (zie figuur 2.4). In de omliggende dorpen Overloon (38%) en Stevensbeek (45%) wordt door ongeveer vier van de tien inwoners veel overlast ervaren van de bewoners van het AZC, terwijl in de verder weggelegen dorpen Sint-Anthonis en Westerbeek door een van de tien inwoners veel overlast wordt ervaren.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

24 van 80

Figuur 2.4 Ervaart u wel eens overlast door bewoners van het AZC Overloon? (n=4.268)

Terugkijkend op de verwachtingen bij de opening van het AZC in 2014, geven vier van de tien inwoners (39%) aan meer overlast te ervaren dan zij vooraf verwacht hadden. Voor een op de zes inwoners (17%) is de overlast naar verwachting en vier procent van de inwoners ervaart minder overlast van het AZC Overloon dan zij op voorhand verwachtten. Eén derde van de inwoners had geen verwachtingen voor de komst van het AZC. Meer dan de helft van de inwoners van Stevensbeek (58%) en Overloon (53%) ervaren meer overlast dan vooraf verwacht. In Stevensbeek en Overloon was het percentage inwoners dat geen verwachtingen van de overlast had lager dan gemiddeld (respectievelijk 18% en 24%). Tabel 2.2 Het AZC Overloon is medio 2014 geopend. Ervaart u van het AZC Overloon meer of minder overlast dan u vooraf verwachtte? (n=4.268) Ik ervaar meer overlast dan vooraf verwacht 31%

Ik ervaar minder overlast dan vooraf verwacht 3%

De overlast is naar verwachting

Ik had vooraf geen verwachtingen

Weet ik niet / niet van toepassing

N

15%

39%

12%

98

Holthees

26%

2%

25%

29%

17%

126

Maashees

35%

2%

22%

28%

13%

178

Overloon

53%

4%

14%

24%

5%

1598

Vierlingsbeek

29%

3%

17%

36%

14%

488

Vortum-Mullem

31%

4%

15%

37%

13%

140

Oploo

27%

3%

20%

39%

11%

327

Sint-Anthonis

24%

6%

20%

39%

11%

871

Stevensbeek

58%

3%

15%

18%

6%

302

Westerbeek

29%

6%

16%

37%

11%

140

Totaal

39%

4%

17%

31%

9%

4268

Groeningen

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

25 van 80

Desgevraagd ervaart bijna de helft van de inwoners (46%) op dit moment meer overlast vergeleken met enkele jaren geleden. In Overloon (58%) en Stevensbeek (65%) ligt dit percentage hoger dan in andere dorpen. Ongeveer een op de acht inwoners ervaart net zoveel overlast als een paar jaar geleden. Een op de vier inwoners vindt het moeilijk om in te schatten of zij meer of minder overlast ervaren door bewoners van het AZC Overloon; dit speelt in sterkere mate in de verder weggelegen dorpen. Tabel 2.3 Ervaart u in vergelijking met enkele jaren geleden meer of minder overlast door bewoners van het AZC Overloon? (n=4.268) Minder overlast

Net zoveel overlast

Wisselend (soms meer en soms minder overlast) 4%

Meer overlast

Weet ik niet / niet van toepassing

N

Groeningen

0%

15%

38%

43%

98

Holthees

2%

Maashees

2%

7%

15%

38%

38%

126

7%

14%

43%

34%

178

Overloon

2%

11%

17%

58%

11%

1.598

Vierlingsbeek

2%

11%

14%

39%

34%

488

Vortum-Mullem

3%

12%

14%

41%

29%

140

Oploo

1%

12%

16%

35%

36%

327

Sint-Anthonis

4%

15%

13%

32%

36%

871

Stevensbeek

2%

12%

11%

65%

11%

302

Westerbeek

6%

14%

19%

30%

32%

140

Totaal

3%

12%

15%

46%

24%

4.268

Aard en locatie van overlast Aan de inwoners die veel of een beetje overlast ervaren van de bewoners van het AZC (in totaal 63%) is gevraagd wat voor een overlast zij ervaren. De overlast bestaat vooral uit geluidsoverlast, dreiging, lastigvallen van vrouwen en diefstal, of heeft betrekking op een angstig en/of onveilig gevoel dat ontstaat als gevolg groepsvorming en rondhangen op straat. •

“Geeft een onveilig gevoel doordat er groepjes mannen rondhangen en het percentage inbraken is gestegen. Zie ook de vele berichten in de media over inbraken.” (inwoner, Groeningen);

•

“Intimideren door groepsvorming. Ga daardoor ook niet graag naar Overloon voor mijn boodschappen.” (inwoner, Holthees)

•

“Doordat er zo veel bewoners zitten in het AZC en veel jongeren, vind ik het niet prettig en soms angstig om van Overloon naar Stevensbeek te fietsen. Vooral in de zomer en als alleen fietsende vrouw (inwoner, Maashees)

•

“Rondhangen buiten de supermarkt, rondhangen bij de geldautomaat in Overloon.” (inwoner, Overloon)

•

“Veel jongeren met harde muziek die hier ‘s avonds laat op de fiets heen komen. Veel inbraken, gluren erg veel naar binnen en bij het boodschappen doen staan ze soms met groepjes om je heen, waar ik mij niet fijn bij voel.” (inwoner, Stevensbeek)

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

26 van 80

De meeste overlast wordt ervaren in het centrum van het eigen dorp (25%), in de winkels van het eigen dorp (23%) en in de directe woonomgeving (18%). In het openbaar vervoer wordt weinig overlast ervaren (2%), waarbij aangetekend dat niet alle inwoners gebruik zullen maken van het openbaar vervoer. Inwoners uit Overloon geven aan voornamelijk overlast te ervaren in het centrum van het dorp (42%). In Stevensbeek ervaren ze voornamelijk overlast in de eigen buurt (44%), vermoedelijk vanwege het ontbreken van een echt dorpscentrum. Meer dan één op de tien ervaart op andere plekken overlast. Voorbeelden die gegeven worden zijn overlast bij pinautomaten, in winkels en supermarkten, en rondom het station. Tabel 2.4 Waar ervaart u de meeste overlast van bewoners van het AZC Overloon? (n=2.695, percentagebasis: inwoners die veel of een beetje overlast ervaren van de bewoners van het AZC) In het AZC

Rondom het AZC

Bij mij in de buurt 11%

In de winkels in mijn dorp 36%

In het centrum van mijn dorp 2%

In het openbaar vervoer

Anders

N

20%

Bij mij in de straat 5%

Groeningen

0%

9%

16%

98

Holthees

0%

23%

0%

6%

39%

12%

5%

15%

126

Maashees

1%

27%

2%

15%

30%

8%

2%

15%

178

Overloon

0%

2%

6%

16%

24%

42%

1%

8%

1.598

Vierlingsbeek

0%

20%

2%

21%

19%

13%

5%

18%

488

Vortum-Mullem

1%

38%

6%

15%

22%

6%

3%

10%

140

Oploo

0%

36%

1%

17%

21%

3%

6%

15%

327

Sint-Anthonis

0%

35%

6%

11%

24%

9%

4%

11%

871

Stevensbeek

0%

13%

13%

44%

6%

8%

2%

14%

302

Westerbeek

0%

14%

0%

13%

26%

9%

3%

36%

140

Totaal

0%

14%

5%

18%

23%

25%

2%

12%

4.268

Onveiligheidsgevoel Bijna zes op de tien inwoners in het onderzoeksgebied voelen zich weleens onveilig door de aanwezigheid van het AZC in Overloon: 21 procent geeft aan zich vaak onveilig te voelen en 36 procent voelt zich soms onveilig. Tien procent zegt zich zelden onveilig te voelen, drie op de tien inwoners voelen zich niet onveilig door de aanwezigheid van het AZC. In Overloon (80%) en in Stevensbeek (83%) voelt een groter deel van de inwoners zich weleens onveilig door het AZC dan in andere dorpen.

Ervaringen met zeven jaar opvang van asielzoekers in AZC Overloon

27 van 80

Figuur 2.5 Voelt u zich weleens onveilig door de aanwezigheid van het AZC Overloon? (n=4.268) Groeningen

13%

Holthees

35%

10%

Maashees

11%

35%

10%

16%

Overloon 13%

8%

Vortum-Mullem

14%

Oploo

12%

Sint-Anthonis

11%

Totaal

34%

21%

0%

10%

vaak

30% soms

40% zelden