6.3 Aangepaste analoge versie Omgevingsvisie

Omgevingsvisie Borsele

Analoge versie

projectnummer 0469222.100 19 september 2023

www.anteagroup.nl

Omgevingsvisie Borsele Analoge versie projectnummer 0469222.100 19 september 2023

Opdrachtgever Gemeente Borsele T.a.v. mevr. A. Elling Postbus 1 4450 AA Heinkenszand

datum 19 september 2023

beschrijving analoge versie- vast te stellen OV

vrijgave E.H. Oude Weernink

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Inhoud 1.

Toelichting op dit document

4

2.

Algemeen

5

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Waarom een omgevingsvisie? Hoe werkt de website? Proces en participatie Relatie en samenhang met andere visies en beleid Van visie naar uitvoering

5 6 6 7 8

3.

De kernkwaliteiten van Borsele

12

3.1 3.2 3.3

Het landelijke karakter van Borsele Het economische karakter Het sociale karakter

12 20 22

4.

De opgaven van Borsele

24

4.1 4.2 4.3 4.4

Hoe houden we Borsele een fijne plek om te wonen? Hoe maken we samen Borsele klimaatbestendig en duurzaam? Hoe zetten we Borsele economisch en recreatief op de kaart? Hoe houden we Borsele mooi?

24 25 27 28

5.

De koers van Borsele

30

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

Uitgangspunten voor een veilige, gezonde en duurzame omgeving Hoe houden we Borsele een fijne gemeente om te wonen? Hoe maken we samen Borsele klimaatbestendig en duurzaam? Hoe zetten we Borsele economisch en recreatief op de kaart? Hoe houden we Borsele mooi?

30 30 33 35 37

6.

Ontwikkelperspectief dorpen en Sloegebied

39

6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 6.10 6.11 6.12 6.13 6.14 6.15 6.16

Baarland Borssele Driewegen Ellewoutsdijk ‘s-Gravenpolder ’s-Heer Abtskerke ‘s-Heerenhoek Heinkenszand Hoedekenskerke Kwadendamme Lewedorp Nieuwdorp Nisse Oudelande Ovezande Sloegebied

39 39 40 41 41 42 42 43 44 44 45 45 46 46 47 47

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

1.

Toelichting op dit document Voor u ligt de analoge versie van de omgevingsvisie Borsele1. Vanaf april 2021 is stapsgewijs toegewerkt naar dit document. De fysieke leefomgeving van en in Borsele is in kaart gebracht. De trends, ontwikkelingen en opgaven zijn benoemd en de koers voor de toekomst van Borsele is bepaald. Hierbij zijn inwoners, stakeholders, de ambtelijke organisatie en de gemeenteraad op meerdere momenten geconsulteerd. Op 9 juni 2022 is een aantal keuzes aan de gemeenteraad voorgelegd om de koers van Borsele verder invulling te kunnen geven. Tijdens de raadsbijeenkomst op 8 december 2022 is de concept ontwerpversie besproken. Op een aantal punten heeft tijdens de raadsbijeenkomst nadere consultatie plaatsgevonden. De resultaten daarvan zijn verwerkt in de ontwerp omgevingsvisie, die van 20 april tot en met 31 mei 2023 ter inzage heeft gelegen. Tijdens deze periode zijn 22 zienswijzen ingediend. Op basis van de beantwoording van de zienswijzen is de omgevingsvisie op een aantal punten bijgesteld (zie Antwoordnota zienswijzen). De omgevingsvisie is op 5 oktober 2023 vastgesteld door de gemeenteraad.

1 Deze analoge versie kent een opbouw die iets afwijkt van de digitale (website) versie. Dit heeft te maken met de

leesbaarheid en het feit dat in de websiteomgeving genavigeerd kan worden via de kaart of het menu. De passage met betrekking tot het Sloegebied is in deze analoge versie als paragraaf 6.16 opgenomen. In de websiteversie zal deze tekst zichtbaar worden via het klikken op het Sloegebied op de kaart.

blad 4 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

2.

Algemeen

2.1

Waarom een omgevingsvisie? Gemeenten zijn op grond van de Omgevingswet verplicht om voor hun grondgebied één omgevingsvisie vast te stellen. De omgevingsvisie is één van de kerninstrumenten van de Omgevingswet. De omgevingsvisie bevat een beschrijving van wat we belangrijk vinden voor onze fysieke leefomgeving. De omgevingsvisie gaat in op ambities, doelen en de samenhang tussen de onderdelen van onze leefomgeving. De aspecten van onze omgeving waar we trots op zijn willen we graag beschermen en verbeteren. Maar we willen ook een antwoord geven op allerlei nieuwe opgaven die op ons afkomen. Zoals op het gebied van klimaat, energie, landbouw, vergrijzing, zorg en mobiliteit. De omgevingsvisie inspireert mensen tot het aandragen van ideeën en enthousiasmeert om ambities op te pakken. Daarbij maakt de omgevingsvisie duidelijk wat de gemeente doet en wat de verantwoordelijkheid van anderen is. De omgevingsvisie van onze gemeente geeft aan wat we belangrijk vinden in de fysieke leefomgeving. De fysieke leefomgeving is alles wat we buiten zien en voelen: bijvoorbeeld hoe onze gemeente eruitziet, wat de kwaliteit is van de lucht en welke bedrijven er zijn. Om vanuit de gemeente richting te geven aan de toekomstige ontwikkeling van onze gemeente stellen we deze omgevingsvisie op. Hierin kijken we tien tot twintig jaar vooruit.

We bieden geen concrete antwoorden, maar geven richting aan wat we de komende decennia willen gaan doen, hoe we inwoners en ondernemers willen ondersteunen bij hun initiatieven, hoe we de bestaande kernkwaliteiten in stand willen houden en hoe we invulling geven aan nieuwe opgaven. Deze omgevingsvisie biedt daarvoor een koers op hoofdlijnen, die via onder andere het omgevingsplan en programma’s nader uitgewerkt zal worden. Beleidscyclus In de Omgevingswet staat de beleidscyclus centraal. Deze cyclus laat de samenhang tussen de omgevingsvisie en de andere instrumenten van de Omgevingswet zien. Het beschrijft hoe de overheid handelt in de fysieke leefomgeving. De Omgevingswet kent 4 instrumenten waarmee gemeenten kunnen werken:    

Omgevingsvisie: het gemeentelijk beleid; Omgevingsprogramma: de uitwerking/uitvoering van beleid; Omgevingsplan: de regels voor de fysieke leefomgeving; Omgevingsvergunning: toestemming voor activiteiten (zoals bouwen).

blad 5 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Samen met onze inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties hebben we de kaders die wij belangrijk vinden voor onze fysieke leefomgeving geschetst. De visie vormt daarmee de basis voor de invulling van andere instrumenten die de Omgevingswet ons als gemeente biedt: programma's, het omgevingsplan en omgevingsvergunningen. 2.2

Hoe werkt de website? Op deze website vindt u onze omgevingsvisie. We laten op een duidelijke manier zien wat we belangrijk vinden in onze gemeente en waar we naartoe willen. De website bestaat uit de volgende onderdelen: kernkwaliteiten, opgaven, onze koers en gebieden. Op de kaart ziet u de deelgebieden van de gemeente Borsele. Een aantal tips om wegwijs te worden op onze website:  klik op het logo van gemeente Borsele linksboven op de pagina, op deze manier komt u terug op de hoofdpagina;  via de zoekbalk kunt u zoeken op verschillende trefwoorden, maar kunt u ook zoeken op adres (op de kaart van Borsele ziet u dan ook een punt op de kaart verschijnen);  u kunt klikken op de kaart van Borsele aan de rechterkant, wanneer u hier met uw muis overheen gaat lichten de verschillende deelgebieden op, hier kunt u op klikken om vervolgens meer informatie te lezen over dit gebied;  door bij Ontwikkelperspectief dorpen op toon alle te klikken, verschijnen alle dorpen die deel uitmaken van de omgevingsvisie;  wanneer u op de kopjes klikt van Kernkwaliteiten, Opgaven, Onze koers en Ontwikkelperspectief dorpen komt u bij de algemene teksten.

2.3

Proces en participatie Door het organiseren van de volgende participatie-, consultatie- en afstemmingsprocessen hebben we voldaan aan de eisen die de Omgevingswet stelt ten aanzien van het betrekken van burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden. Bij de totstandkoming van de omgevingsvisie zijn, naast bewoners en bedrijven, organisaties als de provincie Zeeland, RUD Zeeland, Veiligheidsregio Zeeland, GGD Zeeland en Waterschap Scheldestromen betrokken. Daarnaast geldt dat het ontwerp van deze visie ter inzage wordt gelegd, waarbij eenieder in de gelegenheid wordt gesteld om te reageren. Voorbereiding De omgevingsvisie is op basis van een uitgebreid en zorgvuldig participatietraject tot stand gekomen. Dit hebben wij op verschillende manieren gedaan: Inwonerspanel In mei en juni 2021 is het inwonerspanel geraadpleegd door het uitvoeren van een enquête. Dit leverde een respons op van 62% (285 personen). De vragen waren gericht op de volgende onderwerpen:  De kwaliteiten van Borsele: trots en verbeterpunten.  Duurzaamheid en klimaat.  Wonen in Borsele.  Leefbaarheid.  Milieu en economie. De bevindingen van de enquête zijn te raadplegen op: https://www.borsele.nl/resultaten-inwonerspanelonderzoek-omgevingsvisie Gesprekken met stakeholders: In juni 2021 zijn met 19 stakeholders afzonderlijke gesprekken gevoerd.

In deze gesprekken zijn allerlei thema’s binnen de fysieke leefomgeving ter sprake gebracht. De vragen en onderwerpen waren gericht op:  De toekomstige (maatschappelijke) opgaven en uitdagingen.  Beleid en opvattingen van de verschillende stakeholders.  Raakvlakken, conflicten en koppelkansen die men zag met andere beleidsthema’s.

blad 6 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

 Rol, samenwerking en bijdrage die men voor zichzelf in de diverse ruimtelijke opgaven voor ogen had.  Aandachtspunten bij het formuleren van het omgevingsbeleid. Om de gesprekken enige structuur te geven is een interviewleidraad opgesteld. Een overzicht van de stakeholders en de bevindingen van de gesprekken zijn te raadplegen op: (zie bijlage). Publieksbijeenkomsten Op 5 en 11 april 2022 zijn publieksbijeenkomsten gehouden. Op basis van resultaten en analyse van het bestaand beleid, het Borsels grondgebied, de tot dan toe gevoerde participatie en gesprekken met de gemeenteraad zijn de volgende thema’s besproken:  Hoe ziet Borsele er over twintig jaar uit?  Hoe houden we Borsele mooi en een fijne plek om te wonen?  Wat is er nodig om Borsele duurzaam en klimaatbestendig te maken?  Hoe zetten we Borsele economisch en recreatief op de kaart? Deze thema’s vormen tevens de rode draad van de omgevingsvisie. De verslagen van de publiekbijeenkomsten zijn te raadplegen op: https://www.borsele.nl/omgevingsvisie Raadssessies Gedurende het visietraject tot nu toe zijn diverse raadsbijeenkomsten gehouden, om de raad de informeren, te consulteren, maar ook om de raad de gelegenheid te geven om richting te geven.

Dit laatste heeft tijdens een kaderstellende raad op 9 juni en 8 december 2022 plaatsgevonden, waarin de gemeenteraad zijn koers heeft bepaald ten aanzien van zijn visie op de fysieke leefomgeving, welke koers in deze omgevingsvisie is opgenomen.

Besluitvorming en zienswijzen De ontwerp - omgevingsvisie heeft van 20 april tot en met 31 mei 2023 ter inzage gelegen. Tijdens deze periode zijn 22 zienswijzen ingediend. Op basis van de beantwoording van de zienswijzen is de omgevingsvisie op een aantal punten bijgesteld (zie Antwoordnota zienswijzen). 2.4

Relatie en samenhang met andere visies en beleid De Omgevingswet gaat ervan uit dat de omgevingsvisie hét integrale visiedocument is voor de fysieke leefomgeving. De omgevingsvisie bevat tenminste de inhoud van het milieubeleidsplan (in Borsele de duurzaamheidsvisie), het verkeers- en vervoerplan en de structuurvisie. In de omgevingsvisie worden de

blad 7 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

hoofdopgaven beschreven en keuzes gemaakt voor het te voeren integrale beleid op het gebied van de fysieke leefomgeving. In dit stadium zijn er nog meerdere beleidsstukken die een relatie hebben met de omgevingsvisie. De verwachting is dat de komende jaren op lokaal niveau deze beleidsstukken worden ondergebracht in programma’s. Hiervoor wordt nog een zogenaamd beleidshuis ontworpen. De verhouding en samenhang tussen de omgevingsvisie en andere visies en beleidsdocumenten die nu (nog) geldingskracht hebben, zijn opgedeeld in twee categorieën: Gemeentelijk sectoraal beleid: De beleidscomponent van dit beleid is, voor zover mogelijk, opgenomen in deze omgevingsvisie. De sectorale uitvoeringsprogramma’s, voor zover nog actueel, zijn als (beleidsgerichte) programma’s onder deze omgevingsvisie opgenomen. Zo wordt bijvoorbeeld het bestaande archeologiebeleid straks vertaald c.q. omgezet naar een onverplicht programma. Provinciale, regionale en gemeentelijke integrale visies: De (maatschappelijke) hoofdopgaven van het provinciaal beleid (Zeeuwse omgevingsvisie) zijn in deze omgevingsvisie lokaal vertaald. Dit geldt zowel voor de regionale woonvisie de Bevelanden als voor ander regionaal beleid ten aanzien van recreatie en werken. Hierin worden de bovenlokale en gezamenlijke opgaven opgepakt. Deze omgevingsvisie vervangt de Structuurvisie Borsele 2015-2020 (vastgesteld december 2014).

2.5

Van visie naar uitvoering Voor de uitvoering van deze visie en de relatie met het geldende beleid hanteren we een indeling die is afgestemd op de doorwerking van de omgevingsvisie in programma's en een omgevingsplan. De Omgevingswet kent 4 kerninstrumenten waarmee gemeenten kunnen werken:  Omgevingsvisie: het gemeentelijk beleid;  Omgevingsprogramma: de uitwerking/ uitvoering van beleid;  Omgevingsplan: de regels voor de fysieke leefomgeving;  Omgevingsvergunningen: toestemming voor activiteiten (zoals bouwen). De Omgevingswet beoogt dat met de omgevingsvisie er één beleidsdocument bestaat waarin het beleid voor de fysieke leefomgeving op hoofdlijnen en in samenhang is opgenomen. In de omgevingsvisie is dit als uitgangspunt genomen. Tegelijkertijd constateren we dat actuele opgaven telkens om nieuw beleid vragen. Tevens is er sprake van recent vastgesteld (sectoraal) beleid met daaraan gekoppelde uitvoeringsprogramma’s, die nog niet in samenhang met andere beleidsvelden zijn opgesteld. Kortom, er is een continue stroom van beleidsontwikkeling op allerlei beleidsvelden. Iets dat met de Omgevingswet ook niet zal veranderen. Vandaar dat het gehele stelsel van de Omgevingswet is gebaseerd op de zogenaamde beleidscyclus. Het bovenstaande vraagt wel om een nieuwe benadering van beleid en uitvoering, om ook in de toekomst de beleidscyclus op een goede wijze te kunnen hanteren.

Van visie naar uitvoering De beleidscyclus waarop het stelsel van de Omgevingswet is geënt, ziet er onder meer op toe dat de samenhangende benadering wordt geborgd, van beleid tot uitvoering. In deze omgevingsvisie hebben we ons strategisch beleid op hoofdlijnen voor de fysieke leefomgeving uiteengezet. De wijze waarop we hier uitvoering aan gaan geven (de ‘hoe'- vraag) wordt opgenomen in programma’s (omgevingsprogramma’s). In de praktijk is “de winkel tijdens de verbouwing” echter gewoon opengebleven. Dit betekent dat er nieuw (gebiedsgericht) beleid in ontwikkeling is, maar dat er ook al langer bestaand beleid van kracht is. Het bestaande beleid kent vaak een beleids- en uitvoeringscomponent en kan niet altijd 1- op-1 worden opgenomen in de omgevingsvisie. Het simpelweg intrekken van het bestaande beleid dat betrekking heeft op de fysieke leefomgeving zou betekenen dat er allerlei hiaten en leemtes gaan ontstaan. Dat willen we uiteraard voorkomen. Daarom gaan we bouwen aan een nieuw 'beleidshuis'. Hiermee wordt inzichtelijk op welke wijze we het bestaande beleid en de lopende trajecten gaan organiseren. We brengen hiermee beleid en uitvoering op diverse

blad 8 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

beleids- en werkvelden bij elkaar. Het beleidshuis vormt de basis voor de samenhangende (omgevings)programma’s en daarmee een belangrijke stap in de beleidscyclus (van sectoraal naar integraal). Op deze wijze wordt een integrale beleidsbenadering en - werkwijze geborgd. De vier in deze omgevingsvisie opgenomen opgaven vormen de vier programmapijlers, de zogenaamde omgevingsprogramma’s. Binnen deze omgevingsprogramma’s vinden gebiedsgerichte uitwerkingen plaats. Daarnaast actualiseren we de Nota Grondbeleid en stellen we een programma kostenverhaal op. Het "beleidshuis" zal de komende jaren geleidelijk worden ingericht. De omgevingsprogramma’s maken de inhoud van deze omgevingsvisie concreet voor diverse gebieden in of beleidssectoren van de gemeente. Bij het opstellen van het omgevingsplan wordt bepaald welke visie- en programmaonderdelen hierin worden geborgd. Samengevat betekent dit het volgende:  We rangschikken ons bestaande beleid onder vier omgevingsprogramma’s. Daarnaast actualiseren we de Nota Grondbeleid en stellen een programma kostenverhaal op;  Onder deze vier omgevingsprogramma’s kunnen meerdere deelprogramma’s of gebiedsgerichte uitwerkingen worden opgesteld;  We spreken voortaan niet meer over “visies” (bijvoorbeeld “duurzaamheidsvisie”) maar over omgevingsprogramma’s. De term visie is voorbehouden aan de omgevingsvisie.

Dit om in de toekomst verwarring te voorkomen;  De omgevingsprogramma’s (en onderdelen hiervan) passen binnen het beleid van de omgevingsvisie. Is dit niet het geval, dan wordt de visie geactualiseerd of herijkt. Zo houden we ons beleid actueel en voorkomen we dat er beleidsconflicten ontstaan. In het raadsbesluit bij deze omgevingsvisie wordt aangegeven hoe en wanneer de visie wordt herijkt.

Schematische opbouw beleidshuis

Kostenverhaal en financiële bijdrage aan de ruimtelijke ontwikkelingen Bij het uitvoeren van projecten van initiatiefnemers maakt de gemeente kosten voor openbare voorzieningen. Deze kosten betaalt de initiatiefnemer. Hiervoor leggen we in principe afspraken vast in een (anterieure) overeenkomst met deze initiatiefnemer. Lukt dit niet, dan kunnen we (nu nog) met een exploitatieplan de kosten alsnog (achteraf) verhalen. Een exploitatieplan voorziet in een publiekrechtelijke borging van het kostenverhaal. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet vervalt de term grondexploitatie en daarmee ook het exploitatieplan. De Omgevingswet spreekt over ‘kostenverhaal’. Dit kostenverhaal vindt zijn basis in het publiekrecht. Het publiekrechtelijke kostenverhaal wordt/is geïntegreerd in het omgevingsplan, het projectbesluit of de omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit. De term grondexploitatiekosten wordt/is vervangen door kosten die gemaakt zijn voor werken, werkzaamheden en maatregelen.

blad 9 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Financiële bijdrage aan ruimtelijke ontwikkelingen: wetscontext Bijdragen aan ruimtelijke ontwikkelingen hebben betrekking op maatschappelijk belangrijke functies, zoals natuur, recreatie, landschap, een evenwichtige woningvoorraad en infrastructuur. De Wet ruimtelijke ordening (hierna Wro) biedt met artikel 6.24 de mogelijkheid om daarvoor anterieur een financiële bijdrage te vragen van initiatiefnemers als deze ontwikkelingen in een structuurvisie zijn opgenomen. Bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet treden artikelen 13.13 en 13.22 in de plaats van artikel 6.24 Wro. De aangewezen ontwikkelingen waarover een overeenkomst kan worden gesloten staan in artikel 8.20 van het Omgevingsbesluit (Ob). Naast deze minnelijke variant (artikel 13.22 Omgevingswet) krijgen de financiële bijdragen in de Omgevingswet ook een publiekrechtelijk afdwingbare variant (artikelen 13.23 en 13.24 Omgevingswet). Voor de omgevingsvisie Borsele richten we ons op de minnelijke (vrijwillige) variant. De gevraagde financiële bijdrage kan worden ingezet voor de realisatie van maatschappelijke functies. De gemeente kan dit dus opnemen in een overeenkomst met de betreffende initiatiefnemer. Er dient wel sprake te zijn van een ruimtelijke en functionele samenhang tussen de betalende ontwikkeling en de ontvangende ontwikkeling.

In deze paragraaf is hierna beschreven wat wordt verstaan onder ontvangende ontwikkelingen. Omdat de omgevingsvisie wordt vastgesteld onder de Wro is het overgangsrecht zoals opgenomen in de Invoeringswet Omgevingswet ten aanzien van het kostenverhaal en financiële bijdragen van toepassing. Deze regeling heeft een eerbiedigende werking. Financiële bijdrage aan ruimtelijke ontwikkelingen: bestedingsdoelen In deze omgevingsvisie is voor vier centrale (maatschappelijke) opgaven de koers gedefinieerd die we als gemeente willen varen. Hierbij geven wij aan wat we willen en hoe we dit willen bereiken. In termen van financiële bijdragen: aan welke bestedingsdoelen moeten de betalende ontwikkelingen bijdragen? Definitie van bestedingsdoelen (ontvangende ontwikkelingen) Hiervoor wordt een koppeling gelegd met de beleidsdoelen en ambities die onder “de koers van Borsele” (“wat willen we bereiken?”) zijn benoemd. De bestedingsdoelen (ontvangende ontwikkelingen) en specifieke bijdragen zijn per koersonderdeel hieronder benoemd. Koers: Hoe houden we Borsele een fijne gemeente om te wonen? Bestedingsdoel: dorpsvernieuwing/ samenstelling woningvoorraad Bijdragen aan bijvoorbeeld:  Het behoud en waar mogelijk verbeteren van eigen unieke ruimtelijke kwaliteiten.  Het bieden van ruimte voor ‘nieuwe’ woonvormen.

 Het realiseren van (sociale) huur- of koopwoningen buiten het gebied van de betalende ontwikkeling om een naar prijsklasse evenwichtige samenstelling van de woningvoorraad in de gemeente of regio te bereiken.  Bij dorpsvernieuwing (inbreiding en herstructurering), bijdragen aan drie componenten: o Kwaliteit van de woningen en woonomgeving van de kernen. o Het treffen van energetische maatregelen. o Levensloopgeschikt maken van de woningen.  Het bereikbaar zijn van de nodige maatschappelijke voorzieningen voor al onze inwoners.  Het betaalbaar houden en overeind houden van (gemeentelijke) maatschappelijke en sportvoorzieningen daar waar dat nodig is.  Het toegankelijk en inclusief houden van een woon-, leef- en werkklimaat waar iedereen zich veilig voelt en waar iedereen zo gezond mogelijk leeft.

blad 10 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Koers: Hoe maken we samen Borsele klimaatbestendig en duurzaam? Bestedingsdoel: duurzaamheid/ klimaatbestendigheid/ waterbergingsfonds (waterberging) Bijdragen aan bijvoorbeeld:  Het creëren van ruimte en mogelijkheden ten behoeve van de beschikbaarheid van voldoende zoet water en de beschikbaarheid van voldoende drinkwater.  De leefbaarheid en het behoud van de kwaliteit van het landschap als gevolg van de energietransitieopgave.  Het mogelijk maken van natuurinclusieve-, duurzaamheids- en klimaatadaptieve initiatieven.  Het betaalbaar maken van circulariteit bij bewoners én bedrijven.  Het verduurzamen van de bestaande bebouwing.  Het creëren van waterberging. Koers: Hoe zetten we Borsele economisch en recreatief op de kaart? Bestedingsdoel: herstructurering/ revitalisering bedrijfsterreinen/ verbetering (recreatieve) infrastructuur Bijdragen aan bijvoorbeeld:  Herstructurering van bedrijfsterreinen, waaronder: o Verplaatsing van bedrijven uit dorpskernen die daar naar aard, omvang en/of milieubelasting niet meer passen. o Verplaatsing van niet-agrarische bedrijven uit het agrarisch gebied die daar naar aard, omvang en/ of effecten op de agrarische sector niet meer passen. o Selectieve en doelgerichte revitalisering van verouderde bedrijventerreinen.  Verbetering openbare ruimte op verouderde bedrijfsterreinen.

 De ontwikkeling van een fijnmazig en aantrekkelijk recreatief (fiets)padennetwerk (fietsroutes en knooppuntroutenetwerk).  Infrastructurele projecten waardoor de verkeersveiligheid wordt vergroot (onder meer vrij liggende fietspaden, terugdringen van sluipverkeer op plattelandswegen en bevorderen verkeersveiligheid in diverse kernen).  Het beleefbaar maken van de Westerschelde. Koers: Hoe houden we Borsele mooi? Bestedingsdoel: versterken natuur, landschap en cultuurhistorie Bijdragen aan bijvoorbeeld:  De inpassing dan wel versterking van cultuurhistorische (landschaps)elementen, zoals dijken, kreken en kreekresten, inlagen, vliedbergen, kasteelterreinen.  De realisatie van nieuwe natuur.  De natuurvriendelijke inrichting van waterbergingsgebieden en ecologische verbindingszones. Programma kostenverhaal De huidige Nota Grondbeleid wordt herzien. Het is ook de bedoeling een programma kostenverhaal op te stellen. In beide stukken besteden wij aandacht aan het kostenverhaal en de financiële bijdragen. We werken de bestedingsdoelen nader uit en beschrijven de ruimtelijke en functionele samenhang tussen de betalende ontwikkelingen en de bestedingsdoelen. Totdat de nota en het programma zijn vastgesteld wordt de werkwijze van kostenverhaal gehanteerd die is vastgelegd in de Nota Grondbeleid 2015-2019.

blad 11 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

3.

De kernkwaliteiten van Borsele De kernkwaliteiten beschrijven hoe wij onze gemeente zien. Wat zijn positieve kwaliteiten? Wat kan beter? Wat gaat goed? Tijdens de inventarisatie van onze kernkwaliteiten hebben we op tien thema’s geïnventariseerd wat er in onze gemeente speelt. Om daar één integrale beschouwing van te maken hebben we de kernkwaliteiten geïntegreerd tot drie thema’s: Het landelijke karakter; Het economische karakter; Het sociale karakter. De indeling is gebaseerd op “de drie P’s”. Het staat voor de drie elementen people (mensen), planet (planeet) en profit (opbrengst, winst). Volgens de theorie moeten deze drie op harmonieuze wijze gecombineerd worden om tot een duurzame ontwikkeling te komen. “De drie P’s” zijn doorvertaald naar op het niveau van Borsele geschikte thema’s. Deze thema’s zijn landbouw, infrastructuur en mobiliteit, milieu, energie en circulariteit, recreatie en toerisme, gezondheid, wonen en voorzieningen, werk en ondernemen, groene en natuurlijke omgeving, cultuurhistorie en ruimtelijke kwaliteit, bodem, water en ondergrond. Deze aspecten zijn uitgewerkt in een achtergrondrapport “De Staat van Borsele”, dat als bijlage is opgenomen.

3.1

Het landelijke karakter van Borsele Inleiding De gemeente Borsele heeft een hoge ruimtelijke kwaliteit. Het is een groene gemeente waarin verschillende landschappen voorkomen, van een open poelgebied, heggengebied, kleinschalig polderlandschap tot de grootschalige agrarische gebieden. Het groene buitengebied en de beperkte schaalgrootte van de dorpen draagt bij aan het landelijke karakter van de gemeente Borsele. Voor het landelijke karakter kan het buitengebied van de gemeente grofweg onderverdeeld worden in: De Poel; De kleinschalige nieuwlandpolders; De herverkavelde oudlandpolders; De grootschalige polders; Westerschelde. Het Borsels landschap De ontstaansgeschiedenis van onze gemeente weerspiegelt zich in de geologische en de landschappelijke opbouw. De opbouw van de oudlandkern De Poel en het oudland rond Hoedekenskerke, Baarland en Ellewoutsdijk zijn reliëfrijke gebieden. De hogere delen vormen van oudsher een systeem van kreekruggen die de lagere delen, de poelgebieden, omsloten. Op de kreekruggen waren de dorpen, de wegen, het bouwland en de boomgaarden geconcentreerd. In de poelen was toen nagenoeg uitsluitend grasland aanwezig. In het buitengebied van Borsele liggen verschillende oudlandgebieden. Een oudlandpolder is een polder waar de invloed van de zee reeds lange tijd is 'uitgeschakeld' door de aanleg van dammen of kleine defensieve zeewerende dijken.

Oudlandpolders ontstonden doorgaans vóór de 13e eeuw, en ze werden - als geheel - voorafgegaan door de aanleg van kleinere inpolderingen. Een groot deel van de oudlandgebieden in de gemeente is herverkaveld. Dit is relatief laat gebeurd, vanaf de jaren ‘70 in de vorige eeuw is een transformatie van het landschap te zien (figuur 2). De ruilverkaveling heeft een grote invloed gehad op het groene karakter en de landschappelijke structuur. Belangrijke elementen in de groenstructuur zijn beplante dijken in bijvoorbeeld de Ouwelandpolder. De gebieden rondom Baarland, Hoedekenskerke en Ellewoutsdijk zijn na de Watersnoodramp samen met andere gebieden herverkaveld. Hierbij zijn kenmerkende singelbeplantingen langs wegen aangelegd.

blad 12 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Figuur 1: Grondgebied van de gemeente Borsele en landschappelijke indeling op hoofdlijnen

Het grootste oudlandgebied in de gemeente is De Poel. Het van oorsprong slecht ontwaterde en extensief gebruikte gebied is door ruilverkaveling sterk van karakter veranderd. Het zeer gesloten karakter, onder andere door de meidoornhagen in het gebied, heeft plaatsgemaakt voor open en rationeel landschap: een landschap dat ingericht is volgens de principes van de landbouwkunde. Kleine natuurgebiedjes zijn bewaard gebleven, zoals het ganzen- en heggenreservaat. Het heggenreservaat is een zeer besloten deel van de gemeente. De gemeente bestaat ook voor een deel uit nieuwland. Nieuwlandpolders die in de gemeente zijn gelegen zijn de Zwakepolders, Stellepolders, Kraaijertpolders, Jacobpolder, Quarlespolder en de Borsselepolder. Door de beperkte beplanting hebben de polders een open karakter. De Borsselepolder heeft bijvoorbeeld een eigen open karakter waar boerderijen van ver zichtbaar zijn. De Zak van Zuid-Beveland heeft haar eigen natuurlijke en cultuurhistorische karakteristiek. Het gebied kent verschillende oud- en nieuwlandgebieden, elk met een eigen karakteristiek. Het gebied heeft een groen en kleinschalig karakter. Het landschap vertelt het verhaal van de strijd tegen het water door kreekrestanten en aanwezige dijk- en polderpatronen.

De landschappelijke waarden van De Zak van Zuid-Beveland vormen de basis voor kleinschalig toerisme en extensief recreatief gebruik als wandelen en fietsen.

blad 13 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Figuur 2: Ontwikkeling van het landschap door de tijd heen (Topotijdreis)

De dorpen van Borsele De meeste dorpen van het oudland zijn dijkdorpen, wegdorpen of kerkringdorpen (en een enkel voorstraatdorp). Bijzonder aan de Borselse dorpen is dat ze nog goed de sfeer en het karakter van de oorspronkelijke dorpen hebben. De meeste dorpen zijn slechts beperkt in omvang gegroeid. Dat maakt de dorpen van Borsele aantrekkelijk. De kernen zijn door hun onaangetaste historische kernen, gaafheid van de bebouwing, de aanwezige groenstructuren (dorpsbossen, boomweiden en losse groenelementen) en de beperkte omvang met recht karaktervolle dorpen. Hierna worden de kwaliteiten van elk dorp toegelicht2.

2

In het eindproduct zijn dit losse doorklikbare items vergezeld door een foto van elke kern. Wat nu een grote lap tekst lijkt, zal in het eindresultaat beperkt zijn.

blad 14 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Figuur3.3: Kaart van alle dorpskernen

Het oudste deel van Baarland ligt op een smalle kreekrug met een gestrekte vorm. Langs deze kreekrug (nu de Slotstraat) liggen van oudsher kenmerkende functies zoals de kerk, het marktveld, de vaete (vroeger een drinkplaats voor het vee) en het slot. Aan weerszijden van de Slotstraat ligt een achterstraat die, zoals gebruikelijk bij dijk- of ringdorpen, nagenoeg onbebouwd is gebleven. Naast de bebouwing langs de Slotstraat, is Baarland gegroeid door lintbebouwing langs de Schansstraat, de Nieuweweg en de Burgemeester Vogelaarstraat. In de oksel van de Schansstraat en de Nieuweweg is planmatige woningbouw gerealiseerd. Baarland is kleinschalig, zowel in omvang als schaal van de bebouwing. De Nieuweweg en Schansstraat/Slotstraat zijn de ruimtelijke hoofddragers van Baarland. De afstand tussen de bebouwing langs de Slotstraat is relatief groot. Door deze afstand is een pleinachtige ruimte ontstaan. Ter plaatse van de kerk en de restanten van het Hof van Baarland ligt het cultuurhistorisch hart van de kern. Langs de Slotstraat is sprake van vrijwel aaneengesloten bebouwingswanden. De lintbebouwing langs de Nieuweweg en Burgemeester Vogelaarstraat heeft een meer open karakter met doorkijken naar het landelijk gebied. De pleinachtige ruimte rondom de Slotstraat is zeer karakteristiek mede door de aanwezigheid van de vaete en de muziektent.

Daarnaast liggen de kerk en de restanten van het Hof van Baarland. Ook boerderij "Appel" (Slothoeve) is een kenmerkend element. Deze elementen liggen in een groene omgeving, die aansluit op het achterliggende agrarische landschap. Langs de Nieuweweg en de Burgemeester Vogelaarstraat zijn doorzichten op het achterliggende open agrarisch landschap aanwezig. Het dorp Borssele heeft een rechthoekig stratenplan. Het stratenplan ligt gedraaid ten opzichte van de structuur van de polder. Dit stratenplan is uniek voor de tijd waarin het dorp is ontstaan (is volledig op de tekentafel ontworpen) en is daarom aangewezen als beschermd dorpsgezicht. In het midden van het dorp ligt het dorpsplein met bomen en perkjes. In het midden van het plein staat de Catharinakerk. De kerk is gebouwd tussen 1846 en 1851. Aan de randen van het groene dorpsplein liggen diverse monumentale woonhuizen. Ook staat er aan de rand van het plein een viskot uit de 19de eeuw. Rondom het dorpsplein lopen de Singels. De Singelstraten hebben een herkenbare uniforme inrichting en beplantingstructuur. De uitbreidingen van Borssele sluiten aan bij de structuur van de polderwegen. Ten noorden van het dorp ligt de Berg van Troje. Op dit terrein is een vluchtheuvel

blad 15 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

uit de 11de tot 13de eeuw na Christus gelegen. De heuvel is een overblijfsel van een kasteel uit 1234. De begraafplaats aan de Oostsingel is ruim en open opgezet. De polderwegen buiten de bebouwde kom zijn beplant met populieren. Aan de rand van het dorp liggen de dorpsbossen. Het dorp Driewegen ligt in een cultuurhistorisch waardevol landschap. Het omliggende landschap wordt gekenmerkt door een afwisseling van polders met oud- en nieuwland. De dijken zijn beplant met bomen die een monumentale status hebben. De kern Driewegen heeft een eenvoudige opzet. De oude kern wordt gevormd door de kruising van de van Tilburghstraat en de Smitsweg. Het kruispunt van deze wegen en de Oosthoekweg, die grotendeels verdwenen is, vormden de eerste plek van bebouwing. Nabij het kruispunt ligt een Nederlands Hervormde kerk. Het gebouw stamt uit 1678. Het dorp is gesticht op rijke landbouwgronden en deze geschiedenis is nog steeds merkbaar. In het dorp staan diverse monumentale boerderijen, zoals ’t Hof Tilburg, Alle Morgen Nieuwe Zorgen en Geertruidshof. Rond de Van Tilburghstraat staat de oudste bewoning van het dorp. De lage, grotendeels aaneengesloten, bebouwing zorgt voor een gesloten straatbeeld. In de bebouwde kom staan bomen, zowel essen als esdoorns. Richting het buitengebied liggen enkele kavels die open zijn.

Hierdoor is het mogelijk om naar het achterliggende polderlandschap te kijken. Buiten de bebouwde kom staan er rond de Van Tilburghstraat populieren. Aan de Smitsweg staan de woningen niet direct aan straat, dit zorgt voor een opener beeld. Ook hier is er sprake van bomen langs de weg. De monumentale opzet van twee rijen platanen op de overgang naar de Platteweg is hierbij in het oog springend. Ellewoutsdijk is gelegen op een kreekrug. De kern is ontstaan in de vroege middeleeuwen. In het dorp liggen meerdere landgoederen. Deze landgoederen zijn samen met de dijk langs de Westerschelde belangrijke structuurdragers voor het dorp. Het oude dorp is gebouwd op een dorpsterp. De van Hattumstraat, Breestraat, Markt en Zomerstraat vormen samen het oude dorpshart. Op de voormalige markt staan enkele bomen. De Langeviele verbindt het centrum met de polder. Door de aangrenzende groene tuinen heeft de weg een groene uitstraling. Andere groene plekken in het dorp zijn de begraafplaats en het schuttersveld. Ten zuidwesten van Ellewoutsdijk ligt Fort Ellewoutsdijk uit 1837. Het fort is nooit daadwerkelijk als fort gebruikt en is in eigendom van de vereniging tot behoud van Natuurmonumenten. In de nabijheid van het dorp liggen diverse natuurgebieden, de Zuidgors, de Slikken van Everingen en de inlaag van 1887. In deze gebieden komen veel watervogels voor.

Het dorp ’s-Gravenpolder bestaat uit een oude dorpskern en meerdere uitbreidingswijken. De oude dorpskern bevindt zich langs de ’s-Gravenstraat en twee zijstraten daarvan. Aan de ’s-Gravenstraat staat de Nederlands Hervormde Kerk. Het kerkgebouw stamt uit diverse perioden, voornamelijk uit de 14de tot 16de eeuw. Het historisch dorpshart is voor een deel verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hierdoor is het dorpscentrum voor een groot deel gewijzigd. De uitbreidingen van ’s-Gravenpolder zijn in diverse stappen gerealiseerd. De bouw direct na de Tweede Wereldoorlog betreft de straten van de Schoolstraat, de Kerkhoekstraat en de Ambachtstraat met drie verbindingstraatjes naar de ’s-Gravenstraat. De bouwstijl in deze straten is sober qua volume en uitstraling. Ook de buitenruimte is eenvoudig van inrichting. Fortrapahoek is een uitbreiding uit de jaren ’60. Het straatbeeld is ruimer dan in de uitbreiding van na de Tweede Wereldoorlog. De wijk heeft een eenvoudige en rustige uitstraling. In de wijk liggen rijtjeshuizen, twee-onder-één-kappers en vrijstaande woningen. De uitbreidingswijk Buitenleven is in de jaren ’70 en ’80 aangelegd. Straatnamen in de buurt zijn gebaseerd op boomsoorten, deze zijn dan ook als hoofdbeplanting aanwezig op de desbetreffende hofjes en wegen. Door de wijk heen liggen groenwallen als verbindende structuren.

Weltevrede is een wijk die tussen de jaren ’80 en circa 2005 is gerealiseerd. In de wijk is een geleidelijke ontwikkeling in de bouwstijl waarneembaar. De wijk Oostgaarde heeft een parkachtige uitstraling met een grote waterpartij. Aan de rand van ’s-Gravenpolder is een begraafplaats gelegen. Buiten de bebouwde kom van ’s-Gravenpolder liggen diverse belangrijke, groene polderdijken. De Koedijk is wisselend beplant met zowel populierenrijen als boom- en struikgroepjes. De Haagdijk is beplant met essen en populieren, terwijl op de Korenhalmdijk alleen gras ingezaaid is. De Lange Mairedijk is beplant met clusters van hagen en bomen. Vanaf de dijken is er wisselend zicht op het dorp en de omliggende dorpen. De Lenshoekdijk is de afsluitarm in de voormalige zeearm de Zwake. De afwisselende beplanting met het zicht op molen ‘de Korenhalm’ en de begraafplaats dragen bij aan de bijzondere uitstraling van deze plek. Op de bedrijventerreinen is nagenoeg geen groen aanwezig.

blad 16 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Het dorp ’s-Heer Abtskerke is gelegen in een waardevol cultuurhistorisch landschap. Polders in oud- en nieuwland wisselen elkaar af. De kern van het dorp wordt gevormd door een kerkring met daarop de Hervormde kerk. De Johannes de Doper kerk stamt uit de 15de eeuw. Voor de kerk bevindt zich een vaete. Dit was vroeger een drinkplaats voor het vee. Ook de pastorie die aan de kerkring is gelegen is van monumentale waarde. Langs de paden die naar de oude kerkdeuren lopen, zijn lindebomen geplant. De oude wegenstructuur van het dorp wordt gevormd door de Polderweg, de Disselweg en de Kloetingseweg. De wegen hebben laanbeplanting van linde- en essenbomen. In het dorp zijn zowel oude boerderijen, denk aan de monumentale boerderij ‘Plantlust’, als jongere bebouwing aanwezig. Jongere bebouwing bestaat uit tussengeplaatste woningen, maar is ook in de uitbreidingswijk Colenshoek te vinden. De begraafplaats van ’sHeer Abtskerke (gelegen in Sinoutskerke) ligt op een terpachtige verhoging. De kern van ’s-Heerenhoek ligt in de Borsselepolder en de Nieuwe Kraaijertsepolder. Het dorpscentrum bestaat uit de Prins Hendrikstraat, de Pakhuisstraat en de Heerenstraat. De eerste uitbreiding van de kern bestond uit diverse Rooms-Katholieke gebouwen. De Willibrorduskerk staat op deze plek en is een opvolger van een kerk die direct naast de huidige kerk heeft gestaan.

Samen met de Markstraat vormt de ruimte rond de kerk de kern van het dorp. Tussen de Molendijk en de kerk ligt een groene ruimte met een paar oude bomen en een vijver. De oude polderdijken zijn belangrijke structuurgevende elementen in de kern. ’s-Heerenhoek is eerst via de dijken uitgebreid om daarna verder de polders in te groeien. De Molendijk is beplant met eikenbomen in het oostelijk talud. De Cingeldijk heeft een beplanting van meerdere rijen populieren. De eerste uitbreidingsstraat is een oude polderweg: de Werrilaan. De Burgemeester van Horsighstraat is rond dezelfde tijd uitgebreid. Beide uitbreidingen hebben weinig openbaar groen. Aan de Werrilaan staan enkele bomen in de verharding. De Burgemeester van Horsighstraat heeft geen groene elementen maar ligt dichtbij het dorpsbos en de Cingeldijk. De volgende uitbreiding ligt ten oosten van de toen bestaande kern en loopt tot de Nassauweg. De buurt is opgezet met hofjes. Centraal in de buurt ligt een basisschool, verzorgingstehuis en sportpark. Hierbij ligt een schoolplein dat een groene plek vormt in de wijk. Het openbaar groen in de rest van de wijk bestaat voornamelijk uit enkele bomen en groen in plantenbakken. Ten zuiden van de oude dorpskern ligt tegen het dorpsbos aan de volgende uitbreiding. Het openbaar groen bestaat hier uit enkele bomen en hagen.

De laatste uitbreiding De Blikken ligt aan de noordzijde van ’s-Heerenhoek. In de wijk zijn meerdere centraal gelegen groenelementen aanwezig. Particuliere tuinen bepalen het groene karakter van de straten. Het landschap in de nabijheid van Heinkenszand is cultuurhistorisch waardevol. Oud- en nieuwland wisselen elkaar af. Monumentale boombeplantingen staan op de dijken. Het oude dorpshart bestaat uit de Dorpsstraat/Stationsweg. De Dorpsstraat is lintvormig door de ligging op de dijk tussen de Oosterlandpolder en de Oosterguitepolder. Langs de Dorpsstraat en de Stationsweg liggen monumentale panden, zoals hoeve Landlust, St.-Blasiushoeve XVIII’ en hoeve Molenhof. Langs het gedeelte van de Dorpsstraat gelegen tussen de Heinkenszandseweg en de kruising met de Eendvogelstraat/Stenevate, zijn linden en een haag geplant. Langs de Stationsweg staan monumentale linden ter hoogte van hoeve Molenhof. Door de tijd heen heeft de Dorpsstraat een ‘modernere’ uitstraling gekregen door diverse herinrichtingen en de bouw van nieuwe panden. Clara’s pad is een andere belangrijke weg in de kern en verbindt de Dorpsstraat met de N665. De Stenevate heeft dezelfde functie. In het verleden stonden in Heinkenszand een kasteel en een buitenplaats. Op de plek van voormalig ridderhofstede Barbestein staat nu de Rooms-Katholieke kerk Sint-Blasius.

De slotgracht op het terrein van de Sint-Blasius verwijst nog terug naar het verleden als ridderhofstede. Op het terrein van voormalig Huys Watervliet zijn huizen gebouwd. Alleen het koetshuis is een herinnering aan het uitgebreide parkbos dat bij het landgoed gelegen was. Het parkbos is nu onderdeel van het terrein van Hoeve Landlust. De kern Heinkenszand is door de tijd heen sterk uitgebreid. De eerste uitbreiding stamt uit de jaren ’50. De uitbreiding heeft een eenvoudig karakter met spaarzame aanwezigheid van openbaar groen. Uitbreidingswijk Barbestein is gebouwd tussen 1966 en 1971. De wijk heeft een eenvoudige en rustige opzet. In bijna elke straat zijn bomen geplant en hier en daar zijn er plantenvlakken met rozen of sierheesters aanwezig. In het midden van de wijk ligt een park met vijver. De uitbreidingswijk Watervliet is in verschillende fasen vanaf de jaren ’70 tot eind jaren ’90 ontwikkeld. De Eendvogelstraat vormt een duidelijke lijn in de stedenbouwkundige opzet van Watervliet. De huizen in de wijk staan voornamelijk in woonerven. Door de wijk heen lopen diverse groenstructuren. Tuinen dragen ook bij aan het groen in de wijk. Openbaar groen is afwisselend aanwezig, met lokaal nagenoeg geen groen. Over de Dijk is laatste uitbreidingswijk van de kern.

Het groene karakter van de wijk wordt met name bepaald door voortuinen, aanwezige bomen en een parkachtig middengebied.

blad 17 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Vanaf de Westerscheldedijk is er zicht op het groene buitengebied, de Westerschelde en de kern Hoedekenskerke. De eerste bebouwing van Hoedekenskerke gebeurde langs de Ee. De oude dorpswegen die langs deze waterloop liepen, zijn nog steeds bepalend voor de structuur van het dorp. Het centrum van Hoedekenskerke bestaat uit de Kerkstraat, de Havenstraat en de Vinningestraat. Aan de Kerkstraat ligt de oude doktersvilla ‘Boerhaave’ uit 1888. In het centrum is wisselend groen aanwezig. Rond de St. Joris, een monumentale kerk uit de 15de eeuw waar alleen het koor nog van staat, ligt een groen plein. Vanuit het centrum zijn er verschillende uitbreidingen gedaan. Langs enkele van de nieuwere wegen staat laanbeplanting. In Hoedekenskerke is de Eindpuntvoorziening Stoomtrein Goes-Borsele gelegen, een karakteristiek en (beeld)bepalend voor het dorp. Kwadendamme is omringd door oude, beplante polderdijken. De dijken dragen sterk bij aan de structuur van de kern. Het oudste deel van het centrum van Kwadendamme wordt gevormd door de A. de Koningstraat. Het centrum heeft een relatief stenig karakter. Rond de Johan Frisostraat liggen verschillende oude gebouwen die het roomse karakter van het dorp laten zien. De Sint Bonifatiuskerk, meisjesschool en de begraafplaats vormen samen met de lindebomen en tuinen een gaaf ensemble van het ‘Rijke roomse leven’.

Kwadendamme heeft diverse uitbreidingsstraten. Ook is er aan de Sportweg een tiny forest, een klein bos, aangelegd. Lewedorp is een jong dorp. Pas rond 1900 ontstaat er een gehucht. De kern begint in 1920 te groeien. De kern van Lewedorp ligt rond de kruising van de Postweg en de Burgemeester Lewestraat. Een pleinvormige ruimte met een Rooms-Katholieke kerk vormt het hart van het dorp. Bij de herinrichting van de Postweg aan het eind van de vorige eeuw zijn laanbomen geplant. In de uitbreiding ten noorden van de Postweg is relatief weinig groen aanwezig. Langs de wegen in de uitbreiding ten zuiden van de Postweg staan langs de wegen perenbomen. Ook op de percelen zijn, voorafgaand aan de verkoop, bomen geplant die nu enig formaat hebben. Het dorpsbos is een belangrijk groenelement in het dorp. Door de ligging tussen het dorp en de A58 schermt het bos het dorp af. Het dorp Nieuwdorp werd gesticht in 1642 na de inpoldering van de West-Kraaijert. De huidige inrichting van het dorp toont nog steeds sporen van de doelbewuste aanleg van Nieuwdorp. De oude dorpsring ontstaat rond deze tijd. De oude kern met de dorpsring heeft een intiem karakter met smalle straatjes en lage gevels. Er is weinig openbaar groen. Hierdoor komt de kerktuin als centrale groene plek extra uit de verf.

Na de oorlog breidt Nieuwdorp zich uit in de Nieuwe West-Kraaijertpolder aan de andere kant van de nu afgegraven Lewedijk. Op de plek van het voormalige dijktracé ligt een grasstrook. Het verloop van de voormalige dijk is daardoor goed beleefbaar en voelbaar gemaakt. Tussen de twee dorpsdelen is een groot plein aangelegd. In de uitbreidingswijken is over het algemeen openbaar groen beperkt aanwezig. Als compensatie voor de haven- en industrieactiviteiten is een dorpsbos aangelegd. Het dorpsbos is een fraai speel- en uitloopgebied voor de bewoners en fungeert als groene bufferzone tussen het dorp en het Sloegebied. Ook de begraafplaats en sporten spelcomplex zijn groene elementen in het dorp. Het dorp Nisse is één van de kleinste dorpen van de gemeente. Het dorp heeft een cultuurhistorisch waardevol centrum. Het centrum is dan ook aangemerkt als ‘beschermd dorpsgezicht’. In het midden van het centrum ligt het dorpsplein met een Hervormde kerk. Het gotische kerkgebouw uit de 15de en de kerktoren uit de 14de eeuw zijn aangewezen als rijksmonument. Rond het dorpsplein liggen verschillende monumentale woonhuizen. Op het groene dorpsplein staat een muziektent, een dorpspomp uit 1750 en een vaete (vroeger een drinkplaats voor het vee). Op het plein staan meerdere fraaie lindebomen die een coulisse vormen voor de verdere invulling van het plein.

Vanuit het plein lopen vier uitvalswegen die een belangrijke structuur geven aan het dorp. De wegen dragen bij aan het landelijke karakter van het dorp. De wegen hebben een meer open en divers karakter dan de historische kern, maar is ook kleinschalig vormgegeven. In het dorp ligt een vliedberg. De vliedberg was oorspronkelijk een kasteelberg waar de ambtsheren van Borssele een buitenverblijf hadden. Een groot deel van de bebouwing is verdwenen, maar het belangrijkste bijgebouw met een moderne tuin waar ook de vliedberg in ligt, ligt nog steeds in Nisse. Het buitengebied van Nisse bestaat uit een relatief gaaf bewaard gebleven heggenlandschap. Oudelande is ontstaan op de kruising van wegen naar Baarland, Ovezande/Kwadendamme en Ellewoutsdijk. Deze kruising vormt nog steeds het centrum van het dorp. Er staat een monumentale kerk uit de 15de eeuw, een klapbank en een vaete (vroeger een drinkplaats voor het vee). De klapbank, een bank om de “dorpsroddels” met elkaar te delen, is gebouwd rond een grote, beeldbepalende kastanjeboom. Het dorp kenmerkt zich door een meer aaneengesloten bebouwing. Naar het buitengebied toe verschijnen er bomen, voornamelijk essen, in het

blad 18 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

straatbeeld. Buiten het dorp lopen deze bomen door als laanbeplanting. Langs de oude polderwegen en achterstraten is Oudelande beperkt gegroeid. Deze uitbreidingen hebben een wisselend groen karakter. Ovezande ligt in een waardevol cultuurhistorisch landschap. Het dorp is vanouds een agrarisch dijkdorp. De oude kern van het dorp bestaat uit de Hoofdstraat, met daaraan takkend de Nieuwstraat. Rond het Kerkplein heeft de eerste bebouwing plaatsgevonden. De Nederlands Hervormde kerk op het plein stamt uit de 15de eeuw. Tegenover de kerk staat een voormalige herberg, die gebouwd is in 1645. In het dorpshart staat een kunstwerk. Het kunstwerk symboliseert het eiland-verleden van Ovezande. Na de tweede wereldoorlog groeit Ovezande eerst langs de al aanwezige structuur van dijken en polderwegen. In de jaren ’70 breidt de kern uit met nieuwe straten. De straten hebben een wisselend groen karakter met onder meer bomen langs wegen, groene speelpleintjes of een vijver. De begraafplaats, sportvelden en de kerktuin van de Rooms-Katholieke kerk zijn andere groene elementen in Ovezande. De Westerschelde In het buitengebied van de gemeente Borsele ligt een deel van de Westerschelde. De Westerschelde is een belangrijke vaarverbinding voor verschillende havens. Daarnaast heeft het ook een belangrijke rol als natuurlijk landschap, met schorren, slikken en platen.

Door de natuurwaarden heeft de Westerschelde een status als Natura 2000-gebied. Het gebied is beschermd op grond van zowel de Habitatrichtlijn als de Vogelrichtlijn. Het vigerend beheerplan vormt een kader voor bescherming en ontwikkeling van de natuurwaarden in het gebied. Grenzend aan de waterkant van de Westerschelde liggen enkele stikstofgevoelige habitattypen binnen de grenzen van de gemeente Borsele. Omgevingskwaliteit De fysieke leefomgevingskwaliteit van de gemeente Borsele is hoog. Er bestaan geen hele grote milieuknelpunten als gevolg van geluid, luchtkwaliteit, bodemkwaliteit, geur, stikstof of externe veiligheid. Dit neemt niet weg dat in sommige gevallen wel degelijk hinder ervaren kan worden. We stippen hieronder kort actuele milieuthema’s aan zie voor detailinformatie de bijlage “Staat van Borsele”: De bodemkwaliteit voldoet in een groot deel van de gemeente aan de achtergrondwaarde. Op diverse locaties verspreid door de gemeente, zoals in de kernen, zijn percelen aanwezig met een bodem met industriekwaliteit of een kwaliteit die niet voldoet aan industrie. Het Sloegebied en de rijks-, provinciale en gebiedsontsluitingswegen dragen bij aan geluidsbelasting van de omgeving. Vooral in de kernen Borssele, Nieuwdorp en ’s-Heerenhoek leidt dit zo nu en dan tot geluidhinder.

Binnen de milieucontouren van het bestaande industriegebied is nog geluidsruimte aanwezig; In de gemeente is de luchtkwaliteit overal goed. Voor fijnstof (PM10 en PM2,5) liggen de waarden in de hele gemeente onder de Europese normen. Voor de concentratie van NO2 bestaan er verhogingen in de nabijheid van de A58 en de N62 naar de Westerscheldetunnel. Ook ontgassing door schepen op de Westerschelde kan een negatieve invloed hebben op de luchtkwaliteit. In de gemeente Borsele ligt een kernenergiecentrale. Deze centrale brengt een extern veiligheidsrisico met zich voor de gemeente en omliggende gebieden. Daarnaast bestaan er lokale externe veiligheid risico’s door transport van gevaarlijke stoffen, buisleidingen met gevaarlijke stoffen en kleine, lokale installaties (zoals de opslag van vuurwerk). Op 9 december 2022 maakte minister Jetten van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat bekend dat er een intentieverklaring is ondertekend om de huidige kerncentrale langer open te houden. Hiervoor moet eerst onder andere worden onderzocht wat er technisch voor nodig is, wat de voorwaarden van omwonenden zijn en welke milieueffecten dit heeft. Landelijk bestaan er grote uitdagingen voor de uitstoot van stikstof. In gemeente Borsele komt de grootste uitstoot van NOx door verkeer en vervoer (autoverkeer, binnen- en zeescheepvaart) en raffinaderijen.

De landbouwsector vormt de grootste bron van de emissie van ammoniak. Door de aanwezigheid van industrieën langs de Schelde, zijn de PFAS-waarden in de Westerschelde verhoogd. De waterkwaliteit van het oppervlaktewater voldoet niet aan de normen die vanuit de KRW worden gesteld. In 2027 moet al het oppervlaktewater een goede kwaliteit hebben. Dit vormt een grote uitdaging.

blad 19 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

-

Om de klimaatdoelstellingen te halen, wil het kabinet de komende jaren een mix van (schone) energiebronnen gebruiken om aan de energiebehoefte te voldoen. Het ziet kernenergie daarbij als een nuttige aanvulling op andere energiebronnen. Op 9 december 2022 maakte minister Jetten van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat eveneens bekend dat Borssele de voorkeurslocatie is voor de bouw van twee nieuwe kerncentrales. Het Rijk start met onderzoeken of Borssele een geschikte vestigingslocatie is. Daarbij kijkt men naar het draagvlak onder omwonenden, gevolgen voor het milieu, de effecten van extra energie op het hoogspanningsnet en hoe kerncentrales in het energiesysteem van de toekomst passen. Het ministerie verwacht op zijn vroegst eind 2024 een definitief besluit te nemen.

Samengevat: het landelijke karakter De kernkwaliteiten van het landelijke karakter van de gemeente Borsele zijn, kort samengevat: De gemeente Borsele kent meerdere mooie dorpen met hoge erfgoedwaarde. De meeste dorpen zijn “klein” gebleven. In zijn algemeenheid kan daarnaast worden gesteld dat de identiteit, de ruimtelijke kwaliteit en de erfgoedwaarde van de dorpen behouden is gebleven; De gemeente Borsele heeft een unieke landschapskarakteristiek met contrasten tussen de openheid van het nieuwland, de relatieve geslotenheid in het oudland en de stedelijke verdichting op de kreekruggen; De milieukwaliteit is over het algemeen goed. Aandachtspunten bestaan rondom het Sloegebied, de A58 en de N62. 3.2

Het economische karakter Algemeen De gemeente Borsele is een gemeente met een sterke agrarische sector. Het Sloegebied is daarnaast ook een belangrijke drager van de economie van de gemeente Borsele. Andere sectoren (recreatie en toerisme, detailhandel, midden- en kleinbedrijf) zijn eveneens economische dragers, maar in orde van grootte van mindere omvang. Ondernemen in Borsele In enkele kernen zijn reguliere bedrijventerreinen gelegen. Het betreft Noordzak, Eigen Erf/Zwake en Noordland in Heinkenszand, bedrijventerrein ’s-Gravenpolder in ’s-Gravenpolder en Quistenburg in Borssele. Daarnaast zijn er verspreid over de gemeente op diverse locaties solitaire bedrijven gelegen of kleine clusters van bedrijven. Het Sloegebied is een haven- en industriegebied in het westen van de gemeente. Het Sloegebied neemt een unieke positie in de gemeente Borsele in, gezien haar schaal en de soort bedrijvigheid die plaatsvindt. De haven is een speler op (inter)nationaal niveau. In het gebied wordt ruimte geboden aan verschillende zwaardere vormen van industrie en op- en overslag van goederen. Bedrijven die in het gebied zijn gelegen zijn belangrijke werkgevers in de gemeente. Met de industrie gaat een belasting van het milieu gepaard. Om de kernen die in de nabijheid van het Sloegebied liggen te ontlasten is de Sloerandzone ontwikkeld.

Binnen de Sloerandzone zijn verschillende groene gebieden met bufferende werking aangelegd.

blad 20 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Figuur 4: Sloegebied en Sloerandzone

Vestigingsklimaat Het vestigingsklimaat is sterk afhankelijk van de bereikbaarheid van een locatie. De gemeente Borsele grenst in het noorden aan de A58. De gemeente is via de snelweg goed ontsloten richting Noord-Brabant. De snelweg biedt tevens de mogelijkheid om richting Noord-Beveland of Walcheren te reizen. Via de N62/Westerscheldetunnel is de gemeente ook ontsloten in de richting van de regio Zeeuws-Vlaanderen en België. Het openbaar vervoersnetwerk heeft een beperkte frequentie en wordt relatief weinig gebruikt (bus 0,7% en trein 0,3% tegenover 55,3% autogebruik). Met de Regionale Mobiliteitsstrategie zet de provincie Zeeland in op een verbetering van het OV-netwerk. De ambitie is dat iedere inwoner van Zeeland binnen 2,5 kilometer aangesloten is op een lokaal netwerk van opstappunten. Landbouw De gemeente Borsele heeft een sterke agrarische sector. Zo zijn er in vergelijking met de rest van Nederland drie keer zoveel mensen in de agrarische sector werkzaam. De agrarische bedrijven in de gemeente zijn voornamelijk familiebedrijven. De bedrijven zijn daardoor sterk gebonden aan hun directe omgeving: de bedrijven zijn al tientallen jaren op dezelfde plek gevestigd met nauwe banden met de dorpen. De sector vormt zo een sterke basis voor de gemeentelijke economie. Agrariërs zijn voornamelijk actief in de fruitteelt en de akkerbouw.

De landbouwsector in Nederland, en dus ook in de gemeente Borsele, heeft te maken met grote opgaven. Er is steeds meer aandacht voor de impact die de landbouw heeft op de gezondheid van mensen en op de biodiversiteit. Daarnaast hebben andere ontwikkelingen, zoals stikstof, klimaatverandering en vergrijzing, ook een grote impact op landbouw. Het aantal agrarische bedrijven binnen de gemeente is in 10 jaar tijd met ongeveer 40 procent gedaald, van ongeveer 350 bedrijven naar een kleine 200. Deze afname zal de komende jaren doorzetten als gevolg van bedrijfsbeëindiging door het ontbreken van bedrijfsopvolgers, druk van regelgeving of het gebrek aan verdienvermogen.

blad 21 van 49

datum 19 september 2023 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Het areaal landbouwgrond is in de afgelopen 20 jaar flink afgenomen. Er staat druk op dit areaal door de ontwikkeling van niet-agrarische bedrijvigheid, woningbouw en natuur. Recreatie en toerisme De gemeente Borsele is gepositioneerd als Landschapspark Borsele. Het gebied kent een fijnmazig en recreatief aantrekkelijk netwerk van smalle weggetjes en fietspaden. Het afwisselende landschap met haar cultuurhistorische elementen vormt een aantrekkelijke omgeving voor recreatie en toerisme. De gemeente heeft twee grotere verblijfsrecreatieparken die voor het toerisme van betekenis zijn. Daarnaast zijn er diverse dagrecreatieve voorzieningen met overnachtingsmogelijkheden, B&B’s en andere kleinschalige overnachtingsmogelijkheden in de gemeente. Niettemin is de toeristische druk, het aantal overnachtingen afgezet tegen het aantal inwoners, laag in de gemeente. In Borsele ligt deze op 8 en is daarmee vergelijkbaar met gemeenten als Kapelle (13,7) of Reimerwaal (2,4). Vergeleken met de ‘echte’ toeristische gemeenten van de provincie Zeeland is de toeristische druk zeer laag (Noord-Beveland: 220,6 en Veere 241,5). De recreatie in de gemeente Borsele richt zich met name op wandelen en fietsen. De gemeente heeft de wens om de bekendheid van het Landschapspark Borsele te vergroten.