5. Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord Borsele

Inhoudsopgave 1.

Waar staan we? (huidige situatie) .................................................................................................. 3 Sport, bewegen en cultuur ................................................................................................................. 3

2. Als door de gemeente voor een of meer onderdelen geen aanvraag is ingediend, geef dan hier aan wat de reden daarvoor is................................................................................................................. 7 3.

Beschrijf voor de hoofdthema’s Sport, bewegen en cultuur en Gezondheid en sociale basis ... 7 A. Wat willen we bereiken? (doelen en resultaten) ........................................................................... 7 Hoofdthema: Sport, bewegen en cultuur .......................................................................................... 7 Sport en bewegen ............................................................................................................................... 7 Cultuur ................................................................................................................................................ 9 Hoofdthema: Gezondheid en sociale basis ................................................................................... 9 B. Wat gaat we daarvoor doen? (uitvoering en samenwerking) ..................................................... 11 Hoofdthema: Sport, bewegen en cultuur .................................................................................... 11 Sport en bewegen ............................................................................................................................. 11 Cultuur ..............................................................................................................................................

12 Hoofdthema: Gezondheid en sociale basis ................................................................................. 12

4. Ondersteunende onderdelen: Versterking kennis- en adviesfunctie GGD en Coördinatiekosten regionale aanpak preventie ................................................................................................................. 21 5. Hoe wordt de voortgang bewaakt? .................................................................................................. 22 6. Beschrijf op welke wijze samenhang en synergie wordt nagestreefd tussen uitvoering op de verschillende hoofdthema’s en onderdelen ....................................................................................... 22 7.

Verbinding onderdelen Brede SPUK en doelen GALA en Sportakkoord II ................................. 22

2

1. Waar staan we? (huidige situatie) Gemeente Borsele is een gemeente in de provincie Zeeland met zo’n 23.000 inwoners en vijftien kernen. We zetten ons in voor bestaanszekerheid en gezondheid voor al onze inwoners. Niet iedere inwoner heeft echter daartoe dezelfde kansen, wat kan leiden tot vermijdbare gezondheidsverschillen. We zetten ons als gemeente in om deze verschillen terug te dringen. Hiervoor hebben we een aantal leidende principes geformuleerd die we als basis gebruiken voor ons Plan van Aanpak GALA: 1. We zetten erop in dat al onze inwoners gelijke kansen hebben op een goede gezondheid, zowel mentaal als fysiek. We investeren daarom ‘ongelijk’ om gelijke kansen op gezondheid te bevorderen (health equity in all policies). 2. We benaderen gezondheid breed en positief. Gezondheid is meer dan alleen leefstijl; we willen de achterliggende oorzaken van ongezondheid kennen en sturen op verbetering van deze dieperliggende oorzaken. Tegelijkertijd willen we dat onze inwoners zich bewust zijn of meer bewust worden van hun eigen mogelijkheden om te werken aan hun eigen gezondheid en welbevinden. We wijzen inwoners op de eigen verantwoordelijkheid. 3. Om de inwoners te ondersteunen wanneer het zelf niet gaat, is maatwerk het uitgangspunt, aansluitend bij de behoefte van de inwoners.

Dit betekent dat we, waar nodig, ruimte laten om te differentiëren in onze aanpak om zo veel mogelijk aan te sluiten bij de omstandigheden van -en samen te werken met- de mensen om wie het gaat. 4. We willen de toegang tot ondersteuning en hulp verbeteren. Dit betekent bijvoorbeeld dat we ondersteuning en hulp tijdig en zoveel mogelijk dichtbij de inwoners en laagdrempelig in de wijk organiseren. 5. Integraal kijken en handelen is belangrijk om de échte oorzaak van gezondheidsproblematiek te achterhalen om passende oplossingen te formuleren. Professionals kijken over eigen grenzen heen wat een werkzoekende, een gezin, een volwassene of een oudere een stap verder kan brengen. Dit vraagt onder meer om het delen in plaats van verdelen van verantwoordelijkheden. We hebben er als gemeente Borsele voor gekozen om het format plan van aanpak van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) te volgen. We beginnen in dit hoofdstuk daarom met een beschrijving van de huidige situatie. Vervolgens zetten we uiteen waar we naartoe willen met een beschrijving van doelen en beoogde resultaten. Ten slotte staan we stil bij wat we hiervoor gaan doen in de uitvoering en samenwerking met aandacht voor synergie en samenhang.

Sport, bewegen en cultuur In navolging van het Nationaal Sportakkoord hebben de Zeeuwse gemeenten en de Provincie Zeeland in 2020 de krachten gebundeld om te komen tot een ‘Zeeuwse Sportakkoord’. Dit provinciale akkoord is ondertekend door gemeente Borsele. Ons Actieplan sport, bewegen en gezondheid (2022-2025) genaamd ‘Meebewegen’ is een lokale vertaling van het Nationaal en Zeeuws Sportakkoord. Dit actieplan kan beschouwd worden als het Lokaal Sportakkoord van Borsele en omvat de onderstaande visie: “Een leven lang sport en bewegen voor alle inwoners van Borsele en daarmee een gezonde leefstijl, ontmoeting, verbinding en participatie stimuleren.” Het team van Borsele Beweegt werkt nauw samen met onder andere lokale sportverenigingen, scholen en zorgorganisaties om deze visie tot uitvoering te brengen. Zo hebben we een 3

verenigingsondersteuner die de sportverenigingen op allerlei gebieden bijstaat. Daarnaast werkt onze buurtsportcoach aan de hand van de MQ-scan met basisscholen samen om de motorische vaardigheden van leerlingen te monitoren. Vanuit gemeente Borsele organiseren we met ‘BONS’ (Borsele Na School) naschoolse activiteiten voor kinderen in groep 1-8, waar sport- en beweegactiviteiten ook onderdeel van uitmaken. Op regionaal niveau werken we samen met onder andere de Zeeuwse gemeenten en SportZeeland. In navolging van de herijking van het Nationaal Sportakkoord, het Sportakkoord II Sport versterkt, is ook het Lokaal Sportakkoord gemeente Borsele in juni 2023 herijkt. Gemeente Borsele heeft ook een Actieplan sociaal domein (2020-2023), waar de preventiethema’s uit het Nationaal Preventieakkoord allemaal deel van uitmaken. Het actieplan wordt daarom ook beschouwd als het Lokaal Preventieakkoord. Dit akkoord omvat de volgende vier speerpunten: • Rookvrije generatie; • Gezond gewicht; • Het terugdringen van problematisch alcoholgebruik, en; • Het voorkomen van eenzaamheid. We geven uitvoering aan deze speerpunten op verschillende manieren. Zo is Borsele bijvoorbeeld JOGG-gemeente en organiseren we in dit kader met onder andere basisscholen en GGD de ‘Borsele drinkt water-week’ en de ‘Trommel zonder rommel’ actie.

Onze JOGG-regisseur en buurtsportcoach gezondheid enthousiasmeert partijen om met gezondheid aan de slag te (blijven) gaan. Daarnaast hebben we voor lokale verenigingen en inwoners een subsidieregeling opgezet waarmee ze subsidie kunnen aanvragen voor een initiatief dat bijdraagt aan een gezond duwtje in de rug op een van de vier preventiethema’s. Voorbeelden hiervan zijn initiatieven om een sportpark rookvrij te maken of om een gezonde lunch uit te delen tijdens een speeltuindag. In ons Actieplan sport, bewegen en gezondheid beschrijven we de ambitie dat iedere inwoner een leven lang kan sporten en bewegen in Borsele, ongeacht leeftijd, beperking, inkomen of andere drempels. Als belangrijkste opgave hierbij zien we het stimuleren van inwoners (binnen de mogelijkheden van onze personele capaciteit) om deel te nemen aan sport- en/of beweegactiviteiten. We hebben hierbij bijzondere aandacht voor kwetsbare doelgroepen, zoals mensen in een kwetsbare sociaaleconomische positie. Het bereiken en stimuleren van onze inwoners zien we als een opgave, omdat er ook binnen Borsele een grote groep inwoners is die momenteel niet in de omstandigheden is of over de mogelijkheden beschikt of (nog) niet gemotiveerd is om te voldoen aan de beweegrichtlijnen1. Binnen Borsele voldoet 45 % van de volwassenen aan de beweegrichtlijnen en 55 % van de volwassenen sport wekelijks2.

Beide cijfers zijn significant onder het landelijk gemiddelde. Ook het aantal personen dat is aangesloten bij een sportvereniging is in Borsele lager dan het landelijk gemiddelde: 38,8 % lokaal tegenover 48,6 % landelijk3. Dit gaat volgens de GGD-gezondheidsmonitor momenteel om 27% van de Borselse volwassenen en 13% van de ouderen4. Op basis van de gezondheidsmonitor zien we een stabiele trend bij volwassenen in lid zijn van een sportvereniging. Bij ouderen zien we een significante daling van 22% in 2020 naar 13% in 2022. Op Zeeuws niveau is ook een daling, maar deze is minder groot. Van de Borselse jeugd sport 64% wekelijks bij een club, vereniging of sportschool t.o.v. 74 %

1

Beweegrichtlijnen (2017): ten minste 2,5 uur per week matig intensieve inspanning en ten minste 2x per week spier- en botversterkende activiteiten. 2 Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022-2023 (GGD) 3 Kennis- en Informatiesysteem Sport (Sportbonden en NOC*NSF) 4 Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022-2023 (GGD)

4

landelijk5. Bij de jeugd zien we geen significante verandering in 2021 ten opzichte van 2019 in wekelijks sporten bij een club, vereniging of sportschool. Deelname in verenigingsverband beschouwen we als een belangrijke opgave. Zowel sportverenigingen als lokale beweeginitiatieven (zoals wandelgroepen) leveren een grote bijdrage aan de leefbaarheid en spelen een grote rol in gezondheidsbevordering op zowel fysiek als mentaal en sociaal niveau. De komende jaren staan we als gemeente en verenigingen aan de lat om onze inwoners letterlijk en figuurlijk meer in beweging te krijgen. Cultuur Voor de inwoners van gemeente Borsele is cultuur een belangrijk onderdeel van de samenleving. Door middel van culturele activiteiten geven onze inwoners en partners vorm en inhoud aan de samenleving, terwijl deze activiteiten ook zorgen voor persoonlijke ontwikkeling en plezier. Met het ondersteunen van culturele activiteiten versterken wij als gemeente de samenleving en een prettig leefklimaat. Het culturele aanbod in onze gemeente is erg divers; zo stimuleren we cultuureducatie via subsidiering aan onder andere Muziek op school, de Zeeuwse Muziekschool en het Centrum Kunst- en Cultuureducatie Oosterschelderegio. Ook de bibliotheek is belangrijk vanwege de bijdrage aan mediawijsheid, lees- en taalvaardigheid en het aanbieden van activiteiten zoals het Taalcafé.

Daarnaast werken we samen met het lokale en regionale culturele veld aan de organisatie van talloze brede culturele activiteiten zoals muziekfestivals (o.a. Klomppop en het Bluesfestival), cultuurdagen, Open monumentendag en de beeldenroute. Op het gebied van erfgoed werken we samen met stichtingen aan behoud en voorlichting. De stichting Landschapspark Borsele brengt recreatieve culturele evenementen onder de aandacht van zowel inwoners als toeristen6. We werken aan ons cultuurbeleid vanuit de cultuurnota 2022-2025 ‘Beleef cultuur in Borsele’. Deze nota is opgesteld in samenwerking met een groot aantal organisaties, cultuurmakers en andere partijen uit het culturele veld in gemeente Borsele. Daarnaast is de Culturele Raad Borsele nauw betrokken bij de voorbereiding en uitvoering van ons cultuurbeleid. We zijn trots op wat in onze gemeente, voornamelijk door vrijwilligers, allemaal wordt georganiseerd op cultureel gebied. Het percentage vrijwilligers onder volwassenen in Borsele ligt significant hoger dan het landelijke gemiddelde: 30% versus 23%. Ook bij ouderen zien we dit terug: 37% versus 29%7. De trend is nagenoeg stabiel. Toch zien en horen we vanuit de sector dat er nog een aantal belangrijke opgaven is, zoals het gebrek aan vrijwilligers en de bevordering van de cultuurdeelname door de jeugd.

De toekomstbestendigheid van de culturele sector in Borsele is afhankelijk van lokale initiatieven en de inzet van vrijwilligers. Net zoals in omliggende gemeenten, Corona gezondheidsmonitor jeugd 2021-2022 (GGD) Zie https://www.landschapsparkborsele.nl/ 7 Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022-2023 (GGD) 5 6

5

heeft vergrijzing binnen Borsele behoorlijke gevolgen. Veel vrijwilligers werken al lang binnen culturele instellingen en besturen en het tekort aan ‘handen’ loopt op. Een toename van betrokkenheid van jongeren zou hierin kunnen helpen, maar we zien dat het in de praktijk lastig is jongeren te enthousiasmeren voor culturele activiteiten. Hoe betrekken we onze jeugd bij cultuur en hoe helpen we hen om zich op een creatieve manier te ontwikkelen en tegelijkertijd mee te bouwen aan de lokale cultuursector? Cultuur levert een bijdrage aan de leefbaarheid van onze kernen en kan zorgen voor meer sociale cohesie, wat leidt tot minder eenzaamheid en mentale problematiek. Hierdoor is cultuur ook een instrument tot gezondheidsbevordering, dat we bewuster willen inzetten. Als gevolg van de coronaperiode en de veranderingen in de maatschappij zien we dat Borselse inwoners (jong en oud) een hogere mate van eenzaamheid op verschillende vlakken ervaren. Als we de cijfers bekijken, dan zien we bij volwassenen een stijging van 36% in 2012 naar 49% in 20228. Bij ouderen zien we een stabiele trend (afwijkend ten opzichte van Zeeland, waarbij we een stijging zien in eenzaamheid). Wel is het zo dat in Borsele, net als in Zeeland, het percentage ouderen dat eenzaam is significant hoger ligt dan landelijk.

Gezondheid en sociale basis Gezondheidsverschillen ontstaan niet alleen door individuele leefstijlfactoren. Sociaaleconomische factoren zoals voldoende bestaanszekerheid, het volwaardig kunnen participeren in de samenleving, het beschikken over een sociaal netwerk, een prettige fysieke leefomgeving en voldoende toegang tot passende zorg en ondersteuning spelen een grote rol bij de mate van gezondheid en veerkracht die mensen ervaren. In kwetsbare wijken/buurten hebben inwoners vaak te maken met een stapeling van problemen. Denk aan financiële zorgen, werkloosheid, laaggeletterdheid en beperkte gezondheidsvaardigheden. Tegelijkertijd spelen er soms problemen op buurtniveau, zoals onveiligheid, geluidsoverlast en slecht onderhouden woningen en openbare ruimte. Deze factoren in de sociale en fysieke leefomgeving spelen een grote rol bij de mate van (gebrek aan) gezondheid en veerkracht die inwoners ervaren. We zien ook in onze gemeente sociaaleconomische gezondheidsverschillen tussen verschillende groepen inwoners, met name bij doelgroepen in een kwetsbare positie. Denk hierbij bijvoorbeeld aan mensen met geldzorgen. De groep die moeite heeft met rondkomen is in Borsele gestegen onder volwassenen: van 11% in 2020 naar 21% in 20229.

Bij ouderen zien we dat er meer ouderen in Borsele aangeven geen moeite te ervaren met rondkomen, maar wel meer op de uitgaven moeten letten: van 25% naar 37%. Onder meer de hoge gasprijzen en dure boodschappen maken dat meer mensen nu financieel kwetsbaar zijn en stress hebben. Stress is een belangrijke oorzaak voor ongezondheid en een verminderd vermogen om eigen regie te voeren. Ook in bepaalde levensfasen manifesteren gezondheidsverschillen zich, bijvoorbeeld bij de overgang naar ouderschap of het verlies van een baan, partner of netwerk op oudere leeftijd. Voor deze doelgroepen is maatwerk nodig. Dit maatwerk moet zich niet alleen richten op het verkleinen van de vermijdbare gezondheidsverschillen, maar ook op het voorkomen van intergenerationele gezondheidsproblemen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de impact van armoede en schulden in een gezin op de brede ontwikkeling van een kind. We richten ons op kansengelijkheid.

8 9

Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022-2023 (GGD) Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022-2023 (GGD)

6

Gemiddelde levensverwachting (RIVM, 2016-2019) Beroepsbevolking met laag onderwijsniveau (CBS, 2022)* Huishoudens met laag inkomen (CBS, 2021)** Huishoudens met problematische schulden (CBS, 2020) Kinderen in uitkeringsgezin (CBS, 2021)

Borsele 83,7 jaar 177 6% 4,7% 2%

Nederland 81,8 jaar 147 10% 7,9% 6%

**Aandeel per 1.000 inwoners van 15-74 jaar *Voorlopige cijfers

Demografische gegevens Als we kijken naar de leeftijdsopbouw binnen Borsele, dan zien we een relatief grote groep inwoners in de leeftijd 50-90 ten opzichte van het landelijk gemiddelde. In 2023 is 21,9% van de Borselse inwoners 65+ ten opzichte van het landelijk gemiddelde van 20%. Van de groep 65+ is 5,3% 80 jaar of ouder10. Dit zijn cijfers die volgens prognoses alleen maar zullen toenemen. Ook binnen Borsele zien we dat ouderen steeds langer zelfstandig thuis wonen. Dit brengt een bepaalde zorgvraag met zich mee. Door verdere vergrijzing groeit de vraag naar passende zorg en komt de inzet van zorgpersoneel en het sociale netwerk (waaronder mantelzorgers en vrijwilligers) verder onder druk te staan. Ook onder de jonge generatie nemen de problemen op het gebied van gezondheid en sociale basis toe. Vanuit de cijfers uit de Zeelandscan (verzameld door de jeugdgezondheidszorg) zien we bijvoorbeeld dat in Borsele de afgelopen jaren het aantal 5-jarigen met gezond gewicht instabiel is. Bij de 10-jarigen zien we een stijgende lijn bij het aantal kinderen met (ernstig) overgewicht: van 15,3% in 2021 naar 18,8% in 2022 – dit is meer vergelijkbaar met het Zeeuwse gemiddelde. Daarnaast ervaart meer dan de helft van de jongvolwassenen (16 tot en met 25 jaar) in Zeeland psychische klachten; een ontwikkeling die we ook binnen Borsele zien11.

2. Als door de gemeente voor een of meer onderdelen geen aanvraag is ingediend, geef dan hier aan wat de reden daarvoor is Gemeente Borsele heeft voor alle onderdelen binnen de Brede SPUK een aanvraag ingediend.

3. Beschrijf voor de hoofdthema’s Sport, bewegen en cultuur en Gezondheid en sociale basis A. Wat willen we bereiken? (doelen en resultaten) Hoofdthema: Sport, bewegen en cultuur Sport en bewegen In het herijkte Sportakkoord, het Hoofdlijnen Sportakkoord II, ligt de nadruk op drie ambities. Deze ambities zijn leidend in het Sportakkoord en geven een kader mee voor de lokale Sportakkoorden en de nadere uitwerking met de sportsector. Het gaat om de volgende ambities: 1. Het fundament op orde We verbeteren de voorwaarden om te kunnen sporten en daar plezier aan te beleven 2. Een groter bereik

10 11

Ouderen per gemeente, 2023 (CBS) Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022-2023 (GGD)

7

Meer mensen voelen zich aangesproken en uitgenodigd om te gaan sporten en sport te beleven 3. Meer (zichtbare) betekenis Sport is van meerwaarde voor de maatschappij Naar aanleiding van de herijking van het Nationaal Sportakkoord heeft ook een herijking plaatsgevonden van het lokale Sportakkoord. In de Herijking Lokaal Sportakkoord gemeente Borsele is per ambitie weergegeven op welke manier gemeente Borsele hier uitvoering aan gaat geven de komende jaren. Hiervoor gaan we werken met een kernteam, waarin uiteenlopende partijen zitting hebben. Ook binnen het GALA spelen sport en bewegen een belangrijke rol in de gezondheidsbevordering van Nederland. Sport zorgt niet alleen voor energie, plezier en zingeving in het dagelijks leven door de sport zelf, maar levert ook een bijdrage aan het tegengaan van eenzaamheid en kansenongelijkheid. Vanuit ons lokale Actieplan sport, bewegen en gezondheid ‘Meebewegen’ zijn vijf ambities geformuleerd die aansluiten bij de doelstellingen vanuit het Sportakkoord I en GALA, namelijk: • Inclusief sporten en bewegen; Iedereen doet mee! • Ruimte voor sport en bewegen • Vitale sport- en beweegaanbieders • Vaardig in bewegen • Een vitale en gezonde Borselse samenleving Bovenstaande ambities sluiten aan bij het Zeeuws Sportakkoord.

Ambitie 5 – Een vitale en gezonde Borselse samenleving - hebben we zelf geformuleerd, om hiermee (nog) nadrukkelijker de koppeling aan te geven tussen sport, bewegen en gezondheid en daarmee tussen het sportakkoord, het preventieakkoord, het Actieplan Sociaal Domein en de JOGG-aanpak.

We streven preventie na door in te zetten op een vindbaar en passend aanbod van beweegactiviteiten voor alle leeftijden. Hiervoor luisteren we naar de behoeften van onze inwoners zelf. We richten ons op meer dagelijkse beweging onder al onze inwoners en specifiek op kinderen en volwassenen met overgewicht en inwoners die onvoldoende financiële middelen hebben, zoals statushouders en mensen met schulden. We investeren gericht in deze doelgroepen, aangezien daar de grootste stijging van gezondheidswinst te behalen is. Dit doen we door belemmeringen voor deelname aan beweegactiviteiten te onderzoeken en weg te halen en samen te werken met inwoners, zodat we een aanbod realiseren dat aansluit en optimaal toegankelijk is. Voor gelijke kansen op gezondheid voor deze doelgroepen willen we ongelijk investeren (‘Equity in All Policies’). Voldoende sport en/of beweging is een essentiële voorwaarde voor vitaal ouder worden en valpreventie. Vanuit positieve gezondheid gelden sport en bewegen daarnaast als middel voor gezondheidsbevordering, wat bijdraagt aan het voorkomen van eenzaamheid en mentale problemen. Ook mensen met een beperking stimuleren we vanuit de ambities van Sportakkoord II, GALA en de lokale sportnota om deel te nemen aan sport en beweging. Inclusief sporten sluit aan bij de ambities uit de Lokale Inclusie Agenda Borsele 2023-2025.

Iedere inwoner in Borsele moet mee kunnen doen, ongeacht leeftijd, geslacht, beperking en achtergrond. 8

Cultuur Cultuur is een veelomvattend begrip. Het gaan niet alleen om het zelf beoefenen van culturele activiteiten, maar ook om het genieten van wat anderen maken. Op het gebied van cultuur kennen we vanuit onze cultuurnota 2022-2025 ‘Beleef cultuur in Borsele’ een aantal hoofddoelen en resultaten. Hiervoor verwijzen we naar de cultuurnota. Vanuit deze hoofddoelen en resultaten beschouwen we cultuur ook als instrument voor gezondheidsbevordering. Cultuur kan een bijdrage leveren aan thema’s vanuit positieve gezondheid, zoals ‘meedoen’, ‘zingeving’ en ‘kwaliteit van leven’. Door hier bewust op in te gaan zetten - bijvoorbeeld met behulp van laagdrempelige activiteiten, initiatieven zoals Cultuur op recept en de inzet van een regionale cultuurcoach – stimuleren we niet alleen cultuurparticipatie maar werken we ook aan preventie van gezondheidsthema’s zoals eenzaamheid. Hoofdthema: Gezondheid en sociale basis Vanuit het GALA wordt een gezonde generatie in 2040 nagestreefd. Gezondheid wordt in dit kader beschouwd vanuit de brede blik van positieve gezondheid. Het gaat verder dan de afwezigheid van ziekte en klachten: positieve gezondheid betreft het vermogen van mensen om met de fysieke, emotionele en sociale levensuitdagingen om te gaan en zoveel mogelijk eigen regie te voeren12. Binnen gemeente Borsele is dit hoofddoel geborgd in ons huidige Actieplan sociaal domein.

Dit betekent dat wij, samen met onze samenwerkingspartners, net als VWS, GGD’en en zorgverzekeraars de volgende gemeenschappelijk doelstellingen vanuit het GALA onderschrijven: • • • • • • •

Terugdringen gezondheidsachterstanden vanaf de eerste 1000 dagen. Een gezonde sociale en fysieke leefomgeving Het versterken van (de verbinding met) de sociale basis Een gezonde leefstijl Versterking van de mentale weerbaarheid en mentale gezondheid Vitaal ouder worden Domeinoverstijgende inzet vanuit een regionale preventie-infrastructuur

Voor een inhoudelijke specificering per GALA doelstelling verwijzen wij naar het GALA, hoofdstuk 3. Voor de borging van deze doelstellingen binnen ons huidige beleid, verwijzen wij naar ons Actieplan sociaal domein. Samen met de zeven Oosterschelderegio-gemeenten en de GGD Zeeland heeft gemeente Borsele het Regionaal kader gezondheidsbeleid 2022-2025 opgesteld. Binnen dit regionaal kader staan vier gezondheidsvraagstukken centraal die overeenkomen met de GALA doelstellingen, namelijk: 1. Gezondheid in de fysieke en sociale omgeving We creëren een leefomgeving die uitnodigt tot ontmoeten, bewegen en gezond gedrag. Samen met en door inwoners, maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven. 2. Gezondheidsachterstanden verkleinen We stimuleren gelijke kansen op gezondheid, door aandacht voor vaardigheden, armoede en leefomgeving. We richten ons daarbij op mensen in kwetsbare posities. 3. Druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen We stimuleren maatschappelijke organisaties te investeren in welbevinden, weerbaarheid en de mentale gezondheid van jeugd en jongvolwassenen. 12

Machteld Huber, www.iph.nl

9

4. Vitaal ouder worden Ouderen zijn zo lang mogelijk vitaal: ze hebben een gezonde leefstijl, zijn zelfredzaam, hebben het vermogen om zich aan te passen en hebben regie over hun eigen leven. Zowel lokaal als in regionaal verband werken we de komende jaren verder aan de doelen die hierboven beschreven staan. In het Actieplan sociaal domein staat wat gemeente Borsele doet om haar inwoners met name preventief te ondersteunen in hun streven naar een gelukkig en gezond leven: met elkaar en voor elkaar. De doelstelling van het Actieplan luidt: ‘Werken aan een vitale en gezonde Borselse samenleving’. Het bevorderen van de gezondheid vraagt om een integrale, omgevingsgerichte aanpak die inspeelt op wat er leeft bij inwoners. Dat begint bij nauwe(re) samenwerking tussen de verschillende gemeentelijke domeinen en beleidsterreinen. Maar ook samenwerking met onder andere maatschappelijke organisaties en de inwoners zelf is daarbij een vereiste. Samen zetten we in op gelijke kansen door het zoveel mogelijk wegnemen van belemmeringen in toegang tot zorg, ondersteuning en welzijn. Dit alles doen we vanuit het oogpunt van preventie en vroegsignalering; voorkomen is immers beter dan genezen. In het Actieplan sociaal domein zijn 33 actiepunten opgenomen die de basis vormen van het (preventief) gezondheidsbeleid van gemeente Borsele.

Diverse actiepunten sluiten inhoudelijk aan op de verschillende GALA onderdelen en geven de doelen en resultaten weer. Welke doelen dit zijn en hoe we hier uitwerking aan geven, lichten we in paragraaf 3B per onderdeel verder toe.

In het Actieplan sociaal domein lopen preventie, positieve gezondheid en normalisering als een rode draad door de nota en alle actiepunten. De impact van bestaande en toekomstige programma’s vergroten we door meer onderlinge samenhang aan te brengen. Om te zorgen dat mensen zo lang mogelijk zo gezond mogelijk blijven, loont het om vanaf jonge leeftijd en gedurende de hele levensloop te investeren in gezondheid en een gezonde leefstijl. Dat begint al bij de eerste duizend dagen van het leven die sterk bepalend zijn voor de gezondheid op latere 10

leeftijd. Een kansrijke start voor elk kind is dan ook essentieel. Een gezonde generatie betekent een generatie die niet alleen fysiek gezond is, maar ook mentaal weerbaar is en leeft in een gezonde omgeving. We hebben daarom naast preventie ook aandacht voor achterliggende factoren, zoals bestaans(on)zekerheid en de inrichting van de fysieke ruimte. Om te kunnen werken aan een brede sociale basis voor gezondheid voor iedereen, versterken we de bestaande ondersteuningsinfrastructuur. Samenwerking tussen diverse domeinen (publieke gezondheid, gezondheidszorg, sociaal domein en fysieke inrichting) draagt immers bij aan gezondheid van onze inwoners. Vanuit deze brede blik (‘Health in all policies’) en het kader van positieve gezondheid werken we aan een domeinoverstijgende aanpak voor preventie en het verkleinen van gezondheidsverschillen. We vragen dan ook van de andere domeinen dat zij in hun programma’s, beleid en werkwijze aandacht hebben voor het effect van hun beleid op gezondheid en gezondheidsverschillen. B. Wat gaat we daarvoor doen? (uitvoering en samenwerking) Hoofdthema: Sport, bewegen en cultuur In de aanpak van het hoofdthema ‘sport, bewegen en cultuur’ bouwen we voort op onze huidige lokale en regionale beleidsnota’s. In deze nota’s is weergegeven op welke manier en met welke partners we onze eerdergenoemde doelstellingen en ambities willen bereiken.

Hieronder zetten we kort de plannen rondom de (verdere) uitvoering van en samenwerking binnen het hoofdthema sport, bewegen en cultuur uiteen. Sport en bewegen Met het Actieplan sport, bewegen en gezondheid (2022-2025) geven we uitvoering aan onze vijf eerdergenoemde ambities op het gebied van sport en bewegen binnen Borsele. We werken de komende jaren actief verder aan de uitwerking van deze ambities en leggen hierbij nadrukkelijk de verbinding met het begrip positieve gezondheid. In het actieplan omschrijven we per ambitie ‘wat willen we bereiken?’ en ‘wat gaan we daarvoor doen?’. Als gemeente vervullen we een aanjagende, faciliterende, coördinerende en zeker ook verbindende rol. Met deze aanpak werken we aan een leven lang sport en bewegen voor alle inwoners van Borsele. Samenwerkingspartners zijn onder andere sport- en beweegaanbieders, culturele organisaties, scouting, JOGG, SportZeeland, Sportfondsen Borsele, zorginstellingen, basisscholen, kinderopvang, dorpshuizen, dorpsraden, ouderensozen, welzijnswerkers van het VrijwilligersHuis en (praktijkondersteuners van) huisartsen. Met elkaar willen we een gezonde leefstijl, ontmoeting, verbinding en participatie stimuleren.

Door beperkte gezondheidsvaardigheden, armoede en schulden en de stress die dit met zich meebrengt, nemen sommige kwetsbare doelgroepen soms niet deel aan leefstijlinterventies, terwijl bewegen van positieve invloed kan zijn op tegengaan van overgewicht, sociale isolatie en mentale problematiek. Belangrijk is echter dat eerst de basisbehoeften op orde zijn. Daarom willen we de komende jaren de zorg en ondersteuning voor kwetsbare groepen zo toegankelijk mogelijk maken. Daarbij hoort bijvoorbeeld ook het benutten van ervaringsdeskundigheid en het samenwerken met de mensen om wie het gaat. De komende jaren willen we dan ook onderzoeken hoe wij hen kunnen betrekken bij het verder vormgeven van een passend (ondersteunings)aanbod.

11

Ongeveer 2,5 miljoen Nederlanders hebben moeite met lezen, rekenen en het gebruiken van een computer of smartphone13. Om deze basisvaardigheden te verbeteren voor onze inwoners, blijven we samenwerken met het (Digi)Taalhuis in de Oosterschelderegio. Daarnaast willen we ons blijven inzetten voor het verbeteren van de toegang tot alle armoederegelingen. Met behulp van het Volwassenfonds en Jeugdfonds Sport & Cultuur werken we aan het toegankelijk maken van sport, beweging en cultuur voor iedere inwoner van onze gemeente. We richten ons ook specifiek op de doelgroep 55+. Door inwoners van 55+ te stimuleren om een vitale leefstijl te hebben, kunnen zowel fysieke als mentale problemen op latere leeftijd voorkomen worden. Wanneer de doelgroep 55+ een sociaal netwerk heeft, dagelijks voldoende beweegt en gezonde voeding eet, kunnen later problemen zoals eenzaamheid en valrisico’s voorkomen worden. Om passend aanbod te kunnen aanbieden aan deze doelgroep, is het van belang dat we aansluiten bij hun wensen en behoeften. We onderzoeken in 2023 en 2024 hoe inwonerparticipatie ons kan helpen om hier beter inzicht in te krijgen. Investeren in een sleutelfigurennetwerk kan een concrete invulling zijn hiertoe.

Voor de opzet en uitvoering van de beweegactiviteiten in het kader van vitaliteit en valpreventie zetten we de buurtsportcoach in vanuit het onderdeel Brede Regeling Combinatiefuncties. Als gemeente hebben we daarnaast een grote rol bij het bevorderen van gezond gedrag in een gezonde leefomgeving. Door intensiever samen te werken met de collega’s van het fysieke domein werken we toe naar een omgeving die inwoners stimuleert om te sporten, bewegen en ontmoeten. Dit doen we vanuit de ambitie om de gezonde keuze de logische/makkelijke keuze te laten zijn. Concreet betekent dit onder andere voor 2024-2026 de ontwikkeling van een motoriekroute, het stimuleren van groene (school)pleinen en het uitvoeren van beweeg- en ontmoetingsactiviteiten in onze toegankelijke beweegtuinen. Via de website van het team Borsele Beweegt14 brengen we het sport- en beweegaanbod in kaart en bieden we ondersteuning bij (preventieve) beweeginitiatieven vanuit de samenleving. We onderzoeken of we de subsidieregeling vanuit het Lokaal Preventieakkoord Borsele voor de periode 2024-2025 kunnen doorzetten, zodat we deze beweegactiviteiten en andere initiatieven gericht op preventiethema’s kunnen blijven faciliteren.

Cultuur Er zijn voor kinderen en jeugdigen die op school en bij naschoolse activiteiten kennis hebben gemaakt met een bepaalde culturele activiteit weinig nabije mogelijkheden om zich verder te ontwikkelen. We gaan daarom onderzoeken of we door middel van extra subsidie aan het Centrum Kunst- en Cultuureducatie Oosterschelderegio (KCE) in 2024-2026 extra cultureel aanbod kunnen creëren voor deze jonge doelgroep. Dit centrum wil de aandacht richten op de ontwikkeling van de eigen culturele identiteit in de regio. Kunstenaars maken de wereld om hen heen zichtbaar en relevant. Het KCE wil de culturele infrastructuur ontsluiten voor alle scholieren binnen en buiten de schoolomgeving. Dit kan door op verschillende centrale locaties in samenwerking met theaters, poppodia, kunstenaarsateliers, de muziekschool, de bibliotheek, buurthuizen, jeugdsozen of in de openbare ruimte programma’s te organiseren die toegankelijk zijn voor een jong publiek en daarbij aandacht te vestigen op talentontwikkeling. We zien hierin ook een rol voor BONS. Hoofdthema: Gezondheid en sociale basis Onder het hoofdthema ‘gezondheid en sociale basis’ vallen elf thema’s. Hieronder zetten we de plannen rondom de (verdere) uitvoering van en samenwerking binnen elk thema uiteen. Deze plannen omvatten een samenhangende, integrale aanpak waarmee we de doelstellingen zoals

13 14

Aanpak laaggeletterdheid (Rijksoverheid) Zie https://www.borselebeweegt.nl/

12

omschreven in onderdeel 3A nastreven. De begrippen positieve gezondheid en preventie lopen als een rode draad door iedere aanpak heen. Terugdringen gezondheidsachterstanden Het thema ‘terugdringen gezondheidsachterstanden’ ligt aan de basis van alle onderdelen binnen dit plan van aanpak. Gezondheid is immers meer dan alleen leefstijl: we kennen diverse achterliggende oorzaken van ongezondheid en gezondheidsachterstanden zoals onvoldoende bestaanszekerheid, het ontbreken van een sociaal netwerk en onvoldoende toegang tot passende zorg en ondersteuning. Om gezondheidsachterstanden terug te dringen, sturen we op verbetering van deze dieperliggende oorzaken. We zoeken naar combinaties van vormen van ondersteuning (schuldhulpverlening, combinatiefunctionarissen, wijkteams) en passende volgordelijkheid van ondersteuning (eerst achterliggende problemen aanpakken en dan pas toeleiding naar een mogelijke leefstijlinterventie of een parallelle aanpak). We zetten erop in dat al onze inwoners gelijke kansen hebben op een goede gezondheid, zowel mentaal als fysiek. Dit doen we onder andere door gezond gedrag te stimuleren en in onze aanpak zo veel mogelijk aan te sluiten bij de situationele omstandigheden, life events en leefwereld van de mensen om wie het gaat. Het perspectief van de doelgroep is leidend. Binnen onze programma’s gaan we ook (meer) differentiëren in ons aanbod.

Zodat specifieke groepen en/of gebieden waar inwoners met gezondheidsachterstanden te maken hebben, goed worden bereikt en actief worden betrokken. We zetten in op het wegnemen van belemmeringen in toegang tot zorg, ondersteuning en welzijn. Hiervoor werken we zo integraal mogelijk samen met andere gemeenten en betrokken organisaties zoals maatschappelijk werk en zorgorganisaties. We blijven tijd en aandacht geven aan de dienstverlening voor mensen in kwetsbare posities, onder andere in samenwerking met de Gemeenschappelijk Regeling (GR) de Bevelanden. Werk, Inkomen en Zorg zijn regionaal belegd binnen de GR. Vanuit deze regelingen ontvangen inwoners die gezondheids- en/of financiële problemen hebben hulp en ondersteuning vanuit de Wmo en Participatiewet. Hiervoor hebben we onder meer gezamenlijk de kadernota ‘Leven zonder (geld)zorgen - Kadernota Armoede & Schulden De Bevelanden 2021-20224’ opgesteld, waarmee we een integrale aanpak nastreven. De collega’s van de gebiedsteams werken nauw samen met gemeente Borsele om deze zorg en sociale zekerheid dichtbij inwoners te organiseren. Hierbij zijn de lijnen kort en kijken we over de grenzen van de domeinen heen. We werken vanuit de hele organisatie aan maatwerk met en voor de mensen om wie het gaat en dragen dit ook uit naar onze partners.

Om maatwerk te kunnen uitvoeren, werken we op dorpsniveau intensief samen met ons welzijnswerk. Ieder dorp heeft een eigen welzijnswerker die in contact staat met de inwoners en bij signalen direct (preventief) kan optreden, al dan niet in samenwerking met organisaties of inwoners zelf. Om de verbinding te versterken met de leefwereld van inwoners zetten we in op versterking van de samenwerking met informele netwerken. Dit doen we in 2024-2025 onder andere door inzet op de verbinding tussen formele en informele zorg (actiepunt 23) en de inzet van lokale netwerken en sleutelfiguren. We investeren de komende jaren in de fysieke en sociale omgeving van inwoners door de leefbaarheid en het versterken van de sociale contacten in de dorpen te stimuleren. Hierbij is een belangrijke rol weggelegd voor de samenwerking met collega’s van het fysieke domein en onze welzijnswerkers. Zie ook het thema ‘versterken sociale basis’. 13

Om gezondheidsachterstanden terug te dringen, werken we daarnaast aan de creatie van ‘de gezonde omgeving’ in de breedste zin. Dit streven passen we toe op allerlei omgevingen zoals kinderopvang, basisscholen, sportverenigingen, speeltuinen en openbare ruimte (o.a. een groene omgeving). Vanuit de JOGG-aanpak stimuleren we organisaties rondom kinderen om zo jong mogelijk gezonde keuzes beschikbaar en aantrekkelijk te maken. Richting sportverenigingen werken we in de periode 2024-2026 geleidelijk verder aan het creëren van een gezonde sportomgeving. Het rookvrij maken van de sportaccommodaties staat in 2023-2024 centraal. Daarnaast werken we vanuit JOGG aan het uitbreiden van gezonde sportkantines. Deze kantines bieden niet alleen gezonde alternatieven, maar staan ook voor verantwoord alcoholgebruik en een veilig sportklimaat met respect voor elkaar. Kansrijke Start Binnen gemeente Borsele dragen we vanuit ons Actieplan sociaal domein al jaren actiepunt 10 ‘Prenatale zorg en stevig ouderschap’ actief uit. Binnen dit actiepunt bouwen we samen met onze lokale coalitie aan het voorbereiden van jongeren en aanstaande ouders op een zwangerschap en het ouderschap. We hebben een lokale aanpak Kansrijke start inclusief passende interventies.

Partijen in de lokale coalitie zijn het CJG, jeugdverpleegkundigen (GGD), Pop-poli15 (Emergis), verloskundigen, kraamzorg, ziekenhuis, maatschappelijk werk en kinderopvang. Daarnaast betrekken we onder andere ook kinderfysiotherapeuten en huisartsen. De afgelopen jaren hebben we geïnvesteerd in een goede ketensamenwerking tussen alle partijen. Om deze samenwerking te borgen, zijn we in 2023 gestart met een structureel Multidisciplinair overleg Kansrijke Start Borsele. In lijn met ons beleid uit het Actieplan sociaal domein blijven we de komende jaren werken aan het verbinden van de betrokken partijen binnen het sociaal en medisch domein. Dit doen we onder andere door in 2024 onze klantroute verder te verspreiden. Binnen deze klantroute is inzichtelijk gemaakt welk aanbod er binnen onze gemeente beschikbaar is voor diverse hulp-/zorgvragen en met wie (contactpersoon) er contact opgenomen kan worden. We onderzoeken in 2024 of we de klantroute ook voor inwoners in aangepaste versie beschikbaar kunnen maken. We evalueren daarnaast met de verloskundigen en ons CJG de inzet van bestaande groepsinterventies zoals Centering Pregnancy en onderzoeken of we deze in 2024 efficiënter en laagdrempeliger kunnen inzetten, bijvoorbeeld door samenwerking met omliggende gemeenten.

Ook onderzoeken we of we meer samenhang kunnen aanbrengen met andere onderdelen van gezondheid, zoals bewegen, ontmoeting en een gezonde leefstijl. We verkennen via deelname aan het werk-leertraject van expertisecentrum gezondheidsverschillen Pharos in 2023-2024 welke speerpunten we kunnen toevoegen rondom extra ondersteuning aan (aanstaande) ouders in een kwetsbare positie vanuit bestaansonzekerheid en armoede. Hiervoor leggen we over de domeinen heen verbindingen met onder andere ons armoedebeleid en schuldhulpverlening. Op regionaal niveau ontwikkelen we in 2023-2024 in samenwerking met onze partners van o.a. GGD Zeeland diverse zorgpaden, zodat bij vroegsignalering elke professional op de hoogte is van passende vervolgstappen. Ten slotte streven we naar een regionale ketenaanpak overeenkomstig de opgave vanuit het IZA.

15

POP staat voor Psychiatrie, Obstetrie (Verloskunde) en Pediatrie (Kindergeneeskunde).

14

Mentale gezondheid Mentale gezondheid en weerbaarheid zijn belangrijke voorwaarden om gezond te leven en gezond op te groeien. Een goede mentale gezondheid zorgt voor een langere levensverwachting van 15-20 jaar16. We zetten ons met onze samenwerkingspartners zowel lokaal als regionaal in voor een mentaal gezonde gemeente, met als doel om meer bewustwording voor (de onderliggende oorzaken van) mentale gezondheid te creëren en samen aan de slag te gaan om onze mentale gezondheid te bevorderen. Concreet blijven we in 2024 en 2025 inwoners informeren over de mogelijkheden die er zijn voor (preventieve) mentale hulp bij diverse partners, zoals het SMWO, Emergis Preventie en het TEJO Huis. Ook informeren we onze samenwerkingspartners actief over dit bestaande aanbod en blijven we regionaal in gesprek over de doorontwikkeling van ondersteuning. We gaan inwonersparticipatie gebruiken om te onderzoeken wat de behoeften aan ondersteuning onder inwoners zijn, met name onder jongeren en jongvolwassenen en inwoners in een kwetsbare positie. In samenwerking met het CJG, onderwijsbeleid en GGD ondersteunen we basisscholen de komende jaren verder in hun voorlichtingsprogramma’s rondom welbevinden en weerbaarheid. Een mogelijk middel hiervoor is de erkende Gezonde School-methode.

Mentale gezondheid kan niet los worden gezien van de bredere sociale, fysieke en maatschappelijke leefomgeving van het individu.17 Daarom werken we domeinoverstijgend aan interventies in de leef-, woon- en werkomgeving en op het gebied van sociaal maatschappelijke (risico)factoren zoals armoede, bestaanszekerheid en sociale basis. Door mentale gezondheid vanuit verschillende perspectieven te benaderen, maken we een integrale aanpak mogelijk. Het stimuleren van ontmoeting vervult hier ook een belangrijke rol in. Daarom onderzoeken we in samenwerking met Herstel Talent en SVRZ of we de inloop in 's-Gravenpolder uit kunnen breiden met ondersteuning op het gebied van mentaal welzijn en de sociale basis. Aanpak overgewicht en obesitas Binnen gemeente Borsele werken we vanuit de lokale preventiestructuur met verschillende programma’s aan de aanpak van overgewicht en obesitas. Het thema ‘gezond gewicht’ valt onder actiepunt 17 van ons Actieplan sociaal domein en is een speerpunt vanuit het Lokaal Preventieakkoord Borsele. De komende jaren bouwen we hierop verder. Op het thema overgewicht wordt binnen het GALA het landelijk model ketenaanpak voor kinderen en jongeren met overgewicht en obesitas genoemd. De praktische uitvoering van deze ketenaanpak is de aanpak Kind naar Gezonder Gewicht van JOGG.

We onderzoeken of we in 2024 deze aanpak lokaal kunnen implementeren, om zo naast de bestaande JOGG aanpak meer passende ondersteuning en zorg in te richten voor kinderen met overgewicht en obesitas. In deze aanpak wordt ook gekeken naar en ingezet op achterliggende oorzaken en de leefomgeving. We streven ernaar in 2025 een ketenaanpak voor kinderen met obesitas te hebben en op regionaal gebied afspraken te hebben gemaakt met andere gemeenten, zorgverzekeraars en zorgaanbieders. We bieden daarnaast doorlopend voorlichting aan al onze inwoners over het belang van een gezonde en actieve leefstijl, maar zetten dit gericht in. We zijn ons bewust van de beperkte meerwaarde van voorlichting; vaak spelen immers achterliggende oorzaken zoals mentale

16

Aanpak ‘Mentale gezondheid: van ons allemaal (Rijksoverheid).

17

Integraal werken aan mentale gezondheid in lokaal beleid (Trimbos).

15

problematiek of problemen op andere levensterreinen een rol. De ondersteuning hierop dient allereerst toereikend te zijn, zodat er daarna of mogelijk tegelijkertijd ruimte is voor het werken aan een gezonde leefstijl. Hiervoor zetten we in op verschillende vormen van preventie (zowel individueel als collectief) en brengen we hierin differentiatie aan, zodat het aansluit op wat mensen nodig hebben én werkt. Dit doen we onder andere via de onze JOGG-regisseur, buurtsportcoach gezondheid en de GGD Zeeland. We willen kinderen en jongeren zelf gezonde duurzame keuzes leren maken, bijvoorbeeld via de Gezonde School methode en de campagne ‘Trommel zonder rommel’. Voor onze oudere inwoners (55+) willen we in samenwerking met ons welzijnswerk en zorgpartners bespreken of we in 2024 een vitaliteitsbijeenkomst kunnen opzetten waarbij we diverse thema’s op het gebied van vitaal ouder worden op een laagdrempelige manier onder de aandacht brengen. Voor het thema ‘gezond gewicht’ tijdens deze bijeenkomsten richten we ons op de samenwerking met diëtisten en voedingsdeskundigen. Ten slotte leggen we ook hier de verbinding met leefomgeving: ons doel is om omgevingen zo in te richten dat het gezonde gedrag de makkelijke keuze is. Valpreventie We zien valpreventie in het brede kader van vitaal ouder worden.

Vanuit actiepunt 20 ‘Vitale ouderen’ uit ons Actieplan sociaal domein werken we aan een aanpak waarin we ouderen stimuleren zo lang mogelijk vitaal en fit te blijven. Beweging is hierbij een mooi (preventief) middel om de zelfredzaamheid van ouderen te vergroten. Met de GALA-middelen willen we specifiek aan de slag met de ketenaanpak Valpreventie. Een goede samenwerking tussen het zorgdomein en het gemeentelijk domein is hierbij van groot belang. De komende jaren werken we daarom met de buurtsportcoach, het welzijnswerk, de fysiotherapeuten en huisartsen binnen een projectteam aan de ketenaanpak valpreventie18. We verkennen bij ouderen hoe ze in hun vel zitten en wat ze nodig hebben om hun welzijn en vitaliteit te verhogen. Daarbij kijken we hoe de landelijke aanpak zodanig vertaald en toegespitst kan worden naar de lokale situatie dat deze aansluit op de specifieke behoeften van Borselse ouderen. We willen gaan inzetten op voorlichtingen voor zorgverleners en professionals die in (in)direct contact staan met ouderen en op laagdrempelige mogelijkheden tot valrisicotesten en -analyses voor inwoners, zodat ze doorstromen naar interventies of het reguliere beweegaanbod. Hierbij brengen we het structurele beweegaanbod (extra) onder de aandacht.

We brengen zorgverleners en welzijnsmedewerkers op de hoogte van de (nieuwe) mogelijkheden binnen de lokale ketenaanpak en bieden voorlichting hoe ze via een screening ouderen met een verhoogd valrisico kunnen opsporen. We zijn in gesprek met lokale fysiotherapeuten om vanaf 2024 valpreventieve beweeginterventies uit te voeren op locaties in de nabije omgeving van de doelgroep, zodat dit geen (grote) drempel vormt. We kijken samen met het welzijnswerk of het mogelijk is om - waar nodig - met vrijwilligers passend vervoer te regelen. We sluiten aan bij de aanstaande landelijke communicatiecampagne die voor 2024 gepland staat. Leefomgeving Een gezonde leefomgeving is een plek waar mensen zich goed voelen, gestimuleerd worden om gezonde keuzes te maken en waar de risico's voor de gezondheid tot een minimum zijn beperkt. Dit vereist een integrale benadering van inrichting van de fysieke leefomgeving, beleidsvorming en

De Ketenaanpak Valpreventie is ontwikkeld door VeiligheidNL en is gebaseerd op richtlijnen, onderzoek en stakeholdergesprekken met de praktijk. 18

16

bewustzijn om de algehele kwaliteit van leven te verbeteren. Gemeenten spelen een belangrijke rol bij de inrichting van de fysieke leefomgeving en thema’s zoals fijnstof, geur en geluid. In 2024 en 2025 werken we aan de afspraken die in het GALA zijn opgenomen over het borgen en bevorderen van gezondheidsafwegingen bij het inrichten van de fysieke leefomgeving en over het beter beschermen van inwoners tegen de gevolgen van klimaatverandering. Dit doen we door een structurele betrokkenheid van het gezondheidsaspect bij de fysieke omgeving te stimuleren. We bevorderen in 2024 intern de afstemming en verbinding tussen het fysiek en sociaal domein, zodat vanaf het begin gezondheidskennis toegepast wordt en gezondheid in brede zin meeweegt bij besluitvorming in het fysieke domein (denk hierbij aan de omgevingsvisie, omgevingsplannen, woonvisie, etc.). Bij de inrichting van de openbare ruimten zorgen we voor toegankelijke, nabije ontmoetingsplekken met beperking van gezondheidsrisico’s tijdens hitteperiodes. Ook hier werken we vanuit de ambitie om de gezonde keuze de makkelijke keuze te laten zijn. We onderzoeken hoe we bij deze inrichting inwonerparticipatie kunnen inzetten. Vanuit het sociaal domein sluiten we in 2023-2024 aan bij de pilot ‘Hoe maken we samen Borsele klimaatbestendig en duurzaam?’ die vanuit de omgevingsvisie opgestart is.

Binnen klimaatplannen maken we een koppeling met het inrichten van een gezonde leefomgeving, bijvoorbeeld bij de uitwerking van een lokaal hitteplan. Voor het inrichten van een gezonde sport- en speelomgeving werken we samen met de betrokken beleidsvelden en lokale partners zoals sport- en speeltuinverenigingen. Een groene leefomgeving stimuleert meer bewegen, verbetering van motorische vaardigheden, het vergroten van zelfvertrouwen en leidt tot meer creativiteit en spel. Daarom creëren we aandacht voor meer groen, meer schaduwplekken en een beweegvriendelijke en toegankelijke leefomgeving voor jong en oud.

Opgroeien in een Kansrijke Omgeving en Vroegsignalering Alcoholproblematiek Vroeg beginnen met preventie van middelengebruik is noodzakelijk, zo blijkt uit de cijfers over de leefstijl en gezondheid van jongeren. Overeenkomstig de trend binnen Zeeland zien we in Borsele dat er nog steeds relatief veel jongeren op jonge leeftijd beginnen met alcohol drinken, drugs gebruiken en/of roken19. Als gemeente streven we ernaar dat onze jongeren kunnen opgroeien in een kansrijke omgeving, waar aandacht is voor welbevinden en het voorkomen van middelengebruik. We blijven in 2024-2025 investeren in de provinciale samenwerking vanuit het project ‘Laat Ze Niet Verzuipen’. Binnen deze Zeeuwse aanpak werken we integraal aan preventie, beleid, handhaving, en communicatie. In samenwerking met onze uitvoeringspartner Emergis Preventie maken we vanaf 2024 nieuwe regionale afspraken over lokale en regionale interventies rondom verslavingspreventie. Hiermee willen we als Oosterschelderegio aansluiten bij de landelijke aanpak vanuit Verslavingskunde Nederland rondom lokale samenwerking aan verslavingspreventie20. Op lokaal niveau zorgen we voor een goede verbinding tussen onze partners, scholen, jongerenwerk (CJG) en welzijnswerk. Dit doen we onder andere door vanaf 2024

19 20

Gezondheidsmonitor Jeugd 2021-2022 (GGD). Bekijk de aanpak via Lokaal-samenwerken-aan-verslavingspreventie-2022-06-1.pdf (verslavingskundenederland.nl)

17

het aanbod jaarlijks onder de aandacht te brengen. We onderzoeken daarnaast in samenwerking met de GGD Zeeland of we in 2024-2025 de pilot ‘PGO-10 Alcohol’ (regionaal) willen doorzetten. Deze interventie is gericht op het bespreken van de risico’s van alcohol met ouders tijdens het preventief gezondheidsonderzoek (PGO) voor tienjarigen door de jeugdverpleegkundige. Door bewustwording en voorlichting over de risico’s van genotmiddelen willen we inwoners stimuleren stappen te zetten om gezonder te leven. We besteden hierbij extra aandacht aan de risicogroepen 18-,18- 24 jaar en 55+. We gebruiken onze communicatiekanalen om voorlichtingsactiviteiten van partners gericht op alcoholmatiging en terugdringen van tabak- en drugsgebruik te promoten. We ondersteunen daarnaast ook in 2024 en 2025 de landelijke ‘Rookvrije Generatie’ doelstellingen en de ‘Nix18’ campagnes vanuit het Rijk en stimuleren sportverenigingen en jongerenclubs hier hun steentje aan bij te dragen. We maken in de uitvoering gebruik van de expertise van onze samenwerkingspartners en handhaving om gezamenlijk uitvoering te geven aan dit speerpunt. Dit gebeurt in overeenstemming met actiepunt 16 uit ons Actieplan sociaal domein (Terugdringen van overmatig alcohol- en middelengebruik) en ons Preventie- en Handhavingsplan alcohol 2022-2025.

Versterken sociale basis Een van de uitgangspunten van het GALA is de beweging naar ‘de voorkant’: we willen terug naar de nabijheid en de menselijke maat vanuit de lokale sociale basis. Het gaat om omzien naar elkaar. Hiervoor is het nodig de sociale basis te versterken met meer oog voor die menselijke maat en de nabijheid van ondersteuning en zorg, vanuit de leefwereld of situatie van de inwoner. Overeenkomstig actiepunten 9, 13, 18 en 30 van ons Actieplan sociaal domein willen we als gemeente in 2024-2026 met name inzetten op het verbeteren van de mogelijkheden voor inwoners om elkaar (laagdrempelig) te ontmoeten, zich te ontplooien, te ontspannen en elkaar te helpen. Dit doen we door met onze welzijnsmedewerkers sociale netwerken in de dorpen te bouwen. We stimuleren vrijwilligersinitiatieven en brengen hulpvragers en vrijwilligers bij elkaar. We motiveren inwoners zich in te zetten via hun sociale netwerk als vrijwilliger of mantelzorger. Hiervoor dragen we niet alleen zorg over de werving, maar ook over het opleiden en ondersteunen van vrijwilligers en mantelzorgers (actiepunt 24: actief werven en opleiden zorgvrijwilligers). Het fysieke Vrijwilligershuis in het gemeentehuis en ons online dienstenplatform ‘Borsele voor Elkaar’ zijn hiervoor belangrijk hulpmiddelen.

We zetten ons de komende jaren verder in om de sociale initiatieven vanuit de samenleving te faciliteren en te verbinden met verschillende beleidsterreinen zoals sport, cultuur en armoede. Ons ontmoetingsproject ‘Hutspot’ is hier een mooi voorbeeld van. Binnen dit project stimuleren we inwoners om zelf met dorpsinitiatieven aan de slag te (blijven) gaan, verbinden we netwerken en bieden we ondersteuning. Daarnaast zijn we gestart met de pilot ‘Lief en leed straten’, die als doel heeft om het omzien naar elkaar te stimuleren door de sociale cohesie in de straat versterken. Signalen van inwoners kunnen door de sleutelfiguren in de wijk sneller worden gesignaleerd, waardoor de welzijnswerker er ook sneller outreachend op af kan. Vanuit het Actieplan sport, bewegen en gezondheid leggen we met het project ‘Vitale kernen’ de nadruk op lokale sport- en beweeginitiatieven. Met het oog op de vergrijzing binnen Borsele is er specifieke aandacht voor de doelgroep ouderen. We zetten ons in samenwerking met ondernemers en organisaties in voor een dementievriendelijk Borsele. Ons welzijnswerk organiseert daarnaast vanuit het Vrijwilligershuis en in samenwerking 18

met onder andere dorpshuizen en kerken inloopmomenten waar inwoners fysiek laagdrempelig terecht kunnen voor ontmoeting en ondersteuning op allerlei thema’s, zoals energiearmoede of Wmo-vragen. Het creëren van zo’n inloopfunctie geeft (kwetsbare) inwoners op een laagdrempelige manier een mogelijkheid om persoonlijk met onze welzijnswerkers in contact te komen. Onze welzijnswerkers kunnen hierdoor aansluiten bij de leefwereld en de situatie van de inwoner en zo passende ondersteuning in de wijk inzetten. Vanuit het project ‘wijk-GGD’ hebben we in samenwerking met GGD Zeeland extra aandacht voor GGZ-problematiek bij inwoners in de wijk. Zie ook actiepunt 30 (specifieke aanpak voor mensen met psychosociale en mentale gezondheidsproblemen) van het Actieplan sociaal domein. Wij zien vanuit ons Actieplan sociaal domein (actiepunt 12) vroegtijdige inzet van welzijnsvoorzieningen als een belangrijk deel van de preventieve voorzieningen binnen de Wmo. Dit voorkomt inzet van dure maatwerkvoorzieningen. We kijken daarom of we de bestaande indicatieloze dagbesteding in aantal en ondersteuning (in samenwerking met Herstel talent) verder kunnen uitbreiden op het gebied van mentaal welzijn en de sociale basis. Door deze aanpak vanuit positieve gezondheid te benaderen, komen thema’s als versterking van sociale samenhang, mantelzorg en het tegengaan van eenzaamheid samen.

Ook de relatie met het thema leefomgeving is van belang; en groene gezonde leefomgeving nodigt immers uit tot bewegen, ontmoeten en participatie, wat leidt tot meer sociale cohesie in de buurt. Onze welzijnswerkers en actieve inwoners in een wijk kunnen hierbij een belangrijke sleutelrol spelen. Mantelzorg Er komt steeds meer vraag naar mantelzorgers en vrijwilligers (informele zorg). Zij zijn een belangrijke schakel en gelijkwaardige partner in de zorgketen. Als gemeente zetten we ons vanuit het Actieplan sociaal domein al jaren in voor de verbinding van formele en informele zorg (actiepunt 23). Een belangrijk onderdeel hiervan is de bewustwording van de toegevoegde waarde van de informele zorg bij onze zorgpartners. We steken daarbij in op de rol van mantelzorgers als partner in zorg (samenwerken), als expert (weet alles van de cliënt: afstemmen), maar ook als signaalgever wanneer de mantelzorger hulp vraagt bij overbelasting (ondersteunen). We erkennen de persoonlijke relatie van de mantelzorger met de cliënt en investeren in de relatie met de mantelzorger door persoonlijke ondersteuning en waardering. We zijn in 2023 gestart met de landelijke campagne ‘Wie dan wel’. Met deze campagne werken we aan de bewustwording van inwoners met betrekking tot de (toekomstige) zorg voor hun ouders. Dit zetten we in 2024 voort.

Vanuit ons Actieplan sociaal domein werken we met een vaste structuur rondom mantelzorgers op basis van drie pijlers: ondersteunen, registreren en waarderen. Ons welzijnswerk biedt een luisterend oor, geeft informatie en advies en organiseert praktische trainingen en activiteiten voor mantelzorgers om de zorg vol te houden. Door tijdens de laagdrempelige ontmoetingsactiviteiten met mantelzorgers in gesprek te gaan over positieve gezondheid willen we gericht aandacht besteden aan hun zorgbehoefte. Hier blijven we in 2024-2026 uitvoering aan geven. De komende jaren gaan we mantelzorgers daarnaast extra ondersteunen bij het uitvoeren van hun zorgtaken door het verbeteren van de toegang tot regelingen en ondersteuningsvormen. Om de beschikbare ondersteuning en zorg lokaal beter inzichtelijk te maken, sluiten we aan bij het initiatief Mantelzorgtest.nl. Wie op Mantelzorgtest.nl zijn mantelzorgtaken invult, krijgt inzicht, praktische tips en mogelijkheden voor hulp op maat om overbelasting te voorkomen. Onze welzijnswerkers 19

spelen hierin een verbindende en ondersteunende rol en we zetten daarom ook in op hun deskundigheidsbevordering. Aansluitend op de doelstelling van actiepunt 22 uit ons Actieplan richten we ons voor de periode 2024-2026 extra op ondersteuning van de doelgroep jonge mantelzorgers. We sluiten aan bij de landelijke Week van de jonge mantelzorger om bewustwording verder op gang te brengen en werken mee aan de campagne ‘Deel je zorg’ van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. In regionaal verband organiseren we in januari 2024 een verdiepingsdag over deze doelgroep. Zeeuws breed is er ook aandacht voor werkende mantelzorgers, waar dit najaar een toolkit voor wordt ontwikkeld in samenwerking met Manteling. We zoeken daarnaast in samenwerking met onze netwerkpartners, zoals school, JGZ, CJG (opvoedcoaches/jeugd- en jongerenwerker), Wmo-consulenten en het regionale netwerk rondom mantelzorg naar bewezen succesvolle projecten in het land. Ter voorkoming van overbelasting van mantelzorgers, jong en oud, is het van belang dat er voldoende respijtmogelijkheden zijn. Daarom werken we overeenkomstig Actiepunt 25 uit ons Actieplan sociaal domein (Uitbreiden respijtzorgmogelijkheden) aan het aan het versterken en doorontwikkelen van ons respijtzorgaanbod om dit in de periode 2023-2026 beter aan te laten sluiten op de vraag en behoeften van de mantelzorgers.