11.5 GSP Heinkenszand

GROENSTRUCTUURPLAN BORSELE 2018-2038

UITWERKING HEINKENSZAND

Colofon OPG E STE LD DOOR

Bosch Slabbers Landschapsarchitecten; Hans Eshuis, Rosie Brader

OP DRACHTG EVE R

Gemeente Borsele; afdeling woonomgeving D AT U M

01 november 2018

TUIN - EN LANDSCHAPSARCHITECTEN

•2•

B OS C H

S LAB B E R S

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 1.1 aanleiding 1.2 doelen 1.3 leeswijzer

7 7 7

2. KARAKTERISTIEK 2.1 inleiding 2.2 geogenese en bodem 2.3 landschap en natuurlijke vegetatie 2.4 historie van het dorp 2.5 ruimtelijke opbouw 2.5 hoofdgroenstructuur

10 10 11 12 14 28

3. KWALITEITEN EN KANSEN 3.1 inleiding 3.2 huidig openbaar groen

36 36

4. WENSBEELD 4.1 inleiding 4.2 ambitie groenstructuur 4.3 beheerniveaus, groenzonering 4.4 ambitie biodiversiteit 4.5 ambitie klimaatadaptatie 4.6 integrale ambitiekaart

53 53 56 60 66 72

Bronnen

80

G S P

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

•3•

•4•

B OS C H

S LAB B E R S

1. INLEIDING

G S P

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

•5•

GROENSTRUCTUURPLAN GEMEENTE BORSELE

GROENBEHEER

GROENSTRUCTUUR

start

start

0 meing werkpakketen

evaluaie doelstellingen GSP en inventarisaie thema’s

groenbeheer

startnoiie uitgangspunten en doelstellingen

concept basisdocument groenbeleid

terugkoppeling

pilot ruimtelijke uitwerking ‘s-Gravenpolder, Nieuwdorp

deiniief basisdocument groenbeleid opstellen ruimtelijke uitwerkingen 13 kernen

Figuur 1.1: schema proces Groenstructuurplan en Pilot Ruimtelijke Uitwerking

•6•

B OS C H

S LAB B E R S

1.1 Aanleiding In 2016 is een start gemaakt met het actualiseren van het Groenstructuurplan van de gemeente Borsele, dat dateert uit 1997. Zie ook het schema op de pagina hiernaast. Als eerste stap is het algemene groenbeleid geëvalueerd en geactualiseerd in een nieuw ‘Basisdocument Groenbeleid 2018-2038’. Het Basisdocument beschrijft de algemene beleidslijnen voor het openbaar groen aan de hand van een aantal thema’s. Het groenbeleid wordt vertaald in een ruimtelijke uitwerking per woonkern, zoals deze voor de kern Heinkenszand. Het beschrijft hoe het openbaar groen in het dorp er in de komende 20 jaar concreet uit gaat zien. Wat zijn de belangrijke en minder belangrijke groene elementen en hoe worden de ambities vormgegeven en bereikt? 1.2 Doelen De belangrijkste doelen van het Groenstructuurplan zijn het realiseren van een hoge ruimtelijke kwaliteit van de buitenruimte, het vergroten van de biodiversiteit van het openbaar groen en het inspelen op een veranderend klimaat. I. Hoge ruimtelijke kwaliteit Het realiseren van een hoge ruimtelijke kwaliteit is een doelstelling die ook centraal stond in het Groenstructuurplan van 1997. Dit heeft onder meer geresulteerd in diverse omvormings- en herinrichtingsplannen van de openbare ruimte, waardoor de grootste ruimtelijke knelpunten in de afgelopen jaren reeds zijn aangepakt.

Het accent ligt op deze locaties op continuering en beheer van de buitenruimte. In de analyse worden de nog aanwezige en eventuele nieuwe ruimtelijke kansen en knelpunten weergegeven. II. Vergroten biodiversiteit Een tweede hoofddoel is om het openbaar groen meer van betekenis te laten zijn voor de flora en fauna. De teruggang van de biodiversiteit (het aantal aanwezige plant- en diersoorten) kan worden beperkt door gevarieerd en natuurlijk openbaar groen. In het Groenstructuurplan wordt de beleidslijn uit 2016 uitgewerkt, waarin de gemeente Borsele ervoor kiest om maatregelen te nemen voor het herstellen en verbeteren van de biodiversiteit, met extra aandacht voor fruitbestuivende insecten. III. Klimaatadaptatie De derde opgave voor de komende planperiode is het inspelen op het veranderende klimaat, ook wel klimaat-

G S P

adaptatie genoemd. In de Ruimtelijke Uitwerking wordt middels een ambitiekaart aangeduid hoe het openbaar groen kan bijdragen aan het verminderen van de effecten van toenemende extreme neerslag en hitte. Een verdere inhoudelijke verdieping van de thema’s biodiversiteit en klimaatadaptatie, evenals een beschrijving van het algemene groenbeleid is te vinden in het Basisdocument Groenbeleid. 1.3 Leeswijzer De ruimtelijke uitwerking van de kern Heinkenszand wordt in hoofdstuk 2 - karakteristiek ingeleid met een beschrijving van de historie en stedenbouwkundige opbouw van het dorp, gevolgd door een beschrijving van de huidige situatie van het openbaar groen. De beschrijving mondt uit in een kaartbeeld van de huidige groenstructuur en een kaart met de eigendomssituatie van de hoofdgroenstructuur. In hoofdstuk 3 - kwaliteiten en kansen wordt het huidige beeld van het groen geanalyseerd. De analyse vindt plaats aan de hand van de thema’s zoals die ook in het Basisdocument van het Groenstructuurplan worden gehanteerd. Er worden naast kwaliteiten en knelpunten ook kansen aangegeven voor de komende planperiode. In hoofdstuk 4 - wensbeeld worden de wensbeelden voor de groenstructuur en de thema’s biodiversiteit en klimaatadaptatie uiteengezet. De wensbeelden worden per thema kort toegelicht.

Naast de groene hoofdstructuur wordt in dit hoofdstuk ook de zonering van de beheerniveau’s in de woonkern vastgelegd. De beheerniveau’s duiden aan waar intensief of extensief beheer wordt toegepast. Tevens geeft het beheerniveau aan of specifieke groepen in het beplantingsassortiment op een plek kunnen worden toegepast. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een integrale ambitiekaart, waarin de thema’s op elkaar zijn geprojecteerd. De grotere of meer integrale deelprojecten worden vervolgens omschreven en verbeeld. Hoofdstuk 5 - investeringen omvat een investeringsraming voor de ambities van groenstructuur, biodiversiteit en klimaatadaptatie. Vaak kan worden meegelift op de programma’s van wegen en rioleringen. De benodigde investeringen die inzichtelijk worden gemaakt, hebben dan ook betrekking op de groene component. Hoofdstuk 5 wordt in een separaat bijlagenrapport behandeld.

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

•7•

•8•

B OS C H

S LAB B E R S

2. KARAKTERISTIEK VAN HEINKENSZAND

G S P

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

•9•

LEWEDORP

BAARSDORP

SINOUTSKERKE

NIEUWDORP HEINKENSZAND

‘S HEER ABTSKERKE

‘S GRAVENPOLDER NISSE

‘S HEERENHOEK

KWADENDAMME OVEZANDE BORSELE HOEDEKENSKERKE DRIEWEGEN

BAARLAND OUDELANDE

nieuwland oudland

ELLEWOUTSDIJK

Gemeente Borsele met daarin de kern Heinkenszand

2.1 INLEIDING Dit hoofdstuk beschrijft het ontstaan van het dorp, de bodemgesteldheid en de natuurlijke plantengroei. Deze karakteristieken vormen de basis voor het dorp en de planten die er groeien, het groen. Vervolgens wordt de ruimtelijke opbouw van het dorp beschreven. Bij de beschrijving van de verschillende wijken wordt ook het aanwezige groen behandeld. Het hoofdstuk mondt uit in een kaartbeeld van de huidige groenstructuur van Heinkenszand. 2.2 GEOGENESE EN BODEM Het landschap van de gemeente Borsele is het resultaat van een eeuwenlang ontstaansproces. Omstreeks het begin van de jaartelling is de kustlijn van Nederland, op een enkele riviermonding na, gesloten. Achter de duinenrij ligt een moerassige laagte, waarin veenvorming plaats vindt. Dit uitgestrekte veenmoeras wordt doorsneden door rivieren en kreken. Regelmatig verzanden de waterlopen, waarna ze een nieuwe bedding zoeken. Zo ontstaat in het veengebied een complex patroon van kreek- en rivierbeddingen. Omstreeks het jaar 275 na Chr. begint de zeespiegel geleidelijk te stijgen en wordt het klimaat instabiel.

• 10 •

B OS C H

S LAB B E R S

Deze periode wordt gekenmerkt door een groot aantal stormen. De zee breekt door de gesloten duinenrij en er ontstaan grote zeearmen die diep het veenmoeras binnendringen. Aan het eind van de Romeinse tijd, omstreeks het jaar 400, ontstaat bij stormvloeden de diepe zeegeul van het Veerse Gat. Deze dringt tot het huidige Zuid-Beveland het land binnen. De binnendringende zee bedekt het veen met een laag slib; er ontstaat een uitgestrekt schorrengebied. Zeeland wordt in deze stormachtige tijd niet meer permanent bewoond. Omstreeks 800 na Chr. vestigt de mens zich opnieuw in Zeeland. Het klimaat wordt rustiger en de droge, hoger gelegen delen worden weer voor bewoning geschikt. Tijdens een zware stormvloed in 1014 schuurt de Schelde-arm in Zuid-Beveland opnieuw uit. Hierbij ontstaat de Zwake, een zee-arm van formaat. Oudland Na de watersnood in 1134 wordt begonnen met het bouwen van een grote ringdijk om het bewoonde gebied. Deze eerste bedijkingen worden Oudland genoemd. Het Oudland kenmerkt zich door de veenlaag die in de bodem bewaard is gebleven. De Breede Watering bewesten Yerseke is de naam van de eerste polder die zo ontstaat. Ter hoogte van Heinkenszand vormt

oudland

opwas

aanwassen

Ontwikkeling Heinkenszand en omliggend landschap, ca 1920, 1950, 1975, 2017. De eilandkern (opwas) met zijn schillen van aanwaspolders is hierop goed te herkennen. Op de bovenste kaarten is het oudland groen en kleinschalig.

de Grotedijk de westelijke grens van deze polder. Ook de van oorsprong individuele eilanden Borsele, Baarland en Oudelande, worden door de aanleg van een ringdijk met elkaar verbonden. Heinkenszand bestaat in deze tijd nog niet en is onderdeel van de geulen en platen van de Zwake. Nieuwland Tegen de dijken van het Oudland ontstaan door aanslibbing schorren. De plaatselijke ambachtsheren krijgen van de Graaf van Holland en Zeeland toestemming om deze “aanwassen” te bedijken, mits deze grenzen aan een stuk land dat al hun eigendom is. De schorren worden bedijkt en als landbouwgrond in gebruik genomen. Deze polders staan bekend als Nieuwland. Door de opslibbing liggen deze Nieuwlandpolders vaak wat hoger gelegen dan de Oudland-gebieden. De bodem van deze Nieuwland-polders bestaat uit een dik pakket vruchtbare klei. De geheel door water omgeven zandplaten in de Zwake, blijven in eerste instantie eigendom van de graaf zelf. In de tweede helft van de 13e eeuw schenkt de Graaf echter de opwassen tussen Walcheren, de Brede Watering en Borsele aan het geslacht van Schenge, de Heren van ‘s Heer-Arendskerke. Eén van deze opwassen wordt de kern van Heinkenszand.

G S P

De eerste polder van Heinkenszand is de Oudelandpolder. Kort na de inpoldering van Het Oudeland komen er twee polders bij: Het Oosterland en de Oosterguite. Aan het eind van de 14e eeuw bestaat Heinkenszand uit een clustertje van vijf polders, mede ingedijkt door de Heeren Van Schengen, een adellijk geslacht. Nog steeds is Heinkenszand een eiland, hoewel de gebieden buiten de polders snel verzanden en bestaan uit slikken en schoren. Als ook de Plate Polder is ingepolderd wordt er een verbinding gemaakt met overig Zuid-Beveland en is Heinkenszand niet langer een eiland. Deze verbinding ligt nu aan het eind van de Stenevate/Kruisewegje. Deze dam zal tussen 1414 en 1420 zijn gelegd. 2.3 LANDSCHAP EN NATUURLIJKE VEGETATIE Het landschap in de omgeving van Heinkenszand is een waardevol cultuurhistorisch landschap. Kenmerkend zijn de afwisseling van Oud- en Nieuwlandpolders en de dijken met monumentale boombeplantingen. De vele kreekresten, meidoornhagen, grenslinden en welen verschaffen het gebied een sterk natuur- en cultuurhistorisch perspectief. De continue strijd tegen het water is voelbaar aanwezig in dit landschap.

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 11 •

Ontwikkeling van de dorpskern Heinkenszand in de afgelopen honderd jaar. Resp. ca 1920, 1950, 1975, 2017.

De van nature op de kreekruggronden voorkomende vegetatietypen behoren tot het Alno-Ulmionverbond (Elzen-Iepenverbond). Het betreft vegetaties op rijke, vochtige gronden. Binnen dit verbond is er een onderverdeling te maken in: Circaeo-Alnion (elzenverbond) voor bodems met een wat natter karakter, te vinden op de poelgronden, en het Ulmion (iepenverbond) op bodems met een wat lichtere samenstelling (de zavelgronden van de kreekruggen). Het elzenverbond wordt gekenmerkt door: eik, els, zwarte populier, vogelkers, vlier, dagkoekoeksbloem, pinksterbloem, bloedzuring en smele. Het iepenverbond wordt gekenmerkt door: eik, iep, esdoorn, es, hazelaar, vlier, klimop en helmbloem. 2.4 HISTORIE VAN HET DORP De familie Van Schenge heeft aan het einde van de 16e eeuw en het begin van de 17e eeuw grote delen van Heinkenszand in bezit en vormt het dorpje om tot een - gezien in de tijdspanne en in vergelijking met de omringende dorpen - indrukwekkende plaats. Rond 1588 wordt slot Watervliet aangelegd (op de plaats van het

• 12 •

B OS C H

S LAB B E R S

huidige Bos van Van Citters, ter hoogte van de huidige Ganzestraat) door de familie Brouwer uit Goes, die zich later Van Watervliet gingen noemen. Verdere families van aanzien met bezittingen in Heinkenszand waren de familie Hurgronje en de familie Van Citters. Daarnaast bestond er reeds sinds de 15e eeuw een tweede slot in Heinkenszand, het slot Barbestein. Van dit slot Barbestein (op deze plek liggen nu de Rooms-Katholieke kerk en begraafplaats) rest nu nog de veste, de voormalige slotgracht. In 1694 is de bevolking van Heinkenszand gegroeid tot ongeveer 800 inwoners; er staan er circa 162 huizen. De kroniekschrijver Smallegange noemde het in die tijd ‘seer ryk’ aan inwoners. De bebouwing van het dorp concentreert zich vooral rond de Dorpsstraat en enkele zijstraten, zoals het Stenen Slop (de huidige Stenevate geheten) en het Aarden Slop (nu Het Dijkje geheten).

Hervormde kerk en Dorpsstraat in ca. 1920

Dorpsstraat, ca 1925

Opening van het station in ca. 1927

Kerken Bij de Reformatie komt de Dorpskerk, die oorspronkelijk in het bezit was van de Rooms-Katholieken, in handen van de protestanten. Vanuit Vlaanderen komen veel protestantse vluchtelingen richting onder meer Heinkenszand; een deel van de bevolking van Heinkenszand blijft echter trouw aan het Rooms-Katholieke geloof. Tot aan de tijd van de Bataafse Republiek kunnen de Rooms-Katholieken moeilijk in het openbaar hun geloof uitoefenen. In 1805 kunnen zij echter het dan vervallen slot Barbestein kopen, welk slot later wordt verbouwd tot een nieuwe kerk. Er wordt eveneens een begraafplaats aangelegd, waarop in 1912 een replica van de Lourdesgrot wordt gebouwd. In 1844 is de Dorpskerk vanwege zijn bouwkundige staat aan vervanging toe en vindt er een verbouwing plaats. Na-oorlogse ontwikkelingen Pas in de loop van de 20e eeuw ontstaat er nieuwe bebouwing in zijstraten van de Dorpsstraat. Eind jaren 60 ontstaat de wijk Oosterguite en vanaf de jaren ‘70 be-

G S P

gint men met de bouw van de wijk Watervliet, waarvan de laatste huizen begin jaren ‘90 worden opgeleverd. Met het latere nieuwbouwproject Over de Dijk, dat eind jaren ‘90 start en thans nog steeds in ontwikkeling is, groeit het inwoneraantal van Heinkenszand tot het huidige aantal van 5.500. In 1969 wordt in de Stellepolder een plas gegraven, deels voor de zandwinning, die noodzakelijk is voor de aanleg van de snelweg A58 en deels ten behoeve van recreatieve doeleinden. Er ontstaat in de loop der jaren een recreatiegebied met onder andere een zwembad, een camping en een bungalowpark met restaurant. Op 1 januari 1970 wordt de gemeente Heinkenszand opgeheven en wordt het dorp een onderdeel van de nieuw gevormde gemeente Borsele. Het Gemeentehuis blijft echter in Heinkenszand staan, waardoor het dorp zich ontwikkelt tot bestuurscentrum van de gemeente. (bron: Wikipedia)

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 13 •

2.5 RUIMTELIJKE OPBOUW In deze paragraaf wordt de ruimtelijke opbouw van Heinkenszand beschreven. Zowel de stedenbouwkundige aspecten als de huidige verschijningsvorm van het openbaar groen zijn hiervoor bepalend. In de tekst wordt grofweg een chronologische volgorde aangehouden, startend bij het historische dorpcentrum en vervolgend met hierop aanluitende dorpsuitbreidingen. Grotere eenheden als bijvoorbeeld bedrijfsterreinen, begraafplaatsen en sportvelden worden apart behandeld. De beschrijving mondt uit in een kaartbeeld van de huidige groenstructuur, gekoppeld aan een kaart met de eigendomssitiatie van de hoofdstructuur. Dorpsstraat/Stationsweg De oude kern van Heinkenszand wordt gevormd door de Dorpsstraat/Stationsweg en de daaraan gelegen bebouwing. De Dorpsstraat ligt op de dijk tussen de Oosterlandpolder en de Oosterguitepolder en heeft daarmee de vorm van een langgerekt lint. Heinkens-

Historisch beeld Clara’s Pad

• 14 •

B OS C H

S LAB B E R S

zand wordt daarom als dijkdorp gekarakteriseerd. Vanwege de ligging op de dijk heeft de Dorpsstraat een smal profiel. De woonhuizen langs de Dorpsstraat zijn over het algemeen klein van formaat. Het oorspronkelijke dorpscentrum heeft mede daardoor een kleinschalig karakter. Langs de Dorpsstraat en de Stationsweg zijn een aantal markante boerenerven aanwezig, waarop de dorpsbebouwing zich nooit heeft uitgebreid. Dit is aan de zuidzijde de hoeve Landlust, met aangrenzend een weiland. Het weiland heeft enkele fraaie vrijstaande bomen en een oude drinkpoel. Langs de Dorpsstraat is als uitwerking van het groenstructuurplan 1997 een rij linden en een haag aangebracht ter hoogte van het achterliggende weiland. Deze bomen zijn inmiddels uitgegroeid tot een groenstructuur van betekenis. Aan de Stationsweg ligt de hoeve Molenhof. Een rij monumentale linden langs de Stationsweg completeert de groene erfbeplanting. Een fraaie grenslinde markeert vervolgens het einde van het dorp op de kruising met de Slaakweg.

Gravure van de voormalige ridderhofstede Barbistein

Gravure van het voormalig ‘Huys Watervliet’

Gravure van het voormalig ‘Huys Watervliet’ met omringende parkaanleg (Smallegange)

Clara’s Pad Een tweede belangrijke weg in het Dorp is Clara’s Pad. Deze weg is in de loop der tijd uitgegroeid van een zijweggetje van de Dorpsstraat tot de belangrijkste verbindingsweg met Goes. Clara’s Pad ligt niet op een dijk maar loopt door de polder. Enkele decennia geleden was deze weg een monumentale laan met een aan beide zijden dubbele rijen boombeplanting. De weg heeft een markant breed profiel met woningen op ruime afstand van de weg. Recentelijk is het eerste deel van Clara’s Pad tussen de Dorpsstraat en de dijk en de Noordlandseweg heringericht. Het historische profiel met drie rijen bomen en een middenberm is teruggebracht en ook de iepen (een ziektebestendige soort) zijn weer ingeplant. Het tweede deel van Clara’s Pad heeft een belangrijkere verkeersfunctie. Hier staan essen in grasbermen langs de weg. De essen hebben een matige kwaliteit. Stenevate - Eendvogelstraat De Stenevate vormt de verbinding van de Dorpsstraat met de Provinciale weg N665 (Drieweg). Ook dit was vroeger een onbeduidend zijweggetje. Met de aanleg

G S P

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 15 •

HOOFDLIJNEN STEDENBOUWKUNDIGE OPBOUW HEINKENSZAND

• 16 •

B OS C H

S LAB B E R S

Toelichting op de kaart De kaart geeft de belangrijkste ruimtelijke dragers van het dorp weer. Dit kunnen wegen of dijken zijn, maar ook groene (park)gebieden of pleinen. De kerken zijn aangeduid met een icoon. De verschillende uitbreidingswijken hebben een meer donkere tint naarmate ze ouder zijn. De namen van de belangrijkste wijken, dijken en straten zijn op de kaart weergegeven.

Legenda

G S P

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 17 •

Sporthal de Stenge anno 1990

Blasiuskerk

Dorpsstraat

Stenevate ter hoogte van de supermarkt

van de Drieweg rond 1980 heeft deze weg aan belang gewonnen als tweede ontsluitingsweg van het dorp. Het eerste gedeelte (tot aan de grenslinde) is ondanks de relatief hoge ligging niet onderdeel van een polderdijk. De weg is hier onbeplant en grenst aan diverse grootschalige winkelpanden. Vanaf de grenslinde volgt de weg het tracé van de voormalige Zuidzaksedijk, die bij de Zilverschoonstraat zijn loop door de polder hervat. Het laatste deel tot aan de Drieweg ligt de weg parallel aan een restant van de Zuidzaksedijk. De weg heeft hier een breed grasprofiel en is ingeplant met twee rijen platanen. De Eendvogelstraat vormt de verbinding van het dorpscentrum met de uitbreidingswijk Watervliet en verder naar de N667 richting ‘s-Heerenhoek. Deze weg is beplant met essen aan weerszijden van de weg in een relatief brede grasberm. De essen zijn van matige kwaliteit.

• 18 •

B OS C H

S LAB B E R S

Dijken in en om het dorp Naast de wegenstructuur is ook de dijkstructuur bepalend voor de ruimtelijke hoofdlijnen in het dorp. De grondlichamen vormen vanouds de scheidingen tussen de polders en vandaag de dag soms de scheiding tussen uitbreidingswijken. Deels zijn de dijken beplant met één of meerdere rijen bomen. Het zijn dan fraaie linten die het dorp een groene achtergrond geven, bijvoorbeeld de Kraaiendijk. Een aantal dijken zijn vergraven en hierdoor niet tot nauwelijks meer herkenbaar, bijvoorbeeld de Westdijk. Voormalige kastelen en buitenplaatsen In Heinkenszand hebben ooit twee kastelen gestaan; de ridderhofstede Barbistein en ‘t Huys Watervliet. Barbistein lag ten oosten van de Dorpsstraat; Watervliet ten westen daarvan. Voormalige ridderhofstede Barbistein Het kasteelterrein van Barbistein wordt omringd door een gracht. De huidige Kerkdreef is de voormalige oprijlaan van de Dorpsstraat naar het herenhuis. Op het terrein van Barbistein staan nu de Rooms-Katholieke

Blasiuskerk, de pastorie en het mortuarium. Ook ligt hier de katholieke begraafplaats. Het gebied staat nu bekend als het “Blasiusterrein”. De landerijen van Barbistein liepen van de Stenevate tot aan Clara’s pad. Voormalig Huys Watervliet Op de plek van ‘t Huys Watervliet staan nu de huizen van de Ganzestraat. Het koetshuis is de enig overgebleven bebouwing van de voormalige buitenplaats. Het koetshuis staat in een relict van het eens uitgestrekte parkbos. In het verloop van een aantal wegen haaks op de Dorpsstraat zijn voormalige lanen van dit parkbos te herkennen. Het wandelpad achter de speeltuin en de begraafplaats gaat vrijwel zeker terug op de toegangsdreef van het slot. Deze was ooit beplant met 5 rijen bomen. Het parkbos is nu onderdeel van de boerderij ‘Landlust’ en in eigendom van Stichting Het Zeeuws Landschap. Zowel het Parkbos Landlust als Het Blasiusterrein vormen belangrijke groene elementen in het dorp. Er staan waardevolle en oude bomen, wat de terreinen uniek maakt in het vaak met zout water overstroomde Zeeland.

Dorpscentrum Het centrum van Heinkenszand wordt vanouds gevormd door de bebouwing langs de Dorpsstraat. Vanwege het smalle dijkprofiel is hier nooit veel beplanting geweest. Wel waren er pleksgewijs leilinden voor de gevels van de huizen aanwezig. De herinrichting van de Dorpsstraat heeft het straatprofiel rustig gemaakt en flexibel inzetbaar voor zowel laden en lossen als voor de diverse verkeersstromen. Vanwege de beperkt beschikbare breedte is er sprake van een spanningsveld tussen het verkeer en de winkelfunctie. De huidige beplanting bestaat uit kleine blokken van olijfwilg en op plekken waar meer ruimte is een enkele boom. Op het kerkhof staan vanouds grote bomen. Het kerkhof maakt met gazons, omlijstende muur en monumentale bomen een fraaie groene indruk. Ook in de huidige situatie is de Dorpsstraat het voorzieningencentrum van Heinkenszand. De bebouwing langs de Dorpsstraat is echter in de loop der tijd steeds aan veranderende eisen aangepast. Ook zijn er nieuwe gebouwen bijgeplaatst die vaak een grotere maat hebben dan de bestaande bebouwing. Het beeld van

De Westerstraat

Het parkje met de brandvijver

De begraafplaats aan de Kerklaan

De speeltuin Ganzehof

G S P

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 19 •

de Dorpsstraat is zo in de loop der jaren geleidelijk veranderd. Het centrum heeft een ‘moderner’ aanzien gekregen en is, behoudens de profielbreedte, minder kleinschalig geworden. In de jaren ‘70 van de vorige eeuw zijn er aan de noordoostzijde van de Dorpsstraat achtereenvolgens scholen, het gemeentehuis, een sporthal en vervolgens ook een supermarkt gebouwd. Dit gebied aan weerszijden van de Blasiuskerk heeft zich vanwege de aanwezigheid van deze functies en door diverse herinrichtingen ontwikkeld tot ‘mede-centrumgebied’. De verschillende functies zijn geplaatst in een ruime, groene setting. Doordat ook het autoverkeer in deze zone beperkt is ontstaat bijna een campus-achtige sfeer. Rond de supermarkt aan de Stenevate is sprake van een meer op functionaliteit gerichte inrichting van (diverse) verharde parkeerterreinen en zakelijke winkelpanden. Eerste na-oorlogse uitbreiding De eerste uitbreiding van Heinkenszand dateert uit de vijftiger jaren. Het betreft de Vijverstraat, de Kerklaan, Simonswei, de Westerstraat, de van Cittersstraat en de Julianastraat. De woongebieden uit deze periode heb-

Jacob Valckestraat

B OS C H

De Kerklaan was oorspronkelijk een wandelpad, waarlangs de bewoners van de polder Oudeland naar de kerk liepen. Ter hoogte van de wijk Watervliet is dit pad verdwenen. Tussen de Westdijk en de Oudelandseweg is het pad als wandelpad nog steeds aanwezig. In de wijk is spaarzaam openbaar groen aanwezig. Incidenteel staan er bomen (o.a. meelbes) in particuliere tuinen, waarschijnlijk overblijvende exemplaren van een meer aaneengesloten boombeplanting. Centraal in de wijk ligt een klein park met een brandvijver, een lindenlaantje en een bescheiden boomweide van notenbomen. Tussen de bebouwing aan de Ganzestraat en de Kerklaan liggen de Algemene begraafplaats en een grote speeltuin; de Ganzehof. De speeltuin bestaat uit en groot grasveld met verspreid staande bomen en spelobjecten. Recentelijk is er een groot klimtoestel

Laan van Barbestein

Parkje aan de Rembrandtstraat

• 20 •

ben een heldere stedenbouwkundige opzet en eenvoudig karakter. Dit komt tot uiting in de grootte van de woningen en de inrichting van de openbare ruimte. De basis voor deze eerste uitbreiding is de Julianastraat, een oude aftakking van de Dorpsstraat.

S LAB B E R S

De Eendvogelstraat met essen

De kenmerkende structuur van groene achterpaden in Watervliet

De Zangvogelstraat met lindebomen

Roofvogelstraat

bijgeplaatst. De Speeltuin wordt omgeven door singebeplanting, op de grens met de achterliggende tuinen.

wordt de waterpartij ook gebruikt als brandvijver, en is als dusdanig bestemd.

Uitbreidingwijk Barbestein De wijk Barbestein ligt tussen de Dorpsstraat en de Kraaiendijk en is ontstaan in de periode tussen 1966 en 1971. Op deze plek lag ooit het parkbos van de voormalige buitenplaats ‘Barbistein’. De wijk heeft een eenvoudige en heldere stedenbouwkundige opzet; er zijn twee lange rechte straten met een aantal kortere dwarsstraten. De straten zijn wat ruimer gedimensioneerd dan in de eerste naoorlogse uitbreiding. De huizen zijn traditioneel van opzet; rijtjeshuizen, twee-onder-een-kappers en vrijstaande woningen bepalen het beeld. De rooilijnen van de woningen liggen veelal in elkaars verlengde. Het straatbeeld in de wijk Barbestein is daarmee eenvoudig en rustig. Bijna elke straat is met bomen beplant. In veel gevallen staan deze bomen in particuliere tuinen. Verspreid in de wijk liggen enkele kleine plantvakken met sierheesters of rozen. Midden in de wijk ligt een park. De vijver in het park kent waarschijnlijk haar oorsprong in een van de siervijvers van het hof Barbistein. Tegenwoordig

Uitbreidingswijk Watervliet Vanaf ongeveer 1970 is aan de wijk Watervliet gebouwd. De wijk is in een aantal fasen tot stand gekomen. Een duidelijke lijn in de stedenbouwkundige opzet van Watervliet is de Eendvogelstraat. Deze weg vormt de hoofdontsluiting door de wijk en verbindt de woongebieden met de uitvalswegen in de omgeving van de kern. De weg is aan weerszijden beplant met essen, die in relatief ruime grasbermen staan. Ter hoogte van de Boomeend bestaat de laanbeplanting langs de Eendvogelstraat uit platanen in plaats van essen.

G S P

Van een tweede orde zijn de straten Zangvogelstraat-Roofvogelstraat-Waadvogelstraat-Reigerstraat. Deze straten ontsluiten de vele hofjes en dwarsstraten, die vaak doodlopend zijn. Van deze vier straten heeft alleen de Zangvogelstraat een doorgaande laanbeplanting van linden, aan weerszijden van de weg. De overige straten hebben meer gefragmenteerde en wisselende boombeplanting.

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 21 •

Afwisseling van voor- zij- en achterkanten van bebouwing in het straatbeeld

Erfgrenzen zijn beeldbepalend

Waterstructuur rond de Hoendervogellaan

Boomeend

Opvallend kenmerk van de hele wijk is een fijnmazige structuur van wandelpaden die afwisselend voor en achter de huizen langs lopen. Oorspronkelijk werden de paden begeleid door stroken inheemse bosbeplanting. Deze zijn begin deze eeuw vervangen door een structuur van gras en enkele verspreide bomen. Op de grenzen met de erven zijn hagen geplant. Ondanks de regelmatige plattegrond is het geheel van hofjes, insteekwegen, wandelpaden en beplantingsstroken complex en onoverzichtelijk. Dit wordt versterkt door de steeds wisselende oriëntatie van de huizenblokken, in combinatie met eveneens wisselende vooren achterkanten van de woningen. In alle straatbeelden in de wijk komen voor- zij en achterkanten van huizenblokken voor, met bijbehorend zicht op kopgevels en erfgrenzen van tuinen. Roofvogelstraat/ Zangvogelstraat Een opvallend element in de plattegrond van Watervliet is het vierkant dat wordt gevormd door de Roofvogelstraat en de Zangvogelstraat. Dit deel van de wijk is in

• 22 •

B OS C H

S LAB B E R S

de jaren ‘70 tot stand gekomen. In eerste fase is de Zangvogelbuurt gebouwd. Een paar jaar daarna is de Roofvogelbuurt gerealiseerd. Het vierkante wegenpatroon ontsluit de woonerven die zowel binnen als buiten het vierkant liggen. Centraal in het vierkant ligt een speelplek, ontsloten door wandelpaden. Op de speelplek staan enkele monumentale platanen. Langs de westzijde grenst de wijk aan de voormalige Sloespoorlijn. Hier ligt een iets bredere groenstrook bestaande uit een sloot met schouwstrook en enkele meters bosplantsoen tegen de zijkanten van de tuinen. Op de koppen van de insteekjes is soms zicht op het achterliggende polderland mogelijk. Ganzestraat / Talingstraat De Ganzestraat en de Talingstraat zijn twee woonerven die aan de Eendvogelstraat zijn gekoppeld. Ze zijn in de jaren zeventig gerealiseerd. De erven hebben een verkeersluwe opzet. Door de stedenbouwkundige opzet zijn er veel blinde kopgevels in het straatbeeld aanwezig. Opvallend is de ligging van enkele voortuinen aan het wandelpad achter de Speeltuin/Begraafplaats. Het wandelpad gaat terug op de oprijweg van het om-

grachte kasteelterrein van Watervliet, dat in zijn geheel binnen de contour van de Ganzenstraat heeft gelegen. Zwanestraat / Smientstraat De Zwanestraat en de Smientstraat vormen een afzonderlijk geheel ten opzichte van de rest van de wijk. Deze buurt is begin jaren tachtig gebouwd. Het wordt ontsloten door een weg met een regelmatig knikkend tracé. Langs de buitenrand staan vrijstaande huizen met ruime voortuinen. Een aantal woningen van de Eendvogelstraat grenst met de achtertuinen aan de Zwanestraat. In het straatbeeld enkele bomen aanwezig in plantvakken. In het centrum van de buurt ligt een klein speelveld, met enkele fraaie oude bomen. De buurt wordt omgeven door een doorgaand wandelpad in een grasstrook. Aan de zijde van het parkbos Landlust staan in deze strook een rij fraaie oude hoogstam fruitbomen. Vanaf het wandelpad is een toegang tot de sportvelden mogelijk. Vanaf de Eendvogelstraat zijn er kleine insteekjes gemaakt: de Duikeend, de Zwemeend en de Zaagbek.

Deze zijn doodlopend en takken aan op de achterliggende wandelpaden aan de westzijde. In de hofjes is nagenoeg geen openbaar groen. Waadvogelstraat e.o. De Waadvogelstraat takt via de Reigerstraat aan op de Westdijk. Ook in dit deel van Watervliet bepalen woonerven het beeld. Langs de Waadvogelstraat ligt een speeltuin bij een groot speelveld, dat grenst aan de langzaamverkeerroute. Ook aan de Steenloperstraat grenst een kleine speeltuin aan de langzaamverkeerroute. De zeer smalle Flamingostraat maakt door de vrijstaande huizen en de relatief grote tuinen een zeer groene indruk. Achter de Flamingostraat en de Strandloperstraat grenst de wijk aan de Westdijk. Hier ligt een sloot met schouwstrook naast de weg. Op de grens met de achtertuinen zijn meest groene erfscheidingen geplant. De dorpsrand maakt hierdoor een groene en verzorgde indruk. Hoendervogellaan e.o. De volgende uitbreiding van Watervliet is de Hoendervogellaan e.o. Dit gedeelte is begin negentiger jaren

Centrale waterpartij in ‘Over de Dijk’

De Kraaiendijk vormt een groene achtergrond

Straatbeeld van de Rozemarijnstraat

De monumentale trap bij de Stenge

G S P

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 23 •

gebouwd. In deze buurt wijk ligt een waterstructuur van sloten die met behulp van vijverfolie zijn gemaakt. De sloten worden begeleid door bermen en bosstroken op de grens met de tuinen. Er liggen merendeels achtertuinen aan het water. Langs de Heinkenszandseweg verbreedt de groene zone zich tot een ruime parkrand met waterpartijen. Boomeend De Boomeend is de meest recente en laatste uitbreiding van Watervliet. Dit is een buurtje met vrijstaande woningen op ruime kavels. In de koopakte van de woningen zijn voorwaarden opgenomen voor het handhaven van de beukenhagen op de grenzen van de kavels. Dit geeft het buurtje een bijzonder groene uitstraling. Net als bij de Eendvogelstraat verbreedt de ruimte zich richting de Heinkenszandse weg. Deze ruimte vormt een fraaie groene entree van Heinkenszand. Over de Dijk Vanaf 2004 is gebouwd aan de wijk ‘Over de dijk’, waarmee de sprong van het dorp over de Kraaiendijk wordt bedoeld. Eerst is het oostelijke deel gebouwd, met daarin opgenomen het zorgcomplex Dijkstede. Bedrijventerrein Noordlandseweg De Noordzak gezien vanaf de afrit van de snelweg

• 24 •

B OS C H

S LAB B E R S

Vanaf 2007 is het westelijke deel bebouwd. Plan ‘Over de dijk’ is anno 2018 nog niet geheel voltooid. De twee delen van de wijk worden gescheiden door een grote waterpartij, met een zichtlijn naar het achterliggende polderland. De zichtlijn is middels een kunstwerk uitgespaard in de geluidswal van de Drieweg. De waterpartij vormt een visuele koppeling van het dorpcentrum ter plaatse van de Stenge met hel Landschap. De wijk bestaat grotendeels uit vrijstaande en twee-onder -één-kap woningen. Langs de waterpartij staan enkele appartementgebouwen. De stedenbouwkundige opzet grijpt terug op de eenvoud van de jaren zestig: relatief rechte wegen en een heldere opzet van vooren achterkanten. De centrale wegen Rozemarijnstraat en Hoefbladstraat zijn voorzien van een laanbeplanting van linden in brede grasbermen. De zijstraten maken eveneens een groene indruk. Het openbaar groen ontbreekt hier. Het groene karakter wordt bepaald door de voortuinen en de aanwezige bomen. Langs de Kraaiendijk zijn enkele woonblokken met patiowoningen geplaatst. Deze staan in grote gazonvlakken, op ruime afstand van de Kraaiendijk. Bedrijventerreinen De Noordlandseweg is aan de westzijde van het bedrijfsterrein beplant met elzen De Noordzak aan de zijde van de snelweg

De entree van de begraafplaats aan de Kerklaan

De begraafplaats aan de Noordlandseweg

De entree van Parkbos Landlust

Sportpark naast het Parkbos Landlust

Heinkenszand heeft twee bedrijfslocaties, het bedrijventerrein Noordzak en het bedrijventerrein Noordlandseweg. De laatstgenoemde is de oudste van de twee en is vanaf 1993 ontwikkeld. Het is een puur functioneel ingericht terrein zonder noemenswaardige groene en representatieve inrichting. Langs de omliggende Plattendijk is een strook bosplantsoen geplant met daarin opgenomen essenbomen. Langs de Noordlandseweg is een lage haag geplant met daarin opgenomen elzen. Op het terrein zelf zijn recentelijk enkele ligusterhagen aangebracht. Aan de zuid- en oostzijde zijn zeer smalle plantstroken aanwezig. Behoudens de gedeelten grenzend aan de dijken is het bedrijventerrein goed zichtbaar vanuit het omliggende landschap. Bedrijventerrein Noordzak is gebouwd in de gelijknamige polder en loopt door tot de snelweg A58. Door de ligging en de gemaakte op- en afritten op de snelweg vormt het een belangrijke blikvanger van Heinkenszand voor bezoekers vanuit de rest van het land. De zichtlocatie langs de snelweg is belangrijk voor een deel van de aanwezige bedrijven. De oorspronkelijke beplanting

G S P

van populieren is langs de noordzijde vervangen door knotwilgen. Langs de Boerendijk is de beplantingsgordel intact. Langs de oostzijde is momenteel geen opgaande beplanting aanwezig. Het terrein zelf is functioneel ingericht, waarbij op enkele bedrijfslocaties platanen zijn geplant. Specifieke objecten Begraafplaatsen Oorspronkelijk werd er begraven rond de Hervormde Kerk aan de Dorpsstraat. Ook rond de Roomse Blasiuskerk werd begraven, en dit gebeurt nog steeds. De protestantse begraafplaats is verplaatst naar de Kerklaan. De begraafplaats aan de Kerklaan vormt een markant groen element in deze verder vrij stenige straat. De begraafplaats ligt meer dan tien meter achter de rooilijn van de straat, achter een groot gazon en hagen. Het terrein zelf is ingedeeld in vier compartimenten, gescheiden door hagen. De graven liggen deels tussen vaste planten, deels in gras en deels in kale grond.

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 25 •

Op de begraafplaats staan enkele fraaie oude bomen waaronder een haagbeuk en een vederesdoorn. Rond 1992 werd de begraafplaats langs de Noordlandseweg ingericht. Het terrein is in 2010 uitgebreid naar het noorden. De Begraafplaats heeft een eenvoudige geometrische indeling met een centraal middenpad, begeleid door linden en zes kamers, omzoomd met hagen. Langs de randen is een smalle strook bosplantsoen aanwezig en zijn essen geplant. De begraafplaats is anno 2018 voor de ongeveer 1/3 deel in gebruik genomen. Parkbos Landlust Ten westen van de Dorpsstraat ligt vanouds de boerderij Landlust. Grenzend aan de boerderij ligt een parkbos dat ooit behoorde bij het kasteel Watervliet. Dit park is aangelegd in landschapsstijl en bestaat uit een waterpartij en opgaand loofbos. In het bos staan fraaie en oude bomen. Omdat bossen van een dergelijke ouderdom vanwege overstromingen in Zeeland zeldzaam zijn is sprake van een uniek stukje natuur. Het park is vrij toegankelijk voor het publiek.

Sportcomplex Ten zuiden van het parkbos liggen de sportvelden en tennisbanen. De velden zijn omzoomd met smalle stroken bosplantsoen. Rond de lage bebouwing van het complex is geen opgaande beplanting aanwezig. Het parkbos Landlust vormt een fraaie groene achtergrond voor het sportcomplex. Gemeentehuis Het gemeentehuis ligt op een locatie tussen de twee dijkstructuren van Kraaiendijk/Zuidzaksedijk en De oudekamersdijk/Het Dijkje. Aan de voorzijde en rond het gebouw ligt een groot gazonvlak, waardoor het gebouw in een ruime groene setting staat. De tegenover het gemeentehuis liggende boerderij ‘ ‘t Hof Stenevate’ is door de gemeente Borsele aangekocht en ingericht als raadszaal. De groene ruimte rond gemeentehuis vormt een groot contrast met het verdere, sterk bebouwde verloop van de Stenevate richting Dorpsstraat.

De Drieweg

De Heinkenszandseweg

Het gemeentehuis

De voormalige Sloespoorlijjn

• 26 •

B OS C H

S LAB B E R S

Oever van de Stelleplas

Recreatieve bebouwing aan de Stelleplas

Infrastructuur Voormalige Sloespoorlijn Vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw heeft een Ringspoorlijn door de gemeente Borsele gelopen. Na een start met gecombineerd reizigers- en goederenvervoer werd het station Heinkenszand na de tweede wereldoorlog gesloten. Het goederenvervoer blijft tot na 2000 belangrijk, maar het station is dan al opgeheven en de zware goederentreinen passeren het dorp op weg naar het Sloegebied. Met de aanleg van de nieuwe sloespoorweg is de lijn sinds 2003 buiten gebruik. Anno 2018 is het voormalige emplacement als groene open ruimte in het dorp aanwezig. De grond is overgedragen aan natuurmonumenten en er is een doorgaand fiets/wandelpad aangelegd op het tracé van de spoorlijn. Rond het voormalige station zijn enkele fruitbomen geplant. Provinciale weg N665, Drieweg De Drieweg takt bij het bedrijventerrein Noordzak af van rijksweg A58, om vervolgens de dorpen Heinkenszand en later Nisse te ontsluiten. Ter hoogte van de wijk Over de Dijk is een doorgaande geluidswal aangelegd. De kruising van Clara’s Pad met de Drieweg vormt een belangrijks dorpsentree. Naar het noorden toe is de weg nu onbeplant. In de ruime lussen van de afrit naar de Rijksweg staan enkele solitaire bomen. Verder is vanaf de A58 en de Drieweg een vrij zicht op de bedrijven van bedrijventerrein Noordzak mogelijk.

Stelleplas De zandwinplas die in de jaren zestig van de vorige eeuw is gegraven ten behoeve van de aanleg van de A58 is vanouds de locatie voor het openluchtzwembad van Heinkenszand. Het openluchtzwembad heeft een grote zonneweide met vrijstaande bomen. Rond de plas verrezen verder een camping, recreatiewoningen en een centrumgebouw. In de plas zelf mag vanwege de gevaarlijke diepte (tot 30 m) niet gezwommen worden. Langs de zuid- en westoever is een brede bosstrook geplant bestaande uit gemengd loofbos. Langs de oevers van de plas komt spontane opslag van wilg voor. Rond het restaurant is vrijwel geen opgaande beplanting. Ontwikkelingen De woonwijk ‘Over de dijk’ en bedrijventerrein Noordzak zijn anno 2018 nog niet geheel volgebouwd. Voor verdere uitbreiding van het dorp wordt in eerste instantie gekeken naar het deel van de Platepolder, tussen Het Dijkje en de Zuidzakse Dijk. Rond de Stelleplas zijn ideeën voor een verdere uitbreiding van de recreatiewoningen. Aan de Stenevate wordt het terrein van de huidige supermarkt gewijzigd en vergroot. Deze ontwikkeling heeft ruimtelijk en functioneel gevolgen voor het terrein van het gemeentehuis.

Provinciale weg N667, Heinkenszandseweg De Heinkenszandseweg ontsluit het dorp aan de zuidzijde. Deze weg loopt ter hoogte van de bebouwde kom parallel aan de Zanddijk. De weg is deels wisselend beplant, deels beplant met twee rijen essen, en ten oosten van de aantakking met de Dorpsstraat met een dubbele rij populieren. De weg is middels twee rotondes verbonden met het dorp.

G S P

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 27 •

Voorbeeld hoofdstructuur (Kraaijendijk)

Voorbeeld nevenstructuur (Roofvogelbuurt)

Bewust geaccentueerde zichtlijn op het landschap

Waardevolle boom begraafplaats Kerklaan

2.6 HOOFDGROENSTRUCTUUR (zie kaartbeeld op pagina 28) De hoofdgroenstructuur van Heinkenszand bestaat uit een combinatie van dijkbeplantingen, groene parkgebieden en een aantal doorgaande beplantingen langs de hoofdontsluitingswegen. De hoofdgroenstructuur vormt de “groene ruggengraat” van het dorp. Accent in het groenbeleid ligt hier op behoud en versterking, onder regie van de gemeente. Voor een verdere verdieping van het groenbeleid in de hoofdstructuur zie het basisdocument openbaar groen. De dijkbeplantingen vormen als het ware ruimtelijke kamers, die soms een hele wijk een groene achtergrond geven. In Heinkenszand zijn dit de Kraaiendijk, Het Dijkje, de Boerendijk en de Plattedijk. Van de dijkbeplantingen is momenteel alleen de Kraaiendijk in gemeentelijk eigendom. Grotere aaneengesloten groengebieden zijn de waterpartij met aangrenzende grasvlakken in plan Over de dijk, doorlopend in het gebied tussen Blasiusterrein en de basisscholen.

• 28 •

B OS C H

S LAB B E R S

Aan de westkant van de Dorpsstraat is het parkbos Landlust, met aangrenzende weilanden, een waardevolle en beeldbepalende groene ruimte. Van de doorgaande wegen zijn Clara’s Pad en de combinatie Eendvogelstraat/Stenevate de belangrijkste groene structuurdragers. Ook de tot langzaam verkeersroute omgevormde voormalige sloespoorlijn is nu een groene verbindingslijn van betekenis geworden. Tot de hoofdgroenstructuur worden verder gerekend: de begraafplaatsen en speelplaatsen, het sportcomplex en de groene gordel rond de Stelleplas. Neven groenstructuur Het overige openbaar groen in Heinkenszand vervult een functie voor de directe aanwonenden en wordt gerangschikt onder de groene nevenstructuur. Het beleidaccent ligt hier op ontwikkeling in samenwerking met de directe omwonenden. Voor een verdere verdieping van het groenbeleid in de hoofdstructuur zie het basisdocument openbaar groen.

Waardevolle bomen De waardevolle bomen conform de bomenlijst zijn op de kaart aangegeven. De lijst is in 2012 voor het laatst herzien. Deze bomen zijn beeldbepalend en vormen daarmee op grond van hun individuele waarde onderdeel van de hoofdgroenstructuur. Naast groene elementen zijn op de kaart twee aanvullende aspecten opgenomen, die van belang zijn voor de beleving van de groene buitenruimte van Heinkenszand. Wandelstructuur De huidige wandelpaden door het dorp zijn aangegeven. Deze paden volgen de groene hoofdstructuur en versterken de belevingswaarde van het groen. Naast de wandelpaden in het dorp zijn ook de routes van het wandelnetwerk Zeeland aangegeven. Deze lopen soms over een vrijliggend pad, maar grotendeels over de (polder)wegen. Zichtrelaties De belangrijkste zichtrelaties in het dorp en tussen het dorp en het omringende landschap zijn aangegeven op de kaart.

G S P

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 29 •

HUIDIGE SITUATIE GROENSTRUCTUUR

• 30 •

B OS C H

S LAB B E R S

Toelichting op de kaart Deze kaart laat zien welke groene structuren voor het dorp als geheel het meest belangrijk zijn (hoofdstructuur) en waar het groen vooral een functie vervult voor de buurt of straat (nevenstructuur). De hoofdstructuur is met een donkergroene kleur aangegeven, de nevenstructuur met een lichtgroene tint. Alles wat benoemd is tot groene hoofdstructuur is mede bepalend voor de ruimtelijke kwaliteit van de kern en dient daarom behouden (en indien van toepassing versterkt) te worden. Binnen de hoofd- en neven structuur zijn de ruimtevormende onderdelen op de kaart gezet, zoals dijken, lanen, singels en bosgebieden. Tevens zijn zichten op het landschap en zichtlijnen aangeduid. De wijze waarop de indeling in hoofd- en nevenstructuur doorwerkt in het groenbeleid staat in het basisdocument van het groenstructuurplan, in hoofdstuk 2. Kort samengevat wordt de hoofdstructuur door de gemeente vormgegeven en beheerd in overleg met de bewoners. Bij nevenstructuren is er een grotere rol voor de bewoners weggelegd, met meer ruimte voor maatwerk. Naast de hoofd- en nevengroenstructuur zijn ook de belangrijkste vormen van gebruik op de kaart weergegeven. De beleving van het groen door de bewoners wordt hier mede door bepaald.

Legenda

G S P

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 31 •

EIGENDOMMEN HOOFDSTRUCTUUR

• 32 •

B OS C H

S LAB B E R S

Toelichting op de kaart De kaart laat zien hoe de eigendomssituatie is van de groene hoofdstructuur. Dit is van belang omdat sommige belangrijke groene elementen in een dorp niet in eigendom zijn van de gemeente. Het kunnen particuliere eigendommen zijn, dan wel groen in eigendom van andere overheden. De gemeente geeft middels deze kaart aan, dat het groen op deze percelen een belangrijke rol speelt voor het dorp. Ze zal zich inspannen om de groene structuren te behouden en te ontwikkelen. Ook zal de gemeente in overleg met de eigenaren treden om een eventueel wensbeeld in de groene hoofdstructuur te realiseren. De kaart dient tevens als demarcatielijn tussen hoofstructuur en nevenstructuur. Dit is onder meer belangrijk voor de communicatie tussen gemeente en bewoners over de groene inrichting.

Legenda

G S P

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 33 •

• 34 •

B OS C H

S LAB B E R S

3. KWALITEITEN EN KANSEN

G S P

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 35 •

3.1 INLEIDING In dit hoofdstuk wordt de kwaliteit van het huidige openbaar groen geanalyseerd. Hierbij worden de wijken en buurten in dezelfde volgorde behandeld als in paragraaf 2.5. Het gaat in dit hoofdstuk zowel om de ruimtelijke kwaliteit, als de staat van onderhoud en vitaliteit van de beplanting. Tevens worden kansen voor verbetering van de ruimtelijke kwaliteit en/of het groen benoemd. Uit deze analyse volgt het wensbeeld voor de groenstructuur, dat in hoofdstuk 4 is omschreven. De kwaliteiten en kansen van het groen zijn geïnventariseerd tijdens een rondgang door Heinkenszand in het voorjaar van 2018.

zijn nu kersenbomen aanwezig. Door de lage bebouwing dicht op de weg heeft de centrale Dorpsstraat nog steeds de intieme schaal van een dijklint. Een doorgaande beplantingsstructuur of opgaande bomen worden hier niet gemist. De grote kastanjes rond de kerk vormen zo een fraai contrast in maat en schaal met de Dorpsstraat zelf. Het straatbeeld zou middels geveltuintjes of een blok leibomen een wat groenere uitstraling kunnen krijgen. De inrichting van het straatprofiel is gebaseerd op de herinrichting in de jaren negentig van de vorige eeuw. Gezien de beperkt beschikbare ruimte geeft dit profiel, gebaseerd op een shared-space gedachte, nog steeds de beste mogelijkheden om eenheid in het straatbeeld te combineren met een multifunctioneel gebruik.

3.2 HUIDIG OPENBAAR GROEN Hoofdlijnen Dorpsstraat - Stationsstraat De ruimte in het profiel van de Dorpsstraat is beperkt. Vanouds stonden er voor sommige huizen enkele blokken met leilinden. Op plekken waar meer breedte is

Ter hoogte van de twee historische boerderijen aan de Dorpsstraat verandert het straatbeeld en is aan één zijde van de weg een rij lindebomen aanwezig. Deze bomen vormen belangrijke groene structuurdragers en versterken het ruimtelijke effect van de achterliggende erven en weilanden. De Molenhof hult zich momenteel

Leilinden in de Dorpsstraat, ca 1925

Dorpsstraat zuidzijde

Boerderij Molenhof verscholen achter de struiken

Ontwikkelingslocatie Kerklaan

• 36 •

B OS C H

S LAB B E R S

De voormalige muziektent vraagt om een mooiere, groene setting

De ruimte rond de hervormde kerk

De groene campussfeer ronde de Stenge

Het lindencarré rond het Blasiusgebied

in dichte beplantingssingels. Enig toegevoegd zicht op deze historische boerderij zou deze wat meer in het dorpsbeeld betrekken. De Stationstraat is voorzien van fraaie klinkers. De stoepen met betontegels en banden doen wat gedateerd aan. De grenslinde op het einde van de Stationstraat is in redelijke staat. Wellicht kunnen de groeiplaatsomstandigheden hier nog worden verbeterd. Op de hoek van de Dorpsstraat en de Kerklaan is in het verleden bebouwing verwijderd. Voor deze locatie is een ontwikkelingsplan opgesteld, maar dat heeft geen doorgang gevonden. De plek is ruimtelijk interessant, door het terugspringen van de rooilijn van de Kerklaan, de oude muziektent en het brandweergebouw. De locatie oogt momenteel duidelijk onaf en vraag om een nieuwe bebouwde en functionele invulling. Ook het groen kan in een nieuwe ontwikkeling worden betrokken, waarbij de waardevolle bomen liefst gespaard blijven.

G S P

Dorpscentrum / van der Biltplein/ Stengeplein De ruimte rond de Hervormde kerk is gaaf in zijn huidige vorm, met gras, solitaire bomen en een mooie muur. Het gebouw van de woningstichting staat prominent op het Van der Biltplein. De gebogen vorm geleidt de ruimte naar het achterliggende gebied van de sporthal de Stenge. Op het Stengeplein wordt de inrichting groener en autoluw. Deze twee eigenschappen zijn wezenlijk voor de campussfeer die hier middels de herinrichtingen is bereikt. De langzaam verkeersverbinding vanaf het van der Biltplein loopt in één rechte lijn door naar de woonwijk Over de Dijk. Slechts de ingang van de Stenge zelf vormt een visuele onderbreking van deze lijn. De aanwezige beplantingen dragen alle bij een geslaagde en waardevolle groenstructuur. Belangrijk is dat het lindencarré rond het Blasiusgebied als eenheid herkenbaar blijft. Aangrenzende boomstructuren zijn steeds in een andere soort geplant. Hetzelfde geldt voor het ‘dak’ van gleditsia’s dat over de drie schoolpleinen is geplant.

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 37 •

Fraaie entree van de Stenevate

Rotonde Stenevate - Drieweg past niet in het landschappelijke beeld

Het gemeentehuis met strakke architectuur en terreininrichting

De Stenevate ter hoogte van de supermarkt

Stenevate - Eendvogelstraat De Stenevate is in zijn huidige vorm onder te verdelen in drie delen. Het eerste gedeelte begint bij de rotonde met de Drieweg. De Stenevate vormt hier met brede grasbermen en dubbele rij platanen een fraaie groene dorpsentree. De visuele spanning wordt ondersteund door de bochten in de weg, de aanwezigheid van de Zuidzaksedijk en de bebouwing die eerst rechts en vervolgens links van de weg aanwezig is. Uit de toon valt hier de tuttige inrichting van de rotonde op de Drieweg. Het tweede gedeelte van de weg is het stuk voor het gemeentehuis, tot aan de gracht van het Blasiusterrein. Hier stopt de platanenbeplanting en loopt de weg vrij tussen de gazons van het voorterrein van het gemeentehuis door. De grote grasvlakken doen gemeentehuis aansluiten bij het ‘campusgebied’ rond het Stengeplein. Vervolgens passeert de Stenevate het terrein van de supermarkt, alvorens aan te takken op de Dorpsstraat. Ter hoogte van de supermarkt verandert de sfeer van een groene allee in een zeer functioneel ingericht stukje weg, waarbij de parkeerfunctie en de (auto)bereikbaarheid van de winkels de toon zet. Het is jammer dat dit zeer intensief gebruikte stukje Heinkenszand een zo

• 38 •

B OS C H

S LAB B E R S

weinig passende en doorsnee uitstraling heeft. Bij een nieuwe inrichting van het supermarktterrein verdient het aanbeveling om het wegprofiel, plus de aangrenzende parkeervelden, integraal te betrekken. Zo ontstaan kansen om het huidige verrommelde en logistiek onduidelijke straatbeeld te verbeteren. Het aanplanten van een laanstructuur langs dit deel van de weg versterkt het doorgaande karakter van Stenevate. Belangrijker is echter om de winkelfunctie te integreren/in te passen in de groene setting van de campusgedachte en de tuin rond het gemeentehuis. Dijken in en om het dorp De dijken zijn belangrijke groene structuurdragers in en rond het dorp. De daar op aanwezige populierenbeplantingen vormen op dorpse schaal een soort groene kamers. Indien mogelijk behouden de dijken een opgaande beplanting van populier, ook als deze aan vervanging toe zijn. In het plan Over de Dijk is op fraaie wijze rekening gehouden met de schaduwwerking van de bomen op de Kraaiendijk, door een ruime afstand te nemen tot de eerste woningen. Een alternatief kunnen

iepen, linden of eiken zijn, echter duurt het erg lang voordat deze bomen op structuurniveau van het dorp weer van betekenis zijn (zie bijvoorbeeld de beplanting op de Zuidzakse dijk). Ruimtelijk gezien valt te overwegen om ook voormalige dijktracés van een laanbeplanting te voorzien. Dit zou de relatie met de historische landschapsstructuur versterken. Dit is aan de orde bij onder meer de voormalige Noordlandse dijk en de Westdijk. Bijkomend aspect bij de Noordlandse dijk is een betere landschappelijke inpassing van het gelijknamige bedrijventerrein. Aanpassingen in de dijkstructuur hangen samen met het landschapsbeleid rond de dorpskernen en dient in de planvorming daarop te worden afgestemd. Eerste na-oorlogse uitbreiding Het openbaar groen is in deze straten spaarzaam aanwezig. Er staan nog enkele meelbessen in de voortuinen, die in het verleden een meer aaneengesloten boomstructuur vormden. Toch ogen de straten door de vele groene voortuinen vriendelijk en zeker niet kaal. Ook de stedenbouwkundige opzet is helder en overzichtelijk.

Dijken maken groene kamers op de schaal van het dorp

Er is geen behoefte aan het terugbrengen van doorgaande boomstructuren. Wel zou op vrijwillige basis het aantal bomen in de voortuin kunnen worden gestimuleerd. De Van Citterstraat heeft een meer aaneengesloten structuur van plantvakken en bomen naast de weg. De combinatie met stoepen van ongelijke breedte geeft hier ruimte voor een fraaie plantsrook met vaste planten en lage heesters. Deze aanpak zou een voorbeeld kunnen zijn voor groen in straten met een krap profiel elders. Het centrale parkje bij de Oude Molen is een gave groene ruimte met gras, bomen en een strakke vijver. Onder de bomen zijn kansen om middels bollen en vaste planten de plek meer waarde voor biodiversiteit te geven. De vaste planten concentreren zich hierbij op de noordelijke oeverzone, waar het gras in smalle punten uitloopt. Het (naamloze) voetpad achter de speeltuin gaat vrijwel zeker terug op de toegangsdreef van het omgrachte huis Watervliet dat ter hoogte van de bebouwing van

De verdwenen Noordlandse dijk

Het parkje aan de Van Cittersstraat

G S P

BOR S E LE

-

K E R N

H E I N K E N S ZAN D

• 39 •

de Ganzestraat heeft gelegen. Momenteel herinnert niets meer op deze plek aan het buitenplaatsverleden. De boombeplanting van zowel begraafplaats en de speeltuin omvat zowel enkele fraaie monumentale, als overstaanders uit de gedunde singels. Uitbreidingwijk Barbestein Ook Barbestein oogt verzorgd en prettig. Er zijn enkele zijgevels aan de straat, maar dat leidt niet tot een onduidelijke stedenbouwkundige structuur. De straten en rooilijnen zijn wel steeds 1-2 meter breder dan in de eerste uitbreidingen van Heinkenszand. Het groene karakter wordt voornamelijk bepaald door het groen in de voortuinen van de woningen. Met name de Jacob Valckestraat toont lommerrijk, wat mede wordt bepaald door de fraaie groene achtergrond van de Kraaiendijk. In de Jacob Valckestraat staan elzen in de parkeervakken. Gezien de beschikbare profielbreedte en lage parkeerdruk is het verbeteren van de plantplaatsen hier goed mogelijk. Ook in Barbestein kan het aanplanten van bomen in de voortuinen worden gestimuleerd om de wijk verder te vergroenen.

Oude kaart (1673) van slot Watervliet met haar oprijlaan Laan van Barbestein

• 40 •

B OS C H

S LAB B E R S

De straatnaam ‘Laan van Barbestein’ vraagt eigenlijk om een boombeplanting. In het profiel is deze ruimte ook aanwezig. Een laanbeplanting van tweede orde zou passend zijn. Uitbreidingswijk Watervliet De problematiek van de openbare ruimte in de wijk Watervliet is al in het groenstructuurplan 1996 aanleiding geweest voor diverse herinrichtingsplannen. Destijds was vooral de aanplant van inheems bossortiment in de directe woonomgeving aanleiding voor de problemen. Dit is aangepakt door de groene stroken tussen de woonblokken om te vormen naar een beplanting van hagen, gras en enkele solitaire bomen. De overlast van overhangende struiken en onaangename donkere plekken is hiermee getransformeerd naar een heldere en aangename wandelstructuur door de wijk. Anno 2018 vormen deze stroken de belangrijkste groenstructuur in de hele wijk, met een doorkoppelingnaar de Dorpsstraat en de groenstroken rondom de wijk.

Jacob Valckestraat met elzen en particuliere tuinen

Kwaliteit van de groene stroken tussen de woonblokken van Watervliet

In de wijk Watervliet zijn de achterkantsituaties niet oplosbaar middels alleen groene ingrepen

Referentiebeeld van een groene inrichting met vaste planten

Fruitbomen als aanvulling in de groene stroken

Daar waar de groene stroken helderheid en structuur geven is dit in de straatbeelden nog steeds ver te zoeken. De stedenbouwkundige en verkeerskundige opzet van de wijk is zeer complex, met steeds wisselende voor-, zij- en achterkanten van huizenblokken en doodlopende straatgedeelten. De achter- en zijtuinen die aan de straat grenzen zijn voor een deel ingeplant met groene hagen. Dit verzacht het straatbeeld, maar kan de stedenbouwkundige mancos niet opheffen. Ook de hoge parkeerdruk op de openbare ruimte geeft weinig speling om in de straten groen toe te voegen of plantvakken te vergroten. Gesteld kan worden dat binnen de kaders die de huidige stedenbouwkundige structuur geeft, er op groengebied ‘het beste’ van gemaakt is. Een verdere kwaliteitsverhoging van de openbare ruimte vergt strategisch ingrijpen in de stedenbouwkundige opzet (bijvoorbeeld door het saneren van huizenblokken). Indien de huizenblokken toe zijn aan groot onderhoud of renovatie is het interessant om in overleg met woningcorporaties en bewoners te onderzoeken of middels sanering en nieuwbouw er in de wijk verbetering

G S P

mogelijk is. De verbetering van de stedenbouwkundige structuur door middel van het ingrijpen in de bouwblokken is als kans weergegeven op de ambitiekaart. Tot die tijd kan de aandacht uitgaan naar het verder optimaliseren van de groene wandelstructuren in de wijk en het, in samenspraak met de bewoners, optimaliseren van de buitenruimte. Te denken valt aan het planten van lage bloeiende bomen in de stroken en het toevoegen van vaste planten als kleuraccent. Daarnaast kunnen de stroken wellicht op meer plaatsen gekoppeld worden aan de doorgaande langzaamverkeersstructuur van de oude spoorlijn en bijvoorbeeld een koppeling met de sportvelden. Nu is alleen bij voormalig stationsemplacement een koppeling aanwezig. Ook het stimuleren van groene inrichting in particuliere tuinen kan de wijk vergroenen. Meer dan in andere wijken is het planten van groene hagen op en langs de erfgrenzen bepalend voor de aantrekkelijkheid van de woonomgeving.