Woonvisie Borne 2022+ en bijlagen (oude versie politiek beraad 9 mei 2023)
Tekst van het document
Inbreiding kan bijvoorbeeld ten koste gaan van het landelijke karakter, soms is er te weinig capaciteit op inbreidingslocaties of gaat verdere uitbreiding ten koste van het behoud van voldoende open ruimte. Daarom zetten we ons er voor in dat het ook in de toekomst mogelijk blijft om – uiteraard zo zorgvuldig mogelijk – potentiële locaties aan de randen van de bebouwde kom te benutten voor mogelijk nieuwe uitleglocaties voor woningbouw.
7.3 Aansluiting bij karakter en identiteit
Bij het realiseren van nieuwe woningen gaat het om veel meer dan alleen de aantallen die voortvloeien uit het woningbouwprogramma. De kwaliteit van woningen en de woonomgeving is van groot belang en heeft zowel betrekking op de stedenbouwkundige opzet, de architectuur en de openbare ruimte.
7. Ruimtelijk kader, nader toegelicht Borne Borne is gelegen tussen de steden Almelo en Hengelo en is ruimtelijk en sociaal vooral georiënteerd op Hengelo. Borne telt in totaal acht wijken. Kenmerkend voor de kern van Borne is de scheiding tussen enerzijds het historische gedeelte, waar de woonfunctie overheerst en anderzijds het centrumgebied waar de winkelvoorzieningen zijn gevestigd. Deze scheiding bepaalt het karakter van het centrum van Borne en vindt haar oorsprong deels in de tijd van de industrialisatie. Met de komst van de spoorlijn en verschillende fabrieken is Borne westwaarts richting het Bornsche Veld gegroeid. De ruimte tussen de spoorlijn en het oude Borne werd snel opgevuld met woningen en bedrijfspanden. De arbeiders werden gehuisvest in de wijken nabij de fabrieken. Het centrale deel van het dorp is daarmee verschoven richting het westen. Door de opschuivende centrumactiviteiten heeft de oude historische kern van Borne door de jaren heen het oorspronkelijke karakter behouden en is als gevolg daarvan aangewezen als beschermd dorpsgezicht. De oude dorpskern is hiermee getransformeerd tot een rustige buurt, waar ruimte wordt geboden voor culturele voorzieningen en ambachtelijke bedrijven. Het biedt een rustige uitloopmogelijkheid voor het drukke centrum van het dorp en is bepalend voor de identiteit van Borne.
Het is een aantrekkelijk gedeelte van het dorp dat veel wordt bezocht door toeristen. Het centrum met de winkelvoorzieningen heeft een moderner karakter dan het oude dorp. De winkels langs de oude wegen zijn nog wel gevestigd in deels historische bebouwing. Tussen deze wegen, in het gebied Bakkerssteeg, Nieuwe Markt en Nijstad, is in de jaren ‘70 nieuwbouw verrezen. Dit winkelcentrum is autoluw en bestaat uit gesloten bebouwing met smalle steegjes. Het heeft hierdoor een introvert karakter. De ontstaansperiode is duidelijk te zien aan de inrichting van de openbare ruimte en de architectuur van de bebouwing. Een ander kenmerkend aspect van Borne is het aanwezige stelsel van radiaalwegen. Deze radialen leiden het verkeer rechtstreeks van en naar het centrum. Het gaat om de Bornerbroeksestraat, de Azelosestraat, de Deldensestraat, de Zenderensestraat/Prins Bernhardlaan en de Grotestraat. De radialen zijn grotendeels voorzien van (deels historische) lintbebouwing en worden veelal begeleid door laanbeplanting. 29
De radialen bepalen de identiteit van het dorp en geven een duidelijke ruimtelijke structuur aan Borne. Tussen de radiaalwegen zijn de woonwijken gesitueerd. Veel van deze woonwijken zijn in de jaren ‘60 en ‘70 gebouwd. Ze hebben een vrij traditioneel dorps karakter. In de jaren ‘80 en ‘90 is de wijk Stroom Esch gerealiseerd, die aan de andere kant van de Rondweg is gelegen. Op 28 oktober 2004 heeft de gemeenteraad van Borne het bestemmingsplan ‘Bornsche Maten’ vastgesteld. Dit bestemmingsplan voorzag onder andere in de planologische kaders voor de realisatie van ongeveer 2300 woningen in de vorm van een integraal ontworpen woonwijk waar kwaliteit en duurzaamheid van de menselijke leefomgeving centraal staan. Inmiddels is een groot deel van de woonwijk gerealiseerd. Nieuwe ontwikkelingen in de gebouwde omgeving hebben invloed op de omgeving waarin de ontwikkeling plaatsvindt. De identiteit van een gebied, waarmee het gebied zich onderscheidt van andere gebieden, is een door de jaren heen gegroeid gegeven. Aandacht voor dit gegeven en een waardering voor de historische, stedenbouwkundige en architectonische kwaliteiten en karakteristieken, is belangrijk. Bij nieuwbouwopgaven is het van belang dat deze ruimtelijke identiteit van de verschillende wijken in Borne wordt behouden en waar mogelijk versterkt.
Het is de bedoeling om geïnspireerd te worden door de bestaande omgeving en daar gebruik van te maken in het ontwerpproces voor een nieuwbouwplan. Belangrijke elementen zijn: Hoe de verschillende gebouwen in een gebied zijn gesitueerd ten opzichte van de straat, de verkaveling en elkaar; Welke bouwvormen voorkomen in dat gebied (grote of kleine bouwmassa’s, één of meerdere verdiepingen, met of zonder kap); Of er sprake is van een kenmerkend kleur- en materiaalgebruik en van specifieke details; De opbouw van de openbare ruimte (wegenstructuur, openbaar groen en water, enzovoort.).
30
Kerkdorp Hertme In de kern Hertme zijn een drietal duidelijke structuurdragers te onderscheiden: de Hertmerweg, de Kerkweg en de Hertmerdwarsweg. Hiervan is de Hertmerweg de belangrijkste structuurdrager. Deze weg vormt de toegangsweg tot de kern Hertme en langs deze weg is de kerk opgericht waarna het dorp vanaf dit punt zichzelf verder heeft ontwikkeld. De kern Hertme heeft zich qua bebouwing in eerste instantie ontwikkeld nabij en rondom de kerk. Pas na de jaren ‘50 heeft Hertme zich qua bebouwing en als kern zijnde in noordoostelijke richting langs de Hertmerdwarsweg ontwikkeld. Qua bebouwingsstructuren wordt het gebied rondom de kerk en de kruising Hertmerweg en de Hertmerdwarsweg gekenmerkt door bebouwing welke hoofdzakelijk gericht is op de kerk en het daarbij behorende plein. De eerste echte uitbreiding van Hertme met woonbebouwing heeft plaatsgevonden langs de Hertmerweg, in de vorm van een bebouwingslint. Na deze ontwikkeling is het gebied tussen de Hertmerdwarsweg en de Kerkweg ontwikkeld met woningbouw. De meest recente woningbouwontwikkeling betreft de Roskam Landen, een kleine uitbreiding aan de rand van de dorpskern. Qua type bebouwing valt op dat in Hertme nagenoeg enkel vrijstaande woningen en twee-onder-één-kapwoningen voorkomen. In Hertme zal echter ook voor alle doelgroepen worden gebouwd en zal dus ook sociale woningbouw worden gerealiseerd.
7. Ruimtelijk kader, nader toegelicht Kerkdorp Zenderen In tegenstelling tot veel dorpen en steden heeft de bebouwing zich in Zenderen niet geconcentreerd rondom de kerk. De Hoofdstraat vormt de belangrijkste structuurdrager. De kern Zenderen heeft met name na de jaren ‘50 de grootste ontwikkeling heeft doorgemaakt en zich met name langs de Hoofdstraat ontwikkeld. Opvallend is dat de voorzieningen binnen de kern veelal geconcentreerd zijn langs deze weg of in de zijstraatjes direct aan deze weg. Andere structuurdragers van de kern betreffen de Albergerweg en in bepaalde mate ook de Hertmerweg. De bebouwing aan de Hoofdstraat kenmerkt zich als lintbebouwing zonder strakke rooilijn. Er bestaat een differentiatie in bebouwingstype: aan de randen vooral vrijstaande woningen of twee-onder-één-kapwoningen en in de kern van het dorp meer geschakelde of aaneengesloten woningen waarbij een aantal grotere panden, overwegend in gebruik als horecagelegenheid opvalt. Ook in Zenderen zal voor alle doelgroepen worden gebouwd en zal dus ook sociale woningbouw worden gerealiseerd. Groene kernen Beide kerkdorpen kunnen gezien worden als een groene kern, met name doordat alle zijden grenzen aan het buitengebied. Rondom de kerk van Hertme komt veel groen voor en ook het openlucht theater wordt omgeven door boombeplanting.
De groenstructuren hier vormen een fraaie entree tot de kern vanuit westelijke richting. Dit wordt nog eens versterkt door de Hertmerweg die aan weerszijde begeleid wordt door bomen. Het groene karakter van Zenderen komt niet overal goed tot uiting. Zo wordt het beeld, qua groen langs de Hoofdstraat, met name bepaald door de privétuinen langs de Hoofdstraat. Openbaar groen is hier marginaal aanwezig. De ruime opzet van de woonpercelen binnen de kernen draagt ook bij aan het groene aangezicht. In het openbaar profiel van wegen komt over het algemeen weinig groen voor. Overigens heeft al het binnen de kernen voorkomende groen, met name vanwege het intensieve gebruik, ecologisch gezien een relatief beperkte betekenis.
31
Nieuwe ontwikkelingen Uitgangspunt voor zowel Hertme als Zenderen is dat nieuwe woningen worden gerealiseerd voor een specifiek voordoende vraag en dat de nieuwe woningbouw stedenbouwkundig, architectonisch, landschappelijk en qua schaalgrootte past bij het dorp. Daarmee willen we het karakter van de dorpen behouden en waar het kan zelfs versterken. Een nieuw plan kan bijvoorbeeld voorzien in starterswoningen maar kan ook seniorenwoningen bevatten om de doorstroming te bevorderen. Buitengebied Het buitengebied is een plek om te leven, te wonen, te werken en te genieten. Het is dynamisch ontwikkeld en is voor iedereen belangrijk vanwege het bijzondere karakter. Het Bornse landschap, dat we sinds enige tijd met trots ‘De Groene Poort’ noemen, behoort tot het DNA van elke Bornenaar. Een prachtig landschap met hoge landschappelijke, cultuurhistorische belevingskwaliteit en veel diversiteit: de openheid van de Zenderse Es, de diverse beken en het fraaie coulisselandschap tussen Hertme en Zenderen. Een landschappelijke kwaliteit die we willen behouden en waar mogelijk versterken. Wel is er een groeiende behoefte om te wonen in het buitengebied. Nieuwe woningen in het buitengebied kunnen onder voorwaarden toch worden toegestaan. Allereerst zijn nieuwe woningen in het buitengebied toegestaan als dit op grond van het geldende bestemmingsplan mogelijk is.
Op grond van het bestemmingsplan voor het buitengebied is woningsplitsing toegestaan om een bijdrage te leveren aan het behoud van karakteristieke bebouwing (woonboerderijen). Woningsplitsing heeft betrekking op het bouwkundig en functioneel in tweeën delen van een gebouw, zodanig dat in het gebouw een extra woning kan worden gerealiseerd. Door woningsplitsing worden kleinere en dus beter betaalbare woningen gecreëerd. Hierdoor wordt het onderhoud van waardevolle boerderijen beter betaalbaar en wordt de bestaande bebouwing efficiënt gebruikt. Om voor woningsplitsing in aanmerking te komen geldt onder andere de voorwaarde dat er sprake moet zijn van een boerderij met een inhoud van meer dan 1.000 m3.
32
Daarnaast zien we een sloop en/of transformatieopgave van leegstaande of vrijkomende agrarische bebouwing, onder andere vanwege de steeds strenge wet- en regelgeving. De verwachting is dat de komende jaren agrarische bedrijven (gedeeltelijk) zullen stoppen en dat er agrarische bedrijfsgebouwen vrij komen te staan. Via de Rood-voor-Rood regeling wordt het financieel mogelijk om vrijkomende agrarische bebouwing te slopen in ruil voor het verkrijgen van één of meer (compensatie)woningen. Bij Rood voor Rood gaat het om de sloop van landschapsontsierende gebouwen in ruil voor het verkrijgen van een bouwkavel voor één of meer (compensatie)woningen. Bovendien is het via het VAB-beleid (functieverandering agrarische bebouwing) mogelijk om een woning te verkrijgen. Een (extra) woonfunctie kan bijdragen aan het behoud van karakteristieke en/of monumentale panden. Voormalige, karakteristieke agrarische bebouwing kan in principe voor hergebruik in aanmerking komen. Het gaat om karakteristieke (bedrijfs)bebouwing waarvan het vanwege het waardevolle karakter niet wenselijk is dat ze gesloopt worden. Daarmee wordt ruimte geboden aan de vraag naar (ruime) woningen in het buitengebied, waarbij het uitgangspunt wel is dat nieuwe woningen tot een verbetering van de ruimtelijke kwaliteit en/of het behoud van (waardevolle) boerderijen in het buitengebied leidt.
7. Ruimtelijk kader, nader toegelicht
33 33
Bij nieuwe ontwikkelingen wordt ingezet op klimaatadaptatie. De (openbare) ruimte bij nieuwe ontwikkelingen wordt klimaatbestendig gemaakt om (hemel)wateroverlast, verdroging en/of vernatting van de bodem en hittestress zoveel mogelijk te voorkomen. Bij nieuwe ontwikkelingen streven we naar een leefbare omgeving, waarin de negatieve gevolgen van klimaatverandering zo veel mogelijk worden voorkomen en/ of beperkt. Meer ruimte voor groen en wateropvang zijn daarin belangrijke inrichtingsprincipes. Nieuwe ontwikkelingsplannen zullen door ons altijd worden getoetst aan geldend gemeentelijk beleid. Zo zal de Woonvisie worden geïntegreerd in de op te stellen Omgevingsvisie. Daarnaast geven het Watertakenplan, de Energievisie en het toekomstige Groenambitieplan richting aan ontwikkelingen in relatie tot deze thema´s. Ten aanzien van groen wordt overigens niet alleen gekeken naar de toevoeging van groen. We vinden het belangrijk bestaand groen zo veel mogelijk te behouden. Bestaande bomen dragen niet alleen bij aan verkoeling, het afvangen van fijnstof en het opnemen van CO2, maar leveren ook een grote bijdrage aan de insectenwereld.
34
7. Ruimtelijk kader, nader toegelicht
De Woonvisie 2022+ in ‘t kort
Samenvatting
De voorliggende Woonvisie gaat uitgebreid in op volkshuisvesting binnen de gemeente Borne voor de komende periode. We kijken daarbij vooruit naar het jaar 2030 en soms al naar 2040. Duidelijk is dat de huizenmarkt onder druk staat. Met name jongeren hebben grote moeite om een woning te vinden maar ook voor andere doelgroepen wordt het steeds lastiger om aan geschikte woonruimte te komen. Daar willen we wat aan doen. In één oogopslag weten wat onze plannen zijn? De belangrijkste punten op een rij: We gaan inzetten op meer koopwoningen, met name voor ouderen en starters; In samenwerking met woningbouwcorporaties gaan we het aantal huurwoningen vergroten; In zowel de koop- als huursector proberen we doorstroming te bevorderen; Om de directe woningnood op te vangen gaan we op zoek naar locaties voor flexwonen; Een verhoging in aantallen betekent niet dat we gaan inleveren op kwaliteit; Ontwikkelingen moeten de omgevingskwaliteit waarborgen en, waar mogelijk, versterken; De gemeente pakt een faciliterende rol ten aanzien van het duurzaamheidsvraagstuk; Samen met onze zorgpartners streven we er naar ouderen en andere kwetsbare doelgroepen met een zorgvraag zo lang mogelijk zelfstandig te kunnen laten wonen; We doen er samen met inwoners, marktpartijen en corporaties alles aan om ook in de toekomst de beste woongemeente van Twente te zijn!
35
December 2022
Samenvatting
Woonvisie gemeente Borne
December 2022
2022+
Samenvatting
De Woonvisie 2022+ in ‘t kort De voorliggende Woonvisie gaat uitgebreid in op volkshuisvesting binnen de gemeente Borne voor de komende periode. We kijken daarbij vooruit naar het jaar 2030 en soms al naar 2040. Duidelijk is dat de huizenmarkt onder druk staat. Met name jongeren hebben grote moeite om een woning te vinden maar ook voor andere doelgroepen wordt het steeds lastiger om aan geschikte woonruimte te komen. Daar willen we wat aan doen. In één oogopslag weten wat onze plannen zijn? De belangrijkste punten op een rij: We gaan inzetten op meer koopwoningen, met name voor ouderen en starters; In samenwerking met woningbouwcorporaties gaan we het aantal huurwoningen vergroten; In zowel de koop- als huursector proberen we doorstroming te bevorderen; Om de directe woningnood op te vangen gaan we op zoek naar locaties voor flexwonen; Een verhoging in aantallen betekent niet dat we gaan inleveren op kwaliteit; Ontwikkelingen moeten de omgevingskwaliteit waarborgen en, waar mogelijk, versterken; De gemeente pakt een faciliterende rol ten aanzien van het duurzaamheidsvraagstuk; Samen met onze zorgpartners streven we er naar ouderen en andere kwetsbare doelgroepen met een zorgvraag zo lang mogelijk zelfstandig te kunnen laten wonen; We doen er samen met inwoners, marktpartijen en corporaties alles aan om ook in de toekomst de beste woongemeente van Twente te zijn!
2
Bijlagen Woonvisie gemeente Borne December 2022
2022+
Inhoud Bijlage 1. Begrippenlijst Bijlage 2. Tellers & Benoemers Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne Bijlage 3. Rigo Rapport De woningmarkt in Hengelo en Borne in 2020 Bijlage 4. Prestatieafspraken gemeente Borne
2
Bijlage 1. Begrippenlijst Aftoppingsgrens De aftoppingsgrens is een grens die ingesteld is om te voorkomen dat mensen een woning huren die duurder is dan ze eigenlijk kunnen betalen. Mensen met een huur boven deze grens ontvangen geen (volledige) huurtoeslag meer. De aftoppingsgrens voor één- en tweepersoonshuishoudens bedraagt in 2021 €633,25 en €678,66 voor huishoudens die uit drie of meer personen bestaan. Basishuur De ‘basishuur’ is een begrip uit de huurtoeslag. Het is de eigen bijdrage die een huurtoeslaggerechtigde zelf moet bekostigen voor een huurwoning. De hoogte van de basishuur is afhankelijk van het inkomen en van de huishoudensgrootte. DAEB: Dienst van Algemeen en Economisch Belang Hieronder vallen alle woningen met een huur onder de liberalisatiegrens (peil 2021: €752,33) en alle woningen met een huur daarboven die een gereguleerd contract hebben, waaronder de woningen die bij aanvang een huur hadden onder de toenmalige liberalisatiegrens. Als woning wordt verhuurd met een huurprijs boven de liberalisatiegrens, dan wordt deze woning niet als een DAEB-woning aangemerkt, aangezien deze niet tot de kerntaak van de corporaties behoren. Ook maatschappelijk vastgoed dat niet meer aan de gebruikscriteria voldoet, wordt niet als DAEB aangemerkt. Doelgroepen huurbeleid: • Sociale doelgroep: de doelgroep die qua inkomen aanspraak kan maken op een sociale huurwoning.
De doelgroep bijstand, de doelgroep huurtoeslag en de secundaire doelgroep worden samen de sociale doelgroep genoemd. De corporatie hanteert hierbij de inkomenstoets en de passendheidstoets. Bij de inkomenstoets dient ten minste 80 procent van de vrijkomende sociale huurwoningen te worden toegewezen aan mensen met een inkomen tot €40.024,- (prijspeil 2021). Verder mag maximaal 10% van de vrijkomende sociale huurwoningen worden toegewezen aan huishoudens met een inkomen tussen de €40.024,- en €44.655,- en de overgebleven 10% mag door de corporaties vrij worden toegewezen. De passendheidstoets houdt in dat huishoudens met een inkomen onder de huurtoeslaggrens (peil 2021: €23.725,- voor eenpersoonshuishoudens, €32.200,- voor meerpersoonshuishoudens) sinds 1 januari 2016 in principe een woning toegewezen moeten krijgen met een huur onder de zogenaamde aftoppingsgrenzen (peil 2021: €633,25 voor één- en tweepersoonshuishoudens en €678,66 voor drie- en meerpersoonshuishoudens). Corporaties zijn daartoe verplicht in ten minste 95 procent van de gevallen. Ze hebben een marge van 5 procent voor uitzonderingssituaties. • Primaire doelgroep: Huishoudens met een verzamelinkomen lager €32.200,- (prijspeil 2021). Zij komen in aanmerking voor huurtoeslag. De primaire doelgroep wordt ook aangeduid als ‘de doelgroep’ of als ‘huurtoeslaggerechtigden’.
• Doelgroep huurtoeslag: Huishoudens boven bijstandsniveau met een belastbaar inkomen tot de grens waarop men in aanmerking kan komen voor huurtoeslag. Eenpersoons €31.000,Meerpersoons €41.000,• Secundaire doelgroep: Huishoudens met een verzamelinkomen tussen €32.200,- en €40.024,(prijspeil 2021). Deze inkomensgrens is afhankelijk van de samenstelling van het huishouden. De secundaire doelgroep komt in aanmerking voor een sociale huurwoning, maar niet voor huurtoeslag. • Midden inkomens: huishoudens met een belastbaar jaarinkomen tussen €40.024,- en €44.655,-. • Hoge inkomens: huishoudens met een belastbaar jaarinkomen vanaf €44.655,-.
3
Doorstroming Bij doorstroming laat men bij verhuizing een zelfstandige huur- of koopwoning achter en komen er in de oude woning weer nieuwe mensen te wonen. Herstructurering Bij herstructurering wordt een deel van de woningvoorraad gesloopt en vervangen door nieuwe woningen, met als doel bestaande gebouwen of terreinen aan te passen aan de behoeften van een nieuwe markt. Huurtoeslag Het deel van de huur dat de overheid compenseert in de vorm van huurtoeslag, is het verschil tussen de basishuurprijs en de feitelijke huurprijs. De hoogte van de huurtoeslag hangt af van de kwaliteitskortingsgrens en de aftoppingsgrens (zie ‘aftoppingsgrens’). Huurtoeslaggrens Ook wel de liberalisatiegrens genoemd. Dit is de inkomensgrens tot waar men recht heft op huurtoeslag. Deze is voor 2021 vastgesteld op €752,33. Inschrijftijd De periode dat een woningzoekende bij de corporatie staat ingeschreven voor een huurwoning. Dus vanaf het moment van inschrijving tot het accepteren van een (andere) woning. Kwaliteitskortingsgrens Deze is voor 2021 vastgesteld op €442,46. Indien de huurprijs hoger ligt dan deze grens, wordt er gekort op de huurtoeslag. Het heet ´kwaliteitskorting´ omdat een hogere huur ook een kwalitatief betere woning met zich mee zou brengen. Liberalisatiegrens De grens die bepaald of een woning in de sociale of in de vrije sector valt.
Middensegment huurwoningen Dit zijn de huurwoningen in de vrije sector met een huurprijs van €752,33 tot ca. €1.000,- per maand. NHG Nationale Hypotheek Garantie, de garantie die iemand in Nederland kan krijgen als hij of zij een hypotheek afsluit voor het kopen of verbouwen van een woning. De NHG-grens wordt vastgesteld op basis van de gemiddelde kooprijs van een woning in Nederland over een bepaalde periode. Primos Dit is de jaarlijkse prognose, uitgevoerd door ABF-Research. Deze raamt bevolking, huishoudens, woningbehoefte en woningvoorraad op (binnen)gemeentelijk niveau. Aan de basis liggen de meest recente nationale CBS-bevolkingsprognose, de plancapaciteit en regionale trends. Scheefhuurder Dit is de aanduiding die Rijksoverheid als gevolg van de inkomens- en passendheidstoets gebruikt voor huurders van een sociale huurwoning waarvan het inkomen hoger ligt dan de gestelde normen. Zij vallen dus niet (meer) in de doelgroep waarvoor de sociale huurwoningen zijn bedoeld. Idealiter een scheefhuurder doorstromen naar een duurdere woning die past bij zijn/haar inkomen, waardoor de sociale huurwoning vrij komt voor de huurders die wel in de doelgroep vallen.
4
Scheefwonen Scheefwoners die in een sociale huurwoning wonen, terwijl ze hiervoor een te hoog inkomen hebben. Zij worden ook wel ‘goedkope scheefwoners’ genoemd. De overheid voert voor deze groep een inkomensafhankelijk huurverhoging door om hiermee doorstroming op de woningmarkt te bevorderen. Er is echter ook een grote groep huurders die in een vrije sector huurwoning woont en op basis van hun inkomen juist te veel huur betalen, zij worden ‘dure scheefwoners’ genoemd. Sleutelgebied Gebied dat in de Regionale Woonagenda is aangewezen om een bijdrage te leveren aan de versnellingsopgave met betrekking tot de woningbouw in de provincie Overijssel. Sociale huurwoningen Huurwoningen van woningcorporaties met een huurprijs tot de liberalisatiegrens (peil 2021: €752,33). Sociale huurwoningvoorraad Alle woningen in eigendom van de woningcorporatie met een huurprijs tot aan de liberalisatiegrens. Starter Iemand die begint op de (koop)woningmarkt. Statushouders Ook wel vergunninghouders of verblijfsgerechtigden genoemd. Dit zijn asielzoekers van wie het verzoek tot een verblijfsvergunning is ingewilligd. Streefhuur Corporaties vragen vaak een lagere huur dan de maximale huur die de overheid toestaat. Dit wordt “streefhuur” genoemd. De streefhuur is afhankelijk van de kwaliteit en ligging van een woning. Transformatie Het toekennen van een nieuwe functie aan een gebouw of gebied.
Zoals bijvoorbeeld bij de transformatie van kantoren in woningen. Vrije sector huur Huurwoningen met een huurprijs vanaf €752,33 (prijspeil 2021). Zoektijd Met zoektijd wordt de periode bedoelt dat een actief woningzoekende zijn zoektocht start (vanaf de eerste reactie) tot het accepteren van een (andere) woning.
5
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
Opdrachtgever:
Gemeente Borne
Versie:
V1.2
Datum:
26-11-2021
Naam Auteurs:
ir E.H.A. Hol en L.A. Schmid
Bedrijfsgegevens:
Tellers & Benoemers vof Einsteinstraat 12a 7601 PR Almelo
Contactgegevens:
Tel: 06 42960668 Mail: info@tellersenbenoemers.nl
Pagina 2 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
Inhoud 1
2
3
4
Inleiding .......................................................................................................................................... 4 1.1
Doelstelling van het onderzoek .............................................................................................. 4
1.2
Onderzoeksprogramma .......................................................................................................... 4
Demografie ..................................................................................................................................... 7 2.1
Huishoudensopbouw .............................................................................................................. 7
2.2
Demografische kengetallen .................................................................................................... 8
2.3
Verhuisdynamiek .................................................................................................................... 9
2.4
Demografische prognoses .................................................................................................... 10
2.5
Conclusies demografie .......................................................................................................... 12
Actuele stand van zaken (koop)woningmarkt .............................................................................. 13 3.1
Woningmarktkengetallen ..................................................................................................... 13
3.2
Woningvraagprijsontwikkeling ............................................................................................. 14
3.3
Actuele koopwoningbehoefte; kwantitatief en kwalitatief .................................................. 16
3.4
Doorstroming op de woningmarkt in Borne ......................................................................... 18
Lange termijn woningbehoefte met het SENSUB-model.............................................................. 20 4.1
Het SENSUB model op hoofdlijnen ....................................................................................... 20
4.2
Input voor het SENSUB-model .............................................................................................. 20
4.3
SENSUB output voor de twee modelscenario’s .................................................................... 21
4.3.1
Scenario 1: het realistische scenario............................................................................. 21
4.3.2
Scenario 2: het nulmigratie scenario ............................................................................ 22
4.4 5
Conclusie lange termijn scenario’s ....................................................................................... 24
Samenvatting en conclusie ........................................................................................................... 25
Pagina 3 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
1
Inleiding
De huidige woonvisie van gemeente Borne 2017-2027 dient te worden geactualiseerd. Als input voor de woonvisie 2022-2032 heeft de gemeente Borne Tellers & Benoemers gevraagd een woningbehoefteonderzoek te doen op basis van werkelijk woon- en verhuisgedrag van de inwoners van de gemeente. Hiermee worden inwoners dus niet gevraagd naar hoe ze zouden willen wonen maar wordt op basis van het daadwerkelijke woon- en verhuisgedrag van de verschillende doelgroepen (met behulp van data-analyse) gekeken naar hoe men daadwerkelijk woont. Een woonwens kan niet los worden gezien van de financiële mogelijkheid om die wens ook te realiseren. Bij het ondervragen van mensen naar hun woonwens is het onbekend in hoeverre de betaalbaarheid voldoende in de geuite wens wordt meegenomen. Bij het analyseren van het daadwerkelijke woon- en verhuisgedrag wordt hiermee uiteraard wel in de juiste mate rekening mee gehouden. Het woningbehoefteonderzoek wordt uitgevoerd om het benodigd/gewenst aantal en typen woningen voor de periode tot en met 2032 te bepalen. Daarbij worden twee scenario’s onderscheiden, te weten een scenario waarbij alleen de autonome bevolkingsgroei (zonder aanwas van buiten Borne) wordt geprognosticeerd en een realistische prognose waarbij wel rekening wordt gehouden met deze migratiestromen.
1.1
Doelstelling van het onderzoek
Het doel van het onderzoek is met behulp van data-analyse zicht te krijgen op de behoefte aan woonvormen en woningtypen voor de periode 2021 tot en met 2032.
1.2
Onderzoeksprogramma
Vaak wordt een woningbehoefteonderzoek uitgevoerd aan de hand van woonwensenonderzoeken. De praktijk leert echter dat minder dan 30% van de ondervragende die woonwensen ook daadwerkelijk realiseren (zie hiervoor onder meer de Groot et al (2009)1 en de twee jaarlijkse WoOn-onderzoeken). De Groot et al (2009) twijfelt aan het nut van woonwensenonderzoeken als middel om de verhuisgeneigdheid te bepalen. Om die reden zetten we voor dit onderzoek het SENSUB-model in. Dit model berekent de te verwachten tekorten en/of overschotten aan woonvormen en prijsklassen op basis van enerzijds de demografische ontwikkelingen en anderzijds de huishoudenssamenstelling per woning onder de verschillende leeftijdscategorieën. Hierbij kijken we tien jaar vooruit. Daarnaast brengen we een aantal woningmarktkengetallen in beeld (zoals verkoopsnelheid, krapte maar ook verhuisdynamiek) waarvan we de trendmatige ontwikkeling gebruiken om de uitkomsten uit de modelmatige analyse (met behulp van het SENSUB-model) te ondersteunen/verduidelijken. De volgende ondersteunende woningmarkt informatie brengen we daarvoor in beeld: 1. 2. 3. 4.
Ontwikkeling krapte-indicator per woningtype en prijsklasse over de afgelopen jaren Prijsontwikkeling per woningtype over de afgelopen jaren Verkoopsnelheid per woningtype en prijsklassen over de afgelopen jaren Verhuisbewegingen binnen de gemeente en van/naar andere gemeenten (onderscheid tussen buurgemeenten als Almelo, Hengelo, Dinkelland, Tubbergen en Hof van Twente). 5. Per woningtype en prijsklasse het actuele woningoverschot en/of -tekort 6. De toekomstige woningbehoefte (tot en met 2031); kwantitatief bij verschillende demografische (groei) scenario’s en kwalitatief voor het meest waarschijnlijke (realistische) groeiscenario
1 Groot, C. de, D. Manting en S. Bosman (2009) Het Individu télt in Woonwensen Onderzoek. Tijdschrift voor de Volkshuisvesting 9 (6) pp 43-49
Pagina 4 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
Ad. 1 t/m 5 (ondersteunende onderdelen) Deze onderdelen spreken voor zich en geven de koopmarktontwikkeling binnen de gemeente Borne over de afgelopen jaren goed weer zoals ten aanzien van de prijs, het aantal transacties, de verkoopsnelheid, de krapte, de verhuisbewegingen etc.
Ad. 6 (modelmatige analyse) De toekomstige woningbehoefte brengen we in kaart door het feitelijk woongedrag binnen de gemeente te beschouwen. Daarbij analyseren we per leeftijdscategorie welke woonvormen (koop/huur en woningtype) ze daadwerkelijk bewonen. Aangezien we per leeftijdscategorie uitgaan van de huidige woonsituatie (hoe de verschillende leeftijdscategorieën nu in Borne wonen) en we die woonsituatie in verband brengen met de demografische prognoses (waarbij ook verschillende groeiscenario’s kunnen worden meegenomen) kunnen we in beeld brengen naar welk typen en prijsklassen woningen er in de toekomst vraag zal ontstaan binnen de gemeente Borne. Door per leeftijdscategorie de huidige woonsituatie als uitgangspunt te nemen en daarop de geprognosticeerde demografische veranderingen te berekenen beoordelen we de toekomstige woningbehoefte niet op basis van ‘zacht’ geformuleerde woonwensen maar op basis van feitelijk woongedrag. Bij deze analyse onderscheiden we 14 woonvormen en woningtypes, waaronder thuiswonen (zoals jongeren die nog of weer thuis bij de ouders wonen met behulp van de of BAR (Bewoonde Andere Ruimte) systematiek2) maar ook intramuraal wonen (zorgprofielen VV04-VV07).
Het woningbehoefteonderzoek van Tellers & Benoemers, op basis van werkelijk woongedrag, vervangt een duur en tijdrovend woonbehoefteonderzoek en blijkt ook veelal nauwkeuriger te zijn omdat onrealistische woonwensen hierin geen plek krijgen. Daarnaast worden bij deze methode de financiële mogelijkheden van huishoudens in de juiste verhouding meegewogen aangezien een woonwens niet bij de portemonnee hoeft te passen maar de huidige/feitelijke woonsituatie veelal wel bij de portemonnee past. Daarnaast kan met ons woningbehoefteonderzoek het effect van demografische onzekerheid worden berekend en kunnen de effecten van eventuele trendmatige ontwikkelingen en/of scenario’s worden doorgerekend door de woningopname in het model aan te passen. De woningmarkt is voor een gemeente een mogelijkheid om regie te voeren op de identiteit van een gemeente. Bij een sterke markt kan het aanbod de vraag sturen. Het SENSUB-model geeft inzicht in de mogelijkheid om de identiteit van een gemeente te versterken of aan te passen. Zoals genoemd maken we gebruik van het dynamische woningbehoefte model SENSUB om de toekomstige woningbehoefte te kunnen bepalen. In dit model koppelen we de demografische ontwikkeling aan het werkelijk gedrag van huishoudens op de woningmarkt.
Het SENSUB-model is een geavanceerd prognosemodel waarmee we de behoefte aan verschillende woonvormen op de langere termijn (> 10 jaar) bepalen. Het SENSUB-model combineert de uitkomsten uit ons demografisch model (MARK DEMOD) met actuele gegevens over de opname en afgifte (koop, verkoop, huur en verhuur) van koop en huurwoningen door huishoudens. Bijgaande figuur laat op hoofdlijnen zien hoe SENSUB werkt.
2
Deze systematiek is ontwikkeld door ABF research Pagina 5
Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne Figuur 1: schematisch overzicht van de werking van het SENSUB-model
Naast dat we bij de behoeftebepaling rekening houden met de verschillende prijssegmenten; goedkoop, midden duur en duur en onderscheid maken tussen koop- en huurwoningen brengen we tevens de vraag naar levensloopbestendige woningen en intramurale zorgwoningen (voor de Wlz Zorgprofielen VV04 t/m VV07) in kaart. Tevens onderscheiden we ‘thuiswonen’ als aparte woonvorm gezien het opkomende fenomeen “boemerangkinderen”. Boemerangkinderen is een sociologische benaming voor jongvolwassenen die, nadat zij korte tijd uit het ouderlijke huis zijn vertrokken (veelal voor studie), weer terugkeren naar het ouderlijk huis vanwege te hoge kosten van levensonderhoud (in het bijzonder woonkosten). ‘Thuiswonen’ is binnen de ABF-systematiek Bewoonde Andere Ruimte of BAR genaamd. Om de SENSUB-analyse voor de gemeente Borne uit te kunnen voeren is geen externe data nodig. De output van SENSUB geeft een beeld van de lange termijn woningbehoefte waarbij we in totaal 14 woonvormen onderscheiden en zes leeftijdscategorieën, (20-25; 26-45; 46-55; 56-65; 66-75 en >75 jaar). Naast dat hiermee een goed beeld ontstaat van de behoefte aan levensloopbestendige woningen (waaronder (semi-)bungalows en appartementen) en plekken in een verpleeghuis (VV04 t/mVV07) geeft het ook een beeld van de behoefte onder de jongere doelgroepen.
De veertien woonvormen die we onderscheiden zijn: Tabel 1: schematisch overzicht input/output van het SENSUB model WOONVORM Levensloop geschiktheid Thuiswonend Niet levensloopbestendig Levensloopbestendig Niet levensloopbestendig Huur midden € 633 - € 752/maand Levensloopbestendig Niet levensloopbestendig Huur duur (vrije sector) > € 752/maand Levensloopbestendig Niet levensloopbestendig Koop goedkoop prijstraject afhankelijk van gemeente* Levensloopbestendig Koop midden prijstraject afhankelijk van gemeente* Niet levensloopbestendig Levensloopbestendig Niet levensloopbestendig Koop duur prijstraject afhankelijk van gemeente* Levensloopbestendig (intramuraal) wonen met zorg (VV04-VV07) Levensloopbestendig Huur goedkoop
< € 633/maand
* prijstrajecten voor goedkoop, middenduur en duur worden tijdens de programmering bepaald Daarnaast kan het SENSUB-model worden ingezet als regie-model, aangezien het de impact van voorgenomen ingrepen/regie/beleid kan doorrekenen, zoals het stimuleren van de doorstroming van huur naar koop, of stimuleren van de toetredingsmogelijkheden op de woningmarkt voor de zogenaamde “boemerang kinderen”. Maar ook andere beleidsvoornemens (zoals de focus op bepaalde doelgroepen zoals senioren) kunnen worden geprogrammeerd en doorgerekend om de gevolgen daarvan voor de woningbehoefte te onderzoeken. Pagina 6 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
2
Demografie
In de volgende paragrafen wordt de demografische situatie van de gemeente Borne stapsgewijs doorlopen, aan de hand waarvan demografische kansen en bedreigingen kunnen worden beoordeeld. Met behulp van ons demografisch prognosemodel MARD DEMOD berekenen we de bevolkings- en huishoudensprognoses.
2.1
Huishoudensopbouw
In figuur 2 is de huishoudensopbouw van de gemeente Borne naar leeftijd weergegeven. Figuur 2: Huishoudensopbouw gemeente Borne
1
Met uitzondering van het “gat” in de huishoudensopbouw voor de leeftijdscategorie 20-35 jaar (zie nummer 1 in bovenstaande grafiek) ziet de bevolkingsopbouw er duurzaam en vitaal uit. Dat wil zeggen dat als de trends zich voortzetten de ontgroening en vergrijzing voor de gemeente Borne binnen de perken blijven en dat er met beperkte ingrepen sprake zal blijven van een steady state (beperkte groei, vergrijzing en ontgroening worden in toom gehouden).
Pagina 7 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
2.2
Demografische kengetallen
In figuur 3 zijn de overige demografische kengetallen van de gemeente Borne naar leeftijd weergegeven. Figuur 3: Demografische kengetallen gemeente Borne, driejaarlijks gemiddelde over 2018-2020
Allereerst laat figuur 3 zien dat de primaire demografische kengetallen (saldo verhuizingen, saldo emi/immigratie en geboorte/sterfte saldo) allen positief zien. Bij elkaar resulteert dit in een gemiddelde jaarlijkse groei van 180 inwoners over de periode 2018-2020. Een positief geboorte/sterftesaldo van 29 betekent dat er jaarlijks 29 kinderen meer worden geboren dan dat er mensen overlijden. Voor een ‘plattelandsgemeente’ als Borne, waar vaak sprake is van een negatief geboorte/sterftesaldo, is dit zeer positief. Er is ook nog wel wat ruimte voor verbetering, namelijk het verlies van jongeren in de leeftijdscategorie 20-25 jaar. Dit betreft jongeren die vaak al werk hebben maar op de woningmarkt geen geschikte woning kunnen vinden. Daarnaast is de interne verhuismobiliteit van 50% aan de lage kant. De interne verhuismobiliteit geeft het percentage verhuizingen weer dat binnen de gemeente Borne plaatsvindt. De interne verhuismobiliteit van 50% betekent dus dat 50% van de verhuizende huishoudens Borne verlaat. De stelregel is dat dit percentage minimaal op 60% zou moeten liggen. De relatief lage interne verhuismobiliteit van 50% is een indicatie voor (onnodig) vertrek van huishoudens doordat deze huishoudens de voor hen geschikte woning niet binnen de gemeente Borne kunnen vinden.
Het verlies van jongeren binnen de leeftijdscategorie 15-20 is te verklaren aangezien dit overwegend studenten zullen zijn die elders HBO/WO onderwijs volgen.
Pagina 8 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
2.3
Verhuisdynamiek
In figuur 4a is de verhuisbalans van de gemeente Borne met andere gemeenten van Nederland weergegeven waarin de belangrijkste gemeenten zijn weergegeven (minimaal 10 verhuizers in of uit). In figuur 4b is de netto verhuisbalans met de betreffende gemeenten weergegeven. Figuur 4a: Verhuisbalans gemeente Borne
Uit figuur 4a blijkt dat de gemeente Borne de belangrijkste uitwisseling heeft met de grotere gemeenten van Twente; Almelo, Hengelo en Enschede, gevolgd door Dinkelland en Hof van Twente. Opvallend is de positie van Wassenaar. Bij de verhuizingen naar Utrecht, Groningen, Nijmegen, Amsterdam en Wageningen gaat het waarschijnlijk vooral om studenten. De overige gemeenten waarmee Borne een verhuisrelatie heeft liggen nog redelijk in de nabijheid van Borne. Bij Westerwolde gaat het om instroom van statushouders uit de opvanginrichting in Ter Apel. Uit figuur 4b blijkt dat Borne een positief saldo verhuizingen heeft met Hengelo, Almelo en Enschede en Tubbergen. Dit is waarschijnlijk het gevolg van het bouwplan Bornsche Maten dat vooral aantrekkingskracht heeft op bewoners uit Hengelo (ca. 90 inwoners per jaar). Verlies van inwoners is er naar Wassenaar maar ook naar Hof van Twente. Er is een netto instroming van 19 personen uit Westerwolde, waarschijnlijk zijn dit statushouders uit COA Ter Apel. Verder zijn er kleine verliezen aan de universiteitssteden Utrecht, Groningen, Nijmegen, Amsterdam en Wageningen.
Pagina 9 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne Figuur 4b: Netto verhuisbalans gemeente Borne
2.4
Demografische prognoses
Met behulp van ons demografisch prognosemodel MARK DEMOD3 hebben we vier scenario’s voor de huishoudensgroei van Borne doorgerekend, die als input zullen dienen voor het woningbehoeftemodel SENSUB (hoofdstuk 4). De vier scenario’s zijn; pessimistisch4, realistisch, optimistisch en het scenario nul migratie. De beschouwde periode is 2022-2032. Ter vergelijk hebben we ook de PRIMOS-prognose toegevoegd. Tabel 2 geeft inzicht in de uitkomsten van de verschillende scenario’s zowel voor het aantal inwoners als het aantal huishoudens. In figuur 6 zijn de verschillende scenario’s grafisch weergegeven als de jaarlijkse groei van het aantal huishoudens bij de berekende drie actuele scenario’s.
MARK DEMOD is een door Invisor KvRA ontwikkeld demografisch prognosemodel dat met de kennis van nu een drietal demografische prognoses berekend. MARK DEMOD houdt rekening met veranderende mortaliteit, veranderende huishoudens omvang, verhuizingen en emi-/immigratiepatronen. 3
4
De realistische variant is de meest waarschijnlijke uitkomst. De pessimistische of conservatieve variant correspondeert ongeveer met de 90% betrouwbaarheid ondergrens wat betekent dat de kans dit dit scenario zich voltrekt ca. 10% bedraagt (op basis van de huidige kennis). De optimistische variant geeft ongeveer de 90% betrouwbaarheid bovengrens weer
Pagina 10 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
Tabel 2: Overzicht bevolkings- en huishoudensprognoses inclusief PRIMOS voor gemeente Borne Inwoners 2025 2030 2035 2037 NETTO 2021-2032 24551 25583 26454 26778 Realistisch 2279 26145 29305 32455 33731 6895 Optimistisch 23387 22871 22081 21711 -1084 Pessimistisch 23700 23633 23414 23309 -110 Nul-migratie PRIMOS 23770 24210 24470 Huishoudens 2025 2030 2035 2037 NETTO 2021-2032 10123 10548 10907 11041 960 Realistisch 10784 12090 13392 13920 2872 Optimistisch 9641 9424 9095 8941 -434 Pessimistisch 9771 9741 9650 9607 -28 Nul-migratie PRIMOS 10190 10580 10870 Bron: CBS modelmatig bewerkt door Invisor KvRA output via MARK DEMOD en PRIMOS online
Tabel 2 laat zien dat het meest waarschijnlijke realistisch scenario een groei genereerd van 2279 inwoners, hetgeen neerkomt op ca. 960 huishoudens. Dat is een groeiscenario dat qua bouwopgave nog redelijk te behappen lijkt. Het optimistische scenario genereert een groei van 2872 huishoudens, terwijl het pessimistische scenario een verlies van -434 huishoudens prognosticeert. Voor PRIMOS is die groei niet te bepalen voor de periode 2021-2032 (gegevens worden geleverd in tijdstappen van 5 jaar). Op het oog lijkt PRIMOS echter het realistische MARK DEMOD scenario redelijk goed te volgen. Op verzoek van de gemeente Borne is ook het nul scenario verhuizingen doorgerekend. De verhuisbalans met alle gemeenten is dan precies 0 en er is dus geen groei of krimp als gevolg van verhuizingen. De gemeente Borne heeft om dit scenario gevraagd om de autonome woningbehoefte te kunnen vaststellen. Op de lange termijn pakt dit scenario niet zo goed uit en resulteert dit in een krimp van -28 huishoudens over de periode 2022-2032. Figuur 6 brengt de prognoses voor de drie hoofdscenario’s in beeld als jaarlijkse huishoudensgroei. Figuur 6: Huishoudensgroei Borne 2022-2032
Bron: CBS modelmatig bewerkt door Invisor KvRA output via MARK DEMOD
Pagina 11 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
Figuur 7 geeft weer hoe de huishoudensopbouw er in 2032 uitziet wanneer het realistische scenario gerealiseerd gaat worden. De huishoudensopbouw verschilt in 2032 niet heel veel van die in 2022. Om de huishoudensopbouw ook in de toekomst te bestendigen (‘steady state’), zodat deze zich in de toekomst zelf in stand houdt, zou het nuttig zijn om nog iets meer in te zetten op aantrekken van jongeren. Figuur 7: Huishoudensopbouw Borne 2022 en 2032 met realistisch scenario
Bron: CBS modelmatig bewerkt door Invisor KvRA output via MARK DEMOD
2.5
Conclusies demografie
De bevolkings- en huishoudensopbouw van de gemeente Borne zijn gezond en duurzaam vitaal. Als de huidige trend zich voortzet dan zal de huishoudensopbouw ook gezond en vitaal blijven. Beleidsmatige ingrepen zijn daarvoor niet nodig, het realistische scenario is de uitkomst van het blijven voeren van het huidige beleid. Om deze huishoudensopbouw ook voor de toekomst te bestendigen (“steady state”) verdient het aanbeveling om te proberen jongeren beter te behouden voor de gemeente Borne. Steady state betekent dat de huishoudensgroei op termijn stationair wordt (lichte groei of nulgroei) en er dus kwantitatief nauwelijks aanpassingen nodig zijn in de woningvoorraad. Het beleid kan zich dan eventueel nog richten op kwalitatieve veranderingen. Wel is het van belang alter te zijn op schommelingen in het saldo verhuizingen en het immi/emigratiesaldo. Die schommelingen zijn nu redelijk groot waardoor het optimistische, pessimistische en realistische scenario nogal sterk van elkaar verschillen. Het nul-scenario voor verhuizingen en emi-/immigratie leidt tot een lichte huishoudenskrimp in 2032 en is dus niet te prefereren boven het realistische scenario.
Pagina 12 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
3
Actuele stand van zaken (koop)woningmarkt
3.1
Woningmarktkengetallen
De figuren 8 t/m 10 geven een beeld van de ontwikkeling van een drietal woningmarktkengetallen in de periode tussen 1 januari 2014 en 1 januari 2021. Figuur 10 geeft de krapte-indicator weer. De krapteindicator is de ratio van enerzijds de omloopsnelheid (figuur 8) en de beschikbare voorraad (figuur 9). Figuur 8 Ontwikkeling omloopsnelheid (als percentage van de totale voorraad) 2014-2021 voor Borne
Bron: CBS en Funda bewerkt door Invisor KvRA
De omloopsnelheid is het aantal woningen dat in een jaar is verkocht, afgezet tegen de totale voorraad koopwoningen, uitgedrukt in een percentage. De omloopsnelheid is vanaf 2014 tot en met 2017 opgelopen naar ruim 5,5% en stabiliseert vanaf dat moment tussen 5% en 6%. In 2017 is er dan een opleving en gaat de omloopsnelheid naar bijna 7% in 2020. De oorzaak hiervoor is deels gelegen aan het gebrek aan beschikbare koopwoningen (%BEVO) dat – zoals in figuur 9 aangegeven – in dezelfde periode afneemt van 5,5% naar 2% en daarna geleidelijk aan daalt tot onder de kritieke waarde van 2% die in augustus 2017 wordt bereikt. In een evenwichtige markt ligt het aandeel te koop staande woningen op ca. 2% tot 3% van de totale voorraad koopwoningen. De opleving van de beschikbare voorraad koopwoningen in 2018-2019 heeft mogelijk te maken met het op de markt komen van nieuwbouwwoningen, onder andere in het project Bornsche Maten. Nadat deze nieuwbouwwoningen verkocht zijn daalt de beschikbare voorraad als de omloopsnelheid. De samenhang tussen de beschikbare voorraad en omloopsnelheid laat zien dat als de beschikbare voorraad beneden een bepaalde waarde komt (< 2%) deze beperkend wordt voor de omloopsnelheid.
Dat betekent dat de hoeveelheid te koop staand woningaanbod zo laag is dat dat een beperkend effect heeft op het aantal woningen dat in een jaar verkocht wordt waardoor de omloopsnelheid daalt. Het verloop van de krapte-indicator verheldert het beeld verder. Deze neemt af van ca. 25 in 2014 naar rondom 1 in 2020, waarna deze ongeveer stabiliseert. Vooralsnog blijft de krapte-indicator suboptimaal. Een waarde tussen de 5 en 10 woningen wordt in de regel als indicatie voor een gezonde en goed functionerende woningmarkt gezien. Een krapte-indicator van bijvoorbeeld 6 betekent dat een woningzoeker op de koopmarkt gemiddeld 6 woningen heeft die aan de zoekcriteria/behoefte voldoen. Deze waarde van 6 werd reeds in mei 2017 bereikt (rode vlak in figuur 10) en ligt daar sinds die datum dus ruim onder. Pagina 13 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
Figuur 9: Ontwikkeling beschikbare voorraad (als percentage van de totale voorraad) 2014-2021 voor Borne
Bron: CBS en Funda bewerkt door Invisor KvRA
Figuur 10: Ontwikkeling krapte indicator voor Borne 2014-2021
Bron: CBS en Funda bewerkt door Invisor KvRA
Pagina 14 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
3.2
Woningvraagprijsontwikkeling
De ontwikkeling van de woningprijs laat zien hoe sterk de koopwoningmarkt van een gemeente is in economische opzicht maar het zegt ook veel over leefbaarheid en attractiviteit van een gemeente. Als de woningprijzen dalen is er sprake van uitval van de vraag. Als de woningprijzen stijgen dan is er over het algemeen sprake van toenemende populariteit van een gemeente en overstijgt de vraag het aanbod. Momenteel geldt er echter voor bijna alle Nederlandse gemeenten dat de vraag veel groter is dan het aanbod en dat prijzen overwegend in de lift zitten. Om toch te kunnen beoordelen hoe de specifieke situatie van de koopwoningmarkt in Borne is beschouwen we niet alleen de prijsontwikkeling van woningen in Borne, maar zetten we dat af tegen de gemiddelde prijsontwikkeling in Nederland. Hiermee kunnen we beoordelen of de koopwoningmarkt van Borne bovengemiddeld of juist onder het gemiddelde presteert. Daarmee krijgen we inzicht in de robuustheid en de kracht van de koopwoningmarkt in Borne. Dit geeft ook een goede indicatie hoe ‘crisisbestendig’ de koopmarkt van Borne is en hoe afhankelijk de markt is van de conjunctuur. Figuur 11 geeft de prijsindex weer (waardeontwikkeling ten opzichte van het Nederlands gemiddelde tussen 2009 en 2021). Figuur 11: Ontwikkeling woningvraagprijs t.o.v. Nederlands gemiddelde 2009-2021 voor Borne
Bron: CBS, Funda en www.huizenzoeker.nl bewerkt door Invisor KvRA
Uit figuur 11 blijkt dat de woningvraagprijzen tussen 2009 en 2013 voortdurend zijn gestegen. In deze periode was er sprake van een economische crisis waardoor in de meeste gemeenten juist sprake was van een daling van de gemiddelde vraagprijs. De vraagprijsindex in Borne neemt in die periode toe van 0,79 tot 0,88, hetgeen waarschijnlijk te maken heeft met de verkoop van een groot aantal nieuwbouwwoningen in de Bornsche Maten. De vraagprijsindex daalt vervolgens en in 2015 is er een hernieuwde opleving waarna de vraagprijsindex in maart 2020 het laagste niveau bereikt na 2013.
Pagina 15 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
Als we veronderstellen dat de vraagprijsindex op dat tijdstip niet wordt verstoord door de verkoop van nieuwbouwwoningen of de verkoop van voormalige sociale huurwoningen door de woningcorporatie, dan kunnen we hieruit opmaken dat de vraagprijsindex voor woningen in de gemeente Borne in de periode 2009-2021 ligt is toegenomen van 0,79 in 2009 naar 0,80 in 2021. In 2021 stijgt de vraagprijsindex weer wat verder naar 0,82. De woningmarkt in Borne is dus – als de schommelingen buiten beschouwing blijven – redelijk sterk en is in de beschouwde periode ook nog wat sterker geworden. Woningen zijn en blijven gewild in de gemeente Borne.
3.3
Actuele koopwoningbehoefte; kwantitatief en kwalitatief
De kwantitatieve en kwalitatieve (koop)woningbehoefte voor de korte termijn bepalen we aan de hand van de actuele ontwikkelingen op de koopwoningenmarkt. Bijna 70% van de woningen in Borne zijn koopwoningen. Het is daarom van belang zicht te krijgen op de ontwikkelingen van de koopmarkt en te kunnen bepalen aan welke prijssegmenten en woningtypen er behoefte is binnen de gemeente. Daarnaast is er momenteel sprake van een overspannen woningmarkt en zijn er, boven op de geprognosticeerde vraagontwikkeling, een extra aantal woningen nodig om de huidige krapte op de woningmarkt op te heffen en de koopwoningmarkt in een meer ontspannen/evenwichtige situatie te brengen. Met behulp van de data over de beschikbare voorraad koopwoningen, het aantal verkooptransacties en de omloopsnelheid (verkoopsnelheid) kunnen we het actuele kwantitatieve en kwalitatieve tekort aan koopwoningen bepalen. Per woningtype en per prijsklasse kunnen we bepalen hoeveel woningen er nodig zijn om de markt weer in balans te brengen. Vervolgens kijken we (per woningtype en prijsklasse) naar het benodigd aantal woningen om de demografische groei van 2021 op te vangen. Hiermee kunnen we de korte termijn behoefte nauwkeurig bepalen.
Met behulp van deze gegevens kan door de gemeente een keuze worden gemaakt welke woningbouwplannen als eerste uitgevoerd zouden moeten worden om goed aan te sluiten op de actuele behoefte van de markt en de ambitie van de gemeente. Voor de bepaling van deze korte termijnbehoefte hanteren we dus 3 stappen: 1. Bepalen van het benodigd aantal woningen om de markt van de huidige overspannen toestand meer in balans te brengen (waarbij er dus geen sprake is van een woningoverschot of -tekort). Deze toevoeging van koopwoningen is per direct nodig om het actuele tekort te neutraliseren. Daarmee is geen rekening gehouden met het extra aantal woningen dat nodig is als gevolg van de huishoudensgroei in de gemeente dat jaar (2022). 2. Bepalen van het benodigd aantal woningen om de extra woningbehoefte als gevolg van de huishoudensgroei in 2022 te kunnen opvangen. Dit hebben we berekend met behulp van de prognose in hoofdstuk 2. 3. Het benodigd aantal woningen uit stap 1 en 2 onderverdelen naar benodigde woningtypen en prijsklassen. Ad 1: Om te kunnen vaststellen hoeveel woningen er nodig zijn om de huidige tekorten op te lossen en de koopwoningmarkt weer in balans te brengen kijken we naar de optimale gemiddelde verkooptijd. Deskundigen zijn van mening dat de woningmarkt optimaal functioneert bij een gemiddelde verkooptijd van 6 maanden.
Bij een gemiddelde verkooptijd van 6 maanden is er namelijk geen sprake van een zeer krappe of té ontspannen woningmarkt en is de markt in balans (optimaal). Daarbij hebben we rekening gehouden met het effect dat extra aanbod ook extra vraag aanwakkert. Uitgaande van deze gemiddelde verkooptijd van 6 maanden zijn er in Borne 47 koopwoningen nodig om een optimale/goed gebalanceerde woningmarkt te creëren. Hierbij houden we dus nog geen rekening met de extra vraag wegens demografische veranderingen en trends.
Pagina 16 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
Ad 2: Het aantal benodigde woningen in 2022 (als gevolg van demografische groei) hebben we met het realistische scenario reeds vastgesteld in hoofdstuk 2 (figuur 6). Dit aantal bedraagt voor 2022 92 woningen. Aangezien ca. 70% koopwoning betreft, gaat het om in 2021 om ca. 63 koopwoningen als gevolg van de demografische groei. Ad 3: Bij elkaar is er tot en met eind 2022 behoefte aan 110 koopwoningen. In figuur 12 en 13 is het aantal toe te voegen woningen per prijssegmenten (figuur 12) en woningtypen (figuur 12) weergegeven om de markt in balans te brengen en de demografische groei van 2022 op te vangen. Figuur 12: benodigde woningen voor het opheffen acute tekorten en toevoegen woningbehoefte 2022 Borne
Bron: Funda, CBS bewerkt door Invisor KvRA
Pagina 17 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
Figuur 13: benodigde woningen voor het opheffen acute tekorten en toevoegen woningbehoefte 2021 Borne
Bron: Funda, CBS bewerkt door Invisor KvRA
Uit voorgaande afbeeldingen blijkt dat het grootste woningtekort zit in het prijssegment € 250.000,- tot € 350.000,-. Meer dan de helft van de totale koopwoningopgave zit in dat prijssegment. Ook blijkt er, waarschijnlijk als gevolg van het recent op de markt komen van nieuwbouw, een overschot te zijn in het prijssegment € 350.000 - € 400.000. Verder blijkt dat er behoefte is aan 46 starterskoopwoningen (< € 250.000,-), en 13 koopwoningen in het duurdere segment (> € 400.000,-) om de koopwoningmarkt weer in balans te brengen. Als we naar woningtypen kijken zien we dat het gaat om vrijstaande woningen (duurdere segment), tweekappers (midden en duurder segment) en geschakelde, rij- en hoekwoningen in het startersegment. Er is bijna uitsluitend behoefte aan grondgebonden woningen, er is momenteel zelfs een overschot aan portiekflats. Kijkend naar zowel de benodigde prijsklassen als woningtypen wordt duidelijk dat het toe te voegen aanbod een grote diversiteit dient te kennen. Vanwege de forse stijging van bouwprijzen en bouwgrond is het waarschijnlijk niet meer mogelijk om alle gewenste grondgebonden woningtypes binnen de genoemde prijscategorieën aan te bieden waardoor er mogelijk meer rij- en hoekwoningen dienen te worden toegevoegd.
3.4
Doorstroming op de woningmarkt in Borne
Figuur 14 laat zien hoe de krapte is per prijssegment. Deze krapte is berekend door met behulp van de inkomensgegevens het aantal woningzoekenden te berekenen dat zich een woning binnen een bepaald prijssegment kan veroorloven5. Het aanbod is daarmee gematched aan de vraag. Uit figuur 14 blijkt dat de woningmarkt in Borne voor de prijsklassen tot € 350.000, - zeer krap is (in een evenwichtige woningmarkt is de gemiddelde verkooptijd ca. 6 maanden).
5 We weten de inkomensverdeling in Borne en we weten welk inkomen nodig is om een bepaalde hypotheek te kunnen krijgen.
Pagina 18 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021
Woningbehoefteonderzoek gemeente Borne
Met name voor instromers is het daardoor niet alleen lastig om een huurwoning te krijgen, maar ook moeilijk om toegang te krijgen tot de koopwoningmarkt. De hoogste drie prijssegmenten zijn nagenoeg optimaal met een gemiddelde verkooptijd van rond de 5,5 maand. Figuur 14: Krapte voor de verschillende prijssegmenten gemeente 2021 Borne
Bron: Funda, CBS bewerkt door Invisor KvRA
De informatie uit figuur 14 kan worden getransformeerd naar doorstroomratio’s (zie tabel 3). In een ideale woningmarkt liggen de doorstroomratio’s alle drie nabij 1,0. Een doorstroomratio van 1,0 betekent dat het net zo makkelijk is om de eigen woning kwijt te raken als een nieuwe woning te verkrijgen en dat de doorstroming op de markt geen obstakels kent. Als bijvoorbeeld de waarde van een van de doorstroomindicatoren 2,0 is, dan is het twee keer zo makkelijk om een woning te bemachtigen dan om de eigen woning kwijt te raken. Bij een waarde van 0,5 is dat net andersom. Men raakt de eigen woning twee keer zo makkelijk kwijt dan men een woning kan bemachtigen. Dit geldt natuurlijk alleen voor interne verhuizingen binnen de gemeente zelf. Als de ratio’s ongunstig zijn dan kan dat betekenen dat men binnen de gemeente onvoldoende kan doorstromen waardoor de kans groot is dat men de voorkeur geeft aan het bemachtigen van een woning buiten de gemeente Borne. Tabel 3: Doorstroomratio’s gemeente Borne voor instromers, doorstromers en terugstromers Cohort
Doorstroomratio
25 tot 45 jaar (1ste koop) 45 tot 65 jaar (doorstromers)
0,099 1,188
65 tot 80 jaar (terugstromers)
1,229
Bron: Funda, CBS bewerkt door Invisor KvRA
Tabel 3 laat zien dat de instroom in de woningmarkt voor starters buitengewoon lastig is (de doorstroomratio bedraagt 0,099) maar dat het overige deel (doorstroming 1,188 en terugstroming 1,229) van de markt goed functioneert. De demografische kengetallen (figuur 3, hoofdstuk 2.2) laten een vergelijkbaar beeld zien: jongeren vertrekken (noodgedwongen) uit de gemeente en de interne verhuismobiliteit is hierdoor met 50% aan de lage kant. Daardoor is ook de verhuismobiliteit van jongeren binnen de gemeente Borne lager dan gemiddeld want niet iedereen is bereid buiten de gemeente gaan wonen. Er zit dus een bottleneck bij de instapmogelijkheden voor jongeren op de woningmarkt van Borne. Pagina 19 Versie 1.2 Datum: 26-11-2021