Rapport Watertakenplan Borne 2022-2026
Tekst van het document
RAPPORT Watertakenplan Borne 2022-2026 werken aan een gezonde en klimaatbestendige leefomgeving Klant:
Gemeente Borne
Referentie: BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001 Status:
Definitief/P01.01
Datum:
27-9-2021
Projectgerelateerd
HASKONINGDHV NEDERLAND B.V.
Koggelaan 21 8017 JN Zwolle Water & Maritime Trade register number: 56515154 +31 88 348 65 00 T reception.ame-la@nl.rhdhv.com E royalhaskoningdhv.com W
Titel document: Watertakenplan Borne 2022-2026 Ondertitel: Watertakenplan Borne Referentie: BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001 Status: P01.01/Definitief Datum: 27-9-2021 Projectnaam: Watertakenplan Borne 2022-2026 Projectnummer: BH8495 Auteur(s): Marco de Kraker
Opgesteld door:
Marco de Kraker (RHDHV), Stef van Wanrooij (Gemeente Borne)
Gecontroleerd door: Stef van Wanrooij Datum: 24 september 2021 Goedgekeurd door: Marco de Kraker Datum: 27 september 2021
Classificatie Projectgerelateerd
Behoudens andersluidende afspraken met de Opdrachtgever, mag niets uit dit document worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt of worden gebruikt voor een ander doel dan waarvoor het document is vervaardigd. HaskoningDHV Nederland B.V. aanvaardt geen enkele verantwoordelijkheid of aansprakelijkheid voor dit document, anders dan jegens de Opdrachtgever. Let op: dit document bevat persoonsgegevens van medewerkers van HaskoningDHV Nederland B.V. en dient voor publicatie of anderszins openbaar maken te worden geanonimiseerd. 27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
i
Projectgerelateerd
Inhoud Samenvatting
v
1
Inleiding
1
1.1
Gemeentelijke zorgplichten
1
1.2
Maatregelen uit Watertakenplan worden betaald vanuit rioolheffing
1
1.3
Samenwerken in de waterketen is van belang
1
1.4
Dit Watertakenplan loopt van 2022 t/m 2026
1
1.5
Een Watertakenplan bevat vaktaal
1
1.6
Leeswijzer
2
2
Terugblik
3
2.1
Samenwerking
3
2.2
Inwonerparticipatie
4
2.3
Klimaatbestendige ontwikkelingen c.q. maatregelen
6
2.4
Overige werken
7
2.5
Financien
9
3
Beschrijving huidig waterbeheersysteem
11
3.1
Waterketen
11
3.2
Watersysteem
14
4
Beleidskader
17
4.1
De Waterwet geeft een wettelijk kader
17
4.2
Het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie geeft input
18
4.3
We houden rekening met de Omgevingswet
20
4.4
Coalitie- en raadsakkoord geven richting
21
4.5
Watervisie en Waterbeheerprogramma Vechtstromen
22
4.6
Kaders vanuit andere vakdisciplines
22
5
Visie en leidende principes
23
5.1
Leidende principes
23
5.1.1 5.1.2 5.1.3 5.1.4
Leefomgeving en ruimtelijke kwaliteit Gezondheid Inwonerparticipatie Regionale samenwerking
23 24 24 25
6
Programma water en riolering
26
6.1
Afvalwatertaak
26
6.1.1 6.1.2 6.1.3 6.1.4 6.2
Rioolaansluiting Strategie en koers Communicatie Blik op de toekomst (vanaf 2027) Hemelwatertaak
27 27 32 33 34
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
ii
Projectgerelateerd
6.2.1 6.2.2 6.2.3 6.2.4 6.3
Voorkomen wateroverlast Strategie en koers Anticiperen op wateroverlast Hemelwaterbeleid Grondwatertaak
34 36 37 39 41
6.3.1 6.3.2 6.3.3 6.3.4 6.3.5
Zorgplicht Voorkomen grondwateroverlast Strategie en koers Waterloket Anticiperen op droogte
41 42 44 46 47
7
Uitvoeringsprogramma
50
8
Financiën en personele middelen
53
8.1
Financiële middelen
53
8.2
Kapitaallasten
54
8.3
Nieuwe investeringen planperiode
55
8.4
Exploitatielasten
56
8.5
Ontwikkeling aantal heffingseenheden
57
8.6
Berekening kostendekkende heffing
58
8.6.1 8.6.2 8.7
Opbouw van de rioolheffing Ontwikkeling rioolheffing Personele middelen: formatiecheck
59 59 60
Bijlagen B1
Leidende principes
B2
Samenvatting regionale klimaatdialoog (Twn)
B3
Procedure (particuliere) rioolverstopping
B4
Stimuleringsregeling afkoppelen dakoppervlak particulier terrein
B5
Asbest - Stappenplan en stroomschema
B6
Protocol bij calamiteiten
B7
Watertaken in het omgevingsplan
B8
Kenmerken van overstorten en randvoorzieningen
B9
Beheer en onderhoudsfrequenties riolering
B10
Personele middelen
B11
Theoretische vervangingsplanning langjarig
B12
Heffingseenheden rioolheffing
B13
Kostendekkingsplan
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
iii
Projectgerelateerd
Kort voorwoord Er staat de komende tijd veel te gebeuren! In 2022 treedt de Omgevingswet in werking. De invoering van de omgevingswet betekent concreet dat de verschillende onderdelen van het gemeentelijk rioleringsplan (GRP - Watertakenplan) opgenomen moeten worden in een omgevingsvisie (doelen en zorgplichten), omgevingsplan (bindende regels fysieke leefomgeving voor burgers en bedrijven, voorheen bestemmingsplannen en verordeningen) en programma (maatregelen en kostentoerekening). Naast de invoering op de veranderende wetgeving vraagt het procesmatige en fysieke deel in het waterbeheer om belangrijke keuzes. Uitdagingen op het gebied van klimaatadaptatie / mitigatie, waterkwaliteit, verduurzaming, communicatie, kostenbesparingen, samenwerking en uitvoering van beheertaken vragen om verdere professionalisering. Om goed voorbereid te zijn op de actuele ontwikkelingen wordt in het voorliggende plan al voorgesorteerd en geanticipeerd op de veranderende situatie. Om het nieuwe jasje van wetgeving en beleid conform de nieuwe contouren van de verbrede watertaken op te pakken is de huidige naamgeving “gemeentelijk rioleringsplan 2017-2021” niet meer passend in dat beeld. Met de naamgeving “Watertakenplan” verwachten wij beter aan te sluiten op de maatschappelijke en brede wateropgaven en de geplande ambities.
Dit sluit goed aan bij de ledenbrief van de VNG (1 september 2021) waarin zij aangeeft dat wateroverlast en verdroging steeds meer vragen om maatregelen in de publieke ruimte. Om deze reden wordt de modelverordening Rioolheffing verbreed en vervangen door de Modelverordening Riool- en Waterzorgheffing. Het voorliggende plan beschrijft de wateropgaven die voor ons liggen, wat we op korte en lange termijn willen realiseren, wat we gaan doen en hoe we dit zo duurzaam mogelijk financieren vanuit de rioolheffing. Centraal terugkerende thema’s in het plan zijn “klimaatontwikkelingen” en “samenwerking”. Ten opzichte van het vorige plan verandert er niet zoveel aan deze doelstellingen. Wel ligt het accent meer op het vergroten van de maatschappelijke betrokkenheid en de bewustwording.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
iv
Projectgerelateerd
Samenvatting Omgevingswet Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet vervalt de bestaande wettelijke planverplichting uit de Wet Milieubeheer voor het opstellen van het Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP - Watertakenplan). De huidige planvorm maakt plaats voor een Programma Water en Riolering (zie hoofdstuk 4.3), gericht op de planmatige uitvoering van maatregelen om het gemeentelijk rioolstelsel in stand te houden en op de lange termijn kostendekking hiervan vast te leggen. Daarnaast worden onderdelen opgenomen in de gemeentelijke omgevingsvisie en het omgevingsplan. De huidige rioolheffing komt voort uit de gemeentewet. Daar verandert de invoering van de Omgevingswet niks aan. Gemeenten zullen dan ook (jaarlijks) een aparte belastingverordening voor de rioolheffing blijven vaststellen. Het kostendekkingsplan uit het rioleringsprogramma kan hiervoor als onderbouwing gelden, zoals gebruikelijk was in de voorgaande perioden. Klimaat Met de klimaatverandering nemen de weersextremen toe. Het aantal intensieve buien zal toenemen en er treden langere perioden op van droogte en hitte. Als we niets doen is de kans groot dat steden vaker onder water komen te staan, bodem en natuur meer verdroogt en schade aan de leefomgeving zal toenemen. Namens Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) ligt er een landelijke opdracht om voor 2050 een klimaatbestendige omgeving te realiseren.
Samen met Twents waternet, waterschap Vechtstromen en provincie Overijssel wordt in regionaal verband de vraag opgepakt en uitvoering gegeven aan de ontwikkelingen van het DPRA. Inmiddels zijn de regionale en lokale risicodialogen gevoerd, ook wel klimaatdialogen genoemd. Doel is om inzicht te krijgen in welke effecten voor de sector wel en niet acceptabel zijn. Uiteindelijk resulteren de stresstest en de dialogen in een uitvoeringsagenda met maatregelen. Het is zeer wenselijk dat inwoners en bedrijven aansluiten om de leefomgeving te verbeteren, mede omdat op particulier terrein veel te bereiken valt. Verderop in het plan komt de DPRA, de vorderingen en vervolgstappen uitgebreid aan bod. Samenwerking Gemeente Borne werkt al geruime tijd samen met diverse organisaties. Met Twents waternet (Twn) wordt al sinds 2010 gewerkt aan de opgaven uit Bestuursakkoord Water (BAW), waarbij accent lag op de kostenbesparing in de waterketen. Het is een regionale samenwerking met de 14 Twentse gemeenten, waterschap Vechtstromen, provincie Overijssel en Vitens. Vanaf 2019 heeft Twents waternet de blik verbreed met de 4B’s: beschermen, beleving, bewustwording en bundeling. Deze transitie maakt dat we binnen Twn bijdragen aan de grote maatschappelijke opgaven, als drager van omgevingskwaliteit, maar ook als vertrekpunt voor betrokkenheid met de samenleving.
Buiten Twn om hebben het waterschap en de gemeente lokaal regelmatig contact. Het waterschap heeft per gemeente een aanspreek- c.q. verbindingspersoon, de accountmanager. De accountmanager ondersteunt de gemeente bij gemeentelijke wateropgaven. Indien relevante onderwerpen aan de orde zijn wordt jaarlijks een bestuurlijke bijeenkomst georganiseerd. Nu de Omgevingswet in werking treedt neemt de urgentie tot meer samenwerking toe om in regionaal verband invulling te geven rondom de watertaken en zorgplichten. Voor beheer- en onderhoudstaken in de waterketen heeft de gemeente Borne sinds 2014 met Twente Milieu een dienstverleningsovereenkomst (DVO) afgesloten. In de DVO staan de waterbeheeractiviteiten met aanduiding van de onderhoudsfrequentie welke Twente Milieu jaarlijks dient uit te voeren, zie bijlage B9.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
v
Projectgerelateerd
Naast uitvoerende taken organiseert Twente Milieu jaarlijks meerdere bijeenkomst met de aangesloten gemeenten. Doelstelling van de bijeenkomsten is om van elkaar te leren en nieuwe ontwikkelingen bespreekbaar te maken. Doelstellingen De gemeente Borne wil een veilige en schone leefomgeving bieden aan haar inwoners, rekening houdend met duurzaamheid en anticiperend op klimaatverandering (adaptatie). Daarnaast streeft de organisatie er naar voor én samen met haar inwoners te werken. Dat wil zeggen dat de afstand klein is en participatie en communicatie van/met de inwoners, verenigingen en het bedrijfsleven belangrijk zijn. “De gemeente Borne wil samen met haar inwoners en andere belanghebbenden werken aan een veilig, gezond, robuust en klimaatbestendig gemeentelijk afvalwatersysteem. Dit wil de gemeente doen tegen de laagst maatschappelijke kosten.”
Vanuit de visie en zorgplichten is een viertal hoofdthema’s opgesteld op basis van een bijeenkomst met medewerkers van gemeenten, regio Twente, het waterschap, Vitens, de veiligheidsregio en de GGD. Deze dienen om de doelen, ambities en leidende principes nader te onderbouwen en uit te werken. De hoofdthema’s voor de komende jaren zijn: leefomgeving en ruimtelijke kwaliteit, gezondheid, burgerparticipatie en regionale samenwerking. Financiën De rioolheffing van de gemeente Borne is de laagste van de 14 Twentse gemeenten en lager dan voorzien in het vorige plan. Om in de planperiode én de totale beschouwde termijn tot 2065 minimaal 90% van de investeringen te blijven afboeken in de balanssfeer (waardoor het aangaan van nieuwe leningen tot een minimum wordt beperkt), is de komende 4 jaren een stijging van de rioolheffing nodig van 3,25% per jaar. Overeenkomend met een gemiddelde stijging van de heffing met ruim € 5 per jaar. Dit is exclusief jaarlijkse indexatie van de tarieven. De jaren daarna kan de stijging beperkt blijven tot 1,25% per jaar (exclusief indexatie). Deze uitgangspunten zijn gehanteerd in de langjarige doorrekening (hoofdstuk 8). De ontwikkeling ligt in lijn met de geprognosticeerde jaarlijkse stijging zoals berekend in het kader van GRP 2017-2021.
Een alternatief is om de rioolheffing sneller te laten stijgen, waardoor in zijn geheel geen nieuwe leningen aangegaan worden binnen het taakveld. Daarvoor zal de rioolheffing de komende 7 jaren met gemiddeld € 10 per jaar (exclusief jaarlijkse indexatie) moeten stijgen. De oranje kolommen lijn in onderstaande grafiek tonen de ontwikkeling van de rioolheffing in Borne (categorie < 500 m3 waterverbruik, 90% van de investeringen direct afboeken in de balanssfeer). De blauwe lijn geeft het alternatief weer waarbij in zijn geheel geen nieuwe leningen aangegaan worden voor het taakveld.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
vi
Projectgerelateerd
Waarom een Watertakenplan?
1
Inleiding
Gemeente Borne heeft de ambitie om samen met haar inwoners, het bedrijfsleven, bezoekers en anderen te werken aan een veilig, gezond, robuust en klimaatbestendig gemeentelijk (afval)watersysteem. Dit wil de gemeente doen tegen de laagst mogelijke maatschappelijke kosten. Dit Watertakenplan beschrijft daarom hoe de aankomende jaren (2022-2026) invulling gegeven wordt aan de wettelijke gemeentelijke watertaken en hoe dit bijdraagt aan de ambities.
1.1
Gemeentelijke zorgplichten
Elke gemeente in Nederland heeft drie watertaken, ook wel zorgplichten genoemd, als het gaat om (afval)water in de gemeente: de afvalwaterzorgplicht, de hemelwaterzorgplicht en de grondwaterzorgplicht. Deze zorgplichten vormen de basis van het gemeentelijk beleid rondom afval-, hemel- en grondwater. Voldoen aan de zorgplichten is een wettelijke vereiste voor gemeentes, de invulling daarvan is aan gemeentes. Dit Watertakenplan beschrijft daarom hoe gemeente Borne invulling geeft aan de zorgplichten.
1.2
Maatregelen uit Watertakenplan worden betaald vanuit rioolheffing
De maatregelen die in dit rapport staan worden betaald vanuit de rioolheffing, een bestemmingsbelasting die gebruikers van panden, van waaruit afvalwater via de gemeentelijke riolering (met inbegrip van individuele systemen voor behandeling van afvalwater, IBA’s) wordt afgevoerd, betalen aan de gemeente. De inkomsten uit rioolheffing zijn alléén beschikbaar voor uitgaven gerelateerd aan de zorgtaken. In dit Watertakenplan zijn dan ook alleen maatregelen opgenomen die bijdragen aan de zorgplichten.
1.3
Samenwerken in de waterketen is van belang
De waterketen is een aaneengesloten systeem zonder grenzen, waarin taken van verschillende overheden dicht bij elkaar komen. Een voorbeeld is de afvalwaterzorgplicht: de gemeente is verantwoordelijk voor het inzamelen en afvoeren van het afvalwater, terwijl het waterschap Vechtstromen verantwoordelijk is voor het verdere transport en de zuivering daarvan. Maar ook bij de hemelwaterzorgplicht hebben beide overheden belangrijke raakvlakken. Afstemming en samenwerking is dus belangrijk. Daarom is het waterschap in een vroegtijdig stadium betrokken bij het opstellen van dit plan. In de voorbereidingsfase zijn de belangrijkste aandachtspunten besproken met de accountmanager van het waterschap, daarnaast is het concept plan met vertegenwoordigers van het waterschap besproken.
1.4
Dit Watertakenplan loopt van 2022 t/m 2026
Het Watertakenplan heeft een looptijd van vijf jaar: van 2022 tot en met 2026. Jaarlijks vindt een financiële verantwoording plaats (in het kader van de jaarrekening en begroting van de gemeente). Gedurende de planperiode vindt een verweving van het plan met de omgevingsvisie, het omgevingsplan en het uitvoeringsprogramma plaats.
1.5
Een Watertakenplan bevat vaktaal
Om dit rapport voor een zo breed mogelijke doelgroep leesbaar en toegankelijk te maken, staat veel technische informatie in de bijlagen. Desondanks komen er ook in het hoofdrapport technische termen en begrippen voor die zoveel mogelijk worden toegelicht in de voettekst.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
1
Projectgerelateerd
1.6
Leeswijzer
De opbouw van dit rapport is als volgt: eerst wordt in hoofdstuk 2 teruggekeken op de afgelopen planperiode 2017-2021. In hoofdstuk 3 wordt een beschrijving gegeven van de waterketen en het watersysteem. De beleidskaders, waar moeten we rekening mee houden, volgen in hoofdstuk 4. In hoofdstuk 5 beschrijven we wat de visie is en welke leidende principes gelden. Hier wordt per zorgplicht (afvalwater, hemelwater en grondwater) invulling aan gegeven in hoofdstuk 6: het programma water en riolering. De investeringen en maatregelen, volgend uit hoofdstuk 6, worden in het uitvoeringsprogramma samengevat. Dit wordt in tabelvorm gepresenteerd in hoofdstuk 7. De mede aan het uitvoeringsplan gelieerde lasten worden gedekt uit de rioolheffing. Zowel de benodigde financiele middelen (ontwikkeling van de rioolheffing) als de benodigde en aanwezige personele capaciteit worden behandeld in hoofdstuk 8.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
2
Projectgerelateerd
Wat hebben we de afgelopen planperiode gedaan?
2
Terugblik
Een terugblik op de afgelopen jaren: de planperiode van het gemeentelijk rioleringsplan Borne 2017-2021.
2.1
Samenwerking
Twents waternet Onder de naam “Twents waternet” werkt Borne al geruime tijd samen met de 14 Twentse gemeenten en waterschap Vechtstromen. Recentelijk zijn de provincie Overijssel en Vitens aangesloten. De samenwerking is tot stand gekomen door landelijke wateropgaven, de zogenaamde 3k’s in de waterketen (kostenbesparing, vergroten kwaliteit en verminderen kwetsbaarheid). In 2018 zijn de ambities verbreed met de 4B’s (beschermen, beleving, bewustwording en bundeling). Naast een ambtelijke organisatie is er ook een bestuurlijk kernteam vertegenwoordigd. Middels werkplaatsen worden allerlei actuele (landelijke) plannen en ontwikkelingen uitgewerkt en bestuurlijk bekrachtigd. In de afgelopen periode is veel energie gestoken in de klimaatadaptatie volgens Deltaprogramma ruimtelijke adaptatie (DPRA) en het aansturen van regionale en lokale klimaatdialogen onder stakeholders. De groep heeft een eigen website “groenblauwtwente.nl”. Resultaat: regionaal met meerdere gemeenten uitvoering geven aan (landelijke) wateropgaven; Twente Milieu Sinds 2014 voert Twente Milieu jaarlijks beheer en onderhoudswerken uit aan de rioleringsobjecten, volgens de dienstverleningsovereenkomst (DVO). Jaarlijks volgt een evaluatiemoment om stil te staan bij de uitgevoerde werken. Onder de DVO vallen geen grootschalige vervangingen van rioolgemalen en transportleidingen.
Eens in de 6 weken wordt met de overige aangesloten gemeenten en Twente Milieu een bijeenkomst georganiseerd om praktische zaken aan de orde te stellen en kennis c.q. ervaringen uit te wisselen. Resultaat: een regionaal goed georganiseerde dienst welk op effectieve en doelmatige wijze uitvoering geeft aan beheer en onderhoud in de waterketen; Waterschap Vechtstromen Waterschap Vechtstromen en de gemeente Borne weten elkaar goed te vinden. Onderling is veel ondersteuning en wederzijds begrip. Bij ontwikkelplannen wordt vroegtijdig het waterschap ingeschakeld. Indien nodig en wenselijk komen bestuurders bijeen. Veel aandacht is uitgegaan naar de klimaatontwikkeling en de omvang overdracht watersysteem (OOWS). De ontwikkeling van de Bornsche Maten is voor het waterschap een wijk met regionale allure als het gaat om klimaatadaptieve aanpak. In 2019 heeft het waterschap de Bornsche Maten zelfs twee keer bezocht. Resultaat: samen met het waterschap Vechtstromen werken aan een goed functionerend watersysteem;
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
3
Projectgerelateerd
2.2
Inwonerparticipatie
Scholtenshof Met de inrichting van parkgebied in het centrum van kern Borne was het wenselijk om gelijktijdig een waterbuffering aan te leggen, zodat overtollig regenwater bij extreme neerslag op te vangen. De eerste graszaden waren nauwelijks ontkiemd of de eerste (extreme) regenbui in augustus 2017 was al een feit.
Centrum onder water in zomer van 2010 en wadi Scholtenshof aangelegd in 2017
Wensink-zuid Klimaatverandering maakt het noodzakelijk om de leefomgeving in stedelijk gebied robuuster en veerkrachtiger in te richten. Wensink-zuid is één van de risicovolle woonwijken die kwetsbaar is voor extreme neerslag, hitte en droogte. Het heeft een gemengd afvoersysteem met een aanzienlijke hoeveelheid aan afvoerend verhard oppervlak. Door lokale opvang en infiltratie van het water wordt de bodem vernat en minder kwetsbaar voor verdroging. Resultaat: samen met inwoners zorgen dragen voor droge voeten en veraangenamen van de leefomgeving; Meijlingsgaarde Bewoners van de Meijlingsgaarde hebben het initiatief genomen tot de aanpak van het binnenterrein. Provincie heeft een subsidieaanvraag van de bewoners gehonoreerd. Met ondersteuning van de gemeente incl. nieuw ondergronds stelsel voor hemelwater zijn de gewenste doelstellingen in goede harmonie bereikt.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
4
Projectgerelateerd
Gammelkerbeek - Hertme Realisatie van een retentievoorziening met meanderende waterloop en wandelpaden ter hoogte van de watergang Gammelkerbeek bij de kern Hertme. Een mooi voorbeeld van een samenwerkingsproject met de inwoners van Hertme. Het werk is gecoördineerd door waterschap Vechtstromen en Dienst Landelijk Gebied.
Hoge maat - Zenderen Op de locatie aan de Hoge Maat in Zenderen zijn de vijver en de directe omgeving opgeschoond. Dit initiatief is samen met de bewoners opgepakt.
Europastraat Al geruime tijd is het een wens om te komen tot een herinrichting van de openbare ruimte in de Europastraat. De verouderde bestrating in het wegdek geeft veel klachten op het gebied van trillinghinder en geluidoverlast. Bovendien is de riolering (uit de jaren ’70) dringend aan vervanging toe. Gemeente is in 2019 begonnen met een projectverkenning. Daarbij heeft men zich gericht op de vraag hoe de Europastraat anders ingericht kan worden om de weg veiliger, klimaatadaptief, groener en duurzamer te maken. Voorgenomen is om de snelheid af te waarderen van 50 naar 30 km per uur. Met de verlaging van de snelheid wordt het wegprofiel voor het verkeer smaller, hierdoor ontstaan meer mogelijkheden om de straat klimaatdapatief in te richten.
Toekomstbestendige leefomgeving door klimaatadaptatie (meer ruimte voor groen en wateropvang) en verduurzaming.
De plannen voor de Europastraat worden afgestemd op de ontwikkelingen in het waterbeheerproject van Wensink-Zuid. Aanwonenden en belanghebbenden praten uitvoerig mee. Vanwege de Corona-restricties zijn de bewoners online benaderd om verbeteringen en positieve ervaringen uit te wisselen. De uitvoering van de herinrichting staat gepland voor eind 2021.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
5
Projectgerelateerd
2.3
Klimaatbestendige ontwikkelingen c.q. maatregelen
Hemelwaterafvoer Bajonet In 2019 is uitvoering gegeven aan de Bajonet aansluiting N743 bij de Grotestraat-zuid / Theresiastraat. Gelijktijdig met de reconstructie van het kruispunt is van de mogelijkheid gebruik gemaakt om de waterbeheersing in het stedelijk gebied te optimaliseren. Onder het kruispunt is een forse hemelwaterafvoerleiding geperst, met een doorsnede van 1,00 meter. De doorpersing heeft circa twee weken geduurd. Per dag werd zo’n 2 meter afgelegd. De schoonwaterleiding heeft als doel om bij (hevige) neerslag het hemelwater in het stedelijk gebied af te voeren op de Bornsebeek. Voordat het water in de Bornsebeek terecht komt doorstroomt het meanderend een helofytenfilter.
Onderzoek energietransitie afvalwater Voor riothermie is een kansenkaart gemaakt, welke inzichtelijk maakt waar in Borne potentiële kansen liggen voor energietransitie uit het afvalwater. Riothemie is letterlijk energie (warmte) onttrekken uit het afvalwater. Het aanbod van energie is (mede) afhankelijk van de temperatuur en het volume aan debiet van het afvalwater. In de kansrijke gebieden is bij enkele grootverbruikers de techniek onder de aandacht gebracht. In de toepassing spelen de technische kant, investeringskosten en de milieuwinst een belangrijke rol. Om riothermie interessant te maken voor de toepassing wordt gezocht naar combiwerken, bv gelijktijdige aanleg met vervanging van de bestaande riolering. Op de kaart is te zien dat de directe kansen voor riothermie liggen in het hoofdriool langs de N743, weergegeven als rode lijn. Resultaat: inzicht in welke riolen kansrijk zijn voor gebruik energietransitie. Riotherme kan eveneens kansrijk zijn bij nieuwbouw.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
6
Projectgerelateerd
Klimaatatlas Met Twents waternet is de klimaatatlas ontwikkeld. De atlas laat de klimaateffecten voor 2050 zien op het gebied van wateroverlast, droogte en hitte. Tot op perceelniveau zijn de mogelijke effecten van klimaatverandering inzichtelijk. De atlas kan geraadpleegd worden op de website van groenblauwtwente of gemeente Borne. Resultaat: bewustwording en beleving van klimaatverandering onder inwoners vergroten; Klimaatdialoog Na het lanceren van de klimaatatlas is de vervolgstap om klimaatdialogen te organiseren in regionaal en lokaal verband. In regionaal verband heeft Twents waternet de regie gevoerd. Diverse sectoren op gebied van zorg, natuur, groen, infra en bouw zijn met ronde tafel gesprekken online met elkaar in gesprek gegaan. De ontmoetingen hebben geleid tot boeiende discussies en mooie resultaten. Bij het voeren van de lokale dialoog heeft Borne de hulp ingeroepen van kennispunt Twente. Kennispunt Twente organiseert onderzoeken onder het Borne Panel. De resultaten zijn als input gebruikt voor dit Watertakenplan. Resultaat: stakeholders en burgers betrekken bij ontwikkeling en aanpak klimaateffecten;
2.4
Overige werken
Rioolvervanging en relinen Conform het GRP zijn diverse riolen opnieuw geïnspecteerd. Veel riolen zijn onderhevig aan boomwortel ingroei. In urgente gevallen zijn de wortels verwijderd om de doorstroming te herstellen. De overige riolen met een matige kwaliteit (beperkte schade) worden gemonitord. De kwalitatieve staat van het rioleringssysteem van Borne is redelijk op orde. Gemeente Borne heeft riolering vernieuwd in de Prins Bernhardlaan, Veldovenweg, Deldensestraat, Bornerbroeksestraat, Gildestraat, Grotestraat zuid, Ennekerdijk, Oude Hengeloseweg, Evertzenstraat, Piet Heinstraat, Dorus Rijkestraat, Van Heekgaarde, Casimircomplex en het Hulscher. Resultaat: door de kwaliteit van de riolering wordt op peil te houden komt de gezondheid (en veiligheid) niet in gevaar; Drukriool Voor sanering van afvalwaterlozingen buitengebied zijn de uitgestelde clusters Deurningerweg-’t Hesseler en Bospoort-Twickelerblokweg gerealiseerd. De clusters hadden provinciale ontheffing wegens ligging in de planontwikkelingsgebieden Bornsche Maten en zuidelijke verbindingsweg. Resultaat: minder vervuilde afvalwaterlozingen in het buitengebied; Totalen: in de periode 2017-2021 is 1,1 km riool gerenoveerd en 19,5 km nieuwe riolen aangelegd. Deels als gevolg van nieuwe aanleg (Bornsche Maten en Twickelerblokweg e.o.) en deels als gevolg van rioolvervanging en de aanleg van drainage.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
7
Projectgerelateerd
Personele capaciteit Volgens de module D2000 Kennisbank Stedelijk Water is op basis van de rioolkengetallen inzake het areaal, investeringen, planvorming, onderzoek en facilitair de personele capaciteit berekend op 3,1 fte. De huidige capaciteit bedraagt 2,5 fte (2,0 fte binnendienst en 0,5 fte Twente Milieu). Er is een tekort van 0,6 fte. Het tekort wordt in zijn algemeenheid opgevangen door werk uit te besteden en/of aanvullende personele capaciteit in te huren. Resultaat: de basistaken kunnen uitgevoerd worden, maar met de toename van de wateropgaven wordt het steeds lastiger om de gewenste en noodzakelijke kwaliteit te waarborgen. De samenwerking in regionaal verband leidt tot een lastenverlichting. Dat neemt niet weg dat een uitbreiding van de personele capaciteit benodigd is. Vooralsnog wordt ingezet op formatie-uitbreiding door tijdelijke projectspecifieke inhuur, voor onder andere communicatie, wijk- en buurtgerichte aanpak, duurzaamheid, keukentafelgesprekken/dialogen en subsidies (controle en verlening). Klimaat waterloket Doelstelling is om jaarlijks het waterloket te actualiseren met informatie over water- en rioolaspecten. Welke ontwikkelingen heeft de gemeente Borne uitgevoerd en welke staan op de planning om uitgevoerd te worden. Resultaat: voor belanghebbenden nieuws, tips en informatie op thema van (afval)waterbeheer;
Beheer- en onderhoudsfrequenties De gemeente heeft de frequenties voor beheer- en onderhoud activiteiten vastgelegd in de Dienstverleningsovereenkomst (DVO) met Twente Milieu (zie Basisrioleringsplan Borne). In 2020 heeft periodiek onderhoud plaatsgevonden van de waterpasserende verharding in de Rozenhof en Lover. In de komende planperiode wordt de waterpasserende verharding gereinigd (maatregel H12).
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
8
Projectgerelateerd
Klachten en meldingen Twente Milieu registreert de binnenkomende klachten en meldingen. De laatste tijd komen regelmatig klachten binnen over verzakkingen en verstoppingen in de particuliere afvoerleiding en klachten betreffende overlast van ratten. Bij rioolverstoppingen blijkt het veelal niet geheel duidelijke wie welke kosten draagt indien bewoners een extern bedrijf inschakelen. Om het proces m.b.t. rioolverstoppingen duidelijk te communicatie is een omschrijving opgesteld hoe te handelen bij rioolverstoppingen. Uitgangspunt is dat bewoners altijd Twente Milieu in moeten schakelen als het vermoeden bestaat dat het probleem zich bevindt in de gemeentelijke riolering. De particulier draagt zelf de kosten indien het probleem zich bevindt in de particuliere riolering. Indien achteraf aantoonbaar is dat de verstopping veroorzaakt is door een rioolverzakking of boomwortel ingroei in de openbare ruimte dan kan in samenspraak met Twente Milieu besloten worden om de gemaakte externe kosten (deels) te vergoeden (tot een maximum, zie bijlage B3). Voorwaarde is dat de oorzaak gelegen is op openbaar gebied (aantoonbaar), een erkend bedrijf ingeschakeld is en de bewoner beschikt over een (traceerbare) factuur. Ten aanzien van de overlast van bruine ratten in Borne is, naar aanleiding van de meldingen, per wijk een quick-scan uitgevoerd.
Uit het onderzoek blijkt dat het aantal meldingen verdeeld over de wijken en kernen vergelijkbaar is die in met andere gemeenten. De aanwezigheid van bruine ratten is in de ogen van Twente Milieu niet extreem te noemen. De meetbaarheid wordt met Twente Milieu aanschouwd en vergelijkbaar gemaakt met overige bestrijdingen in de betreffende gemeenten. Gemeente Borne is voornemens om per twee jaar een controle op het aantal meldingen van ratten uit te voeren. Mocht in een bepaald gebied blijken dat de signalen er op wijzen dat ratten toenemen dan ligt preventieve bestrijding voor de hand. Voor het bestrijden van ongedierte in de waterketen wordt een beperkt budget beschikbaar gesteld (maatregel ALG21). Meldingen over muskusratten kunnen doorgezet worden naar het waterschap.
2.5
Financien
Vanaf 2017 hanteert Borne ten aanzien van het taakveld riolering het systeem dat middels inzet van spaarbedragen alle investeringen afgeboekt worden in de balanssfeer. Hiervoor wordt jaarlijks een bedrag gedoteerd aan de spaarvoorziening (BBV artikel 44 lid 1d). De investeringen worden geactiveerd en in hetzelfde jaar versneld afgeschreven met het aanwezige saldo. Het voordeel is dat er geen nieuwe leningen aangegaan hoeven te worden, waarmee de (toekomstige) kapitaallasten beperkt blijven. Dit zien de inwoners terug in de hoogte van de kostendekkende rioolheffing. De werkelijke ontwikkeling van de rioolheffing wijkt sterk af van de in het GRP 2017-2021 berekende benodigde heffing. Voor 2021 is de rioolheffing vastgesteld op € 167,04. In de periode 2017-2021 is de heffing daarmee gedaald met 8,5%, berekend was een benodigde stijging van ruim 11% exclusief indexatie. Deze daling is mede ontstaan door een lagere omslagrente van 3% in 2017 naar 0,5% in 2021. Daarnaast hebben de veranderende BBV regelgeving, een gewijzigde financiële verordening en een verfijning van directie onderhoudslasten gezorgd voor een daling van de toe te rekenen lasten. Tevens is de ontwikkeling van het aantal heffingseenheden hoger dan voorzien. Met de huidige rioolheffing is de dotatie aan de voorziening beperkt en niet voldoende om de nieuwe investeringen volledig af te boeken in de balanssfeer.
Als gevolg van de lage heffing (de rioolheffing is de laagste van alle 14 Twentse gemeenten) is de komende jaren derhalve een stijging van de heffing nodig om de huidige systematiek te kunnen continueren.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
9
Projectgerelateerd
De gemiddelde rioolheffing van de 14 Twentse gemeenten in 2021 bedraagt € 254 per heffingseenheid (meerpersoons huishouden). Dat is hoger dan de landelijk gemiddelde rioolheffing van € 217 in 2021. De heffing in Borne is de laagste van de Twn gemeenten en ligt ruim 14% onder de nummer twee (Oldenzaal). Onderstaande grafiek toont de heffing van alle Twn gemeenten.
Heffingseenheden Jaarlijks int het gemeentelijk belastingkantoor Twente (GBT) de rioolheffing voor de gemeente Borne. Het aantal heffingseenheden neemt toe als gevolg van woningbouwprojecten; met name de uitbreidingswijk Bornsche Maten zorgt voor een aanzienlijke toename van het aantal woningen in de kern Borne. Jaarlijks volgt in samenspraak met het team ruimtelijke en economische ontwikkeling een prognose van de woningtoename over de planperiode. De ontwikkeling van het aantal woningen was de afgelopen 5 jaar groter dan de geprognosticeerde groei. In 2021 zijn 11.007 woningen en bedrijven aangeslagen en 133 grootverbruikers (bedrijven die meer dan 500 m3 water per jaar lozen) aangeslagen voor de rioolheffing; hetgeen ruim 9% boven de prognose ligt.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
10
Projectgerelateerd
Wat hebben we en hoe staan we er voor?
3
Beschrijving huidig waterbeheersysteem
3.1
Waterketen
De gemeente Borne bestaat uit drie kernen, te weten Borne, Hertme en Zenderen. Op 1 januari 2021 telde Borne 23.667 inwoners (bron CBS). De kernen Hertme en Zenderen lozen met een rioolgemaal het (afval)water op het rioolstelsel van kern Borne. Kern Borne pompt het (afval)water door naar de zuivering aan de Wegtersweg te Hengelo. Alle hoofdrioolgemalen in de kernen zijn in beheer en onderhoud van waterschap Vechtstromen. Het overgrote deel van het rioolwater wordt in Borne gemengd afgevoerd. In de jaren zeventig en tachtig was een gemengd rioolstelsel traditioneel wegens de relatief lage kosten. Bij een gemengd stelsel wordt het afvalwater en regenwater samen door één rioolbuis getransporteerd naar de zuivering. Tegenwoordig wordt bij nieuwbouw, maar ook bij werken (o.a. rioolvervanging) in oudere wijken duurzaam waterbeheer toegepast. Hemelwater scheiden van afvalwater en lokaal vasthouden en bergen, wordt in vakjargon ook wel “afkoppelen” genoemd. Gemeente Borne voert de laatste twee decennia actief beleid op afkoppelen. Doel is om vóór 2035 minimaal 20% van het afvoerend verhard oppervlak afgekoppeld te hebben. Tot op heden is ruim 15 % gerealiseerd, waarvan een overgroot deel laag hangend fruit (grote oppervlakken) en meeliften met overige infrawerken (bv wegen en renovatiewerken woningbouwcorporatie Welbions).
Overzicht type stelsel en schetsmatige aanduiding afkoppelgebieden.
Voor de exacte gegevens van de afkoppelgebieden wordt verwezen naar het Basisrioleringsplan 2020.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
11
Projectgerelateerd
Beheer en onderhoud rioolgemalen Twente Milieu beheert en onderhoudt de rioolgemalen in Borne. Twente Milieu beschikt over een gemaalbeheerprogramma waar de status per gemaal gecontroleerd en gerapporteerd kan worden, zodat altijd de actuele stand te raadplegen is. Tevens staan de kenmerken per gemaal en een afbeelding van de locatie en het gemaal in het beheersysteem. Gemeente Borne heeft een directe toegang tot het programma. De besturing van de hoofdrioolgemalen wordt geregeld door Mous pompenbouw. Het contract dateert al van eind jaren negentig. Het besturingssysteem kan op afstand functioneren. Twente Milieu voert dagelijks online een controle uit of gemalen optimaal werken. Urgente storingen komen rechtstreeks op de storingstelefoon bij Twente Milieu binnen. Kenmerken en functioneren van de waterketen Het basisrioleringsplan (BRP) is in november 2020 geactualiseerd. Het plan bevat een beschouwing van de actuele kenmerken van de rioolstelsels van de kernen Borne, Zenderen en Hertme en hun samenhang. Ook geeft het plan inzicht in het functioneren van het rioolstelsels in de huidige situatie, zowel ten aanzien van water-op-straat, als overstortvolumes en vuilemissie. Ten slotte zijn maatregelen geformuleerd die het functioneren van het rioolstelsel kunnen verbeteren. Op basis van het BRP kan de gemeente vorm geven aan de uitvoeringsagenda van het Watertakenplan.
Beschrijving - object
Aantal / lengte
Gemengde riolering
85 km
Vuilwaterriolering
36 km
Regenwaterriolering, inclusief IT riolen
34 km
Mechanische riolering (drukriolering en persleidingen)
48 km
Riooloverstorten (gemengde riolering), waarvan zes voorzien van 14 stuks een bergbezinkbassin (BBB) Randvoorzieningen (BBB’s)
6 stuks
Hoog rendement-slibafscheiders
6 stuks
Perceelaansluitingen
± 10.500 stuks
Kolken
± 9.600 stuks
Rioolgemalen (waarvan 9 dubbelpomps)
28 stuks
Pompunits (drukriolering)
197 stuks
Individuele behandeling afvalwater (IBA)
2 stuks
Wadi oppervlak
30.000 m2
Drainage
± 80 km
Als gevolg van het Besluit lozingen buiten inrichtingen is de vergunningplicht voor (riool)overstorten afgeschaft. De Rijksoverheid heeft besloten om de overstortvergunning te laten vervallen. De algemene regel is dat een overstort moet zijn opgenomen in het Watertakenplan (zie bijlage B8). In het BRP Borne 2020 is een overzicht opgenomen van alle (kenmerken van) overstorten en bergbezinkbassins binnen de gemeente Borne. Daarin wordt ook het milieutechnisch functioneren van het rioolstelsel beschreven; uit het Basisrioleringsplan blijkt dat het stelsel ruimschoots voldoet aan de emissienormen en dat daardoor ook de milieugevolgen van overstorten ruim binnen de geaccepteerde kaders blijven, zie onderstaand. Voor de uitgangspunten, (stelsel)kenmerken en berekeningsresultaten verwijzen we naar het BRP 2020, dat onlosmakelijk met dit Watertakenplan verbonden is.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
12
Projectgerelateerd
Milieukundig functioneren De vuiluitworp van rioolstelsels kunnen de oppervlaktewaterkwaliteit negatief beïnvloeden en in extreme situaties zelfs leiden tot vissterfte als gevolg van zuurstoftekort. Het milieukundig functioneren van het rioolstelsel in de gemeente Borne is in het kader van het BRP getoetst (in 2020). Het stelsel voldeed al aan de emissie-eisen. In het BRP is geconcludeerd dat het jaarlijks overstortvolume en de vuilemissie verder gedaald is. In Borne en Zenderen met meer dan 10% ten opzichte van het vorige BRP (circa 10 jaar geleden). In Hertme is de reductie nog veel groter, te weten 75% (bij een bui die eens in 2 jaar voorkomt) en 55% (bui eens in de 5 jaar) Overstorten Overstorten worden vanaf 2009 door de gemeente gemonitord op volume en tijdsduur. Uit de metingen blijkt dat de overstortfrequenties en hoeveelheden in de lijn der verwachting liggen, wanneer het vergeleken wordt met de theoretisch bepaalde frequenties (modelberekeningen). Er komen geen bijzonderheden aan het licht (bijvoorbeeld een overstort die bij iedere bui in werking treedt), waaruit geconcludeerd wordt dat het stelsel in de praktijk goed functioneert. De komende planperiode vindt een gedetailleerde toetsing plaats tussen de theoretische modellering en praktijkmetingen (maatregel ALG8).
Hydraulisch functioneren In 2020 is het Basisrioleringsplan (BRP) van de drie kernen binnen de gemeente Borne geactualiseerd. Uit het BRP blijkt dat er gevoelige locaties zijn, maar dat de rioolstelsels naar behoren functioneren. Dat geldt zowel voor de normbui als voor de ambitie zoals in het vorige GRP geschetst: Rioolstelsels voldoen aan de norm In de kern Borne komt theoretisch water op straat voor bij bui08. Op alle locaties waarbij dit wordt berekend, blijft het water binnen het wegoppervlak en/of de trottoirbanden (het water komt niet bij/in de panden) en komt het slechts korte tijd voor. In Zenderen worden bij bui08 geen noemenswaardige hoeveelheden water-op-straat berekend. Bij bui08 wordt er in de kern Hertme in zijn geheel geen water-op-straat berekend. Hiermee voldoen alle kernen binnen de gemeente aan de beleidsnorm. Realisatie voldoen aan ambitie De gemeente Borne heeft in het vorige GRP voor de korte/middellange termijn de ambitie opgenomen dat er bij bui09 geen wateroverlast op mag treden. Het huidig functioneren van het rioolstelsel is hydraulisch getoetst. Bij bui09 is er op meerdere locaties in de kern Borne sprake van water-op-straat. Uit de theoretische berekeningen volgt dat er bij bui09 op geen enkele locatie water tegen panden staat.
In de wijk Wensink Zuid en in de Europastraat worden robuuste maatregelen uitgevoerd die ook een positief effect hebben op de bovengemiddeld gevoelige gebieden voor wateroverlast in Wensink Noord en het centrum. De maatregel is doelmatig in het verminderen en/of oplossen van water-op-straat. Resultaat is zelfs dat er bij bui09 geen water-op-straat optreedt (ambitie is geen wateroverlast bij bui09). In Zenderen wordt bij bui09 op enkele locaties water-op-straat berekend. Dit betreft onder andere de Hoofdstraat, Erve Oosterveld/Elsdijk en de Albergerweg. Deze locaties bevinden zich in het gemengde hoofdgebied van de kern Zenderen. Verder is er sprake van water op straat in de omgeving van Het Saalkinck/De Reimer/De Kostee. Door de verlaging van opsluitbanden aldaar kan op een relatief eenvoudige wijze water-op-straat ter plaatse beperkt of zelfs voorkomen worden. In Hertme wordt bij bui09 op de Hertmerdwarsweg theoretisch water-op-straat berekend. Dit blijft binnen de trottoirbanden. Gezien het maaiveldverloop zal het water in de praktijk naar verwachting wegstromen richting de berm.
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
13
Projectgerelateerd
Grondwater Het voornaamste deel van de wijken binnen de gemeente Borne is voorzien van drainage. Hiermee wordt het grondwaterpeil gereguleerd ter voorkoming van grondwateroverlast in de openbare ruimte. De drainage wordt jaarlijks door Twente Milieu onderhouden (doorspuiten). Hiervoor is jaarlijks budget beschikbaar binnen de DVO (maatregel G3). Particulieren hebben een eigen verantwoordelijkheid voor het eigen perceel. Er komen nagenoeg geen meldingen binnen over grondwateroverlast en/of natte kruipruimten. Bij nieuwe ontwikkelingen (denk aan woningbouw) wordt bodemonderzoek uitgevoerd en worden peilbuizen geplaatst om de doorlatendheid van de ondergrond te bepalen en de (fluctuatie in) grondwaterstanden te monitoren.
3.2
Watersysteem
Waterschap Vechtstromen is beheerder van de primaire oppervlaktewateren. Op de legger worden de waterlopen in het beheergebied van het waterschap getoond. In Borne betreft het de Bornse beek, Azelerbeek, Gammelkerbeek, Oude Bornsebeek en Deurningerbeek. De Bornse beek is een stedelijke waterloop en wordt bovenstrooms gevoed met het effluent van de zuivering en stedelijk water van de Berflobeek en Woolderbinnenbeek. De overige waterlopen zijn meer landelijk georiënteerd. Sinds 2012 heeft het waterschap een aantal stedelijke wateren in beheer en onderhoud van de gemeente overgenomen. Het betreft de waterpartijen Weideplas, bedrijventerrein Veldkamp en Bekenhorst. Watervisie Vechtstromen In voorjaar 2021 heeft waterschap Vechtstromen de watervisie bekrachtigd. Watergraaf Stefan Kuks geeft in de visie al een helder statement af naar de toekomst: “De effecten van het veranderende klimaat op onze leefomgeving, de stikstofproblematiek, maar ook het verlies aan biodiversiteit onderstrepen dat het anders moet. Veranderen kunnen we niet alleen. Een klimaatrobuuste en duurzame leefomgeving realiseren, vergt intensief samenspel van het waterschap met andere overheden, maar ook met alle belanghebbenden.
Dat vergt investeren in verbinding, in bewustwording, wederzijds begrip en onderkennen van de gezamenlijke verantwoordelijkheid.” Waterschap Vechtstromen hanteert drie grote wateropgaven in de watervisie: 1. toenemende droogte en overlast als gevolg van klimaatverandering; 2. de waterkwaliteit die onder druk staat; 3. transitie naar een duurzame ontwikkeling. Droogte en overlast als gevolg van klimaatverandering De laatste jaren krijgen we steeds vaker te maken met te weinig of te veel water in ons werkgebied. In de lente en de zomer valt gedurende steeds langere perioden nauwelijks neerslag, waardoor het grondwater niet voldoende wordt aangevuld. Dit zorgt voor schade aan landbouw en natuur, maar ook aan huizen die door inklinking van gronden bij droogte verzakken. In stedelijk gebied is in het verleden open water onder de grond gestopt om ruimte te maken voor verkeersinfrastructuur en bouwterreinen. Het gevolg is dat het regenwater grotendeels via het rioolstelsel wordt afgevoerd. Riolering is op de extreme neerslag niet 27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
14
Projectgerelateerd
berekend. Bij hoosbuien zien we steeds vaker ondergelopen tunnels, straten, pleinen en huizen, vaak ook vermengd met rioolwater uit ondergelopen rioleringen. Dat is niet alleen gevaarlijk voor de gezondheid, maar zorgt ook voor veel overlast. Naast wateroverlast presteren rioolwaterzuiveringsinstallaties slechter bij verdund rioolwater. Waterkwaliteit onder druk Waterschappen zijn verantwoordelijk voor het behoud en herstel van de biodiversiteit en goed waterbeheer in de waterlopen. Naast de ecologische kwaliteit staat ook de chemische kwaliteit onder druk. Zo bedreigen emissies vanuit rioolwaterzuiveringsinstallaties, industrie, verkeer en landbouw de kwaliteit van het water (o.a. gifstoffen, medicijnresten en zware metalen). In droge tijden wordt dit probleem alleen maar erger, want dan neemt door geringe verdunning de concentratie van vervuiling in ons oppervlaktewater alleen maar toe. Bovendien bedreigt deze vervuiling op langere termijn ons grondwater en daarmee ons drinkwater. Duurzame ontwikkeling Naast een bijdrage aan de energietransitie investeert het waterschap al jaren in nieuwe technieken om hoogwaardige producten terug te winnen uit afvalwater. De waterschappen hebben in het Klimaatakkoord nadere afspraken staan over de te behalen doelstellingen naar energieneutraliteit en vermindering van broeikasgassen.
Waterschappen zijn weliswaar geen natuurbeheerder, maar hebben op veel terreinen wel invloed op de biodiversiteit. Ze dragen dan ook concreet bij aan behoud en versterking van natuur en biodiversiteit. Waterbeheerprogramma 2022-2027 Vechtstromen De aanpak van wateroverlast, de verduurzaming van het waterbeheer en de verbetering van de waterkwaliteit voor alle inwoners en partners, blijven de drie belangrijkste opgaven van waterschap Vechtstromen. Daarnaast vragen de toenemende droogteproblematiek en nieuwe probleemstoffen in het oppervlaktewater om extra maatregelen. Dat is de kern van het ontwerp Waterbeheerprogramma 20222027 van Vechtstromen. Dit programma ligt ter inzage ten tijde van het gereed komen van dit Watertakenplan. Vanuit de onlangs vastgestelde Watervisie 2050 heeft het waterschap in het ontwerp Waterbeheerprogramma meer dan 100 maatregelen opgenomen om de opgaven aan te pakken. Een deel van die acties doet Vechtstromen nu ook al en blijft zij doen, zoals: • beheren en onderhoud activiteiten van 3.700 km aan rivieren, beken en kanalen. • reguleren van de waterhoeveelheden voor landbouw, natuur, wonen en recreatie met stuwen en gemalen. • toezichthouden op naleving van (water)regelgeving. • duurzame energie opwekken met zonnepanelen en biogas produceren op de rioolwaterzuivering in Emmen en in Hengelo. • afvalwater zuiveren op 23 rioolwaterzuiveringen.
Inspelen op klimaat, waterkwaliteit en duurzaamheid vraagt om nieuw beleid Maar inspelen op de drie belangrijkste opgaven vraagt ook om nieuw beleid. Het ontwerp Waterbeheerprogramma beschrijft waar het waterschap, samen met partners en belanghebbenden, nieuw beleid op wil ontwikkelen, enkele voorbeelden: • herijken van het beleid voor drainage, wijze van maaien in het voorjaar en voor het onttrekken van grond- en oppervlaktewater. • wijze van herstel van kleine waterlopen om aan de Europese kwaliteitseisen te voldoen. • ontwikkelen van innovatieve technieken om microverontreinigingen en medicijnresten te verwijderen uit afvalwater. • actualiseren van de regels om watergangen ook voor recreatie beschikbaar te stellen;
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
15
Projectgerelateerd
• •
27-9-2021
ontwikkeling van een integraal beleidskader grondwater met aandacht voor waterkwaliteit, klimaatadaptatie, drinkwatervoorziening en bodemdaling; mogelijkheden onderzoeken om via financiële instrumenten klimaatrobuust handelen te stimuleren, bijvoorbeeld via differentiatie van de waterschapsomslag en (retributie)heffingen voor specifieke voorzieningen (zoals wateraanvoer).
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
16
Projectgerelateerd Wat zijn de (beleids)kaders, waar moeten we rekening mee houden?
4
Beleidskader Wat zijn de (beleids)kaders, waar moeten we rekening mee houden?
In dit hoofdstuk gaan we in op de belangrijkste (wettelijke) kaders en randvoorwaarden voor dit gemeentelijk rioleringsbeleid (GRP- Watertakenplan). We beschrijven de kaders vanuit de Waterwet en de gevolgen voor het Watertakenplan vanuit het Besluit lozen buiten inrichtingen (Blbi). Daarnaast gaan we globaal in op het coalitieakkoord 2018-2022 en het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie (DPRA), die beide in meer of mindere mate richting geven aan dit plan. Tevens wordt aandacht besteed aan de Omgevingswet. In het voorjaar van 2021 is door de Minister van Binnenlandse Zaken aangegeven dat de inwerkingtreding van de Omgevingswet mogelijk doorschuift naar 1 april of 1 juli 2022. Dit Watertakenplan zal een plek (moeten) krijgen in de daaruit voortvloeiende omgevingsvisie, omgevingsplan en het uitvoeringsprogramma, we sorteren daarop voor door de opbouw van het plan daarop in te richten. Ook het waterbeheerplan van Waterschap Vechtstromen en de kaders vanuit andere disciplines krijgen een plek in dit hoofdstuk.
4.1
De Waterwet geeft een wettelijk kader
In de Waterwet is een aantal ‘oude’ wetten gewijzigd of aangevuld, waaronder de Wet milieubeheer, de Gemeentewet en de Wet op de waterhuishouding. De zorgplichten van de gemeente zijn verbreed en uitgewerkt. Gemeenten hebben de zorgtaak voor afvalwater, hemelwater en grondwater (zie hoofdstuk 1.1 en 5). Drinkwater is geen specifiek onderdeel in Borne als gevolg van het ontbreken van grondwaterbeschermings- of intrekgebieden binnen de gemeentegrenzen. In de Waterwet is ook het bekostigingssysteem van de verbrede rioolheffing verankerd. Als gevolg daarvan mogen ook kosten die voortvloeien uit de aanleg en het beheer van voorzieningen voor hemelwater en grondwater uit de rioolheffing betaald worden. De rioolheffing is een belasting. Dat betekent dat het verband tussen het directe belang van de betalers en de gemeentelijke voorzieningen (het rioolstelsel) is losgelaten. Toch is de rioolheffing daarmee nog niet een ‘normale’ belasting; de opbrengsten van de rioolheffing mogen slechts aan één doel worden uitgegeven, namelijk: de gemeentelijke watertaken (zorgplichten). Ook na in werking treden van de Omgevingswet zal dit niet wijzigen.
De Waterwet en dit Watertakenplan De Waterwet heeft dus twee belangrijke consequenties voor dit Watertakenplan: de gemeentelijk zorgplichten spelen een belangrijke rol en er geldt een verplichting de inkomsten uit de rioolheffing alleen te besteden aan de zorgplichten. We gaan daarom in hoofdstuk 6 uitgebreid in op de zorgplichten. Alle maatregelen die we voorstellen in dit Watertakenplan dragen bij aan het vervullen van één of meerdere zorgplichten. Doelmatigheid is daarbij leidend: werk met werk maken, meekoppelkansen benutten. Vanuit vakdisciplines wordt bijgedragen aan de financiering van integrale projecten. Om de afweging te maken óf en zo ja wát er vanuit het taakveld riolering bijgedragen kan en mag worden aan de projectkosten, dient de relatie met de gemeentelijke zorgtaken beschouwd te worden:
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
17
Projectgerelateerd
Onder welke voorwaarden kun je maatregelen uit de rioolheffing bekostigen? Doel van de rioolheffing is om geld vrij te maken voor onder meer de inzameling en afvoer van afvalwater, de afvoer van hemelwater en het beheer van het grondwaterpeil. Met het oog op deze wettelijke gemeentetaken [zorgtaken] kunnen gemeenten belasting heffen voor: • de inzameling en het transport van huishoudelijk en bedrijfsafvalwater; • de zuivering van huishoudelijk afvalwater (*); • de inzameling en verwerking van afvloeiend hemelwater, waaronder maatregelen op het gebied van DPRA aspect wateroverlast (zie hoofdstuk 4.2); • het treffen van maatregelen om nadelige gevolgen van de grondwaterstand te voorkomen en te beperken voor de aan de grond gegeven bestemming, waaronder maatregelen op het gebied van DPRA aspect droogte (zie hoofdstuk 4.2). Indien een maatregel (inclusief onderzoek) of investering geen direct of indirect verband houdt met bovenstaande opsomming is bekostiging daarvan vanuit de rioolheffing niet legitiem. (*) = zuiveringslasten worden door het waterschap geïnd.
4.2
Het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie geeft input
In 2018 is het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie (DPRA) toegevoegd aan het Nationale Deltaprogramma. Dit DPRA heeft als doel: een klimaatbestendige en water robuuste inrichting; in 2020 in handelen en in 2050 gerealiseerd in de inrichting. Dit betekent dat vanaf 2020 bij iedere ruimtelijke ingreep rekening wordt gehouden met weersextremen. Het DPRA richt zich op vier thema’s: wateroverlast, hittestress, overstroming en droogte. Om op die thema’s een klimaatbestendige en water robuuste inrichting te verwezenlijken, werkt het DPRA met zeven ambities: 1. Kwetsbaarheid in beeld brengen 2. Risicodialoog voeren en strategie opstellen 3. Uitvoeringsagenda opstellen 4. Meekoppelkansen benutten 5. Stimuleren en faciliteren 6. Reguleren en borgen 7. Handelen bij calamiteiten
Figuur 4.1 De zeven ambities van het DPRA - Bron: Deltacommissaris.nl
Het DPRA en dit Watertakenplan - stand van zaken in Borne Ad 1 Kwetsbaarheid in beeld brengen Hoe kwetsbaar zijn onze steden, dorpen en buitengebieden voor extreme neerslag, hitte, droogte en overstromingen? Inzicht hierin is de basis van ruimtelijke adaptatie. Om die kwetsbaarheden in beeld te krijgen dienden alle overheden uiterlijk in 2019 een stresstest te hebben uitgevoerd voor de vier klimaatthema’s: wateroverlast, hitte, droogte en overstroming (link). Resultaat: In 2019 is in samenwerking met Twents waternet een klimaatatlas opgesteld. In deze Klimaatatlas staat het verhaal van het klimaat in Twente en staan onder meer de stresstestkaarten voor wateroverlast, droogte en hittestress. De klimaatatlas is te vinden op Groenblauwtwente.nl.1
1
Zie ook https://twn.klimaatatlas.net/
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
18
Projectgerelateerd
Ad 2 Risicodialoog voeren en strategie opstellen Zijn de resultaten van de stresstest beschikbaar? Dan starten gemeenten, waterschappen, provincies en Rijkswaterstaat per regio een risicodialoog met alle relevante gebiedspartners. Deze dialoog heeft twee doelen: met de dialoog vergroot je het bewustzijn over hoe kwetsbaar je gebied is voor klimaatextremen. En in de dialoog bespreek je hoe je deze kwetsbaarheid met concrete maatregelen kunt verkleinen. Resultaat: Binnen Borne zijn als gevolg van wateroverlastsituaties reeds risicodialogen met inwoners gevoerd. De eerste dialogen dateren al uit 2010. De gemeente Borne heeft haar inwoners via Borne Panel (zie: link2) een digitale vragenlijst voorgelegd ten aanzien van klimaatverandering, de gevolgen hiervan, het acceptatieniveau en de (eigen) verantwoordelijkheden. In regionaal verband is de dialoog (najaar 2020) opgepakt in samenwerking met Twents waternet. De gemeente kiest voor een wijk- en buurtgerichte aanpak. In het kader van het klimaatadaptief inrichten van Wensink Zuid vindt de dialoog plaats met bewoners, bedrijven en instellingen en is een wijkplatform opgericht (zie: link3). Ad 3 Uitvoeringsagenda opstellen Nadat overheden de adaptatiestrategie hebben opgesteld, maken ze een uitvoerings- en investeringsagenda voor hun regio.
Resultaat: De uitkomsten van de regionale en lokale dialogen zijn waar mogelijk in het plan gebruikt voor onderbouwing van de strategie en hebben input geleverd voor het opstellen van de uitvoeringsagenda. Ad 4 Meekoppelkansen benutten Vaak is het niet efficiënt en niet effectief om enkel voor ruimtelijke adaptatie ‘de straat open te breken’. Dat geldt vooral voor drukke stedelijke gebieden. De komende decennia spelen ook andere grote ruimtelijke opgaven, zoals nieuwbouw, groot onderhoud aan gebouwen, de energietransitie (warmtenet) en de transitie naar een circulaire economie. De inzet van dit deltaplan is om bij alle ruimtelijke ontwikkelingen de kansen voor een klimaatbestendige inrichting te gebruiken (meeliften - meekoppelkansen benutten). Resultaat: Om de maatschappelijke kosten zo laag mogelijk te houden en effectief aan de slag te gaan wordt continu en altijd gezocht om meerdere werken te combineren, zowel intern als extern. Intern zijn de lijnen kort en worden relevante vakgebieden vroegtijdig op de hoogte gebracht voor uitwisseling van kennis. Extern is een nauwe samenwerking met woningbouwvereniging Welbions en waterschap Vechtstromen op het gebied van klimaatadaptatie en waterbeheer (zoals afkoppeling en scheiden waterstromen). Met de nutsbedrijven wordt samengewerkt op het gebied van de energietransitie, hetgeen een sterke link heeft met bovenstaande aspecten.
Ad 5 Stimuleren en faciliteren Ruimtelijke adaptatie moet een vanzelfsprekend onderdeel worden in stad, dorp en buitengebied. Eén van de ambities daarbij is dat alle betrokkenen hun kennis, instrumenten en ervaringen zoveel mogelijk met elkaar delen. Zo hoeft niet iedereen opnieuw het wiel uit te vinden en kunnen we ruimtelijke adaptatie versnellen. Resultaat: Met samenwerkingsverband Twents waternet is in de afgelopen jaren al fors geïnvesteerd in het stimuleren en faciliteren van klimaatopgaven. Zo is uitvoerig een publiekscampagne gelanceerd en georganiseerd. Lokaal zijn in het uitvoeringsprogramma activiteiten opgenomen om burgers te betrekken in het proces, te stimuleren en te faciliteren. Ad 6 Reguleren en borgen In 2050 moet heel Nederland volgens het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie waterrobuust en klimaatbestendig ingericht zijn. Om dat te bereiken, moet ruimtelijke adaptatie in het beheer, het onderhoud en de inrichting van de leefomgeving geborgd worden.
2 3
https://www.bornepanel.nl/ https://www.borne.nl/samenleving/projecten/waterbeheer-wensink-zuid
27-9-2021
WATERTAKENPLAN BORNE
BH8495-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001
19
Projectgerelateerd
Resultaat: Hier is nog veel werk aan de winkel en berust vaak op (praktijk)ervaringen. Een goed voorbeeld kan bv zijn om de klimaatadaptatie te integreren in de (verplichte) watertoets van de bestemmingsplannen. Ervaringen met succesvolle projecten (o.a. de klimaatatlas) kunnen herleid worden naar concrete randvoorwaarden in de regelgeving. Verder kunnen de overheden de verordeningen die klimaatadaptatie kunnen bevorderen actief op elkaar af stemmen. Met de autonome groei en het groeiproces naar een toekomstbestendige klimaataanpak in de fysieke leefomgeving is het een aanbeveling om de actuele assetmanagement voor waterbeheer samen met onderhoudsdienst Twente Milieu op te pakken. Ad 7 Handelen bij calamiteiten Een waterrobuuste en klimaatbestendige inrichting kan de schade en overlast door extreme weersituaties beperken, maar nooit helemaal voorkomen. Overheden willen zich beter voorbereiden op calamiteiten die veroorzaakt worden door wateroverlast, hitte, droogte en overstroming. Resultaat: Borne voert al geruime tijd maatregelen uit om de risico als gevolg van klimaatverandering te reduceren, een mooi voorbeeld dat vaak wordt aangehaald is de ontwikkeling Bornsche Maten.