Nota Kaderstelling 2024-2027
Tekst van het document
Inhoud Voorwoord .............................................................................................................................................. 3 Hoofdlijnen financieel perspectief .......................................................................................................... 6 Wonen en Leven.................................................................................................................................... 18 Duurzame Toekomst ............................................................................................................................. 22 Inclusieve Samenleving ......................................................................................................................... 25 Bestuur en samenleving ........................................................................................................................ 29 Programma Financieel gezond .............................................................................................................. 37
Pagina 2 van 40
Nota Kaderstelling juni 2023 Geachte leden van de gemeenteraad, Hierbij bieden wij u de Nota Kaderstelling 2024 - 2027 aan. Op basis van deze nota stelt u de kaders voor de begroting van 2024 en het meerjarenperspectief voor 2025 t/m 2027 vast. Deze kadernota is opgesteld langs de programmabegroting 2023-2026 die u vorig jaar november hebt vastgesteld en die op haar beurt weer aansluit op het Raadsakkoord 2022 – 2026. De vijf programma’s zijn: 1. 2. 3. 4. 5.
Wonen en Leven (Ruimte voor een groeiende gemeente) Duurzame Toekomst (Samen sneller verduurzamen) Inclusieve samenleving (Noaberschap en (veer)kracht) Bestuur en samenleving (De Bornse gemeenschap, transparant bestuur en bedrijfsvoering) Financieel gezond (Financiën, balans en inzicht in Borne)
Voorwoord We leven in een roerige tijd. Internationaal veroorzaakt door de oorlogssituatie in onder andere Oekraïne. Met verstrekkende gevolgen op gebieden zoals voedsel (bv graan en zonnebloemolie) en de nagenoeg gestopte energievoorziening vanuit Rusland. Daardoor zijn onzekere prijsontwikkelingen op vele consumenten- en zakelijke markten ontstaan. De flink stijgende investeringen in defensie, de inflatie en natuurlijk de ruim 14 miljoen Oekraïners die in Europa een veilig heenkomen zoeken, stellen heel Europa voor flinke vraagstukken. Dat stelt ons, ook op de gemeentelijke schaal, voor stevige economische en sociale uitdagingen. Nog los gezien van de geprognotiseerde, groeiende stroom asielzoekers uit andere delen van de wereld, richting Europa. En de, uit die stroom vluchtelingen voortkomende, groep statushouders waarvoor woningen gevonden moeten worden. Deze laatste toestroom maakt volgens het kabinet het wetsvoorstel voor een Spreidingswet noodzakelijk. Ook dat raakt onze regio en waarschijnlijk ook onze gemeenschap. In Europees verband wordt stevig doorgepakt op de energietransitie, duurzaamheid en herstel van de natuur. De ‘Green Deal’ zal vanuit Europees beleid in de loop van de tijd telkens weer zwaardere eisen stellen.
Ook dat is een ontwikkeling die waarschijnlijk niet zonder toenemende kosten voor de individuele burger, het bedrijfsleven en de agrariërs voorbij zal gaan. En dat laat dus ook onze lokale gemeenschap niet ongemoeid. Nationaal zien we een ingrijpende verandering van het politieke landschap. Ingegeven door enerzijds specifieke wensen op het gebied van stikstof-aanpak in relatie tot natuurherstel en duurzaamheid. Anderzijds door de specifieke wensen met betrekking tot de landbouw, de aanleg van wegen, andere infrastructuur en de noodzakelijke bouw van 900.000 woningen in de komende tien jaar. Het sleutelproject ‘Bornsche Maten’ is met 400 extra woningen een goed voorbeeld van de uitwerking van òns onderdeel van de woondeal Twente. Deze tegenstrijdigheden, mede dankzij politieke voorkeuren, klinken waarschijnlijk ook door in de ruimte die de lokale politiek heeft op specifieke dossiers.
Pagina 3 van 40
Het vertrouwen in de politiek staat flink onder druk. Snellere sociale media zorgen er voor dat letterlijk alle ideeën onmiddellijk wijd en zijd bekend zijn. Dat geldt ook voor de soms daaruit voortvloeiende ‘misinformatie’. Dat leidt in een aantal gevallen zelfs tot polarisatie. Die beweging zien we vanaf het landelijke bestuur tot en met lokale politiek. En dat vereist grote zorgvuldigheid in de manier waarop op alle niveaus politiek wordt bedreven. En de manier waarop daarover wordt gecommuniceerd. Vast staat dat het nu, in allereerste instantie voor ‘Den Haag’, niet makkelijker gaat worden. Na coronajaren, met daaruit volgende steuninvesteringen, bijvoorbeeld de flinke aankomende investeringen om de ereschuld in Groningen te compenseren, en de verhoogde defensieuitgaven, is het vervolg dat het landsbestuur ook financieel harde noten zal moeten kraken. En dat naast een opgave om het vertrouwen in de politiek te herwinnen. Er is al een aantal plannen openbaar gemaakt, op het gebied van klimaatbeleid en bijvoorbeeld het uitstellen van gratis kinderopvang. Op dit moment is nog niet echt helder hoe zich dat vertaalt in de landelijke politiek, met aangepast beleid, uitvoering daarvan en eventuele gevolgen op lokaal niveau. Daar gaat de Kamer over. Maar dat het gevolgen heeft, is al wel duidelijk. Provinciaal gaat er waarschijnlijk op een aantal dossiers een nieuwe wind waaien.
De uitkomst van de formatie in Overijssel is nog niet bekend. Maar dat er een politieke aardverschuiving in de Provinciale Staten heeft plaatsgevonden is duidelijk. Er kunnen zaken gaan veranderen, dat is duidelijk. Zeker daar waar het provinciale beleid het natuur- en het landbouwbeleid gaat raken. Regionale ontwikkelingen zoals wegenbouw, energietransitie, beleid om emissieloze energie op te wekken en maatregelen om de agrarische sector te innoveren, komen opnieuw onder een vergrootglas te liggen. Wellicht ook deels ingegeven door de bezuinigingsopgave vanuit het Rijk. Wat dat betekent voor een kleine gemeente als Borne? Bedenk wel: ‘Als het elders regent, druppelt het hier’. Direct of indirect gaat onze gemeente, door beleid vanuit het Kabinet of de Provincie, of veranderende, conjuncturele, omstandigheden voor de inwoners en lokale economie, er iets van merken. Juist omdat de leefomstandigheden van de inwoners ook door externe ontwikkelingen worden beïnvloed. Ontwikkelingen waar geen enkele regering of bestuursorgaan invloed op heeft. En daar moet toch op gereageerd worden. In eerste instantie wijst dat naar oplettendheid met betrekking tot de zelfstandige positie. De financiering vanuit het rijk is nog steeds onzeker. Daar kunnen we beperkt op anticiperen. Denk bijvoorbeeld aan het vorig jaar al gememoreerde ‘Ravijn”.
De invloed van het gemeentefonds op de begroting van de gemeente Borne is overigens wel heel direct. De voorjaarsnota 2023 van het Kabinet biedt nog geen structurele oplossing voor 2026. De VNG onderneemt daar overigens wel continue actie op. Maar de onduidelijkheid vanuit het Kabinet is vooralsnog groot. Hierover later meer in het onderdeel Hoofdlijnen Financieel Perspectief. Waar doen we het voor Uitgangspunt blijft het welzijn van de inwoners en bedrijven in Borne. Daarvoor worden op het gebied van wonen, werken, cultuur, zorg etc. volop initiatieven uitgevoerd die het leefbaarheidsniveau voor de burger hooghoudt. We maken op een aantal projecten een ‘pas op de plaats’. Of er worden slimme manieren ingezet om bepaalde aanvullende diensten en ondersteuning, budgetneutraal, toch nog te leveren. Het overkoepelende doel is in een paar zinnen te vatten: ‘Borne volgt een beleidslijn op de manier zoals die o.a. door de Bornse bevolking in ‘Borne2030’ is aangegeven. Dankzij het nemen van toekomstbestendige besluiten. Pagina 4 van 40
Financiële koers Het financiële perspectief voor de gemeente Borne is daarom opgesteld met het uitganspunt dat zo veel mogelijk beleid doorgang moet kunnen vinden. Maar dan wel met een serieuze blik op de financiële consequenties op de korte en middellange termijn. In deze Nota Kaderstelling is de keuze een structureel sluitende begroting in de jaren 2024 en 2025. De jaren 2026 en 2027 laten wel een structureel tekort zien. Dit komt voort uit alle onzekerheden die in de Voorjaarsnota van het Rijk zitten en het nog ontbreken van een heldere Meicirculaire. Toch hebben wij gepoogd daar zo goed mogelijk op te anticiperen. Om dat te doen is de Voorjaarsnota 2023 van het Kabinet zo goed mogelijk verwerkt in deze cijfers. Daarnaast blijft het een feit dat het Rijk structureel te weinig geld uittrekt voor gemeenten. Wij verwezen hierboven al naar de inzet van de VNG op dit onderwerp. Het, aanvullend daarop, ook nog eens ontbreken van een uitwerking van de nieuwe financieringssystematiek van gemeenten door het Rijk, onzekerheid rond de structurele jeugdmiddelen en het wel of niet doorgaan van de opschalingskorting, vergroten het gebrek aan duidelijkheid voor de jaren 2026 en 2027. De huidige weergave is daarmee onder voorbehoud van de definitieve gegevens van de nog te verschijnen Meicirculaire 2023.
In het opstellen van de begroting zullen we de Mei- en Septembercirculaires van dit jaar, indien beschikbaar, verwerken. Het nu nog ontstane gat ontstaat voornamelijk door een gebrek aan inflatiecorrectie voor gemeenten in de Voorjaarsnota en de bovengenoemde onzekerheden. Wij verwachten dat deze thema’s bij de begroting 2024 en vooral bij de Nota Kaderstelling 2025, verder uitgekristalliseerd zijn. Dat zal dan ook het moment zijn om voor 2026 en 2027, indien nodig, keuzes aan de Raad voor te leggen.
Pagina 5 van 40
Hoofdlijnen financieel perspectief Het vertrekpunt in dit financieel perspectief is het huidige meerjarige begrotingssaldo. Dit is vastgesteld met de eerste begrotingswijziging in november 2022, bij de begrotingsbehandeling 2023. In dit perspectief kijken we één jaar verder dan dat er gekeken wordt in meerjarenbegroting 20232026. Dus tot en met 2027. Voor 2027 wordt de bestendige lijn gehanteerd dat dat jaar identiek is aan de laatste jaarschijf van het jaar ervoor. Tenzij er aparte afspraken op onderdelen zijn gemaakt. Het meerjarig perspectief laat voor de jaren 2024-2027 het volgende vertrekpunt zien: Begrotingssaldo (* € 1.000) Incidenteel Structureel Totaal
Jaar 2024 Jaar 2025 Jaar 2026 Jaar 2027 -652 -451 998 998 1.185 2.802 59 59 533 2.351 1.057 1.057
Dit meerjarige perspectief van onze begroting 2023 is gebaseerd op de septembercirculaire 2022 van het Rijk. De uitkomsten van de meicirculaire 2023 is één van de basisingrediënten voor het bepalen van het perspectief van de kaderstelling 2024-2027. Deze meicirculaire verschijnt naar verwachting pas in de eerste week van juni. Op deze basis kan voor de kaderstelling 2024-2027 nu dus niet worden gebouwd. De Voorjaarsnota 2023 van het Rijk is wel de basis voor de mutaties in het gemeentefonds bij de opstelling van de meicirculaire. Gebaseerd op onder meer een toelichtende brief van de VNG op de Voorjaarsnota en voorinformatie van het Rijk, geven wij hier iets meer richting ten aanzien van het financiële perspectief voor 2024-2027. Onder voorbehoud van de definitieve uitkomsten van de meicirculaire 2023!
Gemeentefonds Financieringssystematiek & het Ravijn In het Coalitieakkoord van het Rijk is eenzijdig besloten dat vanaf 2026 het gemeentefonds niet langer via de normeringssystematiek wordt geïndexeerd. Hiermee vervalt de directie koppeling met de Rijksuitgaven volgens het ‘samen trap op, samen trap af’ principe. Het gemeentefonds wordt volgens de Voorjaarsnota van het Kabinet, vanaf 2027 geïndexeerd aan de hand van volumegroei van het Bruto Binnenlands Product. Dit zorgt voor het zogenaamde ‘Ravijn’ na 2025. De Voorjaarsnota van het Rijk geeft hierover niet veel meer duidelijkheid. De VNG zegt er het volgende over: ‘Alles bij elkaar geeft deze voorjaarsnota niet de gewenste structurele financiële zekerheid voor gemeenten. Een echt goede uitwerking van, en onderbouwing voor, een nieuwe financieringssystematiek ontbreekt nog steeds. Het is goed dat er nu een aanzet is voor een nieuwe normeringssystematiek, maar helaas zorgt de Voorjaarsnota als geheel, niet voor een stabiel en adequaat financieel beeld voor gemeenten’ In de begroting 2023 hebben we het ‘Ravijn’ voor het eerst zichtbaar gemaakt. Dit betekende dat het structurele begrotingsoverschot van ongeveer 1,2 miljoen in 2024, oplopend naar 2,8 miljoen in 2025 daalt naar rond de € 0 in 2026.
In de miljoenennota 2023 heeft het kabinet eenmalig geld beschikbaar gesteld voor 2026, vooruitlopend op deze nieuwe financieringssystematiek. Dit heeft er in de begroting 2023 toe geleid dat er € 998.000 incidenteel beschikbaar is gekomen. Met de Voorjaarsnota 2023 van het Rijk worden deze middelen wel structureel gemaakt. Pagina 6 van 40
Uitgangspunt: het ontbreken van de meicirculaire brengt onzekerheid met zich mee. In deze kaderstelling is de Voorjaarsnota en de accresontwikkeling op basis van de Voorjaarsnota verwerkt. Dit is echter hoogst onzeker. De door het Rijk beschikbaar gestelde middelen voor de nieuwe financieringssystematiek kenmerken wij als structureel. De stijging van de accressen en inflatiecorrectie is een zo goed mogelijke schatting op basis van de informatie uit de Voorjaarsnota. Middelen jeugdzorg Het uitgangspunt dat wij hanteren voor de extra middelen op het gebied van jeugdzorg is dat deze in 2023 voor 100% in de begroting zitten. Gezien de onduidelijkheid en onzekerheid over de structurele aard van deze middelen, hanteren de Provincies het uitgangspunt dat deze middelen als structureel aangeduid mogen worden. Voorzichtigheidshalve hebben wij deze middelen van 2024, voor 75% van de omvang, structureel in onze begroting verwerkt. De Voorjaarsnota van het Rijk geeft voor 2024 en 2025 duidelijkheid dat deze middelen in de volle omvang naar gemeenten komen. Voor de jaren daarna rekenen wij voorzichtigheidshalve, structureel op 75% van de omvang. Uitgangspunt: de aanvullende middelen jeugdzorg worden structureel ingeboekt voor 100% in 2024 en 2025 en voor 75% in de jaren daarna.
Medio juni wordt er meer duidelijkheid verwacht over verbeteringen en besparingen in de jeugdzorg vanuit de hervormingsagenda Jeugdzorg. De door het Rijk opgelegde bezuinigingen zijn inmiddels verzacht. Onduidelijk is nog steeds in hoeverre gemeenten verantwoordelijk zijn voor het halen deze bezuinigingen en hoeverre gemeenten gecompenseerd gaan worden voor het niet kunnen realiseren van eventuele bezuinigingen. Uitgangspunt: zolang er niet meer duidelijk is wordt het standpunt gehanteerd dat eventuele besparingen op de jeugdzorg voor de verantwoordelijkheid van het Rijk komen. Er wordt geen rekening gehouden met een aanvullende korting op het gemeentefonds. Opschalingskorting De opschalingskorting is, op landelijk niveau, bevroren tot en met 2025 op het niveau van € 300 mln. Door het Rijk is gezegd dat het restant van de opschalingskorting in 2026 in één keer voor rekening komt van de gemeenten, door een onttrekking van € 675 mln. uit het gemeentefonds. De VNG is nog in onderhandeling ten aanzien van de opschalingskorting. Overigens wordt de opschalingskorting al sinds 2019 vooruitgeschoven. Uitgangspunt: vanaf 2026 houden wij rekening met de opschalingskorting. Dit betekent een structureel negatief effect van € 1.825.000 vanaf 2026.
Pagina 7 van 40
Effect verwachte mutatie op gemeentefonds Door voorgaande uitgangspunten te hanteren verandert het meerjarig perspectief als volgt: Gemeentefonds (* € 1.000) Structureel Totaal
Jaar 2024 1.156 1.156
Jaar 2025 1.596 1.596
Jaar 2026 -785 -785
Jaar 2027 493 493
Autonome ontwikkelingen Loon- en prijscompensatie Het uitgangspunt voor prijscompensatie is het document ‘Macro Economische Verkenningen’ zoals dat door het CPB per september 2022 is gepubliceerd. Achteraf worden in dit document de werkelijke inflatoire effecten bijgesteld. Deze correcties zitten nog niet in onze begroting 2023, maar zijn wel van grote invloed op de komende jaren. De prijsstijging ten opzichte van de begroting is in 2023 12,7%. Voor de periode 2025-2026-2027 wordt rekening gehouden met percentages van respectievelijk 3,9%, 1,6% en 1,6%. Voor de looncompensatie worden, volgens de uitgangspunten van de Twentse gemeenten, de salarissen eerst geactualiseerd op basis van de meest recente CAO. In april 2023 is er een akkoord bereikt over de CAO 2023. Uitgangspunt hierbij is de “Loonvoet sector overheid” volgens de Macro Economische Verkenningen. Op basis hiervan wordt de looncompensatie vastgesteld op 4,3% in 2024 en op 2% per jaar voor de periode 2025 t/m 2027. We zien daarmee voor het eerst in lange tijd dat de te verwachten loonontwikkeling hoger is dan de te verwachten prijsontwikkeling. We stellen deze percentages uiteraard bij elke kadernota bij op basis van de dan meest actuele verwachtingen. Deze percentages gelden voor het loon- en prijs beïnvloedbare gedeelte van onze begroting.
Het uitgangspunt dat wordt gehanteerd is dat de verhogingen op deze gebieden, direct door het Rijk, met de meicirculaire, worden gecompenseerd. Dit blijft echter onzeker. Gezien de bijzondere situatie, vanwege de hoogte van de inflatie, kan het hier om een groot structureel budget gaan. De uitgangspunten bij loon- en prijscompensatie zijn, gezamenlijk met de andere Twentse gemeenten, in het verleden opgesteld. Dat is een technische exercitie. Voor het berekenen van looncompensatie is de “Loonvoet sector overheid”, volgens de Macro Economische Verkenningen, het uitgangspunt. Voor prijscompensatie gaan we uit van de IMOC (netto materiele overheidsconsumpties). Door de internationale ontwikkelingen, zoals geschetst in het voorwoord, zijn de percentages die uit deze berekeningen komen extreem hoog (looncompensatie over 2023 is 10%, aflopend in de jaren daarna.) Voor prijscompensatie wordt in 2024 uitgegaan van 12,7%. Deze rekenkundige exercitie heeft de volgende gevolgen: Loon- en prijscompensatie (* € 1.000) Structureel Totaal
Jaar 2024 -4.331 -4.331
Jaar 2025 -5.281 -5.281
Jaar 2026 -5.662 -5.662
Jaar 2027 -6.631 -6.631
Dit betekent dat het saldo in 2024 met € 4,3 miljoen nadeliger wordt. Hierbij valt op dat de accresstijgingen en ontwikkelingen in het gemeentefonds, deze uitzettingen bij lange na niet compenseren. De verwachting
Pagina 8 van 40
is dat de meicirculaire dit ook niet zal doen. De VNG ontplooit continue diverse acties om het kabinet hierop te wijzen en de problemen die dit veroorzaakt voor het voetlicht te brengen.
Pagina 9 van 40
Inflatiecorrectie lokale lasten Aan onze uitgavenkant houden wij rekening met de loon- en prijsstijgingen zoals geschetst in bovenstaande alinea. Uitzettingen aan onze uitgavenkant worden gecompenseerd aan de inkomstenkant. Hiervoor wordt een gewogen gemiddelde berekend tussen de loon- en prijscompensatie percentages. Hierbij geldt dat een uitzetting aan de inkomstenkant ook een uitzetting betekent aan de te verwachten kwijtscheldingen. Uitgangspunt: om uitzettingen te compenseren worden de inkomsten verhoogd met een gewogen gemiddelde tussen loon- en prijscompensatie, verminderd met te verwachten kwijtscheldingen. Dit betekent het volgende: Inkomstenstijging (* € 1.000) Structureel Totaal
Jaar 2024 1.458 1.458
Jaar 2025 1.562 1.562
Jaar 2026 1.521 1.521
Jaar 2027 1.654 1.654
Overige autonome ontwikkelingen Daarnaast zien we nog een aantal andere autonome ontwikkelingen. Zo zal het project ’t Wooldrik, door eerder besluitvorming, niet meer in 2023 worden gerealiseerd. Bij een aantal andere projecten zien we, onder meer door lastig in te vullen vacatures vanwege krapte op de arbeidsmarkt, ook een uitloop. Zo wordt het project De Oversteek niet meer in 2024 afgerond, maar begin 2025. Het effect hiervan is dat de kapitaallasten naar achteren verschuiven. Dit levert met name in de periode 2024 t/m 2026 wel structurele voordelen van ongeveer € 700.000. Voor deze projecten is bij de begrotingsbehandeling 2023 een stelpost voor prijscompensatie van projecten ingevoerd. Met de huidige inflatiecijfers blijft deze stelpost, in volle omvang, nog steeds nodig. Het tijdstip waarop deze middelen nodig zijn verschuift, net als de projecten zelf, naar achteren. Hierdoor ontstaan er ook op deze stelpost in de jaren 2024 t/m 2026 structurele voordelen. Door het ontvangen van structurele duurzaamheidsmiddelen van het Rijk (de ‘CDOKE’ middelen), kan de incidenteel opgenomen formatie voor duurzaamheid in 2024 en 2025 komen te vervallen. Dit levert incidenteel € 191.000 op. Mogelijk zijn deze middelen wel weer nodig op basis van het programmaplan waaraan momenteel wordt gewerkt. Daarnaast is er nog aantal andere autonome ontwikkelingen.
Denk hierbij aan een incidentele reparatieslag op de pilot JHT (Jeugd Hulp Team), staat de server co-locatie in Enschede structureel, niet goed begroot en werken we, onze andere stelposten bij. Dit geeft het volgende inzicht: Autonome ontwikkelingen (* € 1.000) Incidenteel Structureel Totaal
Jaar 2024 -9 958 949
Pagina 10 van 40
Jaar 2025 71 1.005 1.076
Jaar 2026 0 472 472
Jaar 2027 0 -412 -412
Taakmutaties Taakmutaties zijn middelen die met een bepaald oogmerk aan het gemeentefonds zijn toegevoegd, maar waar geen bestedingsverplichting aan ten grondslag ligt. Wij houden de middelen die met taakmutaties beschikbaar komen één jaar apart om er beleid op te ontwikkelen. Daarna vloeien deze middelen terug in de algemene middelen. Bij de meicirculaire 2023 kan hierdoor voor € 82.000 aan structurele taakmutaties vrijvallen. Een structurele taakmutatie van € 33.000 op het gebied van handhaving valt niet vrij, maar wordt ingezet bij de factsheets nieuw beleid. Taakmutaties (* € 1.000) Structureel Totaal
Jaar 2024 Jaar 2025 Jaar 2026 Jaar 2027 82 82 82 82 82 82 82 82
Incidentele middelen Het totaal van de incidenteel benodigde middelen in het bestaande begrotingssaldo en de autonome ontwikkelingen zijn als volgt: Incidentele middelen (* € 1.000) Incidenteel saldo begroting 2023 Overige autonome ontwikkelingen Totaal
Jaar 2024 -652 9 -643
Jaar 2025 -451 -71 -522
Jaar 2026 0 0 0
Jaar 2027 0 0 0
De systematiek die wordt gehanteerd is dat het saldo van de begroting (en jaarstukken) altijd wordt verrekend met de algemene reserves. In de reserve beleidsontwikkeling zit na de jaarrekening 2022 € 16,5 miljoen. Het begrotingssaldo 2023 is, mede door de reservering van € 5 miljoen voor de Vloedbeltverbinding, € 7,2 miljoen negatief. Dit leidt tot een reserve beleidsontwikkeling waar € 9,3 miljoen in zit. Wij stellen voor om de benodigde incidentele middelen in 2024 en 2025 te dekken door uit de reserve beleidsontwikkeling € 1.165.000 te halen en deze te storten in de bestemmingsreserve ‘verplichtingen exploitatie’. In de reserve beleidsontwikkeling zit daarna nog €8,1 miljoen.
Uitgangspunt: de incidentele middelen worden direct verrekend met onze reserves. Hierdoor blijft enkel het structurele saldo staan.
Pagina 11 van 40
Totaal De hiervoor geschetste ontwikkelingen leveren onderstaand totaalbeeld op: Totaalbeeld (* € 1.000) Structureel saldo begroting 2023 Gemeentefonds Loon- en prijsstijgingen Inkomstenstijgingen Overige autonome ontwikkelingen Taakmutaties Structureel saldo Incidenteel saldo
Jaar 2024 1.185 1.156 -4.331 1.458 958 82 508 0
Jaar 2025 2.802 1.040 -5.281 1.562 1.005 82 1.210 0
Jaar 2026 1.057 -785 -5.662 1.521 472 82 -3.315 0
Jaar 2027 1.057 493 -6.631 1.654 -412 82 -3.757 0
In dit beeld zijn de jaren 2024 en 2025 structureel sluitend. 2026 en 2027 laten een structureel tekort zien. Het tekort dat hier wordt gepresenteerd wordt veroorzaakt door de hoge indexaties en anderzijds door alle onzekerheden die in de voorjaarsnota van het Rijk zitten. Zo ontbreekt nog een goede uitwerking van de nieuwe financieringssystematiek en weten we niet waar we aan toe zijn qua structurele jeugdmiddelen. Of de opschalingskorting wel of niet doorgaat en in welke omvang, is ook onzeker. De Voorjaarsnota is, met al deze onzekerheden, zo goed mogelijk verwerkt in deze cijfers. Het blijft ook onder voorbehoud van de definitieve cijfers van de meicirculaire 2023. Alle ontwikkelingen en onzekerheden over de middelen die vanuit het Rijk onze kant op komen, betekenen niet dat er direct actie ondernomen moet worden op het getoonde negatieve saldo in 2026 en 2027. Echter, wanneer we omstreeks deze tijd in 2024 nog steeds eenzelfde beeld zien voor de jaren 2026 en verder, dan volgt hieruit wel actie en zullen we voorstellen aan uw raad voorleggen.
Structureel beschikbare middelen Vanuit het bovenstaande beeld kunnen er geen nieuwe structurele beleidsvoorstellen worden gedaan. Wij beschikken echter wel over een structurele stelpost beleidsontwikkeling, die kan worden ingezet voor structureel nieuw beleid. De hoogte van deze stelpost is als volgt: Bedrag (* € 1.000) Stelpost beleidsontwikkeling
2024 100
2025 200
2026 300
2027 400
Vanuit het structurele overschot in 2024 en 2025 kan deze stelpost worden aangevuld. In 2026 en 2027 lukt dit niet. Dit betekent dat wij voor nieuwe beleidsvoorstellen, structureel, maximaal € 300.000 (we kunnen dit in 2026 immers niet ophogen tot € 400.000) ter beschikking hebben, tenzij de nieuwe beleidsvoorstellen ook structurele baten genereren.
Uitgangspunt: wij zetten maximaal de stelpost beleidsontwikkeling in voor nieuwe beleidsvoorstellen. Dit wordt in 2024 en 2025 aangevuld vanuit het structurele overschot. Dit betekent dat er vanaf 2024 € 300.000 aan structurele ruimte is voor nieuw beleid, tenzij deze voorstellen ook structurele baten genereren.
Pagina 12 van 40
Incidenteel beschikbare middelen Naast de structureel beschikbare middelen beschikken wij ook over incidenteel beschikbare middelen. Deze zitten in onze reserves. In de onderstaande tabel staan onze incidentele middelen weergegeven. Dit beeld is op basis van de resultaatbestemming bij de jaarstukken 2022 onder voorbehoud van goedkeuring door de accountant en uw raad. In de begroting 2023 is de bestemmingsreserve ‘Decentralisaties’ ingezet, besteed en weer opgeheven, waardoor wij over de volgende incidentele middelen beschikken: Totaalbeeld (* € 1.000) Algemene reserve Algemene reserve grondexploitatie Reserve beleidsontwikkeling Algemene reserves Reserve gezondheidscentrum Reserve verplichtingen exploitatie Reserve verplichtingen kapitaallasten Reserve budgetoverheveling Reserve onderhoud vastgoed Reserve Programma Organisatie Reserve Totaalvisie Reserve Bomenplan Reserve Noodfonds Reserve huisvesting en bijbehorende voorzieningen Bestemmingsreserves Eindtotaal
Saldo na resultaatbestemming jaarstukken 2022 8.453 1.789 16.530 26.772 647 101 4.244 2.771 1.134 667 73 185 400 2.455 12.677 39.449
Vanuit de reserve beleidsontwikkelingen kunnen éénmalige uitgaven, die voortvloeien uit ons beleid, worden gedekt. Door het begrote resultaat in 2023 van bijna € 7,2 miljoen negatief (vooral veroorzaakt door de éénmalige uitgave voor de Vloedbeltverbinding) hierop te corrigeren en de incidentele autonome ontwikkelingen in de jaren erna, zoals beschreven in de alinea incidentele middelen, hieruit te dekken, levert dit het volgende beeld van de reserve beleidsontwikkeling op: Bedrag (* € 1.000) 16.530
Reserve beleidsontwikkeling Stand resultaatbestemming 2022
-7.157
Begrotingssaldo 2023 Incidentele autonome ontwikkelingen 2024
-643
Incidentele autonome ontwikkelingen 2025 Stand reserve beleidsontwikkeling
-522
Pagina 13 van 40
8.208
Nieuwe beleidsvoorstellen Met deze Nota Kaderstelling worden een aantal nieuwe beleidsvoorstellen gedaan. Deze worden beleidsmatig weergegeven in de programma’s in de betreffende hoofdstukken. In bijlage A staan alle factsheets die wij (volledig of gedeeltelijk) in de begroting willen opnemen. In bijlage B staan alle factsheets waarover wel gesproken is, maar die wij niet willen opnemen in de begroting. De volgende nieuwe beleidsvoorstellen zijn gedaan: 1. Wonen en leven (* € 1.000) Rotonde Azelosestraat – Twickelerblokweg en fietsverbinding Twickelerblokweg Dekking Stelpost beleidsontwikkeling Rioolvervanging Spanjaardswijk (dekking Rioolheffing) Rioolvervanging Prins Bernardlaan (dekking Rioolheffing) Voorbereidingskrediet Motie 22-08 herinrichting N743 en N744 Dekking Reserve beleidsontwikkeling
I/S S S
S S
I I
2024
2025
2026
2027
0
12
12
12
-12
-12
-12
0
0
0
0
0
0
0
0
100
0
0
0
-100
0
0
0
2025 59 -59
2026 59 -59
2027 59 -59
2. Duurzame toekomst (* € 1.000) Uitvoeringsprogramma vrijetijdseconomie Dekking reclame en toeristenbelasting Dekking Stelpost beleidsontwikkeling
I/S S S S
2024 59
Economie in Borne Dekking Stelpost beleidsontwikkeling
S S
5 -5
5 -5
5 -5
5 -5
Duurzaamheid
S
0
0
0
0
3. Inclusieve samenleving (* € 1.000)
I/S
2024
2025
2026
2027
Integraal huisvestingsplan
I
60
0
0
0
Dekking Reserve beleidsontwikkeling
I
-60
0
0
0
Programma Sociaal Domein
I
25
25
25
0
Dekking Reserve beleidsontwikkeling
I
-25
-25
-25
0
Uitvoeringsprogramma Cultuurregio Twente
I
3
0
0
0
Uitvoeringsprogramma Cultuurregio Twente
S
0
15
15
15
Dekking Reserve beleidsontwikkeling
I
-3
0
0
0
Dekking Stelpost beleidsontwikkeling
S
0
-15
-15
-15
Inclusieagenda
I
10
0
0
0
Pagina 14 van 40
-59
I
-10
0
0
0
Versterking voorliggende voorzieningen (ten dele dekking uit materiële budgetten) S
107
107
107
107
Dekking Stelpost beleidsontwikkeling
S
-40
-40
-40
-40
Dekking materiële budgetten
S
-67
-67
-67
-67
Dekking Reserve beleidsontwikkeling
4. Bestuur en samenleving (* € 1.000) Digitale dienstverlening Dekking Stelpost beleidsontwikkeling
I/S S S
2024 19 -19
2025 19 -19
2026 19 -19
2027 19 -19
Project de Oversteek Project de Oversteek Dekking Reserve beleidsontwikkeling Dekking Stelpost beleidsontwikkeling
I S I S
250 0 -250 0
0 0 0 0
0 67 0 -67
0 67 0 -67
Faciliteren Ondernemingsraad Dekking Stelpost beleidsontwikkeling
S S
19 -19
19 -19
19 -19
19 -19
HR - werving en selectie Dekking Reserve beleidsontwikkeling
I I
25 -25
25 -25
25 -25
0 0
17
0
0
0
105
105
105
105
-17 -105
0 -105
0 -105
0 -105
123
0
0
0
68
68
68
68
-123 -68
0 -68
0 -68
0 -68
275
0
0
0
Uitvoering Informatiebeveiliging, privacy en security Uitvoering Informatiebeveiliging, privacy en security Dekking Reserve beleidsontwikkeling Dekking Stelpost beleidsontwikkeling Uitvoering projecten 2024 Projectportfolio I&A Uitvoering projecten 2024 Projectportfolio I&A Dekking Reserve beleidsontwikkeling Dekking Stelpost beleidsontwikkeling Vervanging audiovisuele middelen raadszaal (bij Huis van Borne) Vervanging audiovisuele middelen raadszaal (bij Huis van Borne) Dekking Reserve beleidsontwikkeling Dekking Stelpost beleidsontwikkeling Extra Boa Dekking Stelpost taakmutaties
I S I S
I S I S
I S I S
0
15
15
15
-275 0
0 -15
0 -15
0 -15
S S
33 -33
33 -33
33 -33
33 -33
Pagina 15 van 40
In 2023 is de aangepaste financiële verordening vastgesteld door de gemeenteraad. In de verordening is opgenomen dat activa met een aanschafwaarde lager dan €50. 000 niet geactiveerd wordt. Op basis hiervan is de ‘staat activa’ doorgelicht. De boekwaarde van alle investeringen met een aanschafwaarde lager dan € 50.000 is per 2023 € 1.037.000. Door deze boekwaardes incidenteel af te boeken levert dit ons, structureel, het volgende op: 5. Financieel gezond (* € 1.000) Activa conform financiële verordening
I/S S
2024 153
2025 79
2026 76
2027 73
Uitgewerkte beleidsvoorstellen die niet worden opgenomen in de begroting In onderstaande tabel staan per programma de beleidsvoorstellen die wel zijn uitgewerkt, maar niet zijn overgenomen in deze kaderstelling. De factsheets hiervan zijn te vinden in bijlage B. Programma Financieel gezond Wonen en leven Wonen en leven Wonen en leven Inclusieve samenleving
Onderwerp Verduurzaming sporthal de Wensinkhof Aanleg F35 buiten de bebouwde kom Upgrade wegen Weerselosestraat en Stroom Eschlaan Laadinfrastructuur Formatie jeugd en Wmo
I/S S S S S S
Financieel eindbeeld Nota Kaderstelling Incidentele effecten van de nieuwe beleidsvoorstellen worden verrekend met de reserve beleidsontwikkeling. De structurele effecten worden in 2024 en 2025 verrekend met het structurele begrotingssaldo. Vanaf 2026 worden de structurele effecten gedekt uit de stelpost beleidsontwikkeling. Hierdoor blijft het structurele saldo vanaf 2026 nagenoeg ongewijzigd. Bij een drietal voorstellen wordt er (gedeeltelijk) structureel andere dekking voorgesteld. Het gaat hierbij om het voorstel over Vrijetijdseconomie, binnen het programma duurzame toekomst en het voorstel ‘Versterking voorliggende voorzieningen’, binnen het programma Inclusieve samenleving. Daarnaast stellen we voor om de audiovisuele middelen voor de raadszaal, vanuit de reserve beleidsontwikkeling € 275.000, over te hevelen naar de bestemmingsreserve ‘verplichtingen kapitaallasten’. Hieruit kunnen vervolgens de kapitaallasten worden gedekt. Het totale financiële effect van het nieuwe beleid en de dekkingsvoorstellen is als volgt: Nieuwe beleidsvoorstellen en dekking (* € 1.000) Structureel nieuw beleid Dekking vanuit stelpost beleidsontwikkeling Dekking vanuit overige budgetten Effect op het begrotingssaldo
2024 -224 100 67 -57
2025 -352 200 126 -26
2026 -422 300 126 4
2027 -425 300 126 1
Uitgangspunt: om de structurele last voor de vervanging van audiovisuele middelen voor de raadszaal te kunnen dekken wordt € 275.0000 vanuit de reserve beleidsontwikkeling overgeheveld naar de bestemmingsreserve verplichtingen kapitaallasten. Hieruit kunnen de kapitaallasten van de vervanging worden gedekt. Pagina 16 van 40
Hiermee komt het begrotingssaldo er als volgt uit te zien: Totaalbeeld (* € 1.000) Structureel saldo begroting 2023 Gemeentefonds Loon- en prijsstijgingen Inkomstenstijgingen Overige autonome ontwikkelingen Taakmutaties Structureel saldo Nieuwe beleidsvoorstellen: effect op het saldo Structureel saldo
2024 1.185 1.156 -4.331 1.458 958 82 508 -57 451
2025 2.802 1.040 -5.281 1.562 1.005 82 1.210 -26 1.184
2026 1.057 -785 -5.662 1.521 472 82 -3.315 4 -3.311
2027 1.057 493 -6.631 1.654 -412 82 -3.757 1 -3.756
Door de incidenteel benodigde middelen direct te dekken uit de ‘reserve beleidsontwikkeling’ ontstaat het volgende beeld: Reserve beleidsontwikkeling Stand resultaatbestemming 2022 Begrotingssaldo 2023 Incidentele autonome ontwikkelingen 2024 Incidentele autonome ontwikkelingen 2025 Stand reserve beleidsontwikkeling Incidenteel effect nieuw beleid Stand reserve beleidsontwikkeling per 2024
Bedrag (* € 1.000) 16.530 -7.157 -643 -522 8.208 -2.025 6.183
Dit betekent dat de jaren 2024 en 2025 structureel sluiten. Dat de jaren 2026 en 2027 structureel niet zijn gewijzigd qua begrotingssaldo en dat er, ondanks een uitname van ongeveer € 2 miljoen uit de reserve beleidsontwikkeling, nog steeds € 6,2 miljoen in de reserve beleidsontwikkeling zit. Aangezien onze algemene reserve en algemene reserve grondexploitatie op niveau blijven, blijft ons weerstandsniveau uitstekend. Bij de begroting 2024 zullen wij de kengetallen presenteren.
Pagina 17 van 40
De programma’s Wonen en Leven De ambitie van de gemeente Borne luidt: “Ruimte voor een groeiende en leefbare gemeente.” Het woon- en leefklimaat in Borne wordt in hoge mate gewaardeerd. Dat willen we zo houden. De druk op de woningmarkt is uitzonderlijk hoog, zo ook in Borne. Dat geldt voor alle woonsegmenten, maar de druk is het grootst in het betaalbaar segment. Door de krappe woningmarkt met als gevolg een nog steeds hoog prijsniveau en de stijgende rente die niet evenredig wordt gecompenseerd door prijsdalingen, is het voor onze gemiddelde inwoners vrijwel onmogelijk om een betaalbare, koop- of huurwoning te vinden. Het is daarom belangrijk in alle prijssegmenten, voor alle doelgroepen te bouwen. We willen, samen met onze partners, waaronder woningcorporatie Welbions, deze toenemende behoefte zo goed mogelijk faciliteren. In het kader van de ‘Regionale Woondeal Twente’ leveren wij, met onze ambitie, een bijdrage aan het oplossen van de woningbehoefte in Borne en in goede samenspraak, ook in de regio Twente. Daarnaast staat Borne, net als andere gemeenten, voor de enorme uitdaging om, naast de warmtetransitie naar aardgasloze en (bijna) energie-neutrale nieuwbouw, de bestaande woningvoorraad te verduurzamen. De inzet is om zoveel mogelijk kansen hiertoe te benutten en samenwerking te zoeken in een regionale aanpak, bijvoorbeeld voor een regionaal warmtenet.
Het niveau van de energielabels, van een groot deel van de woningvoorraad in Borne, is de afgelopen jaren aanzienlijk verbeterd. Ook het particuliere woningbezit is op het gebied van energieverbruik verbeterd, vooral door toepassing van energiebesparende maatregelen, isolatie of gebruik van zonnepanelen. Diverse subsidiemogelijkheden, zowel vanuit zowel de gemeente als het Rijk en de Provincie, hebben in dit verband stimulerend gewerkt.
Wonen en Bouwen Woningmarkt De woningmarkt kende de afgelopen jaren een enorme dynamiek. De forse prijsontwikkelingen, rentestijgingen en inflatie, die een sterk effect hebben op de prijzen van bouwmaterialen en op de personeelskosten, hebben ertoe geleid dat de realisatie van nieuwe woningen steeds moeizamer is geworden. De commerciële haalbaarheid voor ontwikkelaars staat daarmee overigens ook onder druk. Het heeft er ook toe geleid dat de minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening een aantal beleidswijzigingen heeft doorgevoerd. Die lijken, vanaf de beoogde datum van 1-1-2026, verankerd te worden in een de nieuwe wet: ‘Versterking regie Volkshuisvesting’. Onze woningbouwopgave zal daarmee zowel kwantitatief als kwalitatief veranderen, zowel in Borne als in Hertme en Zenderen. Nu al hebben we in de regionale Woondeal Twente vastgelegd dat we op zoek gaan naar intensivering van het woningbouwprogramma in het sleutelproject de Bornsche Maten (400 woningen extra). Daarnaast vraagt de nieuwe wet ons ook om twee derde van het woningbouwprogramma in het betaalbare segment te realiseren. Daarvan zal ongeveer de helft door de woningcorporatie gerealiseerd moeten worden. De komende jaren zullen we onze schouders onder deze opgave moeten zetten. Het versnellen van woningbouw is daarbij van groot belang.
Dit lukt niet alleen door de inzet van tijdelijke woningen (flexwoningen), maar ook door het versneld uitvoering Pagina 18 van 40
geven aan bestaande plannen. Hiervoor zullen noodzakelijke randvoorwaarden in orde gebracht moeten worden. Denk daarbij aan personele capaciteitstekorten, planologische procedures, de bijbehorende noodzakelijke voorzieningen, etc.
Ruimtelijke ontwikkeling De gemeente Borne ontwikkelt een Omgevingsvisie voor de lange termijn (2024+) voor de gehele fysieke leefomgeving. We doen dat niet alleen. Samen willen we ruimte maken: met inwoners, ondernemers, ketenpartners en maatschappelijke organisaties. De Omgevingsvisie beschrijft beelden van de gewenste toekomst van de fysieke leefomgeving (waaronder ruimte, water, milieu, landschap, verkeer en vervoer, infrastructuur en cultureel erfgoed), en brengt ontwikkelingen (zoals klimaatadaptatie, energietransitie en gezondheid) met elkaar in verband. Volgens de planning zal de raadsbehandeling van de Omgevingsvisie in het eerste kwartaal van 2024 plaatsvinden. Hierin krijgen ook onderwerpen als de Visie op de Haven en de verbinding Oud Borne met het nieuwe centrum, een plek als onderdeel van de stedenbouwkundige visie op het centrum.
Mobiliteit Vloedbeltverbinding De doelstelling in het programmaonderdeel is ervoor te zorgen dat inwoners en zakelijk verkeer zich veilig en makkelijk in Borne kunnen verplaatsen. Daarvoor is een aantal initiatieven in voorbereiding. Samen met de Provincie wordt gewerkt aan de realisatie van de Vloedbeltverbinding. Het plan MER is inmiddels gereed. De financiën zijn gereserveerd en de Provincie is gestart met het inpassingsplan. Het wachten is op de formatie van Gedeputeerde Staten, hun standpunt met betrekking tot de zienswijzen die zijn ingediend en daarmee op de verdere afronding van de planvorming. Rechtstreeks gevolg van de nieuwe Vloedbeltverbinding is de herwaardering van de N743. Hiervoor worden voorbereidende werkzaamheden verricht, zodat bij het gereedkomen van de Vloedbeltverbinding, onmiddellijk kan worden doorgepakt op de ontwikkelingen van deze, op dat moment binnenstedelijke, route en alle ontwikkelingen die daar op dat moment mogelijk worden. Deze ontwikkelingen maken straks deel uit van de nog te verschijnen Omgevingsvisie. Hoewel het nu nog niet mogelijk is de opgave precies te begroten, wordt wel een eenmalig voorbereidingskrediet van €100.000 voorgesteld om, zodra het Provinciaal inpassingsplan is vastgesteld, de voorbereidingen van wegaanpassingen op te starten. Verkeersmaatregelen Momenteel wordt de mobiliteitsvisie opgesteld.
Deze wordt in het eerste kwartaal 2024 ter vaststelling aan de Raad aangeboden. Daarna wordt de visie vertaald in een uitvoeringsplan dat in de begroting opgenomen zal worden. Dat betekent voor nu een ‘pas op de plaats’ met betrekking tot nieuwe investeringen in infrastructuur. In afwijking daarvan vragen we nu wel krediet voor het aanleggen van de rotonde Azelosestraat/Twickelerblokweg. Dit, omdat hieraan subsidies van het Rijk en de Provincie zijn verbonden. Daardoor wordt 65% van deze kosten gesubsidieerd. Deze kans willen we niet laten liggen.
Pagina 19 van 40
Fietsinfrastructuur De fietssnelweg F35 is voor een groot deel gerealiseerd. Echter op Borns gebied ontbreekt buiten de bebouwde kom nog een gedeelte richting Almelo. Het voornemen was om dat in 2024 te realiseren. Er is echter een discussie met de gemeente Almelo en de Provincie over het te volgen tracé. Dat betekent dat we de realisatie temporiseren en dus niet in 2024 zullen oppakken.
Openbare ruimte Inrichting De openbare ruimte in Borne wordt stapsgewijs meer publieksvriendelijk ingericht. Daarbij spelen aspecten als klimaatadaptatie, hittestress en waterberging een belangrijke rol. Groen en biodiversiteit maken een prominent onderdeel uit van de uitvoeringsplannen. In deze aanpak wordt gekeken in hoeverre de plannen voor het uitvoeren van het bomenplan, beheerstechnisch, kunnen worden geïntegreerd. Speelbeleid Het opstellen van een speelbeleid is door personeelsgebrek vertraagd. Recent is deze vacature ingevuld, zodat deze taak onlangs opnieuw is opgepakt. Het speelbeleid is in 2024 gereed voor besluitvorming. Spanjaardswijk Na een goed verlopen en uitgebreid participatietraject, staat de uitvoering van dit project op het punt van starten. Voor de rioolvervanging, die gelijktijdig wordt aangepakt (werk met werk), zijn extra middelen nodig die we dekken uit de voorziening ‘riolering’. Rioolplan In Wensink-Zuid is de 1e fase van een nieuwe, klimaat adaptieve en groenere inrichting gerealiseerd. Zoals daar ook in de Spanjaardswijk aan wordt gewerkt. Borne kent echter nog een groot aantal buurten en straten van vóór 1980. Daar zijn het riool en de openbare ruimte in de komende jaren aan vervanging toe. Voor de wijken van vóór 1980 wordt momenteel een prioritering gemaakt.
Daarbij wordt ondermeer gekeken naar de onderhoudsstatus en bestendigheid van wegen, riool, groen, verkeer, water en hittestress. Dit leidt tot een Meerjarig Investeringsplan, zodat deze noodzakelijke grootschalige vernieuwing van de openbare ruimte programmatisch opgestart kan worden. Waar mogelijk wordt ook daarbij ‘werk met werk’ gemaakt. Bij het opstellen van deze kadernota is dit plan nog niet gereed. Er is in de voorziening ‘riolering’ investeringsruimte te vinden door een andere begrotings- en afschrijvingssystematiek uit te werken en door meer realistische afschrijvingstermijnen te hanteren. Deze systematiek wordt de komende tijd nader uitgewerkt in een voorstel dat aan de Raad wordt voorgelegd. Dankzij deze keuze kan de rioolheffing voor onze inwoners en bedrijven laag blijven, maar kunnen we wel de noodzakelijke investeringen blijven doen. Vooruitlopend hierop is de vervanging van het riool op de Prins Bernhardlaan urgent. Dit riool is 70 jaar oud en in slechte staat. Door dit riool in 2024 te vervangen proberen we schade en calamiteiten, en de daarmee samenhangende (financiële) risico’s, te voorkomen. Dekking vindt plaats binnen de voorziening riolering.
Pagina 20 van 40
Richtinggevende beleidskeuzes Wij verzoeken u om onderstaande besluiten te nemen die het hierboven geschetste beleid mogelijk maakt. • • • •
23int00887 Rioolvervanging Spanjaardswijk. Wordt gedekt uit het rioolfonds. 23int00948 Planvorming voor herinrichting N743 en N744. Incidenteel € 100.000 23int00951 Aanleg rotonde Azelosestraat/Twickelerblokweg en verbeteren fietspad Twickelerblokweg. Structureel gevolg: € 12.000. 23int00892 Rioolvervanging Pr. Bernardlaan. Wordt gedekt uit het rioolfonds.
Pagina 21 van 40
Duurzame Toekomst In 2050 is Borne klimaat- en CO2-neutraal. En in 2030 is 49% van die doelstelling t.o.v. 1990 bereikt. In de periode vanaf nu tot dan groeit het bewustzijn van de inwoners van hun directe invloed op het energiegebruik. Alle gebruikte energie is in 2050 dan ook 100% duurzaam en dankzij het groeiende bewustzijn gaat iedereen daar zuinig mee om. De drie strategische pijlers waarlangs dit resultaat wordt geboekt zijn: -
Energiebesparing Transitie warmte (gasloos wonen) Opwekking van hernieuwbare elektriciteit uit zon en wind.
De inzet om dat te bereiken is het versterkt inzetten van een integrale, participatieve benadering van duurzaamheidsvraagstukken in de kernen, wijken en het buitengebied. Het programma hiervoor wordt in de loop van 2023 opgesteld en voor bestuurlijke besluitvorming aangeboden. Deze beleidsdoelen zijn in het Raadsakkoord vastgelegd. Op onderstaande beleidsterreinen wordt hier en daar al flinke voortgang geboekt. Een ‘Integraal Programma Duurzaamheid’ zal nog dit jaar (2023) aan de Raad worden voorgelegd. De voortgang wordt overigens wel gehinderd door de moeizame arbeidsmarkt, waardoor het aantrekken van hiervoor gekwalificeerde collega’s stagneert. Waar staan we nu In 2021 is de Energievisie voor energietransitie vastgesteld. De aanvraag voor (personele) middelen bij het CDOKE is inmiddels gehonoreerd. En daarop is een dynamische uitvoeringsagenda vastgesteld om de doelen uit de Energievisie te realiseren. Met betrekking tot de Windenergie heeft de Raad besloten geen beleidskader te willen vaststellen. Met betrekking tot zonne-energie worden op dit moment voorstellen uitgewerkt om tot een visie op dit onderwerp te komen. Dit in overeenstemming met de RES-2.0 doelen.
Samen met regionale partners wordt de planfase van het project ‘Duurzaamheidsroute A35’ voorbereid om vervolgens samen met Rijkswaterstaat, gemeenten, marktpartners en bewoners te investeren in grootschalige zonne-energie langs de A35. De beoogde besluitvorming hiervoor wordt in het najaar ’23 aan de Raad voorgelegd. In 2024 worden de aanvragen behandeld en kan de uitvoering starten. Wat dichter bij huis, wordt in samenwerking met ‘Duurzame initiatieven’ de samenwerking in het energieloket en de inzet van energiecoaches voortgezet. Dit is een gezamenlijk loket van Overijsselse gemeenten. Aansluitend op het voornemen van de Raad en de wijkraad Wensink Zuid, is een traject gestart om de wijk op termijn aardgasvrij te maken. De bewoners krijgen de ruimte om deze opgave grotendeels zelf aan te pakken. Ter ondersteuning van de bewoners is een procesbegeleider aangesteld. Het is de bedoeling in de loop van 2024 te starten met de uitvoering van het plan. In het kader van het Nationaal Isolatie Programma is inmiddels een (rijks)subsidieaanvraag in voorbereiding, zodat volgend jaar hieraan uitvoering kan worden gegeven.
Pagina 22 van 40
Voor het programmaonderdeel ‘Zon op het dak’ is de personele invulling een onderdeel van de gehonoreerde CDOKE-subsidieaanvraag. Er wordt daarom op dit moment gewerkt aan een verhoging van de inzet op dit onderwerp, zodat resultaten in 2024 kunnen worden geboekt. Energiearmoede Vanuit het rijk is een financiële tegemoetkoming ingesteld voor huishoudens die door de gestegen energieprijzen in het nauw zijn gekomen. Het gaat om de inkomensgroep tot 120% van het minimum inkomen. Dit programma wordt op dit moment uitgevoerd, met een eventuele uitloop tot 2024. Bedrijvigheid, Ondernemersklimaat en Vrijetijdseconomie De aantrekkingskracht van Borne uit zich in nieuwe bedrijvigheid. Het groene karakter en de vele culturele activiteiten zorgen voor een steeds weer toenemend aantal toeristen naar Borne en de kerkdorpen. Er bestaat een goede samenwerking tussen de BBO, evenementenorganisatoren, bedrijven, de inwoners en de gemeentelijke organisatie. Deze gunstige omstandigheden hebben ertoe geleid dat er door de Raad middelen beschikbaar zijn gesteld om een Economische visie op te stellen. Deze visie maakt straks onderdeel uit van de Omgevingsvisie, waaraan op dit moment vorm wordt gegeven. De Visie Vrijetijdseconomie (VTE) is inmiddels door de Raad vastgesteld.
Om de kosten van de uitvoering te dekken stellen wij voor met ingang van 2025 hiervoor, naast de reclamebelasting, een toeristenbelasting in te voeren. Natuur, Milieu en Landschap Als het gaat over het invoeren van klimaatadaptatie-maatregelen, wordt in Borne aan een reeks van maatregelen gewerkt. De Raad heeft in het Raadsakkoord de wens uitgesproken daarnaast de biodiversiteit te willen bevorderen. Borne is, in een samenwerking van 5 gemeenten uit de regio Zuidoost Twente, intensief betrokken bij het opstellen van het programma PPLG-ZO (Provinciaal Programma Landelijk Gebied Zuidoost Twente). Dit programma komt voort uit het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG). Met het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) zet het Rijk in op een integrale aanpak voor natuur, water en klimaat. De Provincies stellen op basis van deze landelijke (taakstellende) opgaven een Provinciaal Programma Landelijk Gebied (PPLG) op. Vanuit het Nationaal programma is, wanneer de Eerste Kamer daarmee instemt, een transitiefonds van ruim € 24 miljard beschikbaar. Om in aanmerking te komen voor een bijdrage uit dit fonds moeten Provincies vóór 1 juli 2023 hun programma’s bij het Rijk aanleveren. Kort samengevat geeft het PPLG aan hoe de Provincie invulling wil geven aan een leefbaar landelijk gebied, de realisatie van de verschillende doelen en wat daarvoor nodig is.
De Provincie richt zich daarbij op de zogenaamde 3x3 aanpak (3 doelen, 3 randvoorwaarden en maatwerk voor 3 categorieën boeren).
Pagina 23 van 40
De 3 doelen waarop het PPLG zich richt zijn: • Het behoud en de versterking van de sociaaleconomische kwaliteit van het platteland; • Het realiseren van een toekomstbestendig perspectief voor de landbouw; • Het realiseren van natuurherstel, een robuust watersysteem en minder emissies van broeikasgassen. De 3 randvoorwaarden: • Samenwerking in en met de gebieden; • Alle sectoren dragen evenredig bij aan de gestelde natuur-, water en klimaatdoelen; • De doelen worden in één keer opgepakt (integraal). Daarbij wordt gestreefd naar maatwerk voor drie categorieën boeren: • De afbouwer/stopper • De blijver die zo veel mogelijk op het huidige (intensieve) pad door wil • De omvormer die het bedrijf op de huidige plek extensiever wil runnen en/of verbreden
Circulaire Economie De gemeente Borne werkt toe naar een circulaire economie, waarin afval wordt getransformeerd tot grondstoffen. Het doel is tevens om de gemiddelde afvalstroom per inwoner te verminderen van 100kg per jaar nu, naar 50kg in 2030. De eerste stappen in afval-hergebruik zijn al gezet. Met inzet van (tijdelijke) arbeidskracht vanuit de CDOKE-subsidie zal gewerkt worden aan het optimaliseren van het bijbehorende uitvoeringsbeleid. De daadwerkelijke uitvoering wordt in een later stadium aangepakt zodra er, vanuit het opgestelde uitvoeringsbeleid, een helder inzicht is verkregen in de financiële consequenties. Richtinggevende beleidskeuzes Wij verzoeken u om onderstaande besluiten te nemen die het hierboven geschetste beleid mogelijk maakt.
• • •
23int02365 duurzaamheid geen extra financiële vraag. 23int00921 Economie in Borne: structureel € 5.000 23int00877 Uitvoeringsprogramma (visie) vrijetijdseconomie 2024- 2032 structureel: €59.000 met vanaf 2025 dekking uit reclamebelasting en toeristenbelasting
Pagina 24 van 40
Inclusieve Samenleving Demografische ontwikkeling in relatie tot zorg Gelet op de maatschappelijke ontwikkelingen, waaronder de snel toenemende vergrijzing, de gevolgen van corona (long-covid en psychische problematiek) en de druk op bestaanszekerheid, neemt het beroep op ondersteuning de komende jaren fors toe. Bovendien: het aantal huishoudens in Borne in de leeftijd van 65+ stijgt flink. In 2030 is 56% van de huishoudens 65+ (waarvan 17% een paar en 39% alleenstaand). Dit stijgt in 2040 naar 61% (waarvan 16% een paar en 45% alleenstaand). De verwachting is wel dat de jongere oudere langer vitaal zal zijn en minder een beroep op ondersteuning hoeft te doen. Maar vanaf 75+ zal de vraag voor steun aanmerkelijk toenemen. De groep van 75 tot 85-jarigen stijgt in Borne (vanaf 2022) met 31% in 2038. Bij de groep van 85+ zien we een stijging van 82% in 2038 ten opzichte van 2022. Deze demografische ontwikkeling betekent bovendien dat er voldoende passende woningen voorhanden moeten zijn. Ook al omdat het regeringsbeleid al langere tijd uitgaat van het gegeven dat men zo lang mogelijk zelfstandig thuis blijft wonen. Maar wel met de nodige ondersteuning. Dat betekent overigens wel dat er tevens een toename in complexiteit van de hulpvraag te zien zal zijn.
Pagina 25 van 40
Jeugd De besprekingen tussen het Rijk en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) over de Hervormingsagenda Jeugd 2022-2028 hebben lange tijd stilgelegen. De bedoeling was dat medio november 2022 deze agenda op hoofdlijnen zou zijn afgerond. Recent zijn de besprekingen hervat. Dit gebeurde nadat een principeakkoord was bereikt over het financiële kader. Hervormingen in de jeugdzorg zijn hard nodig om jeugdigen en gezinnen die dat nodig hebben, zo snel mogelijk passende zorg te bieden. Tegelijkertijd moet het hele jeugdzorgstelsel financieel houdbaar worden. Het gaat daarbij om een combinatie van maatregelen en middelen. De landelijke afspraak is dat in 2024 en 2025 besparingen met in totaal € 385 miljoen worden verminderd. Daarmee worden gemeenten zo goed mogelijk in staat gesteld om, bij ingewikkelde maatschappelijke omstandigheden, de jeugdzorg te verbeteren. Dit is een belangrijke stap naar een inhoudelijk akkoord. Nu is het aan het kabinet en gemeenten om met aanbieders, professionals en cliëntenorganisaties de totale Hervormingsagenda Jeugd zo spoedig mogelijk vast te stellen en uit te voeren. Ook bij jeugd zien we de tendens dat ondersteuning steeds meer zo dichtbij mogelijk, zo vroeg mogelijk en in de eigen, veilige omgeving, gaat plaatsvinden. In Borne boeken we daar inmiddels goede resultaten mee.
In het sociaal domein zien we de negatieve invloed van inflatie en de krapte op de arbeidsmarkt. Dat toont zich vooral bij de zorgaanbieders en in de kosten die moeten worden gemaakt. Preventie Belangrijke opgaven liggen in het beter bereiken van mensen in de meest kwetsbare posities. Met de toenemende druk op financiële middelen en het beheersbaar houden hiervan, blijft het nodig te investeren in een lokaal, integraal preventiebeleid en de sociale basis (algemene voorzieningen). Dit zal blijvend verder uitgebouwd moeten worden. Want investeringen op dit moment leiden uiteindelijk tot besparingen op latere en tegen die tijd complexere en daarmee duurdere, zorg. In februari 2023 is het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) ondertekend door de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), GGD GHOR, Zorgverzekeraars Nederland (ZN), staatssecretaris van VWS, minister van VWS en minister voor Langdurige Zorg en Sport van VWS. In het GALA zijn gezamenlijk afspraken gemaakt om slim samen te werken aan meer gezondheid, preventie en een sterke sociale basis. In het GALA is ook afgesproken hoe we in 2040 een gezonde generatie bereiken met weerbare gezonde mensen die opgroeien, leven, werken en wonen in een sociaal en fysiek gezonde leefomgeving.
Deze afspraken zijn een voortzetting van ingezet beleid waaraan Borne de afgelopen jaren ook al heeft meegedaan en waarvoor we opnieuw rijksmiddelen aanvragen Het totaalbedrag van deze aanvraag is € 1,3 miljoen voor de periode 2023 – 2026. Sport In december 2022 werd het (nationaal) ‘Hoofdlijnen Sportakkoord II Sport Versterkt’ ondertekend, waarin ook zeer nadrukkelijk de verbinding wordt gelegd met het GALA, het Integraal Zorg Akkoord (IZA), het programma School & Omgeving en de Maatschappelijke Diensttijd. Sport en bewegen kunnen immers ook daarin van grote waarde zijn. Op dit moment wordt gewerkt aan een
Pagina 26 van 40
lokale versie, geënt op de lokale realiteit van dit ‘Sportakkoord’. Dit speelt een belangrijke rol omdat bewegen een belangrijk onderdeel vormt in het voorkomen van (dure) zorgvraag later. Bij sport is de realisatie van een sportcentrum in Borne-West de hoogste prioriteit. Wij zullen hier ook in 2024 veel energie in steken. De plannen hiervoor worden voor de zomer van 2023 aan de Raad voorgelegd. Het later realiseren van het sportcentrum in Borne-West heeft waarschijnlijk ook gevolgen voor de oprichtingsdatum van het sportbedrijf. Het college zal u daar separaat over informeren. Met betrekking tot Sporthal Wensinkhof is het voorstel de verduurzaming op dit moment niet ter hand te nemen. Hiermee lopen we mogelijk wel een subsidie mis, maar die is beperkt ten opzichte van het investeringsbedrag. Dit stellen wij voor met het oog op de beperkte beschikbare investeringsruimte en de prioriteit die ligt in het realiseren van sportcentrum Borne-West. Zorg en wonen In het GALA ligt ook een belangrijke link met het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO), in het bijzonder met de programmalijn 'Vitaal ouder worden'. In het licht van onder andere de demografische ontwikkeling zal de lokale woonbehoefte en zorg nog sterker met elkaar in verbinding worden gebracht. De eerste basisideeën daarover worden op dit moment geformuleerd.
Het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO) is een programma van minister De Jonge (Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening). De VNG steunt dit programma dat gaat over de woningbouw, doorstroming en inrichting van de leefomgeving voor ouderen. In Borne wordt in het programma Wonen en Leven aandacht gegeven aan de realisatie van woningen voor senioren. Zowel in de plannen voor ‘versneld bouwen’ (flexwoningen) als in het reguliere bouwprogramma. Integrale aanpak De concrete uitvoering van al de programma’s in de Sociaal Domein wordt integraal opgepakt, passend bij de doelstelling van GALA en de lokale visie op het sociaal domein, in verbinding met de thema’s vanuit preventie, gezondheid, jeugd, Wmo, participatie, sport, onderwijs en cultuur, en wonen. Het gaat hier om een verdieping op bestaand beleid en de doorontwikkeling daarvan. Integraal Zorgakkoord Het Integraal Zorgakkoord (IZA), heeft als doel de zorg voor de toekomst goed, toegankelijk en betaalbaar te houden. Om dit te bereiken zijn afspraken gemaakt tussen het ministerie van VWS en een groot aantal partijen in de zorg. Ondertekenaars van het IZA zijn onder meer overkoepelende organisaties van ziekenhuizen, de huisartsen, de geestelijke gezondheidszorg en de ouderenzorg.
In het IZA zijn ondermeer afspraken gemaakt over het versterken van de samenwerking tussen het gemeentelijk sociaal domein en de eerstelijnszorg (wijk-/buurtzorg, huisartsenzorg en lichte vormen van geestelijke gezondheidszorg). In Borne is de druk op huisartsen groot. Met de groei van het aantal inwoners, het vertrek van huisartsen en het ontbreken van opvolging, is de situatie nu al nijpend. Dit laatste verdient extra aandacht en lobby vanuit de gemeente richting zorgverzekeraars en wellicht richting opleidingsinstituten of een combinatie daarvan. Andere afspraken binnen het IZA gaan over het vergemakkelijken van domein-overstijgend werken – tussen verzekerde zorg, langdurige zorg, maatschappelijke ondersteuning en jeugdzorg – en het faciliteren van de financiering van domein-overstijgende samenwerking. Pagina 27 van 40
De samenwerking tussen gemeenten en zorgpartijen moet leiden tot meer lokaal maatwerk. Om deze noodzakelijke zorgtransformatie naar arbeidsbesparende en passende zorg te realiseren en te versnellen, is er tot 2026 € 2,8 miljard (landelijk) aan transformatiemiddelen beschikbaar. Voor de regio Twente is daarvan, via Twentse Koers, een bedrag van € 30 miljoen beschikbaar. Investering op dit specifieke beleidsterrein worden vanuit het IZA-budget betaald en zijn voor de gemeente Borne daarmee budgetneutraal. Raadsakkoord De Raad wil de Visie Sociaal Domein realiseren door de ingezette transformatie in het sociaal domein, via het programma en monitoring van de voortgang. De samenwerking met partners in Borne wordt de komende jaren verder versterkt en gepromoot, waardoor Borne over een passend en rijk aanbod aan voorliggende voorzieningen blijft beschikken. Vroeg signalering en integraal werken staan daarbij voorop. Want met deze werkwijze kom er meer zicht op nu nog onzichtbare armoede en worden sociale betrokkenheid en bewustzijn in de gemeenschap, gestimuleerd. Samen met inwoners en organisaties willen we kansen benutten zodat iedereen mee kan doen. De inclusie-agenda moet bijdragen aan een inclusieve samenleving. Voorts blijft het voorkómen van zorgfraude en misstanden in de zorg aandacht vragen.