Energievisie Borne
Tekst van het document
type infrastructuur, zie het kader op de volgende pagina. Er zijn drie typen
isolatiewaarde van een nieuwbouwwoning. Bij woningen gebouwd vóór 1992 zijn er
infrastructuren voor de verwarming van woningen: een warmtenet, elektriciteitsnet en
sterke verschillen in isolatiewaarde en moet deze per woning worden vastgesteld. In
gasnet. Deze infrastructuren worden gevoed met energiebronnen, bijvoorbeeld
deze visie is daarom vaak een onderscheid gemaakt bij een techniekkeuze tussen
aardwarmte (geothermie), energie van zon, wind of water, restwarmte van bedrijven of
woningen gebouwd na 1992 en woningen gebouwd vóór 1992. In realiteit hoeft deze
duurzame gassen (groengas of waterstof). Meer informatie over verschillende
grens niet zo scherp te zijn en zijn ook veel woningen gebouwd na 1980 geschikt voor
technieken en bronnen staat in bijlage 3.
lage temperatuurwarmte wanneer vloer, ramen en dak zijn geïsoleerd. Meer informatie over bouwjaren en isolatiegraden staat in bijlage 2.
5.5 Beschikbare warmtebronnen in Borne Warmtebronnen met een hoge temperatuur (HT) zijn vaak schaars en niet overal
Drie manieren om je huis alternatief te verwarmen Warmtenetten: netwerken van warm water om gebouwen mee te verwarmen. Mogelijke energiebronnen zijn aardwarmte, restwarmte van bedrijven en vormen van
beschikbaar. Lage temperatuur (LT) bronnen zijn minder schaars, omdat overal om ons
aquathermie zoals warmte uit oppervlaktewater of rioolzuiveringswater. Afhankelijk
heen lage temperatuur beschikbaar is in de vorm van omgevingswarmte. Zo kunnen
van de bron kan de leveringstemperatuur van een warmtenet verschillen van HT, MT
we warmte halen uit de lucht, uit water of uit de bodem. De opgave is om te zoeken
tot LT.
naar een optimale mix van warmtebronnen, passend bij de type woningen en de warmtevraag in Borne. Besparen en isoleren is een belangrijk onderdeel van de transitieopgave. Dit brengt de totale warmtevraag omlaag, waardoor minder warmte nodig is en meer woningen gebruik kunnen maken van een warmtebron.
Individueel (all-electric): woningen worden elektrisch verwarmd, meestal met een warmtepomp. Warmtepompen verwarmen met een lage temperatuur. Als bron wordt de temperatuur uit de lucht, bodem of grondwater gebruikt. Deze techniek wordt vaak op individueel woningniveau toegepast, maar kan ook op grotere schaal. Een wijk all-electric maken vraagt vaak om een verzwaring van het elektriciteitsnet.
VAN HET AARDGAS AF In de jaren ’60 gingen we in Nederland over van kolen op aardgas. Nu, zo’n 60 jaar
Gasnetten: gasnetten kunnen duurzame, hoge temperatuur gassen als groengas en
later, staat Nederland opnieuw voor een transitie: van aardgas naar duurzame warmte.
waterstofgas naar woningen vervoeren. De beschikbaarheid en marktrijpheid van
Anders dan de energietransitie in de jaren ’60 kent de energietransitie nu diverse
deze gassen is nog deels onbekend. De vraag naar duurzaam gas kan worden
alternatieve technieken, met verschillende temperaturen, die elk voor- en nadelen kennen. Daarbij zijn oplossingen vaak lokaal of regionaal van aard en vraagt de ene
verminderd door de inzet van hybride warmtepompen. Deze verwarmen met elektriciteit en schakelen enkel bij koude dagen over op gas.
techniek om meer en andere aanpassingen aan gebouwen dan andere.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
28
HOGE TEMPERATUUR OF LAGE TEMPERATUUR WARMTE
toepasbaarheid van technieken voor woningen te zien. Op dit moment zijn met name
We maken een onderscheid tussen hoge en lage temperatuur warmtebronnen. De
een warmtenet en all-electric verwarming (met een warmtepomp) interessante
temperatuur van de warmtebron bepaalt welke mate van isolatie en afgiftesysteem
oplossingen voor de huidige woningbouw.
(radiatoren of muur- en vloerverwarming) de woning moet hebben. Voor HT-
Vervanging van aardgas door duurzaam gas lijkt daarentegen een minder logische
warmtebronnen zijn vaak geen tot weinig aanpassingen in de woning nodig. Dit is
keuze voor nieuwbouwwoningen. De reden hiervoor is dat duurzame gassen schaars
daarom met name geschikt voor oudere woningen. Bij LT-warmtebronnen moet de
zijn. De behoefte aan gas vanuit de industrie en mobiliteit is groot. Deze sectoren
woning wel worden aangepast (andere radiatoren, vloerverwarming etc.) en moet de
hebben hoge temperatuur gas nodig en hier is nog geen of nauwelijks een alternatief
woning goed geïsoleerd zijn. LT-warmtebronnen zijn daarom met name voor nieuwere
voor handen. Er kunnen goede redenen zijn om voor groengas te kiezen in de
woningen
gebouwde omgeving. Indien het isoleren van woningen kostbaar is en er geen
geschikt.
Figuur
11
geeft
het
temperatuurniveau
van
diverse
warmtebronnen weer op een schaal van LT (links) naar HT (rechts).
mogelijkheid is voor een hoge temperatuur warmtenet, is duurzaam gas een verantwoord duurzaam alternatief.
IS EEN TECHNIEK MARKTRIJP EN GESCHIKT VOOR WONINGEN? De verschillende alternatieven voor aardgas hebben allemaal voor- en nadelen. Niet
Met name het landelijk gebied in Borne, Oud Borne en delen van Zenderen en Hertme
elke techniek is al marktrijp of een logische keuze voor alle woningen. Sommige
hebben hier de eigenschappen voor. Er zijn volop ontwikkelingen in warmtetechnieken
technologieën moeten nog verder worden uitgewerkt, terwijl andere technologieën
en zodoende kunnen er de komende jaren verschuivingen plaatsvinden in de meest
zich meer lenen voor bedrijven en industrie. In figuur 12 is de marktrijpheid en
geschikte alternatieven.
Figuur 11: Warmtebronnen naar temperatuur (van laag naar hoog)
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
29
Figuur 12: Marktrijpheid en toepasbaarheid voor woningen van verschillende technieken
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
30
WARMTEBRONNEN IN BORNE Niet elke gemeente heeft de beschikking over dezelfde alternatieve warmtebronnen. Zo heeft de ene gemeente bijvoorbeeld meer mogelijkheden voor energie uit oppervlaktewater en een andere uit aardwarmte. Hieronder staat de warmtepotentie van de meest kansrijke bronnen in Borne beschreven op hoofdlijnen. Dit overzicht is een inschatting van verschillende studies, aangevuld met kennis en data van de lokale stakeholders. We geven de mogelijke inzet van de warmtebron, de potentie, aan in woningequivalenten13. Het totale aantal woningequivalenten in Borne is circa 18.500. 1 - Het Twentse regionale warmtenet Borne wil collectieve warmtenetten toepassen waar mogelijk. Dit is in Borne mogelijk door de grote beschikbaarheid van industriële restwarmte in de regio. Bestuurders van de Twentse gemeenten hebben daarover in de Regionale Energie Strategie (RES) afspraken gemaakt. Een onderdeel daarvan is het realiseren van een regionaal warmtenet: de bestaande warmtenetten in de regio worden in de toekomst uitgebreid en aan elkaar gekoppeld. Door middel van het regionaal warmtenet kunnen de beschikbare regionale (rest)warmtebronnen in de regio optimaal benut worden. Het Regionaal warmtenet is een initiatief van Cogas, Ennatuurlijk en Twence. Energieen
grondstoffenproducent
Twence
is
de
grootste
producent
van
hoge
temperatuurwarmte in Twente. Twence heeft nog veel restwarmte beschikbaar, voldoende om ruim 100.000 woningequivalenten in Twente mee te verwarmen. Het is nu nog niet mogelijk om aan te geven hoeveel woningequivalenten in Borne op het regionaal warmtenet kunnen aansluiten. De toekomstbestendigheid en continuïteit van de productie van warmte van Twence wordt voor langere tijd in afspraken vastgelegd.
Figuur 13: Indicatie van het regionaal warmtenet volgens de RES Twente (2020). Dit net verbindt Borne via de westzijde met Hengelo en Almelo. Het exacte tracé is nog niet bekend Het regionale warmtenet biedt voor Borne een grote kans, het geplande tracé loopt door of langs Borne. De hoge temperatuur warmte zorgt ervoor dat aanpassingen in de isolatie en in de installaties van woningen niet strikt noodzakelijk, maar uiteraard wel wenselijk zijn. Voor de voorziene wijken levert het regionale warmtenet de warmte aan de lokale distributienetten in Borne. Vanuit de hogere temperaturen van het regionale warmtenet kunnen lokale HT, MT en LT-netten van warmte worden voorzien. De plannen voor het regionale warmtenet worden op dit moment opgesteld en kunnen grote impact hebben op de plannen van Borne.
13
Eén woningequivalent komt overeen met de energievraag van een standaard woning. Eén woningequivalent is volgens het CBS: 27 GJ/jr. Omdat bepaalde woningen, maar ook kantoren
en winkels een grotere warmtevraag hebben, zijn er meer woonequivalenten dan er daadwerkelijk gebouwen zijn.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
31
2 – Omgevingswarmte (all-electric)
De mogelijkheid om warmte uit afvalwater (TEA) te halen is in Borne ongeveer 110
Omgevingswarmte is warmte afkomstig uit de omgeving, zoals uit de lucht of het water,
woningequivalenten en de potentie voor warmte uit het rioolgemaal Borne is 460
wat gebruikt kan worden als bron voor een warmtepomp om zo lage
woningequivalenten. Samen zijn dit 570 woningequivalenten. In bijlage 4 is
temperatuurwarmte te creëren. Deze warmte is onbeperkt voorradig, maar niet voor
weergegeven waar de rioolbuizen liggen in onze gemeente waar we mogelijk warmte
elke woning geschikt. In deze visie zetten we omgevingswarmte daar in waar het
uit kunnen halen, net als de locatie van het rioolgemaal Borne. Als TEA wordt toegepast
optimaal gebruikt kan worden, zoals bij de nieuwere woningen, en daar waar
in combinatie met een open WKO-systeem (Warmte Koude Opslag), dan is het
(voorlopig) geen ander alternatief voor handen ligt. Bij de inzet van elektrische
mogelijk om nog meer warmte te gebruiken vanuit deze bron en dus meer woningen
warmtepompen houden we rekening met een stijging in het elektriciteitsgebruik en
aan te sluiten. Bijvoorbeeld, de combinatie van TEA vanuit het rioolgemaal Borne en
mogelijke verzwaring van het elektriciteitsnet.
een open WKO-systeem zorgt ervoor dat de potentie 732 woningequivalenten wordt (in plaats van 460). Een WKO is als het ware een opslagvat onder de grond dat warmte
Voor een individuele warmtepomp moet een woning vergaand geïsoleerd zijn of
vast kan houden. Een WKO zorgt voor opslag van warmte in de zomer die in de winter
worden, om in de wintermaanden voldoende comfort te kunnen garanderen. Isoleren
gebruikt kan worden om te verwarmen en opslag van koude in de winter die in de
kan te kostbaar zijn in verband met de ouderdom van een pand. Dan is een hybride
zomer gebruikt kan worden om te koelen. Voor een verdere toelichting op een WKO-
warmtepomp een optie. Het pand blijft bij een hybride warmtepomp in combinatie met
systeem zie bijlage 3. De toepassing van TEA is het meest waarschijnlijk aan de
een HR ketel aangesloten op het bestaande gasnet. Hierbij zorgt elektriciteit voor
(zuid)oostzijde van Borne.
verwarming op de warme dagen en wordt alleen het (duurzaam) gas gebruikt als het buiten te koud is of voor verwarming van tapwater. 3 - Groengas
Onderzoek riothermie Op dit moment loopt er een onderzoek van Syntraal, dochteronderneming van Tauw, naar de haalbaarheid van riothermie voor het Dijkhuis (een woonzorgcomplex) en een
Het buitengebied in Borne bestaat voor een groot deel uit oudere woningen die
locatie van Welbions. Dit is in opdracht van woningcorperatie Welbions en
behoefte hebben aan een hogere temperatuur. Groengas is hier een geschikte
thuiszorgorganisatie TMZ. De locatie is kansrijk, omdat er daar veel energie uit het
oplossing voor aangezien vooroorlogse woningen vaak moeilijk geschikt te maken zijn
rioolwater te halen is. Het gaat om circa 250 tot 350 woningen/appartementen die
voor lage temperatuur. Er is echter onduidelijkheid over de toekomstige
mogelijk met warmte uit het riool verwarmd kunnen worden. Uit het onderzoek komt de
beschikbaarheid van groengas. Dit komt omdat er niet voldoende is voor alle woningen en nog niet bekend is hoe het verdeeld wordt over de sectoren en gebouwen. Daarom zetten we groengas zo efficiënt mogelijk in. In deze visie gaan we
mogelijkheid voor een lokaal warmtenetwerk in combinatie met bodemlussen naar voren. Uit een eerder onderzoek zijn ook nog twee andere geschikte locaties voor riothermie naar voren gekomen.
uit van de inzet van groengas voor circa 2.000 woningequivalenten. 4 - Aquathermie – warmte uit water (TEO en TEA)
De theoretische potentie van warmte uit oppervlaktewater (TEO) is zo’n 9.500 woningequivalenten in Borne. In de praktijk wordt ook TEO vaak toegepast in
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
32
combinatie met een open WKO-systeem. TEO zorgt ervoor dat WKO in balans wordt gehouden. In de winter wordt warmte uit de WKO onttrokken en in de zomer wordt de WKO weer aangevuld met warmte. In bijlage 4 is weergegeven waar er oppervlaktewater is in Borne en waar TEO een hoge potentie heeft. Oppervlaktewater met potentie voor TEO is de Bornsche Beek, de Gammelkerbeek, de Weideplas, en de Veldovenplas. Recent onderzoek in de gemeente heeft echter aangetoond dat een collectief open WKO systeem niet overal haalbaar is vanwege de ongeschikte bodemkwaliteit in de gemeente. Dit onderzoek werd gedaan in het kader van de nieuwbouw in de Bornsche Maten. We gaan daarom in deze Energievisie uit van een totaal gebruik van warmte uit water voor circa 1.000 woningequivalenten. INNOVATIE IN TECHNIEKEN Er is sprake van een continu proces van vernieuwing en innovatie in technieken en bronnen, wat kan leiden tot nieuwe of verbeterde alternatieven. Zo worden er na 2030 meer kansen gezien voor waterstof, zijn er ontwikkelingen met zonthermie en met hoge temperatuur warmtepompen. In deze visie gaan we uit van de bestaande en bewezen technieken. We starten in de wijken die nu goed aansluiten op de bestaande
Figuur 14: Energiemix van Borne
technieken en kijken of innovaties meer mogelijkheden kunnen bieden voor de wijken die technisch gezien moeilijker zijn. Deze visie wordt minimaal elke 5 jaar vernieuwd,
ENERGIEMIX BORNE
waarbij innovaties worden meegenomen. Opslag van energie en warmte is daarbij ook
Met bovenstaande omschrijving van de aanwezige warmtebronnen in Borne is de
een belangrijk onderwerp, dat voor nu een plek krijgt in de wijkuitvoeringsplannen.
inschatting in figuur 14 gemaakt van de toekomstige energiemix14, dat is de wijze waarop we in de toekomst onze gebouwen voorzien van warmte, anders dan aardgas.
“We moeten alle mogelijkheden voor groene energie aangrijpen en daarbij moeten we concessies doen wat betreft voorkeuren en bezwaren”
Onderzoek in de komende jaren zal laten zien of dit inderdaad de energiemix is, of dat de potentie van bepaalde bronnen hoger of lager is.
- August ten Berge
14
In de Energiemix is elektriciteit een onderdeel van omgevingswarmte, omdat er elektriciteit nodig is om warmte uit de lucht, bodem of water op te waarderen voor in de woning
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
33
5.6
Energielabels helpen daar deels bij. Energielabels geven een indicatie wat de
Welke techniek voor welke woning?
isolatiewaarde is. Echter is niet van alle woningen in Nederland het energielabel bekend.
Het is duidelijk dat er veel verschillende technieken en bronnen zijn. De eerste stap in de warmtetransitie is om te bepalen welke techniek en warmtebron het meest geschikt
3.
Beschikbare technieken – er moet gekeken worden welke bronnen er in de
en voordeligste zijn voor een bepaald gebied/type woning. Hierbij zijn 4 punten van
omgeving
belang:
oppervlaktewater
1. 2.
beschikbaar
zijn.
sterk
Zo
afhankelijk
is
de van
potentie de
voor
aanwezige
warmte
uit
hoeveelheid
Woningtype – aspecten als hoogbouw/laagbouw en de woningdichtheid
oppervlaktewater en stroomsnelheid en verschilt per gebied de mogelijkheid
bepalen of een individuele of collectieve techniek voor de hand ligt.
voor diepe geothermie.
Bouwjaar en isolatiegraad – het bouwjaar van een woning geeft vaak inzicht in de mate van isolatie en daarmee de geschiktheid voor HT, MT of LT.
4.
Techniek en marktrijpheid – nog niet elke techniek is financieel haalbaar of marktrijp. Zo is geothermie vaak pas financieel haalbaar vanaf een groot aantal aan te sluiten huishoudens.
In figuur 15 staat hoe deze vier punten samen tot de keuze leiden voor de meest geschikte techniek voor een woning of gebied. In de praktijk zal vaak een combinatie van verschillende technieken nodig zijn in een gebied. Omdat de meeste bronnen vooral in de zomer warmte leveren, wordt warmte-opslag in de bodem cruciaal. In de wijkuitvoeringsplannen wordt dit gedetailleerd onderzocht en uitgewerkt. Meer informatie over technieken en bouwjaren staat in bijlage 3. In het proces zijn daarnaast de modellen van CEGOIA en Vesta MAIS gebruikt als informatiebron om de laagst maatschappelijke kosten mee te wegen in de techniekkeuze. Beide modellen berekenen de kosten van duurzame warmteopties. Ze houden onder andere rekening met de kosten voor distributie en productie, maar ook de CO2-besparing en de kosten voor de eindgebruiker. Dit doen ze op buurtniveau, waarbij de specifieke kenmerken van een buurt worden meegenomen, zoals het isolatieniveau en de dichtheid van de bebouwing en de afstand tot een mogelijke warmtebron. De modellen laten op buurtniveau zien wat op basis van de huidige informatie de duurzame warmteoptie is met de laagste kosten.
Figuur 15: Keuzemodel meest geschikte techniek
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
34
5.7 Wat gaan we de komende jaren doen? Na 2030 In de paragrafen hierboven staat beschreven wat de warmtebronnen in Borne zijn en
Voor de andere buurten en kernen in de gemeente gaan we uit van een natuurlijk
voor welke type woningen en gebieden welke technieken en bronnen interessant zijn.
moment om te beginnen met de aanpak om van het aardgas af te gaan en stimuleren
Samen met belanghebbenden en inwoners hebben we gekeken welke wijken op basis
we initiatieven vanuit bewonersgroepen. De planning van de dorpen en wijken om van
hiervan de komende jaren aan de slag kunnen gaan met wijkuitvoeringsplannen, welke
het aardgas af te gaan hangt vaak samen met de benodigde inspanning om woningen
onderzoeken er nodig zijn en hoe we de route naar 2050 voor ons zien. Vanaf nu
geschikt te maken om over te kunnen gaan op een andere warmtebron (technisch) en
beginnen we overal met informeren over de warmtetransitie en het faciliteren van
andere aspecten, zoals bestaande initiatieven en reeds geplande werkzaamheden
individuele aanpakken op het gebied van energiebesparing. Dit zal steeds intensiever
(koppelkansen). De routekaart gaat uit van geclusterde buurten of delen van buurten.
worden. Naast informeren zullen we initiatieven van inwoners en bedrijven uit de wijken
Deze clustering is ontstaan vanwege relevante opgaven of ontwikkelingen in de
en dorpen ondersteunen om energie te besparen en over te gaan op andere warmte.
omgeving zoals bewonersinitiatieven, de openbare ruimte, woningdichtheid, isolatieniveau of aanwezigheid van bronnen. De aanpak is gebiedsgericht; de grenzen
Tot en met 2022
van buurten of wijken zijn niet leidend. De indeling is tot stand gekomen met
Na het vaststellen van de Energievisie staan de komende jaren vooral in het teken van
stakeholders en in meerdere overleggen onderbouwd.
het opstellen van de eerste wijkuitvoeringsplannen voor wijken die mogelijk voor 2030 van het aardgas kunnen gaan. Deze wijkuitvoeringsplannen, waarin de haalbaarheid
BESCHRIJVING PER WIJK OF DORP
van de transitie wordt onderzocht, worden in samenwerking met bewoners opgesteld.
De kaart op de volgende pagina geeft weer wat de voorkeursmogelijkheden per dorp
De uitgangspunten duurzaamheid, betrouwbaarheid en betaalbaarheid zijn hierbij
of wijk zijn op basis van de huidige kennis en stand van zaken. Hieronder lichten we dit
leidend. De definitieve keuze voor de techniek wordt daarom pas gemaakt in het
nader toe per wijk of dorp. We gaan daarbij in op de meekoppelkansen, dit zijn kansen
wijkuitvoeringsplan. Tot 2030 leggen we de focus op drie startwijken: Wensink-Zuid,
die het mogelijk maken om ergens te starten en de opgave integraal met een andere
Letterveld en Oldhof. Waarom we voor deze wijken kiezen, staat verderop in deze
opgave op te pakken. Onder de beschrijvingen staat op pagina 39 een overzichtstabel
paragraaf toegelicht. Om uiterlijk in 2030 van het aardgas af te gaan willen we het
per wijk/buurt/dorp met planning.
eerste wijkuitvoeringsplan in 2022 hebben vastgesteld. Wensink-Zuid 2022-2030
Omdat Wensink-Zuid direct naast de mogelijke route van het regionaal warmtenet ligt,
In deze jaren gaan we de opties voor verduurzaming van de wijken Wensink-Zuid,
is een hoogtemperatuur warmtenet een reële optie. Omdat de wijk uit betrekkelijk veel
Letterveld en Oldhof onderzoeken. Dit zijn intensieve trajecten met veel
jaren ‘70 woningen bestaat is een collectieve wijkaanpak mogelijk. De woonwijk kent
belanghebbenden, waarin we nauw met bewoners samenwerken op weg naar
een verdeeld bezit (deels huur- en deels koopwoningen), hierdoor kan aansluiting op
aardgasvrije en duurzame woningen. Wat we leren in deze trajecten nemen we mee in
het warmtenet van het woningcorporatiebezit van Welbions een koppelkans zijn. Als
de wijkuitvoeringsplannen die daarna volgen.
het regionaal warmtenet hier niet mogelijk is, dan ligt het voor de hand om hier aan de
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
35
slag te gaan met individuele oplossingen, waarbij de nieuwere, goed geïsoleerde
Stroom-Esch
woningen over gaan op een all-electric warmtepomp en de oudere op een hybride
De buurt Stroom-Esch is voornamelijk gebouwd in de jaren ’80. Deze woningen, met
warmtepomp.
overwegend energielabels B of C, zijn minder geschikt voor individuele (all-electric) oplossingen, omdat de woningen vaak moeilijk rendabel te isoleren zijn tot A of A+.
Oldhof en Letterveld
Laagtemperatuur verwarming is dan geen optie. Laagtemperatuur vanuit aquathermie
De wijken Oldhof en Letterveld bestaan uit jaren ‘70 woningen (deels huur- en deels
is
koopwoningen). Dit zijn vaak geschakelde en systeemgebouwde woningen, die
warmtepompen naar 70-75 graden. Een andere mogelijkheid is het regionale
geschikt zijn voor een collectieve wijkaanpak. De voorgestelde techniek is om de
warmtenet. Waarbij uitgezocht kan worden of de retourleiding met MT-warmte
woningen te verwarmen met een midden- of hoge temperatuur warmtenet of hybride
geschikt is als bron. Indien aansluiting op het regionaal warmtenet niet haalbaar is, dan
warmtepompen. De keuze voor een MT warmtenet (in plaats van HT) is afhankelijk van
is een hybride warmtepomp inclusief isolatiemaatregelen een goede tijdelijke
de kosten van isolatie. Isoleren tot label A voor laagtemperatuur warmte is lastig. Voor
oplossing. Rendabel isoleren is ongeacht de oplossing altijd een goed startpunt.
wel
mogelijk
als
deze
LT-warmte
wordt
opgewaardeerd
met
centrale
deze wijken is het mogelijk om vóór 2030 een flinke stap te maken met verduurzaming. Een hybride warmtepomp is een eerste oplossing als het regionaal warmtenet hier niet
Spanjaardshof
komt.
De Spanjaardshof bestaat uit relatief veel nieuwbouw (na 1992) in combinatie met hoogbouw. Met deze reden is een all-electric individuele aanpak een mogelijkheid,
Bornsche Maten en Stroom-Esch Noord
waarmee de woningen middels laagtemperatuur omgevingswarmte (bodem of lucht)
Bornsche Maten en Stroom-Esch Noord bestaan uit nieuwbouwwoningen van na 1992.
verwarmd worden. Omdat er hoogbouw is, onderzoeken we wat de mogelijkheden zijn
Met deze reden is een laagtemperatuur oplossing (all-electric) een efficiënte en
voor een collectieve WKO, oftewel een laagtemperatuur-warmtenet. Afhankelijk van de
logische optie. Bij deze oplossing worden de huizen verwarmd met omgevingswarmte.
wijkgesprekken kan de transitie vóór 2030 in gang gezet worden.
Omgevingswarmte uit de bodem (WKO) kan gebruikt worden voor woningen die verder uit elkaar staan, lucht (warmtepomp) voor dichtbebouwde gedeeltes in de wijk.
Bedrijventerrein Molenkamp
Uit recent onderzoek is gebleken dat de bodem in de Bornsche Maten slecht geschikt
Voor bedrijventerrein Molenkamp is het regionale warmtenet een verwarmingsoptie.
is voor WKO, daarmee is de toepasbaarheid van aquathermie als warmtebron laag.
Hierbij moet onderzocht worden of ook restwarmte van Albras benut kan worden en of er een mogelijkheid voor een WKO-voorziening is. Eerst moet worden vastgesteld of
Mogelijk kan er retourwater vanuit het regionaal warmtenet gebruikt worden om
Albras een warmteoverschot heeft. Er is een werkgroep actief op het Molenkamp,
Bornsche Maten en/of Stroom-Esch Noord te verwarmen. We gaan uit van
welke zich inzet voor de collectieve inkoop van zonnepanelen. Dit momentum en de
aanpassingen op het moment dat bijvoorbeeld de CV-ketel aan vervanging toe is.
energie in die groep kan gebruikt worden om op collectieve wijze de warmtetransitie in gang te zetten.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
36
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
37
Wensink-Noord, Borne Centrum en Oud Borne
mogelijke inzet van groengas. Laagtemperatuur oplossingen voor woningen in het
De wijken Wensink-Noord en Borne Centrum kennen een variatie aan bouwjaren; van
buitengebied zijn warmtepompen.
woningen gebouwd voor 1945 tot nieuwbouw. Woningen die vóór 1992 zijn gebouwd zijn lastiger om rendabel te isoleren tot label A of A+. Voor oudere panden in het
Vogelbuurt en Refined
centrum kan dit te kostbaar zijn, technisch niet haalbaar, of niet mogelijk in verband
De Vogelbuurt is voornamelijk gebouwd in de wederopbouwperiode (1946-1956). Als
met monumentale restricties. Daarom is hoge temperatuur warmte gewenst. Het
alternatief
voorstel is daarom om woningen gebouwd tot 1992 te verwarmen met een
warmtepompen met HR ketel een gewenste optie. Er is ook een grote isolatieopgave.
hoogtemperatuur warmtenet of hybride warmtepompen. Voor woningen na 1992 is er
De mogelijkheid van het warmtenet is afhankelijk van de route van het regionale
de mogelijkheid voor individuele all-electric oplossingen of om ook aan te sluiten op
warmtenet van Twente.
voor
aardgas
is
een
hoogtemperatuur
warmtenet
of
hybride
het regionaal warmtenet. De wijk Refined is een kleine vooroorlogse wijk met kleinere, oudere woningen (t/m Door de overwegend oude karakteristieke woningen en beschermd stadsgezicht van
1945) ten zuiden van het centrum van Borne. Als warmteoplossing is hier rendabel
Oud Borne is hier het voorstel om te kiezen voor een individuele aanpak met rendabel
isoleren een mogelijkheid met een hoogtemperatuur oplossing, zoals groengas of het
isoleren en groengas (hoge temperatuur) en/of een hybride warmtepomp.
regionale warmtenet. Een andere optie is hybride warmtepompen.
Zenderen, Hertme en het buitengebied
Tichelkamp
De kernen Zenderen en Hertme kennen woningen uit verschillende bouwjaren.
Tichelkamp bestaat voornamelijk uit jaren ‘70 woningbouw. Deze wijk is door de
Woningen die gebouwd zijn na 1992 kunnen in de toekomst mogelijk worden
systeembouw zeer geschikt voor een wijkaanpak. Hierbij moet ook rendabel
verwarmd met all-electric individuele oplossingen met omgevingswarmte (bodem of
geïsoleerd worden. Het lijkt vanuit technisch en financieel oogpunt logisch om deze
lucht). Woningen van voor 1992 zullen rendabel geïsoleerd moeten worden en hebben
huizen te verwarmen met een middentemperatuur warmtebron (bijvoorbeeld het
de optie voor een hybride warmtepomp met HR ketel. Indien het regionaal warmtenet
regionale warmtenet) of hybride warmtepompen.
langs de N743 komt te lopen, is een kleinschalig warmtenet een mogelijke optie voor Zenderen. Voor Zenderen liggen er ook nog opties om biogas dat vrijkomt bij de mestverwaarding op Elhorst-Vloedbelt op te waarderen tot groengas. Hertme ligt te ver uit de buurt van het regionaal warmtenet. Voor het buitengebied en Hertme liggen er in de toekomst wellicht mogelijkheden voor een groengasnet. Voor het buitengebied gelden individuele oplossingen, omdat woningen te ver uit elkaar staan voor een collectief. Afhankelijk van het soort woning is verwarming van hoog of laagtemperatuur een optie. Denk bij hoogtemperatuur oplossingen met name aan de
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
38
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
39
5.8 Handelingsperspectief voor bewoners De paragraaf hiervoor gaat in op de voor de hand liggende technieken voor de verschillende dorpen en wijken in Borne. Daarvan zijn er enkele uitgelicht als gebieden om de komende jaren mee te starten samen met bewoners en andere belanghebbenden. Als er de komende jaren nog geen wijkuitvoeringsplannen worden gestart in een bepaald gebied betekent dit niet dat je als inwoner nog niet met de warmtetransitie kan beginnen. In figuur 16 staan daarom voor elk type woning een aantal ‘no-regret’ ook wel ‘geen-spijt’ maatregelen weergegeven15. De ‘geen-spijt’ maatregelen kunnen ongeacht de toekomstige techniekkeuze altijd worden genomen. Daarnaast zijn er aanvullende maatregelen, deze hangen af van de toekomstige techniek en het type woning. De aanvullende maatregelen worden in het wijkuitvoeringsplan verder uitgewerkt. Door nu als bewoner wel al no-regret maatregelen te nemen kun je geleidelijk over gaan op een alternatief voor aardgas en hoeft niet alles in één keer. Een grote opgave is het isoleren van woningen. Naast het terugbrengen van de warmtevraag, heeft het uitvoeren van isolatiemaatregelen als effect dat zichtbaar wordt dat de warmtetransitie meer voordelen met zich meebrengt dan enkel CO2-reductie.
Isolatie zorgt voor een lagere energierekening, verhoogt comfort, geeft minder geluidsoverlast, en zorgt voor waardevermeerdering van de woning. Iedere bewoner kan zelf aan de slag met isolatie. Een collectieve aanpak voor isolatie zorgt voor een breder draagvlak en bewustwording. Stichting Duurzame Initiatieven in Borne (DIBO) stimuleert en faciliteert inwoners om gezamenlijk isolatiemaatregelen in te kopen. Een groot voordeel van collectieve inkoopacties van isolatiemaatregelen door inwoners is
Figuur 16: Overzicht van no-regret maatregelen voor alle type woningen
een korting op de ingekochte materialen en diensten.
15
WTW-Douche staat voor douche met warmteterugwinning. Hiermee gebruik je de warmte van het wegstromende douchewater om het koude douchewater alvast op te warmen. Hierdoor verbruikt de CV-ketel minder gas.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
40
De gemeente heeft wel een faciliterende rol voor bewoners (middels het Energieloket)
5.9 Rol van de gemeente
door te informeren over en te begeleiden in het verkrijgen van subsidies en/of Borne kiest voor de rol van procesregisseur in de warmtetransitie. Dit houdt in dat we
financiering. Daarnaast vinden wij het onze rol om vernieuwende en werkende ideeën
zowel met een brede groep inwoners als een brede groep stakeholders tot de
voor de warmtetransitie op te halen bij stakeholders en inwoners. Als de echte kenners
wijkuitvoeringsplannen willen komen. Niet het tempo van de warmtetransitie is
en ervaringsdeskundigen. De uitvoering van de warmtetransitie gebeurt achter de
leidend, maar een zorgvuldige afweging van belangen en haalbaarheid. De
voordeur en alleen met medewerking. Zo zorgen gemeente, stakeholders en inwoners
warmtetransitie heeft raakvlakken met allerlei andere opgaven en wij willen de
er samen voor dat er uitvoerbare plannen komen met realistische verwachtingen.
meekoppelkansen vanuit andere beleidsvelden benutten. Om wel resultaat te boeken, zien wij de warmtetransitie als zelfstandige opgave en leggen we verbindingen met
ROL VAN GEMEENTE BIJ WARMTENETTEN
andere opgaven waar dat het proces van de warmtetransitie niet frustreert.
De rol van de gemeente met betrekking tot collectieve warmtesystemen wordt beschreven in de Warmtewet 2.0. . De gemeente krijgt de bevoegdheid om een
Vanuit de rol van procesregisseur willen wij de warmtetransitie zorgvuldig
zogenaamd ‘warmtekavel’ vast te stellen. Dit is een gebied dat zodanig van omvang is
voorbereiden en daarbij de belangen van inwoners en stakeholders afwegen. Daarom
dat een warmtebedrijf er een collectief warmtesysteem kan aanleggen en exploiteren
zijn bij de sprintsessie (zie voor toeliching paragraaf 5.12), als eerste stap naar een
en waarbinnen de leveringszekerheid voldoende gewaarborgd is. Het kavel moet
Transitievisie
daarnaast nog aan andere criteria voldoen om te waarborgen dat het collectieve
Warmte
(TVW),
diverse
stakeholders
betrokken.
Door
deze
betrokkenheid zijn zij ook medeverantwoordelijk voor het eindresultaat. Deze
warmtesysteem zelfstandig opererend, duurzaam, betaalbaar en betrouwbaar is.
betrokkenheid is verstevigd door te werken met een werkgroep voor de
Vervolgens wijzen gemeenten binnen het warmtekavel een warmtebedrijf aan.
warmtetransitie, net als voor energiebesparing en opwek van duurzame energie. In
Hiervoor moet de gemeente een transparante, non-discriminatoire en goed
deze
anderen
onderbouwde procedure doorlopen. Zowel publieke als private warmtebedrijven
vertegenwoordigd. De leden van de werkgroep hebben sturing gegeven aan de
mogen hieraan deelnemen. Het door de gemeente aangewezen warmtebedrijf krijgt
Transitievisie Warmte en de participatie en ze worden betrokken bij het vervolg.
een exclusief recht, voor een periode van minimaal 20 en maximaal 30 jaar om warmte
werkgroep
zijn
netbeheerders,
woningcorporaties
en
te transporteren en te leveren binnen het warmtekavel. Het transporteren en leveren De rol van procesregisseur betekent dat de gemeente Borne geen rol heeft als
van warmte zonder een dergelijke aanwijzing is in beginsel verboden.
investeerder in alternatieve duurzame warmtetechnieken. Bij individuele oplossingen zijn het de inwoners zelf die investeren en deze investering zo goed mogelijk proberen
De gemeente dient verder een rol te spelen in het inventariseren welke woningen in
terug te verdienen via een besparing op de energierekening. Bij collectieve
een betreffende wijk al of niet aangesloten willen worden omdat het aantal
oplossingen zijn het de initiatiefnemers (marktpartijen, bewoners collectieven) die
aansluitingen bepalend is voor de investeringsbeslissing in een distributienet door een
investeren in het distributienetwerk. Inwoners betalen dan een eenmalige
warmtebedrijf.
aansluitbijdrage, een vastrechtbijdrage en een variabel bedrag op basis van de
Mogelijk krijgt de gemeente een bevoegdheid om een wijk van het aardgas af te
warmteafname.
kunnen sluiten zodra er een alternatieve warmtebron beschikbaar is.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
41
financieringsinstrumenten nog meer nodig zijn en hoe deze eventueel gecombineerd INPASSING IN DE OMGEVINGSWET
kunnen worden.
Bij de vaststelling van de Transitievisie Warmte in 2021 wordt een koppeling gelegd naar de Omgevingswet. Het Klimaatakkoord noemt dit de ‘borging’ van de visie in de
BETAALBAARHEID VAN DE WARMTETRANSITIE
instrumenten van de Omgevingswet. Op dit moment is nog niet duidelijk aangegeven
Wij gaan uit van een CO2-neutrale energievoorziening die betaalbaar en toegankelijk
door het Rijk hoe dit in zijn werk gaat. In de meest recente kamerbrief over dit
is voor alle inwoners en vastgoedeigenaren. Daarbij moeten de kosten voor de
onderwerp wordt aangegeven dat de Transitievisie Warmte uitgewerkt wordt in een
maatschappij en de woningeigenaar in een juiste balans zijn. Niet alle technieken
Omgevingsprogramma. Een andere mogelijkheid die door experts wordt genoemd is
leveren genoeg kostenbesparing op om de investering terug te verdienen. De kosten
om de Transitievisie toe te voegen aan de omgevingsvisie. Die laatste variant heeft in
kunnen verschillen van woning tot woning, afhankelijk van onder meer de huidige
eerste instantie de voorkeur, omdat de Transitievisie verbonden is met andere thema’s
isolatiewaarde,
die spelen in de gebouwde omgeving. Dit sluit goed aan bij de reikwijdte van een
elektriciteitsaansluiting. Zowel de investeringen voor isolatie en installaties, als voor de
Omgevingsvisie.
warmtebron lopen uiteen. Op de website van het Energieloket staat meer informatie
mogelijk
achterstallig
onderhoud
of
de
capaciteit
van
de
over subsidies en leningen (www.duurzaambouwloket.nl).
5.10 Financieringsmogelijkheden In het Klimaatakkoord staat dat ‘de verduurzaming voor iedereen betaalbaar moet zijn,
Subsidies
maar ook gefinancierd (moet) kunnen worden. Ook voor degenen die daar nu geen
Subsidies zijn er met name om de ‘onrendabele top’ af te dekken. Een nieuwe maatregel
toegang toe hebben’. De inzet van het Rijk is om een breed palet aan aantrekkelijke,
levert vaak besparing op, of meerwaarde voor de woning. Soms is dit niet genoeg om
toegankelijke en verantwoorde financieringsmogelijkheden te realiseren, zodat
de maatregel terug te kunnen betalen, of is het goed om deze maatregel extra te
iedereen een vorm kan vinden die in de eigen situatie past. Het Rijk beschikt over een Nationaal Warmtefonds specifiek voor het verduurzamen van de eigen woning voor particuliere woningeigenaren en voor Verenigingen van Eigenaren. Het kabinet maakt de komende periode middelen vrij om gemeenten te ondersteunen bij de transitie naar aardgasvrije gebieden.
stimuleren. Er zijn verschillende subsidies: •
Subsidies voor particulieren bij het doen van maatregelen of aanschaf van installaties (ISDE, SEEH)
•
Proeftuinsubsidie aardgasvrije wijken voor gemeenten (PAW).
•
Provinciale subsidies, zoals Subsidie Energiebesparende maatregelen, Subsidie Energielening Overijssel en Lokale energie-initiatieven 2.0
In de transitie naar nieuwe bronnen worden investeringen gedaan. Die kunnen een besparing in energielasten opleveren. Dit betekent niet direct dat maatregelen betaalbaar en financierbaar zijn. Om dit mogelijk te maken zijn er subsidies en financieringsregelingen (duurzaamheidsleningen). Deze staan hiernaast toegelicht. Uit onderzoek
in
de
eerste
wijkuitvoeringsplannen
moet
blijken
welke
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
42
MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BEWONERSKOSTEN Als we kijken naar de kosten om van het aardgas af te gaan, maken we onderscheid
Duurzaamheidsleningen Duurzaamheidsleningen maken het mogelijk om duurzame maatregelen te treffen,
tussen maatschappelijke kosten, de eenmalige investeringskosten voor de bewoners
zonder dat iemand veel eigen geld hoeft te gebruiken. Een maatregel kan namelijk een
en de jaarlijks terugkerende gebruikerskosten voor de bewoners.
voordelige keus zijn, maar niet direct te financieren. Een duurzaamheidslening moet worden terugbetaald, maar kent in de regel een lage rente. Er zijn verschillende
Maatschappelijke kosten - dit zijn de totale financiële kosten in Nederland van alle
duurzaamheidsleningen, waaronder:
maatregelen die nodig zijn om in een wijk of dorp van het aardgas af te gaan, ongeacht
•
Energiebespaarfondsen voor particulieren. Deze bestaat er op nationaal (Nationaal Warmtefonds) en provinciaal niveau.
•
Energiefondsen voor initiatieven/organisaties (regionaal)
wie die kosten betaalt. Dit is inclusief de baten van energiebesparing, maar exclusief belastingen, heffingen en subsidies. Het gaat hier onder andere om de aanleg van een warmtenet, de verzwaring van het elektriciteitsnet, verwijderen van het gasnet en onderhoud van infrastructuur. Ook de investeringen van de bewoners zitten hierin.
5.11 Kosten van de warmtetransitie Om in de wijkuitvoeringsplannen de keuze voor de meest geschikte techniek te onderbouwen wordt gekeken naar de maatschappelijke kosten en de kosten van eindgebruikers. In deze Transitievisie Warmte is er bij de mogelijkheden per wijk of dorp ook gekeken naar de kosten. Onder meer door de eerste inschattingen van de maatschappelijke en eindgebruikerskosten vanuit de modellen van Cegoia en Vesta MAIS mee te nemen. Dit bepaalt mede of iets wel of niet tot de opties behoord. Zo is een lage temperatuur oplossing voor de meeste monumentale panden van voor 1940 financieel niet haalbaar, omdat er heel veel isolatiemaatregelen genomen moeten worden.
Kosten voor bewoners - Kosten voor de bewoners worden onderverdeeld in investeringskosten en jaarlijkse kosten per woning. De investeringskosten zijn de eenmalige kosten voor de transitie naar een duurzamere warmtetechniek. De jaarlasten zijn de kosten voor de bewoner die jaarlijks betaald worden door de bewoner. VERSCHIL IN KOSTEN TUSSEN TECHNIEKEN Verschillende technieken brengen andere kosten met zich mee als het gaat om investeringen en de maandelijkse kosten voor eindgebruikers. Deze kosten worden nader
berekend
in
de
wijkuitvoeringsplannen.
De
actuele
kosten
voor
woningeigenaren zijn te vinden op www.milieucentraal.nl en te berekenen met hun rekentool Verbeterjehuis.nl.
“Ons huis is oud en dat geeft beperkingen. Maar wat we konden en kunnen doen binnen de financiële mogelijkheden pakken we aan, zoals muurisolatie en dubbel glas” - Bert Bosman
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
43
5.12 Meedoen Advies van de wooncoach De Transitievisie Warmte is met een brede groep stakeholders uit de samenleving
Isolatie is een zogenaamde no-regret maatregel: een maatregel die altijd goed is om
opgesteld in een interactief proces.
te doen om energie te besparen. Isolatie gaat hand in hand met de duurzame warmtealternatieven. Per dorp en wijk is er een groot verschil in de isolatieopgave en
Sprintsessie
de kosten die daarmee samenhangen. De gemeente werkt samen met Stichting
In 2019 is een tweedaagse ‘sprintsessie’ gehouden, gefaciliteerd door het programma
Duurzame Initiatieven in Borne (DIBO), Duurzaam Thuis Twente en Dichtbij Duurzaam
Nieuwe Energie Overijssel (NEO). Onder begeleiding en met de kennis van
om woningeigenaren te informeren over de mogelijkheden. Borne ondersteunt
adviesbureaus TAUW, DWA en Buro Loo zijn in twee dagen tijd de bouwstenen van
inwoners met behulp van wooncoaches om keuzes te maken over isolatiemaatregelen.
deze visie gelegd. De bouwstenen zijn tijdens de sprintsessie getoetst bij en aangevuld
Deze wooncoaches worden ingezet door Duurzaam Thuis Twente. Zij geven bij
door raads- en collegeleden.
particulieren thuis advies over het verduurzamen van woningen. Meer informatie over de ondersteuning van energiebesparende maatregelen staat in paragraaf 4.1.
Werkgroep Transitievisie Warmte Daarna zijn deze bouwstenen verder uitgewerkt door een werkgroep Transitievisie
Meedoen met wijkuitvoeringsplannen (WUP)
Warmte, waarin de belangrijkste stakeholders zaten. De kansrijke duurzame
Inwoners krijgen zelf een grote rol om een plan te maken hoe hun wijk aardgasvrij kan
warmtealternatieven zijn met wijk- en dorpsraden besproken.
worden. De gemeente zal daarbij helpen, samen met experts, de netbeheerder en bijvoorbeeld de woningbouwcoöperatie. Dat is echt meedoen. De Energievisie van
Meepraten via wijk- en dorpsraden
Borne is een richting naar aardgasvrij, de WUP’s zijn de plannen naar de definitieve
De werkgroep Transitievisie Warmte voert gesprekken met wijk- en dorpsraden. Daarin
keuzes voor duurzame warmte. Samen kijken we naar de haalbaarheid van de
komt
duurzame
verschillende alternatieven voor aardgas. En we kijken naar de periode wanneer de
warmtealternatieven worden hier besproken. Nu al kunnen nog meer inwoners
wijk aardgasvrij kan worden. Inwoners worden via de weekbladen, de wijkvereniging,
meepraten via bijvoorbeeld (digitale) meedenkbijeenkomsten, en indien mogelijk, via
de website en social media opgeroepen mee te denken en mee te doen. Aanmelden
fysieke gesprekken in de wijk. Via nieuwsbrieven, wijkkrantjes en/of weekbladen
kan ook via info@energievanborne.nl.
het
thema
aardgasvrij
ook
aan
de
orde.
De
kansrijke
worden inwoners op de hoogte gebracht hoe ze mee kunnen praten. Uitgangspunt is dat iedereen mee moet kunnen doen.
“Voorlopig wacht ik totdat mijn cv-ketel het opgeeft en gaandeweg zullen zich zeker slimme en efficiënte oplossingen aandienen. Ik blijf de ontwikkelingen volgen, via kennisplatforms als Energie van Borne” - Michel Leermakers
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
44
6. Grootschalige opwek van duurzame energie Duurzame energie gaan we zelf opwekken in Borne, dit doen we voor onze eigen gebouwen, maar ook voor de regionale opgave. We werken tot 2030 aan kleinschalig en grootschalig zon op dak en aan zonnevelden.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
45
6. GROOTSCHALIGE OPWEK DUURZAME ENERGIE
VAN
beelden kunnen omschrijven hoe het landschap er in Borne uit zou kunnen zien,
Dat betekent dat we de energie die we nog nodig hebben uit duurzame bronnen moeten halen. Het liefst zo lokaal mogelijk. Dit hoofdstuk gaat over het lokaal opwekken van duurzame energie. Borne is qua grondgebied een kleine gemeente. Borne zal daarom een beroep moeten blijven doen op regionaal en/of nationaal opgewekte duurzame energie. Toch willen we naast het kleinschalig opwekken van duurzame energie, zoals met zon op woningen, ook een bijdrage leveren aan het grootschalig opwekken van duurzame elektriciteit. Zo willen wij bijdragen aan de regionale opgave die in de Regionale Energie Strategie voor Twente (RES Twente) is uitgewerkt.
In 2050 is alle stroom die in Borne gebruikt wordt duurzaam opgewekt en daarmee CO2-neutraal. We hebben afscheid genomen van fossiele bronnen (steenkool, aardgas, aardolie). Een deel van onze huishoudens, bedrijfspanden, kantoren en verwarmen
we
volledig
elektrisch.
Personenauto’s
en
goederenvervoer rijden elektrisch of op waterstof. In de behoefte aan elektriciteit kan Borne voor een belangrijk deel zelf voorzien. Veel huishoudens en ondernemingen beschikken over eigen zonnepanelen op dak. Opwek die overdag niet gebruikt wordt, gaan we opslaan in slimme accu’s om later te gebruiken. Op een aantal geschikte locaties in ons buitengebied zijn coöperatieve zonneparken verrezen. Het boegbeeld van duurzame energieopwekking is geconcentreerd rond het
16
1 Gigawattuur staat gelijk aan 1 miljoen Kilowattuur (kWh). Om een beeld te geven, 1 kWh is bijvoorbeeld 1x de vaatwasser of wasmachine laten draaien. Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne 46
kunnen we voor het jaar 2030 al wel een beter perspectief beschrijven. Juist omdat we een kleine gemeente zijn, willen we zorgvuldig kijken waar we het beste duurzame opwek kunnen realiseren. Zowel vanuit landschappelijk oogpunt als vanuit het draagvlak van onze samenleving. In dit hoofdstuk laten we zien waar geschikte en mogelijk geschikte ontwikkellocaties liggen in Borne en waarom. Daarna beschrijven we de uitgangspunten voor de ruimtelijke inpassing, waar initiatieven rekening mee moeten houden en beschrijven we de uitgangspunten voor de maatschappelijke en financiële participatie van onze eigen inwoners. Deze uitgangspunten werken we in een separaat toetsingskader nader uit.
6.2 Doelen tot 2030
6.1 Visie op duurzame opwek in Borne
vastgoed
en zorgen er ook voor dat we deze hier opslaan. Waar het jaar 2050 nog relatief ver van ons af ligt en we in globale bewoordingen en
We gaan energie besparen en we gaan geen fossiele brandstoffen meer gebruiken.
publiek
Energiepark Elhorst-Vloedbelt in Zenderen. Hier wekken we duurzame elektriciteit op
Voor 2030 vinden we het realistisch om minimaal 40% van ons eigen totale stroomgebruik in Borne zelf duurzaam op te wekken. Een aandachtspunt hierbij is dat er vanuit de RES Twente een aanname is gedaan dat de netto-elektriciteitsvraag (inclusief besparingsmaatregelen) tot 2030 met 25% zal toenemen. In Borne komt dit door de groei van het aantal inwoners en huishoudens, met name in de Bornsche Maten. Daarnaast zal de elektriciteitsvraag toenemen door de groei van elektrische vervoersmiddelen en het overgaan van woningen van aardgas op warmtepompen en andere (deels elektrische) systemen. Met deze aannames verwachten we in Borne in 2030 een elektriciteitsgebruik van circa 80 Gigawattuur (GWh)16. Hiervan verwachten we 37,3 GWh, zo’n 45% van het totaal,
zelf te kunnen opwekken binnen de grenzen van de gemeente. Op dit moment (2018) gebruiken we 63 GWh en wekken we 5,3 GWh lokaal op (zo’n 9%). In tien jaar tijd,
De overige 17 GWh per jaar aan additionele grootschalige lokale opwek die we willen
tussen 2020 en 2030, gaan we van 5,3 GWh naar 37,3 GWh, die we zelf opwekken. Zie
realiseren tot 2030 wekken we voorlopig op met zon op veld. In paragraaf 6.3
figuur 5 in paragraaf 3.3 voor een weergave van deze getallen.
beschrijven we de kansenkaarten voor zon en wind. Deze paragraaf sluiten we af met een toelichting waarom Borne voorlopig geen mogelijk geschikte zoeklocaties voor
De afgelopen vier jaar groeide de opwekcapaciteit van kleinschalig17 (particulier) zon
windenergie vaststelt. In paragraaf 6.4 is het scenario voor 100% zon toegelicht, een
op dak in Borne gemiddeld met 0,8 GWh/jaar. Het totaal geschatte potentieel aan
visualisatie daarvan staat in bijlage 6. Onderstaand figuur 17 laat de verdeling van de
opwekcapaciteit voor geschikte daken in Borne lag in 2017 rond 34 GWh18. We nemen
RES opgave zien naar type duurzame opwek. De huidige opwek is hierin niet
aan dat tot 2030 de kleinschalige opwekcapaciteit met gemiddeld 1,0 GWh/jaar gaat
weergegeven, want dat is nog geen onderdeel van de RES opgave.
groeien. DE BIJDRAGE VAN BORNE VOOR DE RES TWENTE In de RES Twente heeft Borne ingezet op het bijdragen aan grootschalige opwek van 20 GWh per jaar tot 2030. Dit is exclusief wat we nu al zelf lokaal opwekken en exclusief het plan van Twence voor een zonnepark met een opwekcapaciteit van ca. 11 GWh op de locatie Elhorst-Vloedbelt. Duurzame opwek in Borne is primair bedoeld om in de bijdrage aan de RES Twente te voorzien. Vanuit landschappelijk oogpunt wil de gemeente
terughoudend
omgaan
met
grootschalige
grondgebonden
opwekinitiatieven indien de bijdrage tot 2030 eerder gerealiseerd is. Eerst kijken we naar de mogelijkheden om een deel van de opwekcapaciteit op grote daken te realiseren. Op dit moment (2020) liggen er op 5,2% van alle grote daken (groter dan 300m2) in Borne zonnepanelen met een opbrengst van ca. 1,4 GWh per
Figuur 17: Invulling RES Twente opgave voor Borne tot 2030
jaar. Het totale aantal mogelijk geschikte daken is circa 30%. Borne wil in 2030 dat op meer dan 15% van de grote daken zonnepanelen liggen. Dat is een verdriedubbeling van de huidige capaciteit op grote daken. Op basis van deze doelstelling draagt de additionele opbrengst hiervan ca. 3 GWh per jaar bij aan de RES. De totale opbrengst van grootschalig zon op dak in 2030 wordt daarmee 4,4 GWh per jaar.
17
Bij kleinschalig wordt een dak met een oppervlakte van >300m2 bedoelt (volgens de RES Twente).
Door innovaties kunnen benodigde grondoppervlakten voor zonneparken in de toekomst wijzigen. We sturen in Borne met de kansenkaarten zon en het toetsingskader op de geschiktheid en op de wenselijkheid van locaties (zie paragraaf 6.5).
18
Bron: Mapgear
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
47
Landschapsontwerpers). Duurzame opwek van zonne-energie is uitgesloten in
6.3 Kansenkaarten zon en wind
gebieden met een zeer hoge landschappelijke waarde. In Borne zijn dit bijvoorbeeld 19
gebieden die vallen onder Natuur Netwerk Nederland en waardevolle landschappen
initiatieven voor duurzame opwek van zon- en windenergie, is waar we dit in Borne
die voor een groot deel nog in de oorspronkelijke staat verkeren. Op de kaart zijn deze
geschikt vinden. Om die vraag te beantwoorden hebben wij een beroep gedaan op
gebieden in rood aangegeven. Gebieden met een hoge landschappelijke waardering
externe adviesbureaus (Witteveen & Bos en N+L Landschapsontwerpers). Om
zijn op de kaart in oranje aangegeven. In deze gebieden is opwek van zonne-energie
initiatiefnemers en bewoners snel een beeld te geven wat geschikte, mogelijk
mogelijk, mits er aan de ruimtelijke voorwaarden in het (nader uit te werken)
geschikte en bij voorbaat uitgesloten gebieden voor zonnevelden en windturbines in
toetsingskader wordt voldaan.
De eerste vraag die speelt bij het mogelijk maken van grootschalige grondgebonden
Borne zijn, zijn kansenkaarten opgesteld. Deze kaarten zijn opgesteld samen met de meedenkers (zie hoofdstuk 6.7) in de gemeente. De kaarten staan op pagina 51, 52 en
Voor de randen van de Zenderense Es geldt dat de gebieden ondanks de hoge
53. De nadere toelichting op deze kansenkaarten is opgenomen in bijlage 5A voor zon
landschappelijke waardering uitgesloten worden voor initiatieven voor zonenergie
en 5B voor wind.
omdat de randen onlosmakelijk verbonden zijn met de hoger liggende delen van de Zenderense Es die een zeer hoge waardering kennen.
Of initiatieven daadwerkelijk realiseerbaar zijn binnen geschikte en mogelijk geschikte gebieden, bepalen we vervolgens met het toetsingskader. Zie voor de uitgangspunten
Gebieden met een basis landschappelijke waardering zijn op de kaart in het groen
van het toetsingskader paragraaf 6.5.
aangegeven. Dit zijn de gebieden die in principe het meest geschikt zijn voor het ontwikkelen van zonneprojecten. Initiatieven in deze gebieden zullen eveneens
Op pagina 54 is een kansenkaart voor zon op daken van woningen en bedrijven
moeten voldoen aan de ruimtelijke voorwaarden in het toetsingskader. De
opgenomen, de zogenaamde potentie. Het beschermde dorpsgezicht, de historische
voorwaarden van landschappelijke inpassing zijn hier minder streng dan in de oranje
kern, van Borne is daarbinnen rood gearceerd vanwege de extra beperkende
gebieden.
voorwaarden voor het plaatsen van zonnepanelen. De meest actuele versie van deze kaart is online te vinden op www.zonnedakje.nl/overijssel. Daar kun je tevens zien waar al zon op dak is gerealiseerd en welke daken wel en niet geschikt zijn.
“Als we de plekken voor zonneparken goed uitzoeken, hoeft trouwens bijna niemand daar last van te hebben” - August ten Berge
KANSENKAART ZON De basis voor de kansenkaart voor zonnevelden bestaat uit een landschappelijke
Voor alle initiatieven geldt dat de eigenaar van de grond uiteindelijk bepaalt of ergens
waardering die voor het buitengebied is opgesteld. Dit is tot stand gekomen door een
zonnepanelen worden geplaatst of niet.
uitgebreide landschapsanalyse van het buitengebied van Borne (Landschapsanalyse Borne, ruimtelijke analyse & waardering, 2020-09-04 opgesteld door N+L 19
Initiatieven die verbonden zijn met de begane grond, dus niet op daken. Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
48
KANSENKAARTEN WIND
“Uiteindelijk denk ik dat ook windmolens breed worden geaccepteerd, maar die
Kansen voor wind kennen meer voorschriften. Voor windturbines zijn deze deels
maatschappelijke ontwikkeling moeten we de kans geven. Ik ben daar optimistisch
wettelijk, zoals voor de onderwerpen externe veiligheid, hoogtebeperkingen
over”
vliegroutes en slagschaduw, en deels adviserend, zoals voor geluid.
- Michel Leermakers
Een andere bepalende factor is de maat van de windturbines. Voor kleine windturbines
Nader onderzoek van de adviesnormen met betrekking tot geluid en van andere
is geen kansenkaart opgesteld. Hiervoor bestaat het bestemmingsplan Buitengebied
wettelijke vereisten bepalen of de oranje gebieden voor wind uiteindelijk geschikt zijn.
Borne dat al mogelijkheden geeft voor kleine turbines (tot 15 meter). Vanwege de opgave vanuit de RES Twente beoordelen we twee potentiële type
Voor het plaatsen van een of twee windturbines geldt geen m.e.r.-beoordelingsplicht
windturbines:
(milieueffectrapportage). Voor een windturbinepark van drie tot 10 windturbines is een
1. 2.
Windturbines met een vermogen van 2 MW en een tiphoogte van de wieken
vormvrije m.e.r.-beoordelingsplicht en voor een windturbinepark van 10 of meer
van 125 meter
windturbines (met een maximum van 19 turbines) of een park met een gezamenlijk
Windturbines met een vermogen van 4 MW en een tiphoogte van de wieken
vermogen van 15MW is er wel een formele m.e.r.-beoordelingsplicht.
van 210 meter AANSCHERPING ZOEKLOCATIES VOOR WIND Op basis van de wettelijke voorschriften en van de landschapswaarderingskaart zijn
Op grond van diverse zienswijzen uit de samenleving, verdere afstemming in RES
voor deze twee typen windturbines kansenkaarten opgesteld. Gebieden met een hoge
Twente-verband en gesprekken met buurgemeenten, zijn de mogelijke geschikte
of zeer hoge landschappelijke waardering zijn uitgesloten van de ontwikkeling van
zoekgebieden voor wind ten opzichte van de Concept Energievisie aangescherpt.
windturbines. Deze zijn als rood aangeduid op de windkaarten.
Zoeklocaties voor solitaire windturbines sluiten we uit voor Borne om zo versnippering van windturbines in het landschap te voorkomen. Grootschalige windparken in een
“Tegen windmolens heb ik in beginsel ook geen bezwaar, maar dan wel op neutraal
grid- of clusteropstelling sluiten we ook uit, omdat het kleinschalige landschap in Borne
terrein waar veel ruimte is en waar niemand er last van heeft”
hiervoor geen ruimte biedt. We houden alleen mogelijk geschikte zoeklocaties in stand
- Bert Bosman
waar een voldoende robuuste ontwikkeling mogelijk is, bestaande uit minimaal drie windturbines in een lijnopstelling, welke zich voegt naar bestaande natuurlijke,
Gebieden met een basis landschappelijke waardering in combinatie met een
cultuurtechnische of infrastructurele karakteristieken in het landschap. Een dergelijke
geschiktheid vanuit de technische analyse komen in Borne niet voor. Dit betekent dat
lijnopstelling kan zich ofwel volledig op het grondgebied van Borne bevinden of in een
Borne geen gebieden kent die zonder meer geschikt zijn voor het plaatsen van
intergemeentelijke opstelling met een buurgemeente uitstrekken. Hierover heeft
windturbines. Op de oranje gebieden op de kaart is plaatsing mogelijk geschikt. Dit
afstemming met de buurgemeenten Tubbergen en Dinkelland plaatsgevonden.
betreffen gebieden met een basis landschappelijke waardering in combinatie met mogelijke geschiktheid vanuit de technische analyse.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
49
Borne sluit windturbines voorlopig uit Naar aanleiding van informatiebijeenkomsten met de gemeenteraad is besloten om voorlopig niet mee te werken aan de ontwikkeling van windturbines op grondgebied van Borne. De gemeenteraad heeft in 2020 in een motie een oproep gedaan aan de Stuurgroep RES Twente om prioriteit toe te kennen aan een proces van regionale clustering, waarbij gestreefd wordt naar een beperkt aantal grotere regionale clusters voor windturbines op locaties waar dit vanuit landschappelijke impact en efficientie het meest wenselijk is. Deze aanpak heeft minder verstrekkende gevolgen voor het kleinschalige Twentse landschap dan wanneer iedere gemeente apart windlocaties gaat ontwikkelen. De mogelijk geschikte zoekgebieden binnen het grondgebied van Borne houden we optioneel achter de hand. Mocht in de komende jaren het proces om te komen tot regionale clusters stagneren of mocht de bijdrage van Borne aan de RES-opgave via zon op grote daken en zon op veld niet ver genoeg komen, dan is het denkbaar om voor de mogelijk geschikte gebieden voor windenergie in Borne opnieuw een afweging te maken.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
50
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
51
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
52
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
53
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
54
6.4
Scenario voor zon
ALGEMENE VOORWAARDEN INITIATIEVEN De provinciale zonneladder is een belangrijk uitgangspunt bij het toewijzen van
Het staat vast dat we in 2030 15,9 GWh invullen door kleinschalig zon op particuliere
initiatieven voor grootschalige duurzame opwek van zonne-energie. Deze zonneladder
daken en 4,4 GWh met grootschalig zon op daken. Zon op daken is daarmee samen
willen wij in beginsel daarom ook volgen, zie figuur 18 hieronder.
20,3 GWh van het totaal. De overige 17 GWh vullen we tot 2030 in met grootschalig zon op veld. Dat betekent ongeveer 20 hectare aan zonneparken.
Voorkeur 1 Binnen bebouwd gebied (no regret)
Op daken (m.u.v. beschermd dorpsgezicht)
Om te schetsen hoe dit scenario voor grootschalige duurzame lokale opwek uit zon zich in het buitengebied landschappelijk zou kunnen vertalen is een visualisering gemaakt. De locaties zijn willekeurig als voorbeelden gekozen binnen de gebieden die geschikt of mogelijk geschikt zijn. Hierbij is een eventuele invulling door Twence van de Elhorst-Vloedbelt buiten beschouwing gelaten, omdat deze maar voor een beperkt
Voorkeur 2 Buiten bebouwd gebied (grondgebonden
Op en langs infrastructurele werken of aan de
in samenhang met het bebouwd gebied)
rand van bedrijventerreinen
deel toegerekend wordt aan de opgave in Borne. De scenariokaart is opgenomen in bijlage 6.
Voorkeur 3 Grootschalige
6.5 Voorwaarden voor initiatieven grootschalige opwek
zonnevelden
(met
maatschappelijk draagvlak)
Op productieve landbouwgronden of langs de rand van de dorpskernen
Figuur 18: Provinciale zonneladder In hoofdstuk 6.3 zijn de kansenkaarten beschreven. De geschikte en mogelijk geschikte gebieden voor initiatieven voor grootschalige duurzame opwek zijn niet meteen vergunbaar. We vinden namelijk dat ieder initiatief aan een aantal voorwaarden moet voldoen. Naast een aantal nu al geldende algemene voorwaarden, willen we in Borne een aantal aanvullende voorwaarden definiëren met betrekking tot de ruimtelijke kwaliteit en met betrekking tot maatschappelijke-/financiële participatie waaraan initiatieven moeten voldoen. De uitgangspunten voor de aanvullende voorwaarden beschrijven we in deze visie. De uitwerking daarvan komt in een apart toetsingskader voor duurzame energie initiatieven te staan.