CConstaterende datBorne
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage: Voorverkenning Groene Poort (Marb consultancy)

Beeldvormende commissievergadering 1 september 2026, gemeente BorneBij agendapunt: Afronding voorverkenning ‘gebiedstransitie Groene Poort Borne’11.791 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Voorverkenning Groene Poort

Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 2 Voorverkenning Groene Poort Opdrachtgever: Gemeente Borne Auteur (s): M. Verbeek/A. Kok Datum: 30-1-2025 Status: Definitief © 2026, Marb Consultancy BV, Markelo. Auteursrechten voorbehouden. Zonder expliciete toestemming van Marb Consultancy BV is overname van dit rapport (of gedeelten daarvan) niet toegestaan. Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 3 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Aan de slag met 3x3 in de Groene Poort........ ................................................... ................................................... ................................................... ................ 5 1.1 Aanleiding en gebiedsafbakening.................... ..................................................................................................................................................................................................... 5 1.2 3x3 aanpak provincie Overijssel ....................... ..................................................................................................................................................................................................... 7 1.3 Doel voorverkenning...............................

................................................................................................................................................................................................................... 8 1.4 Aanpak ............................................ ............................................................................................................................................................................................................................... 8 1.4 Leeswijzer....................................... ............................................................................................................................................................................................................................... 9 Hoofdstuk 2 Gebiedsanalyse............................. ................................................... ................................................... ................................................... ......................................10 2.1 Inleiding........................................ ....................................................................................................................................................................................................................................... 10 2.2 Landbouw..........................................

................................................................................................................................................................................................................................. 10 2.3 Leefbaarheid ...................................................................................................................................................................................................................................................................... 12 2.3.1 Voorzieningen en gemeenschap ........................................................................................................................................................................................................................ 12 2.3.2 Programma-aanpak Leefbaar Platteland....................... ................................................................................................................................................................................. 13 2.3.3 Woningbouw..................................... .......................................................................................................................................................................................................................

14 2.3.4 Recreatie..................................................................................................................................................................................................................................................................... 15 2.4 Natuur, water en klimaat ............................................................................................................................................................................................................................................... 16 2.4.1 Natuur en landschap .............................................................................................................................................................................................................................................. 16 2.4.2 Water .......................................................................................................................................................................................................................................................................... 18 2.4.3 Stikstofopgave .........................................................................................................................................................................................................................................................

19 2.4.4 Klimaat.......................................... .............................................................................................................................................................................................................................. 20 2.6 Knelpunten en kansen vanuit gebiedsanalyse ....................................................................................................................................................................................................... 23 Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 4 Hoofdstuk 3 Beelden en wensen inwoners, ondernemers en grondeigenaren/- gebruikers............................ ................................................... ..............................24 3.1 Proces ........................................... ............................................................................................................................................................................................................................... 24 3.2 Beelden en wensen toekomst Groene Poort............ ...................................................................................................................................................................................... 24 3.1.1 Landbouw........................................

.......................................................................................................................................................................................................................... 24 3.1.2 Leefbaarheid ............................................................................................................................................................................................................................................................. 26 3.1.3 Natuur en landschap .............................................................................................................................................................................................................................................. 29 3.3 Knelpunten en kansen vanuit betrokkenen ............................................................................................................................................................................................................. 30 Hoofstuk 4 Gebiedsagenda en vervolg gebiedsproces ............................................................... ................................................... ...................................................

.........32 4.1 Stakeholders gebiedsagenda Groene Poort ........................................................................................................................................................................................................... 32 4.2 Gebiedsagenda Zuidoost-Twente (Bod van ZOT) en instrumentarium......................................................................................................................................................... 33 4.3 Contouren gebiedsagenda Groene Poort................................................................................................................................................................................................................. 35 4.4 Leren en evalueren .......................................................................................................................................................................................................................................................... 37 4.5 Vervolg gebiedsproces................................................................................................................................................................................................................................................... 39 Colofon............................................ ...................................................

................................................... ................................................... ................................................... ..........40 Voor Kaartmateriaal: Storymap voorverkenning Groene Poort

Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 5 Hoofdstuk 1 Aan de slag met 3x3 in de Groene Poort 1.1 Aanleiding en gebiedsafbakening De gemeente Borne is in 2021 vanuit de Twentse pilot van het Interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland aan de slag gegaan met een initiatief voor de Groene Poort om samen met de belanghebbenden in het gebied, te zoeken naar oplossingen voor de (ruimtelijke) opgaven in dit gebied, zoals de energietransitie, versterking van het landschap en transitie van de landbouw. In 2024 is vanuit dit initiatief door de gemeente Borne een aanvraag gedaan voor een voorverkenning binnen het programma Toekomst voor ons Platteland van de provincie Overijssel. Het landelijk gebied van de Groene Poort bevindt zich op het kruispunt van enerzijds de ontwikkelingsdynamiek van de Twentse stedenband en anderzijds de groene verbinding tussen het Nationaal Landschap Noordoost-Twente en de landgoederenzone van Zuidwest-Twente. Naast de uitdagingen van het landelijk gebied heeft de Groene Poort daarmee ook te maken met druk vanuit de stedelijke ontwikkeling van Twente. Voorbeeld hiervan en mede aanleiding voor de voorverkenning is de aanleg van een nieuwe provinciale weg - de Vloedbeltverbinding - door de Groene Poort. In de Groene Poort komen stedelijke- en plattelandsopgaven bij elkaar.

Een integrale aanpak samen met de belanghebbenden in het gebied is daarmee van groot belang. Figuur 1: Erf Groene Poort. Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 6 Het gebied van de Groene Poort Borne is gelegen op het kruispunt van rood en groen in Twente. De Groene Poort vormt de verbindende schakel tussen het Nationaal Landschap Noordoost-Twente en de landgoederenzone van Zuidwest-Twente (landgoed Twickel), maar is ook een verbindende (infrastructurele) schakel in de Twentse stedenband. Dat maakt de dynamiek in en druk op het gebied groot. Tegelijkertijd is het van groot belang de openheid, landschappelijke kwaliteit en sociaaleconomische vitaliteit van dit gebied tussen Borne en Almelo te behouden. Het gebied heeft een oppervlakte van ca 2.000 ha. De landbouw is de grootste grondgebruiker. Een deel van het gebied is in eigendom bij landgoed Twickel en landgoed Weleveld. De verbinding tussen deze landgoederen en landgoed Huize Almelo (WAT-venster), is één van de dragers voor de doorontwikkeling van de groene en recreatieve kwaliteiten van de Groene Poort. In figuur 2 is de globale ligging van de Groene Poort weergegeven. Vanwege de ligging op het kruispunt van rood en groen in Twente, zijn de verbindingen met de omliggende gebieden voor de Groene Poort van groot belang. In figuur 3 is de concrete projectbegrenzing weergegeven.

Het rood gearceerde deel binnen de begrenzing, is grondgebied van de gemeente Almelo. De totale oppervlakte bedraagt ongeveer 20 km2 Figuur 2: Globale ligging Groene Poort Figuur 3: Begrenzing koploperproject Groene Poort

Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 7 1.2 3x3 aanpak provincie Overijssel De provincie Overijssel heeft voor de toekomstige ontwikkeling van het platteland de 3x3 aanpak ontwikkeld. Doel van de 3x3 aanpak is te zorgen voor een vitaal en leefbaar platteland in de toekomst. Drie doelen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden: • We willen een goed sociaaleconomisch perspectief, • We willen een toekomstbestendige landbouwsector en • We willen zorgen voor herstel van de natuur, het watersysteem en het klimaat. De aanpak is gericht op samenwerking en maatwerk. Voor de landbouw kiest de provincie Overijssel in de 3x3 aanpak ook voor maatwerk. Er is niet één allesoverheersende aanpak, de provincie Overijssel ziet mogelijkheden in een gedifferentieerde aanpak. Maatwerk dus. Met grofweg drie hoofdkeuzes met een serieus perspectief voor boeren die: • Willen doorgaan met hoogproductieve landbouw, • Hun bedrijfsvoering aanpassen aan de omgeving, • Willen stoppen en daar goede regelingen voor nodig hebben. De thema’s van de 3x3 aanpak zijn uitgangspunten geweest voor deze voorverkenning.

Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 8 1.3 Doel voorverkenning Een gebiedsproces komt in aanmerking voor een voorverkenning wanneer er vanuit het gebied, een partner of de provincie kansen worden gezien om opgaven in samenhang aan te pakken, maar nog niet duidelijk is of een volledig gebiedsproces wenselijk of haalbaar is. De voorverkenning is bedoeld om deze potentie te onderzoeken en vormt een eerste stap in het afwegingsproces. Er wordt onderzocht of er binnen het gebied een basis is om met de 3x3 aanpak van de provincie Overijssel in dit gebied aan de slag te gaan. Doel van de voorverkenning voor de Groene Poort is samen met belanghebbenden in het gebied zicht te krijgen op de opgaven voor natuur, water en klimaat, nagaan agenda landbouw voor toekomstperspectief bedrijven en het in beeld brengen mogelijkheden voor versterking landschap en leefbaarheid. Resultaat van de voorverkenning is een eerste gebiedsanalyse en een aanzet voor een gebiedsagenda. De gebiedsagenda kan breder zijn dan de 3x3 aanpak van de provincie Overijssel. De onderwerpen die passen in de 3x3 aanpak zullen verder worden uitgewerkt in de vervolgfasen van het koploperproject. Voor de andere onderwerpen van de gebiedsagenda worden passende andere trajecten en mogelijkheden gezocht.

In het koploperproject gebiedstransitie Groene Poort wordt gezocht naar oplossingen waarbij de opgaven voor natuur, water en klimaat en de ruimtelijke opgaven, waaronder o.a. de inpassing van de nieuwe Vloedbeltverbinding, worden gekoppeld aan de opgaven die er liggen voor de versterking van de landschappelijke en recreatieve kwaliteit, vergroten biodiversiteit en de sociaal economische versterking van de Groene Poort (versterking welzijn en welvaart bewoners) en de transitie naar een duurzame, circulaire en natuurinclusieve landbouw. In deze fase staan de gebiedsanalyse en het in beeld de wensen en ideeën van belanghebbenden in het gebied centraal. Echter, alle partijen weten nog niet precies wat ze aan elkaar hebben en of en hoe ze samen tot een goed en haalbaar plan kunnen komen. Onderdeel van de voorverkenning is dan ook om na te gaan of er gekomen kan worden tot een samenwerkingsvorm/klankbord van betrokken partijen in het gebied. 1.4 Aanpak Een gebiedsproces heeft een hoge kans van slagen als het gedragen wordt door de belanghebbenden in het gebied. Maar dit vergt een zorgvuldige aanpak, waarbij wordt uitgegaan van gebiedsontwikkeling van onderop met een gedegen aansluiting bij de beleidsopgaven van de overheid: Gebiedsanalyse op basis van beschikbare informatie (gebiedsdata en beleid).

Nadere uitwerking van de gebiedsanalyse op basis van gesprekken en opstellen eerste contouren van de gebiedsagenda. De verzamelde informatie wordt vervolgens uitgewerkt in het concept opleverdocument van de voorverkenning. Bespreken van de concept voorverkenning met vertegenwoordigers uit het gebied. Afronden voorverkenning met aanbevelingen voor het vervolg. Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 9 Het definitieve document is mede het besluitvormingsdocument voor de go-no go beslissing voor de vervolgstap naar de verkenning. In de voorverkenning is gesproken met een brede vertegenwoordiging vanuit de belangen in het gebied. Dit is onderdeel van een al langer lopend gebiedsproces dat vanaf 2020 is gestart in het kader de Twentse Pilot van het Interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland. Er is gesproken met vertegenwoordigers van: - Landbouw - Landgoederen - Organisaties landschap en natuur - Kerkdorpen en buurtschappen - Ondernemers vrijetijdseconomie - Waterschap, provincie en gemeente De resultaten van de voorverkenning worden begin 2026 besproken met deze belanghebbenden. Daarbij wordt ook besproken of het zinvol en gewenst is om een aanvraag te doen voor een verkenning. De voortgang van de voorverkenning wordt ook besproken in het brede Zuidoost-Twente overleg.

In dit overleg zijn alle belanghebbende organisaties, zoals gemeenten, landbouw, landgoederen, waterschappen, terrein beherende organisaties en provincie etc., vertegenwoordigd. Vanuit dit overleg wordt er gezamenlijk gewerkt aan de gebiedsagenda voor Zuidoost-Twente. Koploperprojecten, zoals Groene Poort worden besproken en informatie over de opgaven worden gedeeld. 1.4 Leeswijzer Deze rapportage biedt een overzicht van het gebiedsproces Groene Poort en is opgebouwd uit drie samenhangende delen. In hoofdstuk 2 wordt gestart met een gebiedsanalyse, waarin de huidige situatie en opgaven binnen het gebied worden beschreven. De analyse is thematisch opgebouwd en behandelt achtereenvolgens de landbouw, leefbaarheid, natuur, water en klimaat. Binnen deze thema’s wordt ingegaan op zowel de bestaande situatie als de toekomstige uitdagingen. Het hoofdstuk sluit af met een samenvatting van de belangrijkste knelpunten en kansen die uit de analyse naar voren komen. Hoofdstuk 3 richt zich op de beelden en wensen van inwoners en grondeigenaren en -gebruikers. Hierin wordt het participatieproces toegelicht en worden de toekomstvisies, zorgen en ideeën van betrokkenen weergegeven. Ook worden de knelpunten en kansen benoemd zoals die door de deelnemers zijn aangedragen. In hoofdstuk 4 worden de contouren en bronnen van de gebiedsagenda voor de Groene Poort geschetst.

Dit vormt de basis voor het vervolg van het gebiedsproces. Tot slot wordt ingegaan op de vervolgstappen en hoe het proces verder vorm krijgt. Deze opbouw maakt het mogelijk om vanuit een brede analyse en betrokkenheid van het gebied te komen tot een gedragen agenda voor de toekomst. Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 10 Hoofdstuk 2 Gebiedsanalyse 2.1 Inleiding Voor de gebiedsanalyse is gebruik gemaakt van gegevens van onder meer de provincie Overijssel, de gemeente Borne, Waterschap Vechtstromen. De gebiedsanalyse volgt de thema’s in de 3x3 aanpak van de provincie Overijssel: • Landbouw. • Leefbaarheid. • Natuur, water en klimaat. 2.2 Landbouw De landbouw is de grootste grondgebruiker en een belangrijke economische sector in het gebied. In het gebied zijn 48 agrarische bedrijven geregistreerd waarvan 31 melkveehouderijbedrijven (bron: gemeente Borne). De overige bedrijven betreffen pluimvee-, rundvleesvee- en varkenshouderijen en overige bedrijven, onder meer paardenhouderij en akkerbouw. In het gebied bevinden zich ruim twintig grotere veehouderijen. Van de kleinere agrarische bedrijven zijn meerdere zonder een duidelijk toekomstperspectief. In figuur 4 is het grondgebruik te zien. De meeste percelen zijn in gebruik als grasland of maisland ten behoeve van de melkveehouderij.

De agrarische bedrijven maken de omslag maken naar meer grondgebondenheid en het zoveel mogelijk sluiten van de kringlopen op het bedrijf. In delen van het gebied, onder meer op de landgoederen, zijn er ook mogelijkheden voor natuur inclusieve landbouw. De nabijheid van de Twentse steden maakt het gebied ook aantrekkelijk voor korte ketens (streekproducten). Figuur 4: Grondgebruik Groene Poort (bron: provincie Overijssel) Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 11 Opvallend is het grote aandeel pachtgrond, vooral van grotere landgoederen zoals Weleveld en Twickel, wat de investeringszekerheid beïnvloedt. De opvolging is een groot vraagstuk. Veel bedrijven hebben geen opvolger. Dit voedt zorgen over de continuïteit van landbouw en de leefbaarheid van het buitengebied. Tegelijkertijd zien agrariërs kansen voor verbreding, zoals zorg, recreatie en verkoop aan huis. Ook agrarisch natuurbeheer spreekt sommigen aan mits er een goede vergoeding is. Innovatie komt voorzichtig in beeld: enkele bedrijven zien mogelijkheden voor zonne-energie, biogas of stikstofreductie, maar onzekerheid over beleid en vergunningen remt investeringen. De ruimtelijke druk is groot. De toekomst van de landbouw in de Groene Poort wordt sterk beïnvloed door de mogelijke invulling van andere urgente opgaven in het gebied, zoals de aanleg van regionale Vloedbeltverbinding en woningbouwopgaven.

Daarbij gaat het zowel om achteruitgang van de beschikbare oppervlakte aan landbouwgronden als om de landbouwstructuur. In figuur 5 is het tracé van de Vloedbeltverbinding aangegeven. Op moment van schrijven van dit rapport vindt de grondverwerving voor de weg plaats. Naast de Vloedbeltverbinding wordt ook gewerkt aan doortrekking van de fietsverbinding F35 (Almelo-Borne). Dit geeft ook druk op grond. De situatie in de Groene Poort weerspiegelt grotendeels de provinciale en landelijke trends. Net als elders in Overijssel is melkveehouderij dominant en ligt de gemiddelde bedrijfsomvang in lijn met het provinciale gemiddelde. Ook landelijk zien we dezelfde knelpunten: vergrijzing, onzekerheid over stikstofbeleid en druk op grond door infrastructuur en woningbouw. Figuur 5: Tracé Vloedbeltverbinding, bron SWECO. Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 12 2.3 Leefbaarheid 2.3.1 Voorzieningen en gemeenschap In de Groene Poort zijn de kerkdorpen en buurtschappen Zenderen, Hertme, Azelo (gedeelte in gemeente Borne) en het Tusveld gelegen. Deze dorpen en buurtschappen hebben elk hun eigen karakter. Het is belangrijk voor de leefbaarheid dat de voorzieningen in de dorpen en buurtschappen op peil blijven. Voor Zenderen en Hertme zijn recent dorpsplannen opgesteld, waarin de ambities en plannen voor beide kernen zijn opgenomen.

Het gaat daarbij om wonen, het hebben van goede ontmoetingsplekken, verenigingsleven, noaberschap en recreatie en toerisme. Beide dorpen hebben ook aandacht voor het landelijk gebied rond de kern. Voor Zenderen is behouden, versterken en herstellen van de kwaliteit van het landschap van belang, zeker ook in het licht van de komst van de Vloedbeltverbinding, die een deel van het uitloopgebied van Zenderen gaat doorsnijden. In figuur 6 worden het waardevolle landschap, de kansen en opgaven in het buitengebied en de kern Zenderen weergegeven. Zenderen is rijk aan religieus erfgoed. Het geeft het gebied karakter en een kenmerkende unieke uitstraling. In het gebied zijn twee kloosters, een retraitehuis, een voormalig jongensinternaat een Mariakapel en de Kruiswegstaties aanwezig. Dit cultureel erfgoed is een goede basis voor bestaande en nieuwe economische bedrijvigheid en voor de beleving van de Groene Poort. In Hertme vormen de kerke- en andere wandelpaden een belangrijke verbinding met het fraaie landschap in de omgeving. Daarnaast zijn in Hertme het Spookhuis (Rijksmonument) en het Openluchttheater te vinden. Beide vormen trekpleisters en bieden net als het religieus erfgoed in Zenderen een mooie basis voor economie en beleving.

Figuur 6: Themakaart Landschap Dorpsplan Zenderen (bron: ODIN) Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 13 Naast de twee dorpskernen met omgeving zijn er twee buurtschappen in de Groene Poort, Azelo en Tusveld. Een gedeelte van buurtschap Azelo is onderdeel van landgoed Twickel. De kern van buurtschap Azelo is gelegen in de gemeente Hof van Twente, dit ligt buiten de plangrens van de Groene Poort (zie 1.1). Daar zijn ook de school en het buurthuis gevestigd. Voor Azelo zijn wonen, mogelijkheden op vrijkomende erven en het behoud van voorzieningen belangrijke onderwerpen. Daarnaast is de toekomst van de nieuwbouw achter het voormalige retraitehuis (de Zwanenhof) en van het voormalige jongensinternaat (Maria Mediatrix, voorheen ook AZC-locatie) in de Groene Poort voor Azelo van groot belang. Op dit moment is in het jongensinternaat opvang voor Oekraïners gevestigd en de nieuwbouw (in de volksmond ‘de Ufo’) staat nog leeg. De toekomstige invulling van beide locaties is van grote invloed op de leefbaarheid in buurtschap Azelo. Centraal in buurtschap Tusveld is de Doorbraak gelegen, onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland. De bewoners van Tusveld zetten zich in voor behoud van de rust en de natuurlijke en landschappelijke kwaliteit van dit gebied. Het Tusveld is een belangrijk onderdeel van de verbindingsfunctie van de Groene Poort in het landelijk gebied van Twente.

De aanleg van de Vloedbeltverbinding vermindert de verkeersdruk in Zenderen, waardoor de Hoofdstraat kan worden afgewaardeerd naar een 30 km-zone. Dit biedt kansen voor een leefbare dorpskern met meer ruimte voor groen, voetgangers en fietsers, en knusse verblijfsplekken. De nieuwe verbinding creëert ook robuuste entrees met een dorps en landelijk karakter. Aan de westzijde ontstaat mogelijk ruimte voor kleinschalige bedrijvigheid, terwijl de oostzijde aansluit op het landschappelijke karakter van de Groene Poort. Daarnaast biedt de Elhorsterhoek, tussen de rondweg en de Azelerbeek, mogelijkheden voor wonen, sport en natuurbeleving, met behoud van het landschap en ruimte voor water. Oude routes worden hersteld en er zijn kansen om de beleefbaarheid van de Azelerbeek te versterken, waardoor dorp en landschap sterker verbonden worden. 2.3.2 Programma-aanpak Leefbaar Platteland Het programma Leefbaar Platteland van de provincie Overijssel zet in op het versterken van leefbaarheid en brede welvaart in dorpen en buitengebieden. De aanpak is gebiedsgericht en vraag gestuurd, waarbij lokale initiatieven en dorpsplannen centraal staan. De provincie wil samen met bewoners, ondernemers en gemeenten werken aan oplossingen die passen bij de identiteit van het gebied.

Wonen en leefbaarheid; Er is aandacht voor passende woningen voor jongeren en ouderen, vaak via kleinschalige uitbreidingen of hergebruik van erven. Dit sluit aan bij de wens in de Groene Poort om jongeren te behouden en ouderen een plek te bieden in hun vertrouwde omgeving. Sociale cohesie en voorzieningen; Het programma ondersteunt het behoud van scholen, sportaccommodaties en ontmoetingsplekken. Voor de Groene Poort is dit cruciaal om de sociale structuur van dorpen als Zenderen en Hertme te behouden. Landschap en natuur; Leefbaar Platteland stimuleert herstel van lanen, beleefbare beekdalen en klimaat adaptieve maatregelen zoals waterberging. Dit past bij de ambitie in de Groene Poort om het pastorale landschap te koesteren en toegankelijk te maken. Economie en agrarische sector; Er is ruimte voor verbreding van agrarische bedrijven met passende bedrijvigheid (bijv. kleinschalig kantoor), recreatie en landwinkels. Voor de Groene Poort biedt dit perspectief voor boeren die zoeken naar nieuwe verdienmodellen en samenwerking. Duurzaamheid en innovatie; Het programma ondersteunt duurzame energieprojecten en innovatieve concepten zoals Herenboeren. Dit sluit aan bij de wens om landbouw te verduurzamen en nieuwe vormen van gemeenschapslandbouw te verkennen.

Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 14 Mobiliteit en infrastructuur; Er wordt ingezet op verkeersveiligheid en landschappelijke inpassing van infrastructuur. Voor de Groene Poort betekent dit kansen om de Hoofdstraat leefbaarder te maken en de impact van de Vloedbeltverbinding te beperken. De Vloedbeltverbinding biedt ook kansen op de afwaardering/herinrichting van bestaande wegen. Niet alleen in het centrum van Borne en Zenderen maar ook daarbuiten. 2.3.3 Woningbouw In de (ontwerp) omgevingsvisie is opgenomen dat Borne wil groeien naar 30.000 inwoners. Op dit moment is binnen de verschillende ontwikkellocaties ruimte voor 2.500 woningen. Dit is niet voldoende om te groeien naar 30.000 inwoners. De gemeente Borne heeft tot 2030 een opgave van ongeveer 910 extra woningen. Ook in het dorpsplan Zenderen wordt ingezet op nieuwe woningen. De mogelijkheden hiervoor worden momenteel onderzocht. De focus ligt op betaalbare, toekomstbestendige woningen voor jongeren en ouderen, met behoud van het landschappelijke karakter. Naast uitbreiding aan de dorpsranden worden ook flexwoningen ingezet om urgente woonbehoeften op te vangen. Verder biedt het ervenconcept kansen: agrarische erven kunnen worden herbestemd voor meerdere wooneenheden, gemengde doelgroepen en kleinschalige voorzieningen.

Nieuwe erven langs de Albergerweg en in het buitengebied sluiten aan bij het dorps en pastorale karakter. Transformaties van erven vragen om zorgvuldige landschapsinpassing, ruimte voor water en biodiversiteit. In de gebiedssamenwerking Zuidoost-Twente wordt een gezamenlijk programma landelijk gebied ontwikkeld. Voor de toekomstige invulling van de erven wordt ingezet op een meer gebiedsgerichte benadering. In de westelijke dorpsrand van Borne komen verschillende ontwikkelingen bij elkaar. In het gebied komt een deel van de Vloedbeltverbinding. Er zijn verschillende voorzieningen in het gebied aanwezig, onder meer het crematorium en het (regionale) arrestantencentrum. Voor de uitbreiding van Borne wordt ook naar deze westrand gekeken. Omdat een groot deel van de gronden hier in eigendom zijn van landgoed Twickel wordt in samenwerking met Twickel naar de ontwikkeling van woningen gekeken. Damen met buurtschap Groot Azelo kan een gezamenlijke visie ontwikkeld worden voor de gehele westrand van Borne. Figuur 7: Carmelitessenklooster buitengebied Zenderen. Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 15 2.3.4 Recreatie Naast de landbouw is de vrijetijdseconomie van groot belang voor de economie van de Groene Poort. Dat is al zo in de huidige situatie, maar ook als potentie naar de toekomst. Dit vanwege de gunstige ligging midden in de stedenband in Twente.

In de Groene Poort zijn diverse beeldbepalende historische en religieuze locaties die mogelijk op termijn vrijkomenvoor nieuwe (recreatieve) functies en het gebied een unieke cultuur en sfeer geven. De kwaliteit van het landschap in het buitengebied vormt een belangrijk deel van de aantrekkingskracht van de gemeente Borne. Het is belangrijk dat de landschappelijke kwaliteit wordt behouden en verder wordt ontwikkeld. Daarbij kan de toeristische sector een aanjager zijn voor het in stand houden van de agrarische sector in de vorm van nevenfuncties en omschakeling en het stimuleren van korte ketens, zoals het verkopen van lokale producten, het toevoegen van een toeristisch-recreatieve functies, bijzondere verblijfsaccommodaties en evenementen. Voorbeelden van bestaande bedrijvigheid in de vrijetijdssector zijn onder meer de boerderijwinkels bij ’t Hedevelds Bio Ei en Blije Zuivel, Erve Hondenborg, Golfbaan Weleveld, Theehuis de Karmeliet, De Zwanenhof (o.a. beleefpark) en de Kloostergaarde. Ook is er onlangsin het gebied een Herenboerderij gevestigd. Figuur 8: Uitkijktoren Kloostergaarde Zenderen.

Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 16 2.4 Natuur, water en klimaat 2.4.1 Natuur en landschap In de Groene Poort zijn geen Natura 2000 gebieden gelegen. In figuur 9 is de ligging van het Natuurnetwerk Nederland (NNN) in de Groene Poort weergegeven. Naast bestaande natuur zoals de Doorbraak zijn enkele beken in het gebied aangeduid als ‘zone voor ondernemen met water en natuur’. Deze beken vormen belangrijke verbindende elementen in het NNN. In figuur 10 is de ligging van N2000 gebieden ten opzichte van de Groene Poort weergegeven. De afstand van deze gebieden tot de Groene Poort, bedraagt minimaal enkele kilometers. De basis van het landschap zijn de geomorfologie en de bodemopbouw. In onderstaande figuren zijn deze voor de Groene Poort weergegeven. Duidelijk te zien zijn de beekdalen en de glooiing van de Zenderse Es. De Figuur 9: Natuurnetwerk Nederland (bron: provincie Overijssel). Figuur 10: Ligging N2000 gebieden (bron: provincie Overijssel). Figuur 11: Geomorfologie. Figuur 12: Bodemkaart. Rood: hogere delen, stuwwal(glooiingen) Groen: laagtes, beekdalen Groen: Sterk lemige zandgronden met kleidek, eerdgronden. Oranje: Sterk lemige zandgronden. Donkerpaars: Sterk lemige enkeerdgronden. Roze: Zwak lemige zandgronden. Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 17 Groene Poort is nog het enige niet verstedelijkte gebied in de stedenband in Twente.

Het is essentieel dat de openheid en kwaliteit van deze groene verbinding tussen Noordoost- en Zuidwest-Twente behouden blijft. Uit een landschapsanalyse die de gemeente Borne heeft laten uitvoeren blijkt dat het gebied in de loop van de jaren veel aan landschappelijke kwaliteit heeft ingeboet (figuur 13). Op basis van de landschapsanalyse is ook nagegaan welke mogelijkheden er zijn om de landschapskwaliteit een impuls te geven. Dit is te zien in figuur 14. Algemeen streven is om tot 10% groenblauwe dooradering te komen. Hoewel de Groene Poort ongeveer voldoet aan deze doelstelling zijn er kansen om de groenblauwe dooradering verder te versterken, onder meer in de beekdalen. Belangrijk daarbij is samen te werken met grondeigenaren en belanghebbenden (particulieren, bewoners, gemeente en waterschap) en na te gaan wat er kan op of langs agrarische gronden (en wat past bij eigen ideeën, mogelijkheden en bedrijfsvoering. Het gaat om goede verbindingen met gebiedseigen en ecologisch beheerde landschapselementen. Een goede groenblauwe dooradering draagt ook bij aan de Basiskwaliteit Natuur (BKN). De BKN richt zich op de kwaliteit van de natuur buiten de NNN/ N2000. Met een goede BKN blijven gewone dier- en plantensoorten Figuur 14: Herstelmogelijkheden.

Figuur 13: Verlies landschappelijke kwaliteit 1900-2020 (rood: verdwenen landschapselementen; N+L Landschapsontwerpers) Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 18 algemeen en wordt de afname van de biodiversiteit tegengegaan. De BKN is onderdeel van de Omgevingsvisie van de provincie Overijssel. De conditiescore voor BKN in de Groene Poort ligt globaal tussen de 40-85%. De conditiescore van de Basiskwaliteit Natuur (BKN) in de provincie Overijssel is een maat voor de kwaliteit van de leefomstandigheden (de condities) die nodig zijn om algemene planten- en diersoorten gezond en stabiel te laten blijven in gebieden waar natuur niet de hoofdfunctie heeft (0% = voldoet helemaal niet; 100% = volledig op niveau). Voor het vervolg van het koploperproject Groene Poort is het zinvol een aanpak van versterking van het landschap te ontwikkelen, waarbij zoveel mogelijk wordt bijgedragen aan de vergroting van de groenblauwe dooradering als aan de verbetering van de conditiescore van de BKN. Dit kan dan mede als kader dienen voor nieuwe ontwikkelingen in het gebied. Hierbij kunnen instrumenten als de bossenstrategie, ANLB en landschapsregelingen behulpzaam zijn. Zorg is er over de landschappelijke impact van de Vloedbeltverbinding. Er is wel een landschappelijk inpassingsplan, maar dat beperkt zich tot de directe omgeving van de weg.

Ook wordt de Tusvelderes doorsneden, waardoor mogelijk verdroging van de omgeving op zal treden. 2.4.2 Water Het beleid voor water volgt uit de Kaderrichtlijn Water (KRW) en de Nitraatrichtlijn. De Nitraatrichtlijn wordt uitgevoerd door rijk en provincie en gaat over derogatie, de aanwijzing van Nutriënt Verontreinigde Gebieden, mestwetgeving en het eventueel aanwijzen van bufferzones in beekdalen. In de Groene Poort zijn verschillende beken gelegen waarvoor een opgave voor de Kaderrichtlijn Water (KRW) geldt: Azelerbeek, (mini)Doorbraak, Bornse Beek, Oude Bornsche Beek en Gammelkerbeek. Op de kaart in figuur 15 zijn de KRW-waterlichamen weergegeven. De fysieke KRW-opgave in de Groene Poort is voor de korte termijn grotendeels afgerond, maar er blijven uitdagingen voor de toekomst voor de waterkwaliteit. Voor de Azelerbeek ligt de opgave vooral bij het verbeteren van de waterkwaliteit en het terugdringen van stikstofbelasting. Een deel van deze belasting komt uit de landbouw, maar ook vanuit Duitsland en het Twentekanaal. Maatregelen zoals smalle bufferstroken, samenwerking met Duitse partners en natuurvriendelijke oevers zijn belangrijk om de doelen te halen en tegelijkertijd kansen te benutten voor klimaatadaptatie en biodiversiteit.

Waterschap Vechtstromen heeft de WUR gevraagd na te gaan wat de effecten van bestaand beleid zijn (smalle bufferstroken, maatregelen in Duitsland en derogatie). Figuur 15: KRW-waterlichamen Groene Poort (bron: provincie Overijssel) Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 19 De (mini)Doorbraak vormt een ecologisch waardevolle verbinding binnen het Natuurnetwerk Nederland. De KRW-opgave is grotendeels gerealiseerd, maar er liggen kansen om de groenblauwe dooradering, zoals bufferzones, natuurvriendelijke oevers en waterberging, verder te versterken. Door inrichting voor waterberging en het tegengaan van verdroging kan de Doorbraak bijdragen aan een klimaatbestendig landschap en behoud van ecologische kwaliteit. Voor de Bornse Beek is de waterkwaliteit nog onvoldoende, vooral door stedelijke belasting via rioolwaterzuiveringen. Er is geen directe landbouwopgave, maar wel een noodzaak om stedelijke bronnen aan te pakken en de ecologische inrichting van de beek te verbeteren. Dit biedt mogelijkheden om de beek ook recreatief en landschappelijk aantrekkelijker te maken. De Oude Bornsche Beek kent een beperkte ecologische kwaliteit en vraagt om herstel van natuurlijke structuren. Hoewel er geen grote landbouwopgave is, kunnen maatregelen zoals aanleg van bufferzones en waterberging bijdragen aan klimaatadaptatie en een robuuster watersysteem.

Tot slot heeft de Gammelkerbeek agrarische invloed. De fysieke KRW-maatregelen zijn grotendeels afgerond, maar de beek voldoet nog niet aan de gewenste kwaliteit. Voor de toekomst ligt de nadruk op het versterken van natuurvriendelijke oevers en het verbeteren van doorstroming. Deze maatregelen kunnen goed gecombineerd worden met landschapsherstel en het vergroten van biodiversiteit. Voor meer informatie over de actuele stand van de KRW zie het KRW-Portaal. Puur vanuit water geredeneerd liggen er voor de korte termijn geen grote opgaven in de Groene Poort, maar er zijn wel veel kansen om meervoudige opgaven samen met water te realiseren, zoals klimaat (periode watertekort/droogte en heviger buien), agrarisch natuurbeheer, bosaanleg, groenblauwe dooradering, recreatie, etc. Voor het behalen van de doelen op langere termijn zal hierop zeker ingezet moeten worden. Daarbij kan gebruik gemaakt worden van de ervaringen in de TVOP-proeftuin Beekdalen en verschillende stimuleringsprogramma’s zoals ‘Zoetwatervoorziening Oost-Nederland’, ‘Haarvaten op Peil’ en het ‘Deltaplan Agrarisch Waterbeheer’. 2.4.3 Stikstofopgave In figuur 17 is de stikstofemissie (2022) per kilometerhok in de Groene Poort te zien. De landbouw draagt een groot deel bij aan de stikstofuitstoot. Verder is verkeer rond de snel- en hoofdwegen een belangrijke bron in dit gebied.

De rijksoverheid bepaalt de stikstofopgave via wetgeving, terwijl provincies en gemeenten zorgen voor uitvoering en vergunningen. Vooral ammoniak uit mest is de grootste veroorzaker van stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden, wat biodiversiteit en bodemkwaliteit aantast. Het is nog niet duidelijk hoe het beleid voor vermindering van de emissie van stikstof eruit gaat zien. In de Groene Poort is in elk geval een mogelijkheid om met vermindering van de emissies aan de slag te gaan. Er zijn ook al stappen gezet door agrarische bedrijven in het gebied, bijvoorbeeld door toepassing van innovatie in de vorm van een stikstofkraker. Verder is het van belang het beeld voor de stikstofemissies verder te verfijnen. De vraag is of alle onderliggende gegevens nog actueel zijn, bijvoorbeeld of vergunningen nog wel in gebruik zijn. Dit is van belang om de precieze opgave in de Groene Poort vast te kunnen stellen. De emissies vanuit verkeer zullen vooral aangepakt moeten worden door landelijk beleid. Figuur 16: Stikstofkraker Borne (bron: Borne Boeit) Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 20 2.4.4 Klimaat Ook in de Groene Poort zal rekening gehouden moeten worden met klimaatverandering. Daarbij gaat het om het toekomstbestendig maken van de waterhuishouding, opslag van CO2 in beplanting en bodem en het verminderen van emissies van CO2 en methaan.

Bij waterhuishouding gaat het om de inrichting van de vele beken in de Groene Poort en het voorkomen van wateroverlast en verdroging in het gebied. Zoals hiervoor aangegeven vormen de beken een goede structuur om in de Groene Poort te werken aan meervoudige opgaven. Klimaat is er daar een van. In de verkenning dient dit nader uitgewerkt te worden voor de verschillende beken in de Groene Poort. Verder kan er in de verkenning gekeken worden naar mogelijkheden voor een Figuur 17: Stikstofemissie 2022, bron: Gebiedsatlas Overijssel. Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 21 klimaatbestendig bodembeheer, bijvoorbeeld door het verhogen van het organische stofgehalte. Daarmee wordt verdroging verminderd en opslag van CO2 in de bomen gestimuleerd. Verder is vermindering van methaanemissie in de landbouw een onderwerp dat uitgewerkt kan worden. Voor het opslaan van CO2 in beplantingen heeft de provincie Overijssel de regeling ‘meer bos in Overijssel’ in het leven groepen. Provincie Overijssel heeft daarmee uitwerking gegeven aan de bossenstrategie in Overijssel. Ook in de Groene Poort zijn gebieden aangewezen waar eventueel extra bos en landschapselementen aangelegd kunnen worden. In figuur 18 is te zien welke gebieden in de Groene Poort in aanmerking komen voor deze regeling. Onder meer op Landgoed Weleveld zijn de eerste projecten al gerealiseerd.

Onder meer de oude laanstructuur is hersteld door aanplant van walnotenbomen, zoals te zien is in figuur 19. Er zijn meer mogelijkheden in Groene Poort om gebruik te maken van de bossenstrategie, op bestaande en nieuwe landgoederen, langs de beken of in combinatie met de landschapsmaatregelen voor de nieuwe Vloedbeltverbinding. Bij de provincie Overijssel is een regeling in de maak die mogelijkheden biedt aan stoppende boeren. Het betreft de MGB-regeling (Maatregel Gebiedsgerichte Beëindiging) en dit is een subsidieregeling voor agrariërs die de bedrijfsvoering willen staken. Een optie voor de stakende boeren is om een NSW-landgoed te starten. Ook zou de bossenstrategie gebruikt kunnen worden om de landgoederen Weleveld, Twickel en Huize Almelo met lanen te verbinden. Daarbij kan gebruik gemaakt worden van eerdere ideeën zoals bijvoorbeeld het 100-lanenplan dat Ton Schaap, stedenbouwkundig architect van Amsterdam en Enschede in 2004 het kader van een Figuur 18: Bossenstrategie provincie Overijssel. Figuur 19: Laan Weleveld (bron: Landgoed Weleveld). Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 22 verzoek van Architectuurcentrum Twente heeft opgesteld. Daarin stelt hij voor de verbindingen in de driehoek Twickel, Huis Almelo en Weleveld te herstellen. Schaap wil dit doen door de aanleg van lanen. Historisch passen dergelijke lanen bij Twente.

Twente is rijk aan prachtige lanen, bijvoorbeeld de Gravenallee van Huis Almelo en de Twickellerlaan. Voor de versterking van de landschappelijke en recreatieve kwaliteit van het gebied spelen de huidige landgoederen een belangrijke rol. In de verkenning kan onderzocht worden in hoe de verbinding tussen de grotere landgoederen (Weleveld, Almelo en Twickel; WAT-venster) versterkt zou kunnen worden. Ook kunnen de mogelijkheden voor nieuwe landgoederen wellicht nader in beeld worden gebracht Figuur 20: 100-lanenplan Ton Schaap. Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 23 2.6 Knelpunten en kansen vanuit gebiedsanalyse Knelpunten: Door ligging in het stedelijk netwerk veel druk op de ruimte en het landschap. Gronddruk en versnippering is ook een probleem voor de landbouw. Van belang is grip op grond te krijgen, door bijvoorbeeld ruilverkaveling en een gebiedsgerichte grondstrategie. Relatief veel kleine agrarische bedrijven zonder toekomstperspectief. Stikstofemissie: vooral vanuit landbouw en verkeer, beleid nog onduidelijk. Waterkwaliteit: Azelerbeek en Bornsche Beek hebben opgaven, deels grensoverschrijdend. Verdroging en wateroverlast door klimaatverandering. Kansen Verhaal en cultuurhistorie Groene Poort goede drager voor versterking van de kwaliteit van het gebied. Dorpsplannen Zenderen en Hertme bieden kansen voor wonen, ontmoetingsplekken en recreatie.

Toepassing van het landgoedmodel om landschap en beleving van de Groene Poort te versterken. In het gebied spelen de grotere landgoederen Twickel, Weleveld en Huize Almelo een belangrijke rol bij de verweving van ecologie, economie en cultuur. Dit concept is van belang voor de toekomstige ontwikkeling van de Groene Poort. Agrariërs die willen omvormen naar bijvoorbeeld een NSW-landgoed, zouden zo kunnen bijdragen aan de landschappelijke verbindingen en kwaliteit van het gebied. Versterking Groenblauwe dooradering: aanleg beheer houtwallen, bosjes, singels, poelen; kruidenrijke randen, akkerranden e.d. Verbindingszones: meervoudige opgaven, samenhang zoeken met KRW-opgaven (klimaat, water, verbinding, landschap). Mogelijkheden om aan de slag te gaan met vermindering emissies stikstof, methaan en CO2. Na afronding van de grondverwerving voor de Vloedbeltverbinding ontstaan kansen voor andere ontwikkelingen in het gebied. Omschakeling naar grondgebonden en kringlooplandbouw biedt perspectief. Natuurinclusieve landbouw op landgoederen en in de beekdalen. Korte ketens en streekproducten door nabijheid Twentse steden. Combinatie met recreatie en toerisme (boerderijwinkels, bijzondere verblijfsaccommodaties). Bossenstrategie en landschapsherstel (aanplant bomen, laanstructuren). Tegenstrijdigheden Behoud open landschap vs. toekomstige opgaven stedelijke ontwikkelingen.

Ruimte voor landbouw vs. uitbreiding natuur en bos. Toeristische ontwikkeling vs. rust en natuurkwaliteit (bijv. Tusveld). Stikstofreductie vs. economische positie agrarische sector. Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 24 Hoofdstuk 3 Beelden en wensen inwoners, ondernemers en grondeigenaren/- gebruikers 3.1 Proces De Groene Poort is een strategisch gebied binnen de netwerkstad Twente. Het gebied is van groot belang om de groene verbinding tussen landgoederenzone van Zuidwest-Twente en het Nationaal Landschap van Noordoost-Twente te behouden.. Door diverse ruimtelijke ontwikkelingen (met name de Vloedbeltverbinding) is de noodzaak ontstaan om opnieuw integraal te kijken naar dit gebied met als doel een verdere versterking van de landschappelijke kwaliteit (en het voorkomen van nog meer stedelijke ontwikkelingen). Dit is de aanleiding geweest om een voorverkenning te starten. De gemeente heeft hierom in overleg met belanghebbenden in het gebied een voorverkenning gestart.

In de voorverkenning en ook daarvoor al in het IBP Vitaal Platteland-project Groene Poort (onderdeel Twentse pilot programma Interbestuurlijk programma Vitaal Platteland, voorloper van het NPLG) is gesproken met verschillende belanghebbenden, zoals agrariërs, vertegenwoordigers van dorpen en buurtschappen, van recreatie en van de landgoederen en groene partijen om de ideeën en wensen van de belanghebbenden in beeld te krijgen. 3.2 Beelden en wensen toekomst Groene Poort Om de beelden en wensen van betrokkenen in de Groene Poort in kaart te brengen zijn verschillende gesprekken gevoerd met vertegenwoordigers is de pijlers Landbouw, Leefbaarheid en Natuur/Landschap. Per pijler wordt een samenvatting gegeven van de resultaten van die gesprekken 3.1.1 Landbouw Bureau Eeckhof heeft in 2025 een aantal keukentafelgesprekken gevoerd met een 20 grotere agrarische bedrijven in de Groene Poort. De rapportage van Eeckhof is als aparte bijlage bij dit rapport gevoegd. Onderstaand zijn de conclusie en aanbevelingen uit het rapport opgenomen. De agrariërs in de Groene Poort voelen zich sterk verbonden met het landschap en hun erf. Het gebied wordt ervaren als een prettige, hechte omgeving met een rijke agrarische traditie en een herkenbaar karakter.

De meeste bedrijven zijn familiebedrijven die generaties lang in hetzelfde landschap hebben gewerkt; die continuïteit is een bron van trots en identiteit. Tegelijkertijd is er een groeiend besef dat die continuïteit niet meer vanzelf spreekt. De gesprekken laten een divers en versnipperd beeld zien: er zijn bedrijven met een duidelijke opvolger, bedrijven die de overdracht nog verkennen en een aanzienlijke groep zonder opvolging. Juist dat laatste, tien van de eenentwintig ondernemers hebben op dit moment geen opvolger, kleurt veel van de verwachtingen over de toekomst. De vrees is dat het buitengebied zonder actieve boeren verschraalt: minder beheer, minder economische activiteit en op termijn risico op verpaupering. Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 25 Wat agrariërs wíllen vasthouden, is helder: ruimte om te ondernemen in een landschap dat ze kennen en koesteren. Het uitgangspunt voor de meesten blijft een doelmatige, hoogproductieve landbouw, passend bij hun bedrijfstype en vakmanschap. Tegelijkertijd staat men open voor verbreding waar dat logisch voelt: een zorgtak, recreatie, een landwinkel of kleinschalige verkoop aan huis. Ook agrarisch natuurbeheer spreekt velen aan; zo geeft zo’n 60% aan bereid te zijn groenblauwe diensten te leveren mits daar een reële vergoeding tegenover staat.

Enkelen zien bovendien kansen in (bio)energie of innovatieve technieken, zoals een stikstofkraker of biogas, maar benadrukken dat schaalgrootte, investeringszekerheid en passende vergunningen daarbij doorslaggevend zijn. De belangrijkste wens richting overheid is feitelijk: duidelijkheid en vertrouwen. “Laat de ondernemer ondernemen” klinkt vaak als samenvatting van een bredere behoefte. Ondernemers vragen om voorspelbare regels en snellere, beter uitlegbare procedures. Onzekerheid over stikstof- en natuurbeleid, wisselende normen voor mest en bemesting, en lange doorlooptijden bij vergunningen maken het lastig om keuzes te maken, laat staan te investeren. Agrariërs vragen de gemeente daarom om minder extra lokale regels en meer meebewegen: grotere of flexibeler bouwblokken waar dat bedrijfsmatig nodig is, vlottere toetsing van verbredingsplannen, en ondersteuning bij praktische stappen zoals pacht, erfaanpassing of een landwinkel. Persoonlijk contact en zichtbare betrokkenheid (een wethouder die komt luisteren) worden als waardevol ervaren en helpen om wantrouwen te doorbreken. Zorgen zijn er op meerdere fronten. Allereerst over opvolging: zonder perspectief voor jonge boeren is het moeilijk om langjarig te investeren, zowel financieel als mentaal.

Daarnaast zijn er zorgen over de gevolgen van de Vloedbeltverbinding en andere ruimtelijke claims op de grondpositie van de agrarische bedrijven. Bedrijven verliezen kavels of worden doorsneden; de provincie legt claims zonder dat er meteen een helder handelingsperspectief of compensatie ligt. Dat blokkeert dagelijkse keuzes (wel/geen stalrenovatie, wel/geen grondruil) en zet relaties onder spanning. Ook pacht is een specifiek aandachtspunt in dit gebied, mede door landgoederen zoals Weleveld en Twickel. Bij pachtbedrijven verlopen overname en beëindiging wezenlijk anders dan bij eigendom: minder investeringszekerheid, andere procedures en extra afhankelijkheden. Ondernemers vragen daarom om een actieve rol van gemeente en grondeigenaren om, waar mogelijk, de overgangen soepeler te maken. Op bedrijfsniveau spelen praktische knelpunten: zorgen over mestafzet en bemestingsruimte, beperkte grondbeschikbaarheid, verouderde gebouwen die lastig zijn te herbestemmen, en het spanningsveld tussen extensivering en economische haalbaarheid. Niet iedereen kan of wil omschakelen; veel bedrijven willen vooral goed en doelmatig blijven boeren, met ruimte voor kleine stappen naar verduurzaming als die economisch te verantwoorden zijn. Tegelijkertijd zien agrariërs kansen voor samenwerking.

Ruim de helft noemt mogelijkheden om in ketens of lokaal samen te werken, bijvoorbeeld tussen melkveehouders en jongvee-opfokkers, of tussen veehouders en akkerbouwers. Samenwerking met natuurorganisaties wordt sporadisch genoemd, maar kan perspectief bieden wanneer doelen en vergoedingen helder zijn. Ook vrijwillige kavelruil leeft bij een deel van de boeren als instrument om de bedrijfsstructuur te verbeteren, mits zorgvuldig gefaciliteerd en voldoende schaalbaar. Naast het bedrijf speelt de leefbaarheid van het buitengebied een rol. Boeren waarderen de sociale samenhang en nabijheid van voorzieningen, maar zien druk op scholen, sport en ontmoetingsplekken. Zij maken zich zorgen over toenemende verkeersdruk en de instroom van welvarende bewoners zonder binding met het agrarische ritme, wat de sociale mix en wederzijds begrip kan veranderen. Tegelijk klinkt een constructieve houding: boeren willen deel van Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 26 de oplossing zijn voor de woningvraag, bijvoorbeeld via hergebruik van vrijkomende erven, zolang inpassing zorgvuldig gebeurt en het productieprofiel van het gebied overeind blijft. 3.1.2 Leefbaarheid De dorpsraad van Zenderen heeft in 2023 het initiatief genomen om een Dorpsambitie te laten opstellen door adviesbureau Odin. Hiervoor is onder andere een enquête onder inwoners uitgezet.

Daarnaast is er in november 2025 een gesprek gevoerd met alle dorpsraden. Onderstaand geeft weer wat hieruit is gekomen. De inwoners van de Groene Poort – met dorpen als Zenderen en Hertme en buurtschappen zoals Azelo en Tusveld – voelen zich sterk verbonden met hun omgeving. Zij zijn trots op het unieke landschap en willen de rust, ruimte en kwaliteit van het gebied behouden. Het pastorale karakter, met open groene structuren, erven, landgoederen en beekdalen, vormt voor hen een kernwaarde die gekoesterd moet worden. Bewoners zien een toekomst waarin dit landschap niet alleen beschermd blijft, maar ook beleefbaar wordt. Het zichtbaar en toegankelijk maken van beken, zoals de Azelerbeek, speelt hierin een belangrijke rol. Wandelroutes, natuurlijke speelplekken en ruimte voor waterberging dragen bij aan zowel recreatie als klimaatadaptatie. Voor de dorpen is het behoud van voorzieningen en sociale samenhang essentieel. Scholen, sportaccommodaties en ontmoetingsplekken moeten blijven bestaan om het dorpsleven levendig te houden. Tegelijkertijd leeft een duidelijke wens voor passende woningen voor eigen inwoners. Jongeren en ouderen moeten in hun vertrouwde omgeving kunnen blijven wonen. Bewoners denken daarbij aan kleinschalige uitbreidingen van dorpskernen en het hergebruik van vrijkomende erven.

Innovatieve woonvormen, zoals flexwoningen en ervenconcepten, worden gezien als kansrijk, mits deze zorgvuldig worden ingepast in het landschap en bijdragen aan duurzaamheid en sociale cohesie. Zenderen wil werken aan het versterken van de landschappelijke kwaliteit rondom het dorp. Het gebied met de Zenderense Es, verspreid liggende erven, landgoederen en het beekdal van de Azelerbeek wordt gezien als een kernkwaliteit. Bewoners willen dat deze kwaliteiten niet alleen behouden blijven, maar ook zichtbaar en toegankelijk worden. De komst van de Vloedbeltverbinding biedt kansen om de Hoofdstraat af te waarderen, verkeersdruk te verminderen en ruimte te creëren voor groen, veilige oversteken en een aantrekkelijk dorps karakter. Het beekdal moet onderdeel worden van de dorpskern, met natuurlijke inrichting, recreatieve routes en waterberging. Hertme hecht veel waarde aan het pastorale landschap, met name de bomenlanen langs de Hertmerweg. Bewoners willen deze structuren behouden en versterken. Ook hier speelt de wens om het beekdal beleefbaar te maken, met wandelroutes en natuurlijke speelplekken. Het dorpskarakter – gemoedelijk, groen en landelijk – moet behouden blijven, met aandacht voor biodiversiteit en veilige verbindingen tussen dorp en landschap. Azelo heeft een sterke sociale structuur en wil voorzieningen zoals school en buurthuis behouden.

Wonen op vrijkomende erven is een belangrijk thema, evenals zorg over toekomstige ontwikkelingen zoals nieuwbouw achter de Zwanenhof. Tusveld richt zich op rust, natuur en landschappelijke kwaliteit. Bewoners willen verstoringen door infrastructuur voorkomen en ecologische verbindingen, zoals de Doorbraak, beschermen. Zij staan open voor kleinschalige voorzieningen en innovatieve concepten zoals Herenboeren, mits deze bijdragen aan duurzaamheid en het open karakter van het landschap. Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 27 Naast de landbouw is de recreatie een belangrijke economische drager in de Groene Poort. In de (ontwerp) Omgevingsvisie is het faciliteren/ontwikkelen van de vrijetijdseconomie in (o.a.) de Groene Poort als één van de speerpunten opgenomen. In 2023 waren er in Borne 451 banen in de sector recreatie en toerisme (bron: Databank Overijssel). Daarmee is deze sector groter dan de landbouw in het gebied (127 banen in 2023). Door de ligging van de Groene Poort in de stedenband van Twente zijn er veel kansen voor recreatie en toerisme in het gebied. De ondernemers in het gebied spelen hierop in en zien het belang van versterking van landschap en beleving van het landelijk gebied.

Bij een bijeenkomst van Visit Borne voor ondernemers in de vrijetijdssector op 14 januari 2026 is het koploperproject de Groene Poort toegelicht en is er gebrainstormd over de mogelijkheden die ontstaan bij de transitie van het gebied in de komende jaren. Aan de hand van leefstijlprofielen (zie https://leefstijlvinder.nl/) werden ideeën voor transitie voor fictieve ruimtelijke ontwikkelingen (enkele erven en een klooster) uitgewisseld. In onderstaand overzicht zijn de resultaten daarvan samengevat. Situatie (fictieve voorbeelden) Leefstijl ‘Avontuurzoeker’ Leefstijl ‘Stijlzoeker’ Leefstijl ‘Inzichtzoeker’ Leefstijl ‘Rustzoeker’ Melkveehouderij aan de beek met 250 koeien: Pluspunten: o Direct aan de beek o Rustige groene omgeving o Weids uitzicht over het landschap o Grote ligboxenstal en bijgebouwen Uitdagingen: o Boer zoekt verbreding op erf door stikstofregels en transitieopgave landbouw o Waterkwaliteit en natuurherstel Mogelijkheden: • Streekproducten • BBQ van de eigen koeien • Kanoplek/fierljeppen (de Bornse Sprong) • Opvang • Knuffelkoe • Roeien /waterrecreatie Mogelijkheden: • Theetuin • Luxe glamping • Kanoverhuur Mogelijkheden: • Kleinschalige vakantiehuisjes • Recreatieve routes • Galerie, tentoonstellings- ruimte met als thema het gebied zelf • Als bezoeker beleven hoe landbouw werkt • Klein museum melkveehouderij in de Groene Poort • Tussen de dieren slapen

Mogelijkheden: • Koe knuffelen • Blotevoetenpad/kabouterpad • Aquarelcursussen • Melktap • Picknickplekken aan de beek • Kaasmakerij Leegstaande varkenshouderij • Pluspunten: o Ruim erf met veel m2 o Goede verkeersontsluiting o Rustige landelijke omgeving • Uitdagingen: o Veel verstening, leegstaande gebouwen, achterstallig onderhoud o Geen opvolging, vandaar niet meer actief Mogelijkheden: • Een buitencentrum van maken, vergelijkbaar met de Houtmaat • Camping • Paintball/escaperoom • Muziektheater/lawaai • IJsbaan • Tiny houses • Creatieve broedplaats Mogelijkheden: • Escape room • Festival/evenementen locatie • Duurzaamheid ‘met een rauw randje’ Mogelijkheden: • Tiny House community • AZC • Pixelfarming of Herenboerenproject met grote gemeenschapskeuken • Gemeente die durft! • Mini Orvelte • Aandacht voor verschillende culturen Mogelijkheden: • Restaurant • Boerderij appartementen • Lodges • Pluktuin • Mini-bieb • Kabouterpad met sanitair • Retraite ruimtes • Yoga faciliteiten Marb Consultancy | Voorverkenning Groene Poort 28 Historische boerderij in waardevol landschap • Pluspunten: o Monumentale boerderij met erfgoedwaarde o Groene rustige ligging o Nabij wandel- en fietsroutenetwerk • Uitdagingen: o Behoud van erfgoed is leidend o Beperkt ruimte voor ingrijpende aanpassingen o Niet geschikt voor grootschalige functies, moet passen bij elkaar Mogelijkheden: • Historie

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://borne.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/5aeb3349-d53f-4809-959d-6f4398cbda73?agendaItemId=7855246e-629e-49e5-97f2-6cdc9d6192ec