Bijlage: Rapport Verder op de weg vooruit (analyse organisatie)
Tekst van het document
Rapport analyse organisatie
‘Verder op de Weg Vooruit’ rapport analyse organisatie
Gemeente Borne 2023
1
Rapport analyse organisatie
Notitie:
‘Verder op de Weg Vooruit’
Inhoud:
Dit rapport bevat een analyse van de organisatie met een voorstel om wijzigingen in de structuur en werkwijze door te voeren. De analyse is gebaseerd op een evaluatie van het organisatiebesluit van 1 juli 2020 en de daarbij horende besturingsfilosofie.
Team:
Directie
Samensteller:
Marga Ziegerink, directiesecretaris
Versie:
2.0
Datum:
december 2023
Opdrachtgever:
Sylvia ter Koele, gemeentesecretaris/algemeen directeur
2
Rapport analyse organisatie
Inhoudsopgave 1.
Inleiding 1.1. Leeswijzer 1.2. Algemeen 1.3. Context 1.4. Aanpak en methodiek 2. Samenvatting 2.1. Borne als zelfstandige gemeente 2.2. Algemene stand van zaken 2.3. De onderzoeken 2.4. De uitkomsten 2.5. En nu verder 3. Historie 3.1. Periode 2010-2015 3.2. Periode 2015-2020 3.3. Periode 2020- heden 4. Externe foto van de organisatie 4.1. Samenvatting analyse I&A 4.2. Samenvatting onderzoek Fysieke Domein 4.3. Samenvatting MTO 2022 4.4. Samenvatting Woosh5 4.5. Samenvatting ‘De Weg Vooruit’ 4.6. Conclusies n.a.v. de onderzoeken 5. Interne foto van de organisatie 5.1. Wat gaat er goed in onze organisatie 5.2. Organisatiestructuur 5.3. Directie, MT en directiesecretaris 5.4. Rol concerncontroller 5.5. Rol teamleider 5.6. Programmatisch en projectmatig werken 5.7. Rol regisseur 5.8. Organisatiecultuur 6. Conclusies 6.1. Algemeen 6.2. Uitkomst evaluatie 6.3. Conclusies per onderwerp 7. Aanbevelingen: voorgestelde structuur en werkwijze Organogram Indeling afdelingen en teams 8. Ontwikkelagenda voor de toekomst 8.1. Verder op de weg vooruit 8.2. Andere ontwikkelingen 9. Financiën 10. Bijlagen a. Afwegingscriteria b. Lijst met verschuivingen (was-wordt lijst)
3
4 4 4 6 7 8 8 8 9 9 11 12 12 13 13 16 16 16 18 19 20 21 23 23 23 24 25 25 25 26 27 29 29 29 30 34 39 40 42 42 44 45 46 46 51
Missie De gemeente Borne als publieke organisatie, helpt haar gemeenschap in het versterken van de eigen identiteit en vitaliteit binnen de Twentse samenleving. De gemeente Borne is een krachtige kennis-en netwerkpartner en staat midden in de samenleving. We bouwen mee aan netwerken en ondersteunen initiatieven, in een omgeving waar platteland en stad nooit ver weg zijn.
Rapport analyse organisatie
1. Inleiding Bij het vaststellen van het organisatiebesluit 1 en de besturingsfilosofie in de zomer van 2020 is afgesproken om beiden na een jaar te evalueren. Vanwege corona en de energie die in Programma Organisatie gestoken moest worden, is dit uitgesteld. In 2023 hebben wij de evaluatie wel kunnen laten plaatsvinden. De aanleiding voor de evaluatie kent meerdere redenen. Zoals benoemd was het een bestuurlijke afspraak maar het is altijd goed om de organisatie als geheel regelmatig tegen het licht te houden om te bezien of de opdracht en dienstverlening nog goed kan worden uitgevoerd met de gekozen instrumenten. Daarbij komt dat pas na enige jaren ervaring kan worden beoordeeld of de gekozen organisatiestructuur, besturing en rollen renderen binnen onze werkwijze en cultuur. In dit document wordt een algehele analyse van de organisatie weergegeven. De evaluatie van het organisatiemodel is daar een onderdeel van, net als een aantal andere onderzoeken en ontwikkelingen. Het geheel leidt tot diverse aandachtspunten en oplossingsrichtingen.
VISIE ORGANISATIE GEMEENTE BORNE Wij zijn een verbindende en regisserende partner in de Twentse en Bornse samenleving. We zijn sterk in ons werk, we werken samen met elkaar en met de Bornse gemeenschap. We bieden ruimte voor Bornenaren en partners om zelf met oplossingen te komen en deze zoveel mogelijk zelf te realiseren. We bieden maatwerk waar mogelijk en laten regels & routines los waar dat kan. We zijn aanwezig daar waar het gebeurt en zijn verbonden met onze partners. Onze medewerkers worden gezien en doen ertoe. Ze worden gestimuleerd en gefaciliteerd om zich persoonlijk te ontwikkelen en ambities te realiseren.
1.1. Leeswijzer Het rapport begint met een beknopte schouw hoe externe ontwikkelingen, en specifiek Bornse maatschappelijke opgaven, zich verhouden tot de kracht van de organisatie. Hoofdstuk 2 is bedoeld om snel de kern van dit rapport tot je te kunnen nemen. In hoofdstuk 3 wordt teruggekeken, met name vanaf de periode 2018 tot nu. Daarbij wordt ook ingezoomd op de ontwikkeling die de organisatie heeft doorgemaakt. In hoofdstuk 4 staat de werkwijze beschreven die is gebruikt om tot dit rapport te komen. Hoofdstuk 5 staat in het teken van de partijen die bij ons het afgelopen jaar onderzoeken hebben gedaan of hebben meegekeken. Zij geven een analyse en soms adviezen. Vervolgens is het in hoofdstuk 6 de beurt aan de interne organisatie. Medewerkers, managementteam en college reflecteren onder meer op het gekozen model, de werkwijze en de rollen die daarbinnen vervuld worden. Met deze informatie komen we tot een aantal aandachtspunten waar we ook oplossingsrichtingen voor aangeven. Een van de oplossingsrichtingen is een wijziging van de organisatiestructuur. Deze wordt in hoofdstuk 8 beschreven. Met alleen een structuurwijziging bereiken we niet het hogere doel. Daarvoor is verdere ontwikkeling noodzakelijk. Deze wordt in hoofdstuk 9 omschreven als de ontwikkelagenda voor de toekomst.
Het rapport wordt afgesloten met een opsomming van bijlagen die niet los gezien kunnen worden van dit rapport, maar wel separaat worden aangeboden vanwege de grote omvang.
1.2. Algemeen Met deze analyse van de organisatie anno 2023 meten we primair of de gekozen structuur en werkwijze voldoet aan de verwachtingen die er in 2020 waren. Gaandeweg het proces hebben we een aantal problemen gemarkeerd. In dit rapport zullen we deze beschrijven en er oplossingsrichtingen voor aandragen.
1
zoals is aangegeven in het collegebesluit (20int030040)
4
Rapport analyse organisatie
Zoals ook in de kadernota 2024 e.v. en begroting benoemd ziet Borne grote opgaven, kansen en uitdagingen op het gebied van werk, duurzaamheid, zorg, wonen en samenleven. Het gaat om grote maatschappelijke opgaven die de komende jaren veel van de organisatie vragen. We denken daarbij aan onze duurzaamheidsopgave, bestaanszekerheid voor onze inwoners en bedrijven, leefbare wijken, huisvestingsvraagstukken, woningbouw en voorzieningen om Borne op het gewenste niveau te houden of te krijgen. Hoe we deze opgaven vormgeven hangt af van het maatschappelijke vraagstuk. En vraagt van de politiek en de ambtelijke organisatie duidelijkheid over de rol die we als gemeente innemen (faciliterend, regulerend, regisserend, uitnodigend of handhavend). We willen een organisatie zijn die de huidige en toekomstige opgaven als zelfstandige gemeente blijvend waar kan maken. Dit vraagt om blijvend investeren in onze medewerkers en organiserende principes.
De gemeentelijke organisatie staat echter al tijden onder hoge (werk)druk. De organisatie is erg sterk in het op het moment inspringen op een crisis, zoals de coronaperiode en de impact van de oorlog in Oekraïne hebben bewezen. Het verder vooruit kunnen kijken en het echte strategische denken is echter nog beperkt aanwezig, waardoor er voornamelijk ‘in het heden’ en vrij ad hoc wordt gewerkt. Daarnaast zien we dat we het werk (wettelijke verplichtingen, de bestuurlijke opdrachten en verwachtingen) met het huidige aantal en de expertise van medewerkers maar moeilijk aankunnen. Dit is vooral te verklaren door de omvang van de gemeente. We zijn genoodzaakt om op voorkomende taakvelden expertise in te huren. Een aantal grote maatschappelijke opgaven, zoals de huisvesting – en woningbouwopgave, de energie- en warmtetransitie en de grotere projecten zoals de scholenbouw, sportaccommodatie in Borne-West, wijkaanpak en infrastructuur vraagt om extra capaciteit en expertise. Het is vaak ook niet mogelijk om nieuwe taken erbij te doen. Ondanks alle maatregelen die we al hebben genomen om het werk beter te organiseren en de werkdruk te verminderen is de verwachting dat die druk de komende jaren eerder toe dan af zal nemen. Al was het alleen maar door de gewenste manier van werken zoals meer burgerparticipatie, meer integraliteit, meer data gedragen werken.
De organisatie is de afgelopen jaren in omvang toegenomen (we hadden ook een grote inhaalslag te maken) en zal nog verder mee moeten groeien om adequate dienstverlening aan alle inwoners, organisaties en bedrijven van Borne te kunnen leveren. Ook is er momenteel sprake van enige disbalans tussen primaire en ondersteunende functies omdat er door veelal tijdelijke middelen in het primaire proces formatie is bijgekomen en in het ondersteunende proces niet of nauwelijks. De combinatie van grote opgaven, de huidige werkdruk, de krapte op de arbeidsmarkt en de incidenteel beschikbare middelen vraagt om een goede afweging van de gemeentelijke organisatie om, naast de going concern taken, de ambities van het bestuur waar te kunnen maken. 5
Rapport analyse organisatie
Het is dan ook niet voor niets dat ons ambtelijk advies aan het college bij de Kadernota 2024 was om een pas op de plaats te maken en eerst af te maken waar we mee bezig zijn. Als organisatie hebben we de afgelopen jaren forse stappen gezet om de achterstanden in te halen en op het gewenste niveau te komen. Dat is op de meeste terreinen gelukt, maar we zijn nog niet zover dat we op alle beleidsterreinen en werkprocessen aan de voorkant zitten, professioneel kunnen handelen en regisseren. Daarvoor is meer tijd en ook expertise nodig.
1.3. Context Om het rapport goed te begrijpen wordt in deze paragraaf een korte uitleg gegeven van het organisatiebesluit en de besturingsfilosofie zoals in 2020 door het college zijn vastgesteld. Het organisatiebesluit en de besturingsfilosofie, welke op 1 juli 2020 zijn vastgesteld, moeten vooral in samenhang worden gezien. In het organisatiebesluit staat met name de structuur beschreven en in de besturingsfilosofie de werkwijze van de organisatie. De kern van de structuur en werkwijze is o.a. een éénhoofdig directiemodel en inrichting op basis van teams, te weten: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.
Directie; Directie- en bestuursondersteuning, incl. de verbijzonderde positie van de concerncontroller; Fysieke Leefomgeving; Ruimtelijke en economische ontwikkeling; Sociaal domein; Dienstverlening; Bedrijfsvoering.
De Algemeen directeur vormt samen met de teamleiders het managementteam. Naast deze lijnstructuur van zes teams met ieder een teamleider, zonder specifieke inhoudelijke kennis maar deskundig op het gebied van management, wordt er middels programmatisch en projectmatig werken een zogenaamd matrixaanpak beoogd. Hierbij omarmt de programmamanager een deel van het beleidsveld en is de teamleider, naast zijn hiërarchische taak, verantwoordelijk voor het resterende deel. Zo wordt er middels zowel lijnsturing als programmasturing gewerkt aan onze opgaven. In de loop van de afgelopen jaren zijn er om moverende redenen verschillende wijzigingen doorgevoerd op dit model: a. De concerncontroller is toegevoegd aan team directie vanwege zijn onafhankelijke rol. Tevens is hij als adviseur aan het MT toegevoegd; b. De rol van directiesecretaris is toegevoegd aan het profiel van de teamleider directie- en bestuursondersteuning; c. Het team Sociaal domein heeft een coördinator voor de uitvoering gekregen. Deze medewerker is toegevoegd aan het MT; d. De vakgroep Sport is als onderdeel van het team sociaal domein i.v.m. de beoogde doorontwikkeling losgekoppeld en is nu ook een zelfstandig team; e. De programmasturing (programmamanagers) kwam door diverse oorzaken maar moeizaam op gang. Pas per begroting 2023 e.v. is hiervoor in de volle breedte incidentele financiële ruimte gereserveerd; f.
In afwachting van deze evaluatie is er vanwege het vertrek van twee teamleiders gekozen voor waarneming door andere teamleiders naast hun eigen team i.p.v. één op één vervanging en/of werving; g. Vanwege werkdruk en de grote opgaven is ervoor gekozen om van de rol van directiesecretaris een separate functie te maken en hiervoor te werven. De directiesecretaris is tevens adviseur van het MT en toegevoegd aan het overleg. Voor een meer uitgebreide toelichting op bovenstaande context verwijzen wij graag naar de volgende twee documenten: -
-
Organisatiebesluit gemeente Borne juni 2020 (20200630 /20bij04413) Besturingsfilosofie gemeente Borne juni 2020 (20200630/20bij04414) 6
Rapport analyse organisatie
1.4. Aanpak en methodiek De analyse is uitgevoerd via een mix van verschillende onderzoeksmethoden: documentenanalyse, vragenlijsten, groepsgesprekken/teambijeenkomsten en 1-op-1 gesprekken.
Maart - mei Mei Juni - juli Juli - augustus September - oktober
•Documentenanalyse •Vragenlijsten en 1-op-1 gesprekken •Teambijeenkomsten: reflectie op documentenanalyse en vragenlijsten •Schrijven rapport •Teambijeenkomsten: reflectie op conclusies en concept rapport
November
•Eindrapport
November - december
•Besluitvorming
In maart 2023 zijn we gestart met de analyse van de organisatie. Een analyse van de reeds aanwezige rapporten was de basis. Als uitgangspunt hebben we de volgende rapporten genomen en geanalyseerd: • • • • • • • • •
Programma Duurzame control, Gemeente Borne, Hiemstra & De Vries, april 2019 Organisatiebesluit en besturingsfilosofie, juli 2020 Medewerker tevredenheidsonderzoek, DUO Market Research, september 2022 Woosh5, De veerkrachtige ambtenaar, Yolanda Buchel, december 2022 Organisatieplan 2023, Sylvia ter Koele/Marga Ziegerink, februari 2023 Onderzoek naar een passende organisatiestructuur voor het fysiek domein in de gemeente Borne, StadsRaad & Daad, februari 2023 Onderzoek naar de organisatie van grond- en vastgoedzaken in de gemeente Borne, StadsRaad & Daad, februari 2023 Onderzoek best passende inrichting Informatisering en Automatisering, Native Consulting, mei 2023 Begeleiding Traject ‘De weg vooruit’, EN Consulting, mei 2023
Vervolgens hebben we op basis van het eerste beeld uit de bovengenoemde rapporten verschillende vragenlijsten opgesteld voor verschillende doelgroepen; er was een algemene vragenlijst voor alle medewerkers van de organisatie, een vragenlijst specifiek voor de teamleiders en een vragenlijst specifiek voor het college. Alle uitkomsten van de vragenlijsten hebben we geanalyseerd en besproken tijdens de diverse teamsessies 2. Ieder team uit de organisatie heeft een bijeenkomst gehad met de gemeentesecretaris/algemeen directeur en de directiesecretaris. Tijdens deze bijeenkomsten is er op hoofdlijnen een beeld geschetst van de algemene uitkomsten van de vragenlijsten, om vervolgens in te zoomen op de specifieke aandachtspunten per team. Na het plenaire gedeelte is er in kleine groepjes gesproken over de organisatie, de verbeterpunten, etc. In de zomer is alle informatie van deze teamsessies weer meegenomen en geanalyseerd en is er een concept rapport opgesteld. Het voorkeursscenario is na de zomer weer met alle geledingen besproken. De analyse betreft dus een combinatie van de foto vanuit het interne (vragenlijsten en teambijeenkomsten) én externe perspectief (rapporten). Alle uitkomsten daarvan zijn terug te lezen in dit rapport.
2
Team Bedrijfsvoering, Team Dienstverlening, Team Directie- en Bestuursondersteuning, Team Fysieke Leefomgeving, Team Ruimtelijke en Economische Ontwikkeling, Team Sport, Team Sociaal Domein, Team Directie, het College.
7
Rapport analyse organisatie
2. Samenvatting 2.1. Borne als zelfstandige gemeente Borne is een zelfstandige, regisserende netwerkgemeente. Zelfstandig houdt in dat er een eigen lokaal, democratisch gekozen, bestuur is dat ondersteund wordt door een eigenstandige ambtelijke organisatie. Borne voert regie op taken die door anderen voor Borne worden gedaan. En, waar het een betere keuze lijkt of is, worden taken extern belegd of wordt samengewerkt met netwerkpartners. De ambtelijke organisatie van Borne kent sinds jaar en dag een cultuur van loyaliteit en saamhorigheid. Je zou kunnen zeggen dat het een familiecultuur is. Men wil graag, vanuit het eigen vakmanschap, van betekenis zijn voor de Bornse samenleving. Dit is wat medewerkers bindt, waarom ze hier graag werken. Onder druk van het Rijk, dat propaganda voert voor fusies van kleine tot grotere gemeenten, zijn er de afgelopen vijftien jaar meerdere pogingen tot vergaande samenwerking ondernomen om, met behoud van zelfstandigheid, de kwetsbaarheden van de kleine organisatie te minimaliseren of zelfs op te heffen. Deze pogingen hebben voor Borne niet tot een vergaande samenwerking geleid. Brand en blussen In 2018 is echter geconstateerd dat de organisatie aan het wankelen was, het fundament was te lang niet onderhouden en er was niet gemoderniseerd. Op allerlei fronten was er achterstand: beleid, processen, overzicht, sturing, ICT, inzicht, control, etc.
Immers, het vooruitzicht was samenwerking en zo mogelijk samengaan met een andere organisatie. Desinvesteringen moesten worden voorkomen. Daarnaast had Borne een zware financiële taakstelling van 2010-2016 te verwerken gehad, met o.a. bezuinigingen op personele kosten (vacaturestop) en op beleid. Gelukkig ging het belangrijkste, de participatie met en de dienstverlening naar de samenleving, goed, dankzij de tomeloze inzet. Maar goed, de schop ging in de grond en met het programma Organisatie (basis op orde) onder de arm werd een nieuwe manier van werken bedacht (besturingsfilosofie) en een ander organisatiemodel (organisatiebesluit) geïntroduceerd. Ook de cultuur in de organisatie behoefde aandacht. Want naast alle loyaliteit en vakmanschap waren hedendaagse vaardigheden zoals integraal werken, eigenaarschap, burgerparticipatie en zakelijkheid (professionaliteit) beperkt aanwezig. Ook het resultaat- en doelgericht werken stond nog niet bij iedereen op het netvlies. Eén van de maatregelen van de basis op orde was dat er formatie bij moest komen. Met vele medewerkers in lockdown was het niet eenvoudig om elkaar te leren kennen en samen de schouders eronder te zetten. Nadat de eerste basis op orde was gebracht was er urgentie om meteen door te pakken, want de organisatie was nog niet klaar voor de toekomst.
De eerste inhaalslag onder bijzondere omstandigheden (Corona!) was dan wel gedaan, met een nieuwe structuur en een nieuwe, meer zakelijke, aanpak. Maar uit elk opengetrokken laadje kwam (en komt!) iets om op te lossen. Een vervolg organisatie-ontwikkeltraject, onder de naam van ‘De Weg Vooruit’, werd in 2022 gestart. Daarbij is vooral ingezet op het ‘goud’ van de organisatie: de medewerkers. Met workshops, teamsessies en learning on the job zijn er mooie eerste stappen gezet op het gebied van integraal werken, eigenaarschap en professioneel werken.
2.2. Algemene stand van zaken De basisstructuur van de organisatie bestaat sinds 2020 uit hiërarchische sturing vanuit lijnmanagement (6 teams) en inhoudelijke sturing vanuit project- en programmamanagement (Matrixsturing). Het managementteam van de organisatie is de afgelopen jaren nogal aan verandering onderhevig geweest. Door allerlei oorzaken was het een komen en gaan van teamleiders. Dit zorgde en zorgt voor de nodige onrust. Daarnaast is vanwege gebrek aan middelen en capaciteit het programmamanagement nog niet echt uit de verf gekomen. Met uitzondering van de energietransitie en het sociaal domein. De bestuurlijke ambities waren (en
8
Rapport analyse organisatie
zijn) groot en daarmee ook de verwachtingen van de ambtelijke organisatie. Deze ambitie leidt tot mooie voorzieningen voor Borne en goede dienstverlening aan onze inwoners, organisaties en ondernemers. Daar zijn we allemaal trots op. Maar deze ambitie leidt ook tot grote werkdruk onder groepen medewerkers en, mede vanwege de inhaalslag, het maar moeilijk aan de voorkant van processen komen om verder vooruit te kunnen kijken. De organisatie heeft bij de kaderbrief 2024 aan de bel getrokken bij het college en gevraagd om geen grote ambities aan de gemeenteraad voor te leggen maar in te steken op eerst afmaken waar we aan begonnen zijn. Dat is niet voor niets. We hebben, evenals veel andere gemeenten, moeite om in de huidige complexiteit en ambitie met beperkte capaciteit (we zijn immers maar een kleine gemeente) de reguliere taken naar voldoening te realiseren en nieuwe (wettelijke) opdrachten en ambities uit te voeren.
2.3. De onderzoeken Het afgelopen jaar zijn er meerdere onderzoeken gedaan om de vingers op de zere plekken te leggen en te beschouwen of de gekozen werkwijze uit juni 2020 de juiste is om de problemen die er zijn het hoofd te kunnen bieden. Zo is er een medewerker tevredenheidsonderzoek (MTO) gehouden, hebben partijen die met medewerkers en teams aan de slag zijn geweest verslag gemaakt, is er een analyse gemaakt van het functioneren en positioneren van het fysieke domein en is er binnen Bedrijfsvoering onderzoek gedaan naar de best passende organisatie en positionering van onze Informatisering & Automatisering poot. Al deze onderzoeken hebben wij door externen laten doen om daarmee een onafhankelijke inkijk te krijgen. Daarnaast hebben we intern (college, medewerkers en MT) onderzoek gedaan naar bevindingen rondom de gekozen organisatiestructuur, de nieuwe rollen en werkwijzen daarbinnen en naar een aantal thema’s uit het MTO. Alle medewerkers zijn in de gelegenheid gesteld om input hiervoor aan te leveren met een enquête en teamgesprekken. Alle collegeleden hebben hun zienswijze gegeven, zo ook de teamleiders. Tenslotte zijn er met een aantal individuele medewerkers die een nieuwe rol vervullen nog interviews gehouden. Dit alles heeft geleid tot een aantal ontwikkelpunten.
2.4. De uitkomsten Er gaan heel veel dingen goed! Vanuit alle geledingen wordt gezien dat Borne de afgelopen drie jaar een positieve ontwikkeling heeft doorgemaakt. Dit wordt niet alleen intern gezien maar ook externe partijen zien het en feiten wijzen het ook uit. Zo hebben we al drie jaar op een rij een goedkeurende accountantsverklaring gekregen, heeft de Provincie als toezichthouder met de jaarlijkse beoordeling na jaren van rood in 2023 alle domeinen op groen gezet (IBT). Uit diverse onderzoeken komt Borne al twee jaar als beste woongemeente van Overijssel uit de bus, en staat zelfs in de top van Nederlandse gemeenten op dat gebied. Bij het laatste onderzoek naar cliënttevredenheid in het sociaal domein scoorden we gemiddeld een dikke 8 en op het gebied van dienstverlening scoren we ook boven het landelijk gemiddelde. Medewerkers in de organisatie zien dat de basis steeds meer op orde is gekomen: er worden de laatste jaren meer besluiten genomen, knopen worden doorgehakt en medewerkers worden beter gefaciliteerd in hun werk. Ook spreken ze waardering uit voor het feit dat er meer sturing en controle is op bestuurlijke stukken en de planning. Men is blij dat er de afgelopen jaren weer formatie bij is gekomen en dat er oog is voor de grote werkdruk. Na de Coronaperiode is er ook weer meer wij-gevoel ontstaan, en dat vindt men prettig.
Cultuuraspecten Maar we hebben in de organisatie ook te maken met een hardnekkig cultuuraspect: het wij- gevoel richt zich voornamelijk op de sociale en veel minder op de professionele component. Afspraken nakomen, procesregie voeren, borgen van wat is vastgesteld en vooral elkaar aanspreken, feedback geven (mèt elkaar praten in plaats van òver elkaar) lukt maar moeizaam. Ook het gestructureerd en opgavegericht werken vanuit eigenaarschap vraagt nog veel aandacht. Het integraal samenwerken is beter georganiseerd en komt goed van de grond. Echter, de persoonlijke scope is vaak smal, men is te weinig bezig met een gezamenlijke opgave, met wat de ander nodig heeft om zijn/haar werk goed te doen. Met de vraag: ‘Wat is het effect van mijn werk op dat van mijn collega’. Met name deze cultuuraspecten hebben grote invloed op de prestatie van de organisatie en het vraagt veel tijd en energie van het management om hierop te sturen terwijl die tijd er niet is. 9
Rapport analyse organisatie
Hier moet dus iets mee gebeuren wil Borne de weg vooruit verder kunnen bewandelen, up to the job zijn om huidige en toekomstige opgaven te realiseren. Die roep is er nu ook vanuit medewerkers, dus dat biedt kansen. Structuuraspecten en rollen De onderzoeken hebben zich voor een belangrijk deel gericht op de structuur van de organisatie. Het meeste werd genoemd dat de rol van teamleider zoals deze in het huidige model is opgenomen niet passend is. Binnen de huidige structuur is de teamleider een professionele manager en heeft deze affiniteit met de materie, maar is niet deskundig op het beleidsveld. Met name bij de beleidsteams werd dit als een groot bezwaar gezien. Vanwege de programmatische matrix aansturing en diversiteit in opdrachtgevers is het voor medewerkers onduidelijker geworden waar prioriteiten liggen en wie aan het stuur zit. Het grootste bezwaar is echter dat de teamleider geen tijd heeft voor medewerkers vanwege een te grote ‘span of control’. Vanuit de directie wordt opgemerkt dat het profiel van teamleiders zonder inhoudelijke expertise ook onvoldoende past bij een rol als lid van het managementteam. Immers, daar moet de strategische koers voor de gemeente en organisatie worden voorbereid en uitgezet. Deze strategische kennis en kunde wordt daarnaast door zowel organisatie als college node gemist.
Een ander thema dat veelvuldig is benoemd is het programmatisch werken. Alhoewel de werkwijze sinds de invoering in 2019 nog niet helemaal is uitgerold, en dus ook niet de kans heeft gehad om breed ingebed effect te laten zien, is men het erover eens dat het met name positioneel minder goed werkt. Immers, de programmamanager gaat slechts over een deel van het thema, de rest van de verantwoordelijkheid ligt bij een teamleider of projectleider. In het sociaal domein heeft het programma qua resultaat goed gewerkt. Echter, voor alle betrokkenen ging erg veel tijd zitten in afstemming en overleg over wie waar verantwoordelijk voor was.
Programmatisch werken kan zeker gehandhaafd blijven als werkwijze, maar dan alleen op thema’s die zich daar echt voor lenen, domein overstijgend zijn, zoals bij het programma duurzaamheid (energietransitie). Kwaliteit en arbeidsmarkt Qua formatie staat Borne momenteel op ca. 170 Fte waarvan zo’n 85% in dienst is van gemeente Borne. Dit zijn ca. 200 personen. Voor de resterende 15% wordt waar mogelijk ingehuurd. Naast deze inhuur op formatieplaatsen worden er voor bijzondere tijdelijke klussen, ambities en/of pieken op dit moment 45 personen ingehuurd. Lang niet allemaal full time uiteraard. Het niet structureel kunnen invullen van formatie is een thema waar alle werkgevers mee worstelen. Met name in het fysieke domein zijn we nu zover dat ook de vijver voor tijdelijke inhuur leeg is. Het feit dat de arbeidsmarkt in een bijzondere dynamiek zit heeft consequenties voor de kwaliteit en daadkracht van gemeente Borne. Niet alle vacatures kunnen worden ingevuld, daarmee komen we handen tekort in een organisatie die toch al onder druk staat. Het is lastig om kwalitatief hoog personeel te krijgen en behouden voor Borne, zeker gezien de ligging van Borne t.o.v. de grote omliggende gemeenten en het salarisniveau aldaar. Dit geldt inmiddels ook al voor inhuur in de flexibele schil.
Borne heeft structureel een flexibele schil (inhuur) nodig voor expertise die we zelf niet in huis hebben en/ of slechts incidenteel nodig hebben. Naar onze mening heeft het bestuur niet altijd realistische verwachtingen van wat onze organisatie, die nog in ontwikkeling is, kan leveren. Zeker gezien de interne beheersing en het prestatieniveau waar de organisatie vandaan komt en nog mee aan het werk is. Het heeft nog tijd nodig om aan deze verwachtingen te kunnen voldoen.
10
Rapport analyse organisatie
2.5. En nu verder Alle onderzoeken wijzen uit dat aanpassingen in zowel structuur, werkwijze als cultuur noodzakelijk zijn om de ambtelijke organisatie van Borne anno nu beter te laten functioneren maar ook meer toekomstbestendig te maken. Om te komen tot de meest wenselijke structuur (organisatiebesluit) zijn afwegingscriteria opgesteld en getoetst aan drie verschillende organisatiemodellen. Er is uit deze weging één duidelijk voorkeursscenario naar voren gekomen. Deze willen we graag zo snel mogelijk implementeren. Er wordt een ontwikkelagenda voor de komende jaren opgesteld waarin diverse onderwerpen samenkomen. Daarin worden bijvoorbeeld acties voor de doorontwikkeling van werkwijzen en rollen uit de besturingsfilosofie opgenomen. Maar ook de te verbeteren cultuuraspecten worden omschreven en van acties voorzien. Door vooral te verschuiven kunnen de wijzigingen op het leidinggevende niveau budgetneutraal worden doorgevoerd. Wel zal er op een aantal plaatsen capaciteit en middelen bij moeten om verder vooruit te kunnen komen. Dit betreft met name bekostiging van ICT ontwikkelingen, uitvoeringscapaciteit in het fysieke domein, beleidscapaciteit in het sociaal domein en capaciteit voor een aantal strategische taken. Hieronder wordt kort uiteengezet welke wijzigingen worden beoogd met dit voorstel.
Samenvatting oplossingen 1.
De strategische koers van gemeente Borne staat voorop: inhoudsdeskundige sturing wordt leidend in het organisatiemodel; 2. Duidelijkheid omtrent taken, rollen en verantwoordelijkheden is nodig: elke medewerker krijgt één leidinggevende voor hiërarchische én inhoudelijke aansturing; 3. Een leidinggevende moet tijd hebben voor sturing en voor de medewerker: de span of control houden we op maximaal ca. 25 personen; 4. We behouden de methodiek van programmatisch werken alleen wanneer het thema zich daarvoor leent: programma duurzaamheid blijft gehandhaafd. Programma sociaal domein wordt verder (zo nodig projectmatig) opgepakt in de lijnorganisatie. De beoogde programma’s Bestuur & Samenleving en Wonen & Leven zijn geen programma’s maar lijnwerkzaamheden en worden daar ook opgepakt; 5. De organisatie behoeft, gezien de diversiteit aan werkzaamheden (kleine organisatie, éénpitters) en hoeveelheid aan ontwikkelopdrachten, meer directe sturing: er komen vier afdelingen met in totaal elf hiërarchisch en tevens inhoudelijk leidinggevenden i.p.v. de zeven hiërarchische teamleiders en vier programmamanagers die er nu zijn; 6. Gezamenlijke verantwoordelijkheid behoeft meer formalisatie in de werkwijze: Het managementteam wordt besluitvormend (met eindverantwoordelijkheid voor de Algemeen Directeur) m.b.t. de strategische koers.
Alle leidinggevenden nemen gezamenlijk besluiten over de bedrijfsvoering van de organisatie (eindverantwoordelijkheid voor de Algemeen Directeur); 7. Sparren met vakgenoten is een grote wens van medewerkers: het aantal vakgroepen wordt uitgebreid; juridisch, applicatiebeheer, veiligheid, informatiemanagement, administratie, etc.; 8. Er is meer regie nodig op het starten van werkzaamheden (bestuurlijke urgentie, mensen, middelen, integraliteit): er komen startup bijeenkomsten voor projecten en initiatieven uit de samenleving; 9. Op een aantal terreinen is er geen of te weinig capaciteit voorhanden, hetgeen leidt tot of externe inhuur of werk dat blijft liggen: deze capaciteit willen we uitbreiden. Het gaat om coördinatie op en werving van subsidies en fondsen, administratieve ondersteuning van de afdelingen, beleidsveld economie, beleidsvelden dienstverlening en facilitaire zaken, ondersteuning uitvoering in het fysieke domein, etc.; 10. Op het gebied van Informatisering & Automatisering zijn we (op termijn) kwetsbaar en dus voornemens om over twee jaar het automatiseringsdeel geheel te hebben uitbesteed aan een samenwerkingspartner. Hiertoe wordt een businesscase opgesteld; 11. Er wordt een ontwikkelagenda opgesteld die met name gefocust is op verdere professionalisering van de organisatie.
11
Rapport analyse organisatie
3. Historie In dit hoofdstuk blikken we even kort terug in de tijd, en wel de afgelopen 10-15 jaar. Er is in deze periode namelijk een hoop gebeurd dat zijn weerslag heeft gehad op het bestuur en de organisatie van onze gemeente.
3.1. Periode 2010-2015 Aantal inwoners in 2010 : 21.330 Aantal Fte in 2010 : 167 fte Tussen 2009 en 2014 had ook Borne (na de kredietcrisis uit 2007) te maken met de gevolgen van de eurocrisis. In de aanloopperiode naar de decentralisaties van de zorg werd er al fors gekort vanuit Den Haag. Dat had ook gevolgen voor onze inwoners en organisatie. Er moest worden bezuinigd, en wel ruim €4 mln. Niet wettelijke taken zoals de maatschappelijke activiteiten schoolzwemmen, bibliotheek, onderhoud begraafplaats en het Kulturhus, moesten het ontgelden. Ondertussen was Borne op een innovatieve manier in gesprek geweest met haar inwoners: MijnBorne2030-Dynamische Dorpen is in 2011 ontwikkeld. Men ging het anders doen en er waren vooruitstrevende ideeën, ook over de rol van het lokale bestuur. Men beoogde niet alleen een groeiende gemeenschap met een dorpse identiteit te zijn, ook bestuurlijk kon het best anders was de opvatting. De bestuurlijke agenda werd gezien als een afgeleide van de agenda van de Bornse gemeenschap. Dus niet de rol tussen raad en college zou centraal worden gesteld maar die tussen gemeentebestuur en samenleving. Dit idee betekende ook een andere visie op de rol van de gemeente: minder uitvoering (zelf doen), meer regie en meer samenwerking. En dat had zijn effect op de ambtelijke organisatie. Bij de kadernota’s van 2012 en 2013 werd flink bezuinigd op de organisatie.
De insteek was dat er een kleine, compacte ambtelijke organisatie (50 Fte) over zou blijven. Dat was voldoende om regie te voeren op alles wat anderen voor en met gemeente Borne uitvoerden. Deze gedachten waren aanleiding om, na het mislukken van Twentestad in 2000, toch weer een draad op te pakken om op een breder vlak samen te gaan werken in Twente, maar deze keer vanuit zelfstandigheid. In eerste instantie als Netwerkstad Twente. Na 2011 is gepoogd om een Intergemeentelijke Bedrijfsvoering Organisatie (IBO) op te zetten. Deze poging strandde en daarna is als ABEL (Almelo, Borne, Enschede en Losser) een hernieuwde poging gedaan. Per 1 januari 2016 zijn de initiatieven van ABEL ondergebracht in de oprichting van een Twentebedrijf. Eind 2017 is het initiatief van het Twentebedrijf beëindigd. Doel: kosten besparen, kwaliteit van dienstverlening versterken en minder kwetsbaar zijn. En passend bij de gedachte van regiegemeente, van een andere manier van besturen. Het liep echter anders. De poging van Borne om de bedrijfsvoering buiten de deur te organiseren mislukte. Ondertussen was er vanuit het perspectief van de beoogde samenwerking nauwelijks geïnvesteerd in de bedrijfsvoering van de eigen organisatie. En dat zou later grote gevolgen hebben.
12
Rapport analyse organisatie
3.2. Periode 2015 – 2020 Aantal inwoners in 2015 : 21.990 Aantal Fte in 2015 : 155 fte De koers van gemeente Borne was na de deceptie van IBO wat minder gefocust op samenwerken met anderen. De verspilde energie en de onduidelijke toekomst trokken een behoorlijke wissel op de organisatie. Maar tijd om te herstellen was er niet. De focus kwam immers op heel wat anders te liggen: de decentralisaties van de zorg (Wmo en jeugd) waren een feit. De jaren daarna zou blijken hoeveel (financiële en wettelijke) impact deze transitie teweeg zou brengen. De gemeente werd, met een rijkskorting van 25-40%, verantwoordelijk voor de ondersteuning van de meest kwetsbare groepen in de samenleving. Een grote verantwoordelijkheid landde in een organisatie die daar niet klaar voor was. Maar welke gemeente was dat wel? Al snel werd beleidsmatig ingezet op regionale samenwerking en dat liep goed, we konden volgen. Wat minder goed ging was het binnen budget blijven in een realiteit van inwoners die ondersteuning nodig hebben terwijl je je als kleine gemeente staande moet houden in een nieuwe wereld van kaderwetten, open eind regelingen en marktwerking (zorg werd booming business) en dat met ook nog eens te weinig budget. Bestuurlijk werd de koers richting de groeiende gemeente vastgehouden door een combinatie van bezuinigen en investeren (via hogere belastingen) te kiezen.
Het was allemaal erg veel en het ging ook erg snel: een nieuwe bestuurlijke koers, bezuinigen, investeren, nieuwe taken, achterstanden in de bedrijfsvoering en processen en ……. minder medewerkers. En toen werd het teveel … In juni 2018 werd in het proces van de jaarrekening 2017 duidelijk dat de ambtelijke organisatie aan het wankelen was, de jaarrekening (die gevoed wordt door de hele organisatie) kon niet worden opgeleverd. Er was te weinig aandacht gegaan naar de interne processen en mensen liepen op hun tandvlees. Het bestuur greep in. Onder de titel van de Basis op Orde, en met de adviezen van Necker van Naem en later Hiemstra & De Vries, werd medio 2019 een verbeterprogramma opgesteld waarin de lijn van de organisatieontwikkeling en de Basis op Orde werden samengebracht. Een stevige opgave. Een reorganisatie was onvermijdelijk en het oude systeem van drie afdelingshoofden (zonder inhoudelijke kennis) met daaronder niet hiërarchische coördinatoren (met inhoudelijke kennis) werd vervangen door een organisatiestructuur met de teams als fundament, een 2-hoofdige directie met versterkte aandacht voor de bedrijfsvoering en versteviging van projectmatig en programmatisch werken. Met vaste projectleiders en programmamanagers die sturing geven aan belangrijke opgaven. In dit model hadden beide directeuren ook de dagelijkse leiding over een team.
3.3. Periode 2020-heden Aantal inwoners in 2020 : in 2023 : Aantal Fte in 2020 : in 2023 :
23.489 24.526 120 Fte 167 fte
De genoemde ontwikkeling hebben we doorgemaakt in stormachtige tijden. Zeker ook in financiële zin. Er moesten fundamentele keuzes gemaakt worden. In 2019 kreeg dat zijn beslag in het traject Keuzes voor Borne. En met de kennis van nu weten we dat we er nog steeds niet zijn: er staat nog een aantal bezuinigingen open. Maar dat is nog niet voldoende gebleken. De broekriem moest nog verder aangehaald worden.
13
Rapport analyse organisatie
Door oplopende tekorten in het sociaal domein, door verslechtering van onze weerstandspositie, door te verwachten economische en maatschappelijke effecten van de Coronacrisis en door te verwachten negatieve effecten van de herverdeling van het Gemeentefonds, waarbij vooral kleine gemeenten het nog moeilijker krijgen. Alsof er nog niet genoeg hectiek was brak begin 2020 Corona uit en was er medio 2020 het onverwachte vertrek van de gemeentesecretaris. Er werd snel gehandeld: het organisatiebesluit, waarvan de inkt nog nauwelijks droog was (1 april 2020), werd per 1 juli 2020 pragmatisch op een paar punten gewijzigd. Er kwam een éénhoofdige directie (de net aangetrokken directeur Bedrijfsvoering werd secretaris en algemeen directeur) met een MT van zes teamleiders. In de afgelopen drie jaar (waarvan twee jaar in Coronaregime) is er, terwijl ‘de winkel gewoon geopend was’, met man en macht gewerkt aan het wegwerken van achterstanden en de (door) ontwikkeling van de organisatie. Wat er onder meer is gedaan: a. Programma Organisatie afgerond (basis op orde), o.a.
- financieel instrumentarium ontwikkeld - I&A werkplan opgesteld en geïmplementeerd - diverse beleidsstukken geactualiseerd - diverse werkprocessen doorlopen en op orde gebracht - beleid, uitvoering en coördinatie op het gebied van inkoop - diverse HRM regelingen opgesteld en geïmplementeerd - interne controle systematiek ontwikkeld en geïmplementeerd - loonsombeleid en systematiek gewijzigd b. Formatie en bezetting grotendeels op orde gebracht, o.a. - formatie zonder dekking geformaliseerd - ICT expertise geworven - sinds 2020 zijn er ca. 100 nieuwe medewerkers aangetrokken en ingewerkt - hiaten in de formatie grotendeels opgelost - in- door- en uitstroomproces medewerkers ontwikkeld - ambitie- en succesgesprekken ingevoerd - alle boven formatieve medewerkers geplaatst en frictiedossiers opgepakt en afgerond - mutaties doorgevoerd (w.o. afscheid) voor medewerkers die niet op de goede plek zaten c. Bezuinigingen grotendeels gerealiseerd, o.a. - plan beheersmaatregelen sociaal domein opgesteld en uitgevoerd - programma sociaal domein ontwikkeld en uitgevoerd - monitor sociaal domein ontwikkeld en uitgevoerd d. Drie keer een goedkeurende verklaring van de accountant gekregen, o.a.
- integrale sturing op en uitvoering van het proces P&C - analyse en update van de MPG (grexen) - verbeteragenda als leidraad voor realisatie doelen op het gebied van control - verbeterslag gemaakt op processen rondom rechtmatigheid e. Het oordeel van de toezichthouder (Inter Bestuurlijk Toezicht, Provincie) van rood naar groen gekregen - geïnvesteerd in de relatie met de Provincie en verbeteringen in de taakvelden doorgevoerd
14
Rapport analyse organisatie
f. Doorontwikkeling van de organisatie en medewerkers, o.a. - programma ‘De Weg Vooruit’ ontwikkeld en geoperationaliseerd - werken met een organisatieplan, teamplannen en individueel jaarplan - interne workshops ontwikkeld en geïmplementeerd - opleidingsbeleid opgesteld en ingevoerd - begeleiding van alle teams op diverse thema’s - geïnvesteerd in zogenaamde wij- gevoel momenten
Gedurende de periode 2010-2023 zijn er vier keer gemeenteraadsverkiezingen geweest, zijn er vier verschillende colleges geïnstalleerd en hebben drie burgemeesters gemeente Borne en drie gemeentesecretarissen de daarbij horende ambtelijke organisatie door roerige tijden geleid. En landelijk? Vier keer zijn er Tweede Kamerverkiezingen geweest en gedurende de gehele periode vanaf 2010 is Nederland bestuurd door kabinetten onder leiding van premier Rutte.
15
Rapport analyse organisatie
4. Externe foto van de organisatie Zoals gezegd hebben de verschillende externe rapporten belangrijke input geleverd voor de analyse van de organisatie. In dit hoofdstuk geven we een overzicht van de belangrijkste aspecten uit die rapporten.
4.1. Samenvatting analyse I&A Door Native Consulting is onderzoek gedaan naar de best passende inrichting voor I&A voor de gemeente Borne. De conclusie is dat het uitbesteden van automatisering voor Borne een aantal kwetsbaarheden oplost, maar in de praktijk op dit moment hoogstwaarschijnlijk niet succesvol zal zijn door het structureel ontbreken van een regiefunctie en een beperkte invulling van andere rollen (zoals informatieadvies, contractmanagement en leveranciersmanagement). Daarom is het advies om hier naar toe te werken volgens onderstaande I&A doelinrichting:
3
Om hier te komen, is het advies te starten met de volgende stappen: • Uitbreiding van uitbesteding automatiseringsactiviteiten; • Ontwerpen en organiseren van een regiefunctie; • Afbouwen beheer-organisatie; • Structureren bedrijfs- en IV-processen; • Organiseren van formatie informatisering (projectmanagement, i-advies, architectuur en helpdesk). Voorstel is om het voorgenomen besluit te nemen om de automatisering uit te besteden aan de gemeente Enschede of Hengelo, onder voorbehoud van het kostenoverzicht. Daarnaast gaan we de komende 2 jaar investeren op de bovengenoemde punten als het gaat om regie voeren op de uitbesteding. Daarvoor is een ontwikkelplan opgesteld.
4.2. Samenvatting onderzoek Fysiek Domein en Grond- en Vastgoed In 2021 is een onderzoek gestart met als doel, in het fysieke domein, de basis op orde te brengen en de teams voor te bereiden op de toekomst. Naar aanleiding van de opdracht zijn inmiddels verbeteringen gerealiseerd. 3 De helpdesk is in dit plaatje omcirkeld, omdat het nog onderwerp van gesprek is wat wenselijk is: een interne of externe
helpdesk. Een nader advies hierop volgt nog.
16
Rapport analyse organisatie
Een voorstel voor een goed passende organisatiestructuur voor het Fysieke domein en de organisatie van grond- en vastgoedzaken moest nog opgesteld worden. Het adviesbureau Stadsraad en Daad heeft in februari 2023 een rapport hiervoor opgeleverd. Het advies is om de Teams REO en FL samen te voegen tot één team (beleid en uitvoering in één team). Bij het samenvoegen van de teams is de span of control van de teamleider een aandachtspunt. Er worden 60 medewerkers ingezet in beide teams. Er is een diversiteit aan expertise, beroepsculturen en ontwikkelingsniveau onder de medewerkers. Dit vraagt veel van de tijd en vaardigheden van de teamleider. Het inzetten van een steunstructuur in de vorm van functioneel leidinggevenden biedt hiervoor een oplossing. Uit het onderzoek blijkt dat medewerkers een hoge werkdruk ervaren. Meer aandacht voor coördinatiemechanismen en de condities die bijdragen aan doelgericht en doelmatig teamwerk hebben een positieve invloed op de effectiviteit van de teams. De verwachting is dat daarmee de balans tussen opgaven en ambities van de organisatie en de beschikbare capaciteit beter wordt. Grond- en vastgoedzaken De gemeente Borne heeft grond en vastgoed in bezit om ruimtelijke en maatschappelijke doelen te realiseren. Lange tijd was het grond- en vastgoedmanagement binnen de gemeente Borne in handen van de verschillende beleidsinhoudelijke afdelingen.
Vanaf 2013 lag er een opdracht om taken op vastgoedgebied te centraliseren. De opdracht is tot op heden niet afgerond. Grond- en Vastgoedmanagement is het geheel aan beheersactiviteiten gericht op het behalen van een optimaal (maatschappelijk en financieel) rendement, het realiseren van waardeontwikkeling en overige doelstellingen, binnen de daarvoor gestelde randvoorwaarden. Adviesbureau Stadsraad en Daad heeft in het onderzoek specifiek ook gekeken naar de nodige acties op het vlak van Grond- en vastgoedzaken die nodig zijn om bovenstaande te realiseren. Uit het onderzoek blijkt dat het vastgoedmanagement niet in “control” is en dat interne klanten (gebruikers en toeleveranciers) niet tevreden zijn over de dienstverlening. Belangrijke onderdelen van het vastgoedmanagement krijgen niet voldoende aandacht waardoor er doelstellingen van de gemeente niet worden gerealiseerd en er risico’s ontstaan. Medewerkers geven aan dat de hoge werkdruk de belangrijkste oorzaak is van het achterblijven in ontwikkeling. Daarnaast heeft het ontbreken van sturing vanuit de organisatie hier ook aan bijgedragen.
Om processen die betrekking hebben op vastgoed beheerst te laten verlopen is het van belang dat er meer sturing wordt georganiseerd en medewerkers over de juiste competenties beschikken en verantwoordelijkheid kunnen nemen voor de kwaliteit van het vastgoedmanagement en de resultaten hiervan.
17
Rapport analyse organisatie
De opdracht uit 2013 om de verantwoordelijkheid voor het vastgoed volledig te centraliseren en onder te brengen bij Vastgoed is nog niet gerealiseerd. Van belang is dit op korte termijn te realiseren en hierbij met gebruikers van het vastgoed en de medewerkers van het team de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden te bespreken en af te bakenen. Ook de verantwoordelijkheid voor Grondzaken is nog niet duidelijk belegd binnen de organisatie. Advies is dit ook onder te brengen bij Grond- en vastgoedzaken en ook hier de taken verantwoordelijkheden en bevoegdheden duidelijk af te bakenen. Onderdelen van het vastgoedmanagement hebben meer aandacht nodig. Aandachtspunten met hoge prioriteit zijn de actualisatie van het strategisch beleid betreffende het Vastgoed (inclusief verduurzaming) en het afstemmen van dit Strategisch vastgoedplan met het Meerjarig Onderhoudsplan (MJOP).
4.3. Samenvatting MTO (september 2022) De medewerkers van Gemeente Borne zijn alles bij elkaar genomen zeer tevreden met hun werk bij Gemeente Borne. Ze zijn er trots op om voor Gemeente Borne te werken en voelen zich sterk betrokken bij hun eigen team en bij Gemeente Borne als geheel. De medewerkers voelen zich bovendien zeker van hun baan. Echter, relatief veel medewerkers zouden niet per definitie opnieuw voor Gemeente Borne kiezen wanneer ze vrij zouden zijn om te kiezen waar ze zouden gaan werken. De medewerkers zijn (zeer) tevreden over de inhoud van het werk, de sfeer, hun direct leidinggevende, het hybride werken en de samenwerking. Op de open vraag wat het meest bevalt aan het werken bij Gemeente Borne noemt bijna een kwart van de medewerkers (spontaan) de korte lijnen/toegankelijkheid/informaliteit/kleinschaligheid. Ook het samenwerken met de collega’s (collegialiteit) wordt door relatief veel (een op de vijf) medewerkers genoemd. Ten opzichte van de benchmark Gemeenten scoort Gemeente Borne (sterk) hoger op de sfeer en direct leidinggevende. Op werkdruk, werkomstandigheden, hybride werken, persoonlijke ontwikkeling, arbeidsvoorwaarden en directie/MT scoort Gemeente Borne daarentegen (sterk) lager dan de benchmark.
Ruim de helft van alle gemeenteambtenaren ziet de werkdruk oplopen.
‘De balans tussen de hoeveelheid taken en de personele bezetting raakt in het gemeentehuis steeds verder zoek’
Binnenlands Bestuur – 9 februari 2023 18
Rapport analyse organisatie
Wat zijn de knelpunten? Over een aantal thema’s bestaat (relatief) veel onvrede. De grootste aandachts-/verbeterpunten liggen bij de thema’s directie/MT, werkdruk en persoonlijke ontwikkeling. Directie/MT De medewerkers zijn in september 2022 het minst tevreden over de directie/het MT. De grootste onvrede ligt bij gebrekkige zichtbaarheid van het MT. De communicatie vanuit het MT naar de teams is magertjes, men weet niet wat er in het MT besproken en besloten wordt. Men vindt dat het MT niet als een team opereert, teamleiders verschuilen zich bij besluiten soms achter het MT. Werkdruk Ook over de werkdruk zijn de medewerkers ontevreden en dit thema komt in de prioriteitenanalyse naar voren als verbeterpunt. Bovendien is werkdruk het meest genoemde antwoord op de vraag wat het minst bevalt aan het werken bij Gemeente Borne. De medewerkers zijn vooral ontevreden over de hoeveelheid personeel in hun team; ruim de helft van de medewerkers geeft aan dat hun team over onvoldoende personeel beschikt om het werk goed te kunnen doen. Daarnaast geven twee op de vijf medewerkers aan dat ze onvoldoende invloed hebben op hun werkdruk, met andere woorden: het ‘overkomt’ ze. Persoonlijke ontwikkeling Over het thema persoonlijke ontwikkeling zijn de medewerkers matig tevreden. Ook dit thema komt binnen de prioriteitenmatrix naar voren als verbeterpunt.
Binnen dit thema zijn de medewerkers met name ontevreden over de vooruitzichten op doorgroei/promotie. Twee op de vijf medewerkers geven aan dat ze bij Gemeente Borne onvoldoende vooruitzichten hebben om door te groeien of promotie te maken. Voor meer dan de helft van deze medewerkers zou dit (mogelijk) een reden zijn om naar een andere werkgever uit te kijken. Kortom, een reële kans op (stevige) uitstroom. Op een krappe arbeidsmarkt is dat geen prettig vooruitzicht.
Wat valt nog meer op? Binnen de overige rubrieken komen nog enkele andere zaken naar voren die de aandacht verdienen. De grootste aandachtspunten zijn: Werkomstandigheden: bijna de helft van de medewerkers is ontevreden over het klimaat op de werkplek (op locatie) en de kwaliteit van de apparatuur en middelen waarmee ze werken. Bovendien is ruim een derde van de medewerkers niet tevreden met de flexibele werkplekken bij Gemeente Borne. Ook de werkplek thuis is voor relatief veel medewerkers niet naar behoren: een kwart geeft aan thuis geen geschikte werkplek hebben. Samenwerking en communicatie tussen teams: hoewel de samenwerking en de communicatie binnen het eigen team zeer goed beoordeeld worden, zijn relatief veel medewerkers (een op de vijf) ontevreden over de samenwerking en het overleg met andere teams. Sociale veiligheid: bijna de helft van de medewerkers weet niet wie er bij Gemeente Borne zijn aangesteld als vertrouwenspersonen. Professionaliteit van de cultuur De medewerkers zijn kritisch over de professionaliteit van de cultuur bij Gemeente Borne. De scores op de verschillende professionaliteitsdimensies zijn veelal lager dan gemiddeld bij gemeenten, terwijl deze benchmarkscores al aan de lage kant zijn. Alleen op de dimensies ‘open cultuur’ en ‘klant staat centraal’ scoort Gemeente Borne gelijk aan de benchmark. Kortom, hier valt winst op te behalen.
4.4. Samenvatting Woosh5 In het najaar van 2022 hebben ruim 100 medewerkers van de gemeente Borne meegedaan aan het programma ‘De veerkrachtige ambtenaar’. Zij hebben hun veerkracht gemeten en ontwikkeld met behulp van dagelijkse oefeningen, gezamenlijke workshops en intervisie bijeenkomsten. Ook hebben zij onbeperkt toegang gekregen tot een E-coach met wie zij in konden gaan op persoonlijke vraagstukken en uitdagingen. Uit dit onderzoek is gebleken dat probleemoplossend vermogen en empathie relatief laag scoren bij de gemeente Borne. De WOOSH5 Coaching trajecten hebben er zeker voor gezorgd dat op beide dimensies
19
Rapport analyse organisatie
stappen zijn gezet: de e-coaches hebben hun coachees geprikkeld en geholpen om meer vanuit doelen en plannen hun werkdagen vorm te geven. Ook is het inschakelen van hulp steeds benadrukt: overleggen en afstemmen met collega’s, gesprek met leidinggevende of andere belanghebbenden aangaan. En zelfvertrouwen is bij meerdere medewerkers gegroeid omdat ze aan hun persoonlijke ontwikkeling gewerkt hebben: dit maakt bijvoorbeeld dat de Ambitie & Succesgesprekken veel levendiger verlopen.
4.5. Samenvatting ‘De Weg Vooruit’
In 2022 is gestart met het organisatie-ontwikkeltraject ‘De Weg Vooruit’. EN Consulting heeft de gemeente Borne begeleid bij leiderschap- en teamontwikkeling en bij de doorontwikkeling van het programma ‘De Weg Vooruit’. De begeleiding van EN Consulting was gericht op een integrale aanpak, bestaande uit drie onderdelen: 1. De begeleiding van het MT: leiderschaps- en MT-teamontwikkeling 2. De ontwikkeling in en met de teams 3. Het ontwikkelen van vaardigheden en professionele effectiviteit van medewerkers middels een methodiek genaamd Woosh5 (module de veerkrachtige ambtenaar) Gemeente Borne heeft binnen ‘De Weg Vooruit’ vier speerpunten vastgesteld. Deze vier speerpunten zijn binnen onze aanpak het uitgangspunt geweest. Ze hebben een rol gespeeld in elk onderdeel en bij de gepleegde interventies. Het zijn: A. Eigenaarschap B. Integraliteit C. Professionaliteit D. Werkdruk (verminderen) Bij de start van het traject was dit het overall beeld van EN Consulting: Het algemene beeld liet een organisatie zien die behoefte had aan meer samenhang, zowel binnen het MT als onderling, maar die hier echter niet naar handelde. Zo was er veel focus op inhoud en weinig op integraliteit. Er was ontwikkeling nodig om meer integraal samen te werken. Er leek een cultuur te ontstaan waarin afspraak geen afspraak is en men niet altijd de verantwoordelijkheid voelde om zelf tot actie over te gaan.
Ontwikkeling van medewerkers op het tonen van meer eigenaarschap ging hierin helpen.
Katwijkse ambtenaren dreigen te bezwijken onder de steeds hogere werkdruk door snelle groei gemeente: ’We zien een kaalslag’
Aan de andere kant gebeurden er mooie dingen. Er zijn op inhoud successen behaald en men was betrokken bij het eigen werk. Deze betrokkenheid werkte door naar de inwoner en naar het uiteindelijke doel van de organisatie. Medewerkers stonden open voor verandering. Dit is belangrijk in het succes van het programma.
Vrijdag 9 september 2022
20
Rapport analyse organisatie
Conclusie na ruim een jaar: Tijdens het programma hebben wij een grote betrokkenheid gezien van medewerkers. Er ontstond hernieuwde energie en goede initiatieven van 26 oktober 2021, 17.34 uur · Door Regio Noordkop medewerkers zelf. Dit, ten eerste, heeft de ontwikkeling van de organisatie enorm geholpen. Zo hebben de teams eigenaarschap getoond in het zelf organiseren van teamsessies, lunchmomenten voor meer samenhang, samenwerking zoeken met andere teams en intervisiebijeenkomsten. Ontwikkeling was daarnaast mogelijk op het gebied van professionaliteit en integraliteit. Deze twee speerpunten hebben binnen gemeente Borne veel met elkaar te maken. Medewerkers zijn vakinhoudelijk sterk, er werd echter niet altijd integraal gekeken. Medewerkers zijn meer bewust geworden dat bij een professionele houding ook integraal samenwerken hoort. Dit draagt bij in het ontwikkelen van een cultuur dat past binnen de vier speerpunten van gemeente Borne. Het MT heeft laten zien dat het in staat is om meer verbinding te leggen met de organisatie. De communicatie vanuit het MT naar medewerkers is verbeterd. Dit is terug te zien in de sfeer binnen de organisatie en het vertrouwen in het MT. Medewerkers ervaren deze verandering als zeer positief. Het draagt bij aan de integraliteit en professionaliteit. De verandering van teamleiders heeft voor een positieve wending gezorgd.
Voor team bedrijfsvoering is de start van een nieuwe teamleider in 2022 een goed moment geweest om te werken aan de onderlinge samenwerking en aan de positie van het team binnen de organisatie. Het MT heeft tijdens het traject eigenaarschap getoond voor de eigen rol in de organisatieverandering.
Werkdruk bij ambtenaren neemt toe en het einde is nog niet in zicht: "De rek is eruit"
De werkdruk is nog steeds hoog. De verwachting is niet dat dit snel minder wordt. Het blijft aandacht vragen om medewerkers hierin te ondersteunen.
4.6. Conclusies n.a.v. onderzoeken Wat opvalt is dat er aandachtspunten zijn zowel als het gaat om de structuur en invulling van het organisatiemodel als om de cultuur, professionaliteit en eigenaarschap van de medewerkers. Er is grote behoefte aan: duidelijkheid omtrent rollen, taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden; kunnen sparren op inhoud; zichtbaarheid en sturing op inhoud en organisatie vanuit de directie en MT; samenhang, duidelijke visie en een integrale benadering van beleidsvorming en – uitvoering. Op verschillende plekken in de organisatie verwachten medewerkers nog veel inhoudelijke sturing van de teamleider en het MT. Het stukje zelfstandigheid kan hier nog doorontwikkeld worden. Daarnaast laten de verschillende onderzoeken ook iets zien over integraliteit en de samenwerking in de organisatie. Wat opvallend is, is dat medewerkers vooral geneigd zijn samenwerking te zoeken binnen hun eigen team, maar in mindere mate met andere teams. Integrale benadering is daardoor onvoldoende. Tevens ontbreekt soms de focus binnen het werk: de medewerkers zijn vooral operationeel en ad hoc georiënteerd en minder gericht op planning, strategie, langere termijn en bestuur. Er is gebleken dat er niet altijd een cultuur heerst van afspraak is afspraak en borgen van afspraken. Het belang van de integrale benadering en hierin verantwoordelijkheid nemen is een ontwikkelpunt.
Uit meerdere onderzoeken is gebleken dat het nemen van verantwoordelijkheid en het oppakken van eigenaarschap nog verder ontwikkeld kan worden. Wat ook opvalt is dat er een cultuur is van brengen in plaats van halen van informatie. Dit wordt deels beïnvloed door werkdruk maar ook door het regelmatig ontbreken van een wijgevoel op het gebied van presteren. Uitvergroot: men neemt / heeft in zijn algemeenheid de tijd en moeite niet om eerst zelf op zoek te gaan naar beschikbare informatie en is vooral gefocust op het eigen werk en minder op hoe men kan bijdragen aan de taken van anderen, om zo samen optimaal te presteren voor de Bornse samenleving.
21
Rapport analyse organisatie
Tot slot, als we kijken naar de processen in de gemeentelijke organisatie dan is er ook een aantal aandachtspunten. Sinds 2020 is er veel tijd en energie gestoken in het op orde brengen van de basis. Daar zijn mooie stappen in gezet, bijvoorbeeld op het vlak van bedrijfsvoering. Echter, de externe onderzoeken laten zien dat we nog niet alles in de organisatie procesmatig op het juiste niveau hebben. En daarom gaat er veel tijd zitten in de beantwoording van de vraag: hoe zat het ook alweer? Dit heeft als gevolg dat, indien een proces door verschillende medewerkers wordt uitgevoerd, er ook een andere uitkomst mogelijk is en dat het wiel soms opnieuw uitgevonden moet worden. Dit komt de professionaliteit niet ten goede en kan tevens de werkdruk verhogen. Kortom, het borgen van processen en afspraken moet beter.
22
Rapport analyse organisatie
5. Interne foto van de organisatie Na de documentenanalyse hebben we drie verschillende vragenlijsten ontwikkeld. De hele organisatie heeft de mogelijkheid gehad om uitgebreid hun input mee te geven over de verschillende thema’s uit de analyse van de organisatie. 70 medewerkers, alle huidige teamleiders en het gehele college hebben een vragenlijst ingevuld. Dit betekent een respons van ca. 40% van de organisatie. Vervolgens hebben we de uitkomsten geanalyseerd en tijdens de goed bezochte teambijeenkomsten besproken met de teams. Maar ook met het college en het MT is tijdens een sessie dieper op het onderwerp ingegaan. Dit leverde mooie gesprekken op en heel waardevolle informatie voor de analyse. In dit hoofdstuk geven we een samenvatting van de ‘interne foto van de organisatie’, zoals we dat genoemd hebben. Het is een weergave van hoe de organisatie naar zichzelf kijkt: wat gaat er goed, wat kan er beter en wat moet anders?