CConstaterende datBorne
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage: NPVR Plan voor de regio Twente

Beeldvormende commissievergadering 1 september 2026, gemeente BorneBij agendapunt: Plan voor de Regio Twente (Nationaal programma vitale regio's)15.472 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

NATIONAAL PROGRAMMA VITALE REGIO’S Inzet regio voor “Plan voor de regio” Definitief Maart 2026 2026

INHOUDSOPGAVE Inleiding 4 Context Plan voor de Regio 5 21 Opgaven voor de komende 20 jaar 11 Organisatie en wijze van samenwerking 33 Monitoring en evaluatie 39 INLEIDING Op 27 maart 2023 hebben drie adviesraden, de Raad voor Openbaar Bestuur, de Raad | Op 16 mei 2024 presenteerde die toenmalige coalitie haar hoofdlijnenakkoord, wat werd voor de Leefomgeving & Infrastructuur en de Raad voor Volksgezondheid & | uitgewerkt naar regeerakkoord. Het overnemen van de adviezen uit het rapport Elke Regio Samenleving, het rapport “Elke Regio Telt” gepubliceerd. Twente heeft meegewerkt | Telt werd hierin bekrachtigd. In een Kamerbrief van 20 december 2024 werd het Nationaal aan het tot stand komen van het rapport als ØØn van de vijf onderzochte | Programma Vitale Regio’s (NPVR) aangekondigd. Op 27 maart 2025 werd de eerste inzet per voorbeeldregio’s. Het Kabinet heeft bij aanbieding van het rapport in maart 2023 de | ministerie uitgewerkt in een Kamerbrief, inclusief integreren van het programma Regio’s aan drie aanbevelingen uit het rapport omarmd. In twee Kamerbrieven heeft het Kabinet | de Grens in het NPVR. Ook bevestigde het Kabinet in deze brief toekenning van een eerste uitwerking geschetst van de drie adviezen. De Tweede Kamer heeft per | procesmiddelen aan de 11 NPVR-regio’s voor de periode 2025 – 2027.

Vanuit het Ministerie motie het Kabinet opgeroepen een langjarige agenda met de regio’s op te stellen, met | van EZ is op 3 april 2025 de DG als Rijksvertegenwoordiger voor het NPVR in Twente als prioriteit 11 pilotregio’s, waaronder Twente. | aangewezen. BZK blijft het verantwoordelijk ministerie voor het gehele NPVR. Twente Board werkt sinds juni 2023 aan een eigen toekomstagenda in lijn met de adviezen uit het rapport Elke Regio Telt. Dit heeft geresulteerd in een verhaallijn voor Twente dat is vastgesteld in Twente Board van 26 september 2024. Deze verhaallijn dient als basis voor de inzet van Twente naar het NPVR. In de Twente Board van 6 februari 2025 is de aanpak gepresenteerd voor het uitwerken van het NPVR in lijn met de visie Twente 2050. Op 26 juni 2025 zijn 21 regionale opgaven voor NPVR in Twente Board vastgesteld die passen bij zowel de eerder vastgestelde verhaallijn als de uitgangspunten bij het NPVR vanuit het Rijk. Voorliggend document geeft de inzet van de regio weer voor het NPVR. De 21 opgaven zijn beschreven in fiches waar vanuit de regio input voor is aangeleverd vanuit de triple-helix partners. Deze fiches zijn vervolgens in de regio getoetst en oriºnterend besproken met de betrokken ministeries. Volgende stap is om de inzet vanuit de regio te vertalen naar een Plan voor de Regio en deze samen met het Rijk vast te stellen.

Naar verwachting gebeurt dat in februari 2026. Uit het Plan voor de Regio volgt geen commitment, maar het dienst als basis voor het opstellen van een eerste uitvoeringsagenda voor de periode 2026 – 2030, met daarin concrete activiteiten en zicht op (bundelen van) investeringsstromen om de opgaven concreet aan te pakken. Uit de uitvoeringsagenda volgt commitment van zowel Rijk als regio. Verwachting is dat begin 2Q2026 deze uitvoeringsagenda in concept gereed is. Het NPVR biedt de kans om een langjarige samenwerking met het Rijk vorm te geven. Het verbindt de ambities van de regio met de uitdagingen die er zijn. Deze uitdagingen zijn er onder andere door de beleids- en investeringslogica die het Rijk heeft gehanteerd de afgelopen jaren en de ligging aan de grens. De inzet van de regio voor het NPVR ligt geheel in lijn met de visie Twente 2050 en strategie van Twente Board en de verstedelijkingsstrategie waar de regio aan werkt. Dat is de kracht van het NPVR, ØØn integraal en gedragen verhaal Bron: Rapport Elke Regio Telt, 27 maart 2023 | waaraan Rijk en regio langjarige gaan samenwerken, waarin lopende trajecten in de regio worden gerespecteerd en waarin focus ligt op zaken waar nog onvoldoende op gebeurt. 1 CONTEXT PLAN VOOR DE REGIO Werkdocument Nationaal Programma Vitale Regio’s

SPIRAAL VAN VERSCHRALING TEGENGAAN ▪ Druk op de arbeidsmarkt: De beroepsbevolking daalt en de netto arbeidsparticipatie in Twente ligt onder landelijk gemiddelde, in Almelo 3% lager en in Enschede zelfs 4%. De echte uitdaging zit in de schaarste op de arbeidsmarkt. Twente is bij uitstek een technische regio en vooral in die branche kent een gebrek aan personeel. Door de grensligging is er veelal sprake van een halve arbeidsmarkt. ▪ Druk op arbeidsproductiviteit en besteedbaar inkomen: Het gemiddeld inkomensniveau in Twente ligt 6% lager dan in Nederland, in Hengelo is dat 7% lager, in Almelo bijna 12% en in Enschede bijna 17%. Deze spanning vergoot naar verwachting door stijgende kosten voor levensonderhoud zoals huizenprijzen. In 2022 lag de gemiddelde arbeidsproductivitei t in Twente 13% beneden het landelijk gemiddelde. Deze arbeidsproductiviteit ontwikkelt zich sinds 2010 wel beter dan landelijk. ▪ Druk op het voorzieningenniveau: De afgelopen 50 jaar zijn veel dorpen veranderd van autonoom dorp met eigen voorzieningen naar woondorpen met voorzieningen in de omgeving, veelal vanuit oogpunt van efficiency, kostenbesparingen/of bezuinigingen. Het voorzieningennive au voor dagelijkse boodschappen is over de afgelopen 10 jaar gedaald. In 2021 woonde ruim 3 procent van de Twentse bevolking op meer dat 4 kilometer afstand van een huisarts.

Een zestiental Twentse basisscholen is sinds 2013 opgeheven en gebaseerd op de opheffingsnormen van het Rijk belandt een tiental scholen de komende 4 jaar onder de opheffingsnorm. ▪ Druk op het woonklimaat: Scholen die dichtgaan, voorzieningen die minder goed bereikbaar en toegankelijk zijn, culturele organisaties die verdwijnen, minder cultureel aanbod voor jongeren, minder beschikbare (betaalbare) woningen, geen goede OV-verbindingen met oml iggende stedelijke kernen, zoals regio Zwolle, de Randstad en over de grens (Münster, Dortmund, Berlij n). Deze combinatie van factoren maakt de regio minder aantrekkelijk voor bedrijven en talent om zich te vestigen, terwijl de ruimte er wel is. Dat legt weer grotere druk op de arbeidsmarkt en gemeenschappen. De beroepsbevolking daalt, de vergrijzing neemt toe. Dit effect is sterker in Twente dan in de rest van Nederland. De bevolkingsprognose gaat uit van een afname van het aantal inwoners in Twente. De prognose verwacht dat Twente in 2040 circa 620.000 inwoners telt. Dat is zo’n 12.000 minder dan in 2021. Landelijk zal het aantal inwoners tot 2040 blijven stijgen en Twente biedt ruimte om deze groei op te vangen. Het aandeel jongeren 0 – 20 jaar ligt fors beneden landelijk gemiddelde. Deze “grijze druk” is versterkt zichtbaar in kleinere gemeenten.

Deze “dubbele vergri jzing” legt druk op de zorg, voorzieningen in de regio en de arbeidsmarkt. SCHAALSPRONG IS NODIG IN DE REGIO ▪ Talent opleiden en aantrekken: Ambitie is om minstens 55.000 extra banen te creºren richting 2050, als afgeleide van de voorgenomen schaalsprong in inwoners die de regio voorstaat. Dat vraagt uitdagend werk en een goed vestigingsklimaat voor bedrijven. De regio richt zich op haar techniekprofiel en de (hightech) maakindustrie. Gezien de druk op de arbeidsmarkt is iedereen nodig. De regio kiest daarom ook voor de uitgangspunten “ieder talent telt” en “maximaal leren” zodat inwoners zich kunnen blijven ontwikkelen. Dat betekent ook inzet op ongekend talent en sociale achterstanden (taal, kansengelijkheid, gezondheid) om al het talent te kunnen benutten en in te zetten. ▪ Investeren in de (hightech) maakindustrie: Twente heeft een sterk techniekprofiel en is een maakregio, met name in de toelevering. In haar visie 2050 wil Twente Board meer toegevoegde waarde creºren door o.a. inzet op een gunstig ondernemingsklimaat om nieuwe technologie en innovaties naar de wereldmarkt te brengen (startups en scaleups) en meer producenten va n eindproducten aan de regio te binden.

▪ Inkomen en arbeidsproductiviteit: Deze gerichte investeringen in de sociaaleconomische structuur van Twente gaan een positief effect hebben op het besteedbaar inkomen van mensen en de arbeidsproductiviteit in de regio, beide aandachtspunten in de brede welvaart en in speciaal het besteedbaar inkomen in specifieke delen van Twente. ▪ Investeren in het woonklimaat en voorzieningenniveau: Om talent aan te trekken en te behouden is een aantrekkelijk werk-, woon- en leefklimaat nodig. De regio zet in op 100.000+ inwoners erbij en minstens 60.000 woningen en een voorzieningenniveau dat aansluit bij specifieke (nieuwe) doelgroepen. Deze ambitie staat beschreven in de Regionale Ontwikkeli ngsstrategie Twente, waarover de regio met het Rijk in gesprek is. Dat betekent dat kleine kernen aantrekkelijk blijven voor jongeren en jonge gezinnen en voorzieningen voor ouderen toegankelijk blijven en een aantrekkelijk stedelijk milieu wordt gecreºerd met (inter)nationale aantrekkingskracht. Daarnaast is er aandacht voor sociale achterstanden in specifieke wijken, met name in het stedelijk gebied. Deze beweging om de spiraal van verschraling te doorbreken maakt de regio aantrekkelijker voor talent om zich blijvend te vestigen, wat een positief effect heeft op de demografische ontwikkeling in de regio en tegengaan van de effecten van dubbele vergrijzing.

Regio legt focus op arbeidsmarkt en de economische kracht van Twente te versterken. Beide vormen de basis onder de brede welvaart van een regio. Binnen deze focus is er aandacht voor het versterken van de sociale structuur, zodat iedereen mee kan doen en mee kan profiteren van de ontwikkeling van de regio.

INZET TWENTE IN HET NPVR | Iedereen kan meedoen 3. Stijging van het gemiddeld onderwijsniveau, passend bij de regio 4. Er zijn regio-breed laagdrempelige voorzieningen voor het ontwikkelen van talent op alle niveaus, gericht op startkwalificaties en LLO in tekortsectoren Realiseer een schaalsprong voor Twente | 5. Sociale achterstanden in de regio, met focus op het stedelijke gebied, worden 1. Twente is een verstedelijkingsregio met ruimte om te groeien met +100.000 inwoners tot 2050, in het stedelijk en landelijk gebied, en | structureel verbeterd, met focus op gelijke kansen (elk talent telt) en tegengaan bijbehorende groei van banen en voldoende woningen, ook voor | van intergenerationele armoedeproblematiek (internationaal) talent 2. De culturele (maatschappelijke) voorzieningen en infrastructuur zijn behouden Øn meegegroeid met de beoogde ambitie in groei van het aantal inwoners. Twente is hightech hotspot 6. Twente is verder ontwikkeld als internationale hotspot voor de Twente is een magneet voor talent | hightech maakindustrie en dit is de stuwende kracht achter realisatie van 19. De regio is een magneet voor (internationaal) talent op alle | 55.000 extra banen. niveaus, inclusief voorzieningen om dat talent te behouden voor de regio | 7.

Twente heeft een passende hightech kennisinfrastructuur om bij te dragen aan concurrentiepositie en strategische autonomie van Nederland. 20. Er is stabiele financiering van onderwijs in de regio en voor groei van het techniekonderwijs gericht op duurzame | 8. Startups in de kraamkamer van Twente groeien door naar scale-ups inzetbaarheid van talent op alle niveaus | door beschikbaarheid van faciliteiten, kapitaal, talent en fysieke ruimte 21. Twente wordt beter verbonden met andere - voor Twente belangrijke - stedelijke regio’s, er is een geëlektrificeerd, doorgekoppeld en tot Hengelo overstapvrij spoor met Munster/Dortmund | Ruimte bieden voor ondernemen 9. Arbeidsproductiviteit in de regio ligt op landelijk gemiddeld, onder andere door inzet van een regio-breed programma rond toepassing van Voorzieningen in Twente zijn bereikbaar | Ai en procesinnovatie. 17. De toegankelijkheid van basiszorgvoorzieningen is geborgd, | 10. Naast voldoende fysieke ruimte, zijn basisvoorzieningen zoals met name voor het landelijk gebied, door (digitale) | energie en water voldoende beschikbaar in de regio. aanwezigheid en/of goede bereikbaarheid 18. De bereikbaarheid van primair onderwijs en voortgezet | 11. Twente Airport ontwikkelt zich als terrein voor innovatie voor onderwijs is geborgd. | defensie en de toekomst van de luchtvaart, inclusief een (e-)hub functie.

Fijn wonen voor iedereen | 14. Er is een structurele, veilige oplossing voor goederenvervoer waardoor 12. Techniek en innovatie ondersteunen mensen in een | groei van OV-personenvervoer Øn woningbouw in spoorzones mogelijk is gezonder leven en in de zorg aan huis, waardoor inwoners langer veilig en gezond zelfstandig thuis kunnen wonen | 15. Kleinere kernen en dorpen blijven vitaal en levendig door 13. Energie-armoede wordt versneld aangepakt dat die in de | toekomstbestendig te programmeren naar behoefte. toekomst niet meer voor zal komen | 16. Een grensoverstijgende aanpak van georganiseerede, ondermijnende criminaliteit met focus op informatie uitwisselen en passende regelgeving UITGANGSPUNTEN NPVR Het Kabinet heeft met een Kamerbrief van 20 december 2024 het NPVR gestart. Daarbij is de aanpak beschreven, de brede betrokkenheid vanuit het Rijk en de uitgangspunten die het Rijk voor ogen heeft met het NPVR. De inzet van Twente voor het NPVR is gebaseerd op de ambities en kracht van de regio zoals beschreven in de visie Twente 2050 met focus op die punten die passen binnen deze uitgangspunten van het NPVR, zoals hiernaast beschreven. Per opgave staat beschreven op welk van de uitgangspunten de inhoud betrekking heeft. Het voorliggend document beschrijft de inzet van Twente in het NPVR, die oriºnterend is besproken met betrokken ministeries.

Het Rijk en regio gaan samen, op basis van deze inzet een Plan voor de Regio opstellen – de opgaven voor de komende 20 jaar – en een uitvoeringsagenda 2026 -2030 vaststellen – wat de komende vier jaar concreet gaat gebeuren om deze opgaven aan te pakken. Basis voor het NPVR vanuit het Rijk vormen de aanbevelingen uit het rapport Elke Regio Telt. Dat rapport vraagt aandacht voor ongewenste verschillen in brede welvaart, adviseer die aan te pakken samen met de regio en daarbij zichtbaar in de regio als Rijk een rol te pakken. Belangrijk punt is het herijken van de beleids-en investeringslogica. Denk bij voorbeeld aan bestaande investeringen in de regio slimmer bundelen en kijken naar andere zaken dan efficiºntie en kosten/baten bij het afwegen van urgentie en prioritering van investeringen. Kern is dat investeren in dat wat al sterk is niet automatisch leidt tot versterking van de meer perifeer gelegen regio’s in Nederland. Het Rijk is bezig met een separaat traject om deze beleids- en investeringslogica te herijken, dat uiteindelijk mede basis moet vormen voor de realisatie van de uitvoeringplannen. In Twente werken we samen met het Rijk ook aan een schaalsprong voor de regio via de verstedelijkingsagenda (ROS Twente). Deze is integraal onderdeel van het NPVR, maar kent haar eigen aanpak en aansturing met het Rijk.

Globaal kan gezegd worden dat de ROS Twente gaat over de ruimtelijk, fysieke aanpak die deze schaalsprong vraagt en het NPVR over de sociaaleconomische aanpak. Het verbeteren van de kwaliteit en veiligheid van de leefomgeving Door onder andere een passende woningvoorraad voor bestaande en nieuwe inwoners, transformatie van winkelgebieden en leegstaande gebouwen, verduurzamen van de gebouwde omgeving en het veilig maken van de leefomgeving. Voorbeelden opgaven: mismatch op de woningmarkt, energiearmoede, veiligheid in wijken en werklocaties Een duurzaam en bereikbaar voorzieningenniveau Dat ondersteunend is aan het beoogde toekomstperspectief van de regio. Voorbeelden opgaven: betaalbaarheid, behoud, toegankelijkheid en (digitale) bereikbaarheid voorzieningen mede als gevolg van ontgroening en vergrijzing, druk op vitaliteit, OV-verbindingen Een kansrijke toekomst voor inwoners In de regio met aandacht voor een kansrijke en gezonde toekomst, met aandacht voor gezond opgroeien en oud worden, ontwikkelkansen in het onderwijs en perspectief op werk.

Voorbeelden opgaven: mismatch op de arbeidsmarkt, gezondheidsachterstanden, groei afstand tot (acute) zorg, passende inkomenspositie werknemers Uitgangspunten Nationaal Programma Vitale Regio’s Bron: Kamerbrief 20 december 2024 LEESWIJZER | Doorlopen planning NPVR Verhaallijn NPVR Voor u ligt het definitieve plan dat geldt als inzet vanuit de regio als eerste stap voor het Nationaal programma | September 2024 Vitale Regio’s (NPVR). Dit Plan voor de Regio beschrijft 21 opgaven, die van belang zijn voor het tegengaan van "de spiraal van verschraling" in de regio, zoals beschreven in het rapport Elke Regio Telt, en voor het realiseren van de | Start schaalsprong voor de regio, zoals beschreven in de visie Twente 2050 en de verstedelijkingsstrategie voor Twente | Rijksprogramma (ROS Twente). December 2024 Dit document is opgesteld vanuit het regionale NPVR-team, waarbij actief expertise vanuit de regio is betrokken. Per opgave is inzichtelijk gemaakt wat de context is, welke samenwerking er al is tussen Rijk en regio, wat er nog mist en wat daarvoor mogelijke interventies zijn. Er is 24 november 2025 oriºnterend gesproken met de betrokken | 21 opgaven ministeries. De uitkomst van die gesprekken was positief en is kort samengevat. Deze gesprekken vragen nog wel | NPVR verdere verdieping.

Ook is een korte weergave gegeven van de regionale bijeenkomst van 20 november 2025 voor | Juni 2025 ophalen van laatste input. Het document is gebaseerd op eerder genomen besluiten in Twente Board. In september 2024 is de verhaallijn | Inzet regio vastgesteld, de basis voor het Plan voor de regio. In juni 2025 zijn de 21 opgaven vastgesteld die passen deze | Plan voor de Regio verhaallijn en bij de uitgangspunten vanuit het Rijk bij het NPVR. Het Plan voor de Regio is voor de komende 20 | December 2025 jaar. Dat betekent dat de opgaven algemeen zijn beschreven. Daarvoor is een 1-pagina format per opgave gebruikt die de essentie weergeeft. In de Twente Board van 11 december 2025 is het Plan voor de Regio vastgesteld. Vervolgens is het plan besproken | Vaststellen bij de verschillende ministeries en is in overleg een aantal kleine wijzigingen doorgevoerd. Deze aanpassingen | Plan voor de Regio worden middels een memo in Twenteboard van april 2026 gedeeld. In een rijksdirecteurenoverleg op 20 maart is | ≈ Maart 2026 het plan akkoord bevonden door het Rijk. Op basis van dit Plan voor de Regio wordt vervolgens een uitvoeringsagenda voor de periode 2026 - 20230 opgesteld, waaruit commitment van Rijk en regio uit volgt. | Uitvoeringsagenda Concrete acties om de opgaven aan te pakken en wie wat gaat doen, worden beschreven.

Planning is om hiervoor | 2026 - 2030 een aanzet begin 2Q2026 gereed te hebben. ≈ eind 2026 VERTALING NAAR DOELSTELLINGEN NPVR Twente | Relevante opgaven: Groene, technologische topregio 1 | 4 | 5 | 10 | 12 Investeren in beter woonklimaat | 13 | 14 | 15 | 16 | 19 1 | 2 | 3 | 4 | 7 Investeren in voorzieningenniveau | 11 | 12 | 14 | 15 | 17 18 | 19 | 20 | 21 1 | 2 | 3 | 4 | 5 Investeren in mensen naar werk | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 11 | 12 | 13 | 17 | 18 19 | 20 | 21 Werkdocument Nationaal Programma Vitale Regio’s 2 21 OPGAVEN VOOR DE KOMENDE 20 JAAR

REALISEER EEN SCHAALSPRONG VOOR TWENTE Ruimtelijke Ontwikkelstrategie Twente Opgave Twente is een verstedelijkingsregio met ruimte om te groeien met meer dan 100.000 inwoners tot 2050, in het stedelijk en landelijk gebied, en bijbehorende groei van banen en voldoende passende woningen, ook voor (internationaal) talent. Huidige situatie en context In 2024 heeft Twente 641.000 inwoners, 288.000 woningen en 352.000 banen. Twente is een initieerregio in de ontwerp Nota Ruimte en is aangewezen als verstedelijkingsgebied in het BO Leefomgeving (BOL) van november 2024. Enschede en Hengelo zijn in het BOL van juni 2025 aangewezen als grootschalige woningbouwlocaties. De gebiedsontwikkeling van de drie spoorzones in Enschede, Hengelo en Almelo zijn dragers van de schaalsprong i n Twente met woon- en werkmilieus voor (internationaal) talent. Lopende trajecten tussen Rijk en regio ▪ Rijk, Provincie Overijssel, Waterschap Vechtstromen en de 14 Twentse gemeenten werken aan een verstedelijkingsstrategie voor Twente (ROS Twente). Deze integrale strategie omvat o.a. wonen, werken, mobiliteit, landschap, energie en water. ▪ Woondeal Rijk, Provincie Overijssel en gemeenten. In 2025 is deze herijkt met een hoger ambitieniveau (5.000 woningen op de woondeal die tot eind 2030 loopt).

▪ Enschede en Hengelo hebben een WOKT- aanvraag (woningbouw op korte termijn) gedaan voor de Spoorzone Hengelo/Enschede die in 2025 is aangewezen als grootschalige woningbouwlocatie. Eigenaarschap in de regio Bestuurlijk: BO Ruimtelijke Ontwikkelstrategie voorbereidend op BOL/BO MIRT Uitvoering : Kernteam ROS, Programmamanager ROS Betrokken ministeries VRO (primair), EZK*, I&W, BZK *EZK = EZ en/of KGG Wat is aanvullend nodig Het traject ROS Twente loopt en kent een eigen governance en tijdspad met het Rijk. Uit dit traject komen opgaven naar voren om de schaalsprong van de regio waar te maken, met daaruit volgend een eigen uitvoeringsagenda. Voor de invulling van een aantal kritische succesfactoren zijn subsidiemogelijkheden vanuit het Rijk helpend om hieraan een goede invulling te geven. Geconstateerde knelpunten In het ROS-traject wordt bepaald waar knelpunten liggen en waar Twente samen met het Rijk optrekt om de schaalsprong te realiseren. Op het gebied van wonen staan in de herijkte woondeal kritische succesfactoren genoemd voor de middellange termijn. Bij enkele hiervan ligt het primaat bij het Rijk. Het is randvoorwaardelijk dat deze punten worden opgepakt om een goede uitvoering te kunnen geven aan woningbouwopgave.

Dit zijn onder andere: ▪ Vereenvoudiging wettelijke planprocedures en inperking/versnelling juridische procedures ▪ Oplossen van de belemmeringen als gevolg van stikstof ▪ Investeringscapaciteit woningcorporaties niet beperken door fiscale lasten ▪ Structurele rijksmiddelen om onrendabele businesscases op te vangen en om investeringen in grond, infrastructuur en leefomgeving mogelijk te maken ▪ Netcongestie en beschikbaarheid water als randvoorwaardelijke opgaven prioriteit geven Regionale impact knelpunten Uitstel of afstel van projecten geeft risico op toename van de spiraal van verschraling en afname brede welvaartsniveau in de regio. Mogelijke interventies als start voor gesprek Rijk Rijk: ROS-traject voor vormgeven uitvoerings- en investeringsagenda, voortvarende aanpak van genoemde kritische succesfactoren uit de woondeal, Twente opnemen in Citydeal toekomstbestendig bouwen Regio: Inzetten kracht Twentse bouwsector o.a.

met innovatie en voor verduurzaming Vervolgafspraak Aanpak en afspraken zoals in het ROS-traject zijn en worden gedefinieerd Opgave 1 Contact regionaal NPVR-team | Hendrik-Jan van de Vliert | h.va ndevliert@noaberkracht.nl REALISEER EEN SCHAALSPRONG VOOR TWENTE Culturele (maatschappelijke) voorzieningen groeien mee met de schaalsprong Opgave De culturele (maatschappelijke) voorzieningen en infrastructuur zijn behouden Øn meegegroeid met de beoogde ambitie in groei van het aantal inwoners. Huidige situatie en context Cultuurregio Twente streeft er naar dat elke inwoner in Twente toegang heeft tot cultuur en zet in op Techniek, Innovatie en Creativiteit (TIC profiel). Vanuit de Cultuurregio Twente is er in Twente een structuur neergezet waarin de samenhang tussen culturele en maatschappelijke voorzieningen (o.a. poppodia, bibliot heken), opleidingsfaciliteiten en de creatieve sector versterkt wordt. De aanwezigheid van creatieve opleidingen (o.a. conservatorium en AKI ArtEZ) en het technologische profiel maken Twente uniek. Twente heeft een aantal meerjarige projecten zoals de Creatieve Broedplaatsen, Cross-tic en de Maakplaatsen waar cultuur en techniek samenkomen. Dit zorgt er o.a. voor dat kinderen en jongeren ervaren hoe leuk en creatief techniek is.

Tegelijkertijd kan het aanbod van culturele voorzieningen in de regio beter en uitgebreider, vooral om talent hier te behouden en aan te trekken. Er is veel te doen in de regio, maar de regio blijft op cultureel vlak achter kijkend naar andere regio’s en universiteitssteden. Er zijn meer grootschaligere culturele voorzieningen en andere vrije tijd invullingen nodig, zoals een rijk cultureel uitgaansleven (nachtcultuur). Daarnaast biedt de schaalsprong een kans om ook de maatschappelijke voorzieningen in combinatie met cultuur & techniek voor iedereen in de regio toegankelijk te houden. Lopende trajecten tussen Rijk en regio ▪ De Cultuurregio Twente heeft een convenant met de Minister van OCW afgesloten voor de periode 2025-2028. Daarin zijn afspraken gemaakt over de gezamenlijke financiering van de door het rijk gesubsidieerde culturele organisaties en afspraken over gezamenlijke verantwoordelijkheid voor landelijke culturele infrastructuur. ▪ Instellingen zijn onderdeel van de Rijks culturele basisinfrastructuur (bis). ▪ Creatieve broedplaatsen is een succesvol project dat onderdeel is van Regio Deal 1.

Eigenaarschap in de regio Bestuurlijk: BO Cultuurregio Twente Uitvoering : AO Cultuurregio Twente Betrokken ministeries OCW (primair) Wat is aanvullend nodig Een gezamenlijke strategische meerjarenaanpak is nodig om van Twente, met Enschede als centrumgemeente, een culturele hotspot te maken met een dui delijk TIC profiel. Cultuur is een essentieel onderdeel van een sterke economie en de brede welvaart. Ui tbreiding en behoud van de door het Rijk gefinancierde culturele organisaties die van wezenlijk belang zijn voor een sterk en aantrekkelijk cultureel ecosysteem (bis instellingen). Culturele voorzieningen en aanbod (b.v. van poppodia en evenementen) moeten passen bij de schaalsprong en het profiel van Twente. Daar past het behoud van de creatieve opleidingen bij, zoals Conservatorium en AKI. In de kleinere kernen komen veelal meerdere functies in Multi Functionele Accommodaties (mfa’s) samen en waar een sterke verbinding is tussen cultuur en sociale vraagstukken, waarmee deze mfa’s van belang in de sociale samenhang en leefkwaliteit. Kleinere c ulturele instellingen en initiatieven worden veelal gedragen door vrijwilligers, wat maakt dat toenemende complexiteit in regels en het aanvragen van subsidies, professionele ondersteuning vraagt. Geconstateerde knelpunten ▪ Gesubsidieerde culturele organisaties staan onder druk door verdeling van Rijksmiddelen.

Het op niveau houden van voorzieningen is daardoor lastig en vanuit groeiambitie is meer nodig. ▪ Verschraling cultureel klimaat in steden belemmert behouden en aantrekken van jongeren ▪ Het behoud van de AKI voor de regio staat onder druk ▪ Wet- en regelgeving zit multifunctioneel gebruik van accommodaties in de weg door verschillen in eisen (b.v. combinatie onderwijs, culturele functie, bibliotheek, sport) Regionale impact knelpunten Mede door de beleids- en investeringslogica staan regionale culturele voorzieningen onder druk. Voor kwaliteit van leven gaat het om behoud/groei en toegang van de culturele voorzieningen. Mogelijke interventies als start voor gesprek Rijk Rijk: Drempels voor realisatie multifunctionele accommodaties uit wet- en regelgeving halen, De toenemende aandacht voor de regio in de verdeling van de middelen moet doorzetten om te kunnen investeren in een breed cultureel aanbod. Regio: Doorontwikkeling van de Cultuurregio Twente, Onderzoeken behoefte als gevolg van de schaalsprong, inzet op multifunctioneel ruimtegebruik creºert ruimte en kostenefficiºnte.

Vervolgafspraak ……… Opgave 2 Contact regionaal NPVR-team | Hendrik-Jan van de Vliert | h.va ndevliert@noaberkracht.nl IEDEREEN KAN MEEDOEN Stijging van het gemiddeld onderwijsniveau, passend bij de regio Opgave Streven naar een stijging van het gemiddeld onderwijsniveau, passend bij de regio Huidige situatie en context Het hightech profiel van Twente maakt het noodzakelijk dat het gemiddeld opleidingsniveau in de regio verder opschuift richting het niveau van het landelijk gemiddelde. Daarnaast is er nationaal behoefte aan meer technische studenten bijvoorbeeld benoemd in het nationaal versterkingsplan microchiptalent. De Universiteit Twente, van strategisch belang voor de regio, wil de komende jaren daarom groeien in omvang. Daarnaast wordt het vakmanschap en daarmee mbo steeds belangrijker. De werkzaamheden in de maakindustrie in Twente worden complexer en dat betekent een toenemende behoefte aan vakmensen met een mbo4 of mbo+ (associate de gree) opleiding. Ook de installatie en bediening van machines vraagt meer, daar kunnen digitale hulpmiddelen mbo2 of mbo3 opgeleiden helpen om de complexer wordende taken uit te voeren, zodat werknemers voor wie doorgroeien in opleidingsniveau buiten bereik ligt toch een productieve bijdrage kunnen blijven leveren.

Lopende trajecten tussen Rijk en regio ▪ Toekomstvisie onderwijs ▪ Regionale arbeidsmarktinfrastructuur en het regionaal werkcentrum in on twikkeling, waar focus ligt op LLO in de regio o.a. aan via het Twents fonds voor Vakmanschap ▪ Het Actieplan Groene en Digitale Banen geeft aandacht aan vakmanschap ▪ Groeifondsaanvragen voor de LLO Katalysator en Tech Oost ▪ Het Versterkingsplan Microchip-talent met o.a. doorstroomprogramma’s gerealiseerd richting mbo+ en vanuit het hbo richting masteropleidingen. Eigenaarschap in de regio Bestuurlijk: Voorzittersoverleg van de drie onderwijsinstellingen en OCW Uitvoering : Onderwijsinstellingen Betrokken ministeries OCW (primair), EZK, SZW Wat is aanvullend nodig? Stabiele financiering van het onderwijs is nodig, met aandacht voor de regionale situatie. Het is daarnaast nodig dat het onderwijs de focus gaat leggen op mbo4 en mbo+ (associate degree) opleidingen. Het ontwikkelen van een gemodulariseerd aanbod dat zic h richt op zij- instroom en doorstroom richting opleidingen voor de maakindustrie is daarbij een volgende stap. Specifieke aandacht behoeft kiezen voor techniek door kinderen op jonge leeftijd, laaggeletterden, vrouwen en mensen met een niet-Westerse ach tergrond. Bedrijven zouden geholpen kunnen worden om digitale hulpmiddelen te ontwikkelen gericht op medewerkers die geen opleidingsstap kunnen maken.

Geconstateerde knelpunten ▪ Huidige bezuinigingen op onderwijs en onderzoek zijn contrair ten opzicht van wat nodig is, met name in technische sector voor het verdienvermogen van Nederland ▪ Er is capaciteit nodig voor ontwikkelen regionale strategie te ontwikkelen mbt een gemodulariseerd aanbod van opleidingen richting maakindustrie en digitale hulpmiddelen. Bekostiging van modulair aanbod ontbreekt. ▪ Er mist een nationaal plan om de groeiambitie om meer technisch talent op te leiden, in specifiek wo-studenten, voldoende waar te maken. Regionale impact knelpunten Er is een onvoldoende aantrekkelijk klimaat (talent en onderzoek) voor het innovatieve hightech bedrijfsleven. De kloof tussen werknemers die complexer wordende werkzaamheden kunnen uitvoeren en werknemers die deze stap niet kun nen zetten wordt groter. De innovatiekracht en economische potentie van het bedrijfsleven blijven achter indien er onvoldoende medewerkers zijn om complexere taken uit te voeren. Mogelijke interventies als start voor gesprek Rijk Rijk: Faciliteren van de beoogde groei van de UT. Ondersteuning bieden in de strategie- ontwikkeling en ontwikkelen van digitale hulpmiddelen voor het kunnen uitvoeren van complexere taken. Verder dienen we na te denken over bekostigingsarrrangementen.

Regio: De regio dient behoefte bij de werknemers & bedrijven in overeenstemming te brengen met het opleidingsaanbod en de impact van het uitrollen van dit aanbod te monitoren. Vervolgafspraak ……. Contact regionaal NPVR-team | Paulo Moekotte | pmoekotte@rocvantwente.nl Opgave 3 IEDEREEN KAN MEEDOEN Laagdrempelige voorzieningen voor startkwalificaties en LLO Opgave Er zijn regio-breed laagdrempelige voorzieningen voor het ontwikkelen van talent op alle niveaus, gericht op startkwalificaties en LLO (Leven Lang Ontwikkelen) in tekortsectoren. Huidige situatie en context Al het talent is nodig voor de toekomstige arbeidsmarkt, talent dat een passende startkwalificatie heeft en zich blijvend kan ontwikkelen. De verwachte groei die gepaard gaat met de schaalsprong van de regio is naar verwachting 55.000 banen, waarvan techniek, ICT en de zorg tekortsectoren zijn die opvallen in de regio. In deze sectoren is geen eenduidige beeld wat de LLO-behoefte is om personeel arbeidsfit te houden e n om de gemiddelde arbeidsproductiviteit te laten toenemen. Binnen de meerjarenagenda van de Arbeidsmarktregio Twente is LLO een strategische pijler en LLO is een strategisch programma binnen Twente Board. Beide moeten leiden tot een aangescherpte regionale LLO-visie en uitvoeringsagenda in 2025/2026.

Naast de tekortsectoren vraagt de arbeidsmarkt voor ondersteunende voorzieningen ten behoeve van de schaalsprong en daarbinnen banen in sectoren zoals onderwijs, cultuur en recreatie aandacht. Lopende trajecten tussen Rijk en regio ▪ In lijn met landelijk beleid wordt via de Arbeidsmarktregio Twente het regionaal werkcentrum vormgegeven, waar regionale initiatieven zoals het leerwerkloket, werkplein Twente en het Twents Fonds voor Vakmanschap onderdeel van worden . ▪ Het Twents Fonds voor Vakmanschap en Opijver in de Achterhoek zijn in gesprek met het Rijk om de regionale scholingsfondsen meer structureel te maken. ▪ Het project Ikletterop (laaggeletterdheid) en de LLO katalysator, waarin learning communities en het professionaliseren van LLO worden vormgegeven binnen de onderwijsinstellingen, worden gefinancierd vanuit het Nationale Groeifonds. ▪ Via het Nationaal Versterkingsplan Microchiptalent wordt o.a. een plan gemaakt voor LLO en zij-instroom in de chip tech sector.

Eigenaarschap in de regio Bestuurlijk: Bestuurlijk Werkbedrijf/Regionaal Beraad, Twente Board Uitvoering : Programmabureau Arbeidsmarktregio Twente, Twente Board Development Betrokken ministeries OCW (primair), EZK, SZW Wat is aanvullend nodig Er is een overkoepelende regionale LLO-visie en uitvoeringsprogramma nodig vanui t sociaal economisch perspectief en behoeften van het bedrijfsleven, met focus op de tekortsectoren en waarbinnen landelijk beleid en initiatieven gebruik kunnen maken van regionaal bewezen instrumenten. Naast formeel leren moet informeel leren structureel zijn ingebed bij onderwijsinstellingen en bedrijven. Learning communities die de adaptatie van innovaties versnellen zijn daarin een vernieuwend concept, evenals het opzetten van een duurzame financiºle infrastructuur voor persoonlijke leer- en ontwikkelbudgetten w aarin private en publieke middelen samenkomen. De visie dient prioriteiten te stellen voor doelgroepen en (tekort)sectoren waarmee de eerste ervaringen worden opgedaan. Geconstateerde knelpunten ▪ LLO is geen wettelijk taak van onderwijsinstellingen waarmee er geen structurele middelen beschikbaar zijn voor LLO binnen de onderwijsinstellingen. Het formele onderwijs is niet vraaggericht, flexibel en wendbaar genoeg om in te spelen op ontwikkelvragen en behoeften van het bedrijfsleven. ▪ Er is sprake van gebrekkige kennisvalorisatie t.b.v.

innovatie in het MKB (SER Overijssel) ▪ Beperkte betrokkenheid van het onderwijs bij ontwikkeling van sectorale ontwikkelpaden ▪ Er zijn (te) veel verschillende beleidsinstrumenten en initiatieven voor LLO die allemaal een eigen governance en uitvoering vragen en onvoldoende gebruik maken van de bestaande regionale structuur en bewezen instrumenten Regionale impact knelpunten LLO is op een ad hoc manier georganiseerd, kent een versnipperde uitvoering en sluit onvoldoende aan op de behoeften van bedrijven. Mogelijke interventies als start voor gesprek Rijk Rijk: Maak LLO (deels) onderdeel van de wettelijke taak van het vervolgonderwi js inclusief bekostiging, maak beter gebruik van de regionale infrastructuur en instrumenten voor nieuw beleid Regio: Opstellen regionale LLO-visie en uitvoeringscapaciteit vrijmaken voor realisatie vanuit de behoeften van het bedrijfsleven Vervolgafspraak …… Opgave 4 Contact regionaal NPVR-team | Paulo Moekotte | pmoekotte@rocvantwente.nl IEDEREEN KAN MEEDOEN Aanpak sociale achterstanden Opgave Sociale achterstanden in de regio, met focus op het stedelijk gebied, worden structureel verbeterd, met focus op gelijke kansen (elk talent telt) en tegengaan van intergenerationele armoede problematiek. Huidige situatie en context Hoewel Twente groeit, profiteert een aantal gebieden in de regio onvoldoende van deze groei.

Onderzoek maakt duidelijk dat de situatie van een deel van de inwoners ondermaats is op gebied van arbeidsparticipatie, onderwijsprestatie (o.a. onder- advisering) en gezondheid. Enschede en Almelo kennen de meeste buurten/w ijken met gestapelde problematiek. Er zijn echter ook buurten/wijken in niet stedelijk gebied met een vergelijkbaar profiel. Onze ambitie voor over 20 jaar is dat: Kinderen die nu geboren worden onderwijscarriŁres hebben die passen bij hun vermogen en talenten. Daarmee leggen we de structurele basis om toe te groeien naar een opleidingsniveau op nationaal gemiddelde. ▪ Jongeren duurzamer werk hebben in de eigen regio en in regionale toekomstbestendige sectoren. ▪ Ouders minder drempels ervaren om te participeren op de regionale arbeidsmarkt en daarmee een ander voorbeeld geven aan hun kinderen. ▪ Kinderen, jongeren en ouders wonen in duurzamere woningen en in gezondere buurten. Lopende trajecten tussen Rijk en regio Reguliere programma’s; geen specifieke extra investeringen voor Twente. Financiering voor de aanpak sociale achterstanden is nu versnipperd via verschillende landelijke programma’s, die in vrijwel alle G40 steden bestaan. Om structureel effect te kunnen sorteren is structureel geld nodig. Eigenaarschap in de regio (voorstel) Bestuurlijk: wethouder gemeente Enschede bestuurlijk trekker name ns gebieden met een zeer hoge mdi score.

Uitvoering : Alliantievorming en centrale coördinatie voor de gebieden met een zeer hoge MDI Betrokken ministeries VRO/BZK (primair), VWS, SZW, OCW, J&V Wat is aanvullend nodig Langjarige gebiedsgerichte aanpak: met focus op het doorbreken van intergenerationele achterstanden op diverse beleidsterreinen. Structurele financiering: een langjarige aanpak kan alleen met structurele financiering. Te denken we aan 15-25 miljoen euro per jaar. Geconstateerde knelpunten ▪ Versnipperde financiering (o.a. door specifieke uitkeringen) en bezuinigingen ▪ Ontbreken langjarige financiering zoals in NPLV en specifieke sturing op het wegwerken van achterstanden via ongelijk investeren; ▪ Ontbreken van integrale aanpak en sturing op integraliteit Regionale impact knelpunten Groeipotentie van Twente komt onvoldoende tot ontwikkeling omdat ontwikkeling van arbeidspotentieel en talent dat nodig is gelet op de dubbele vergrijzing niet beschikbaar komt en kosten die nodig zijn binnen sociaal domein leiden tot lagere investeringsruimte voor overige ontwikkelingen.

Mogelijke interventies als start voor gesprek Rijk Rijk: Langjarige, domeinoverstijgende samenwerking in lijn met of conform systematiek NPLV-gebieden inclusief ontschotte langjarige financiering en investeringslogica op basis van ongelijk investeren, Versnellingsagenda’s – samen ontwikkelen en stimuleren van gebiedsgerichte kansenagenda’s. Regio: Woningverbetering en verduurzaming, Intensivering van het onderwijs, Stimuleren lokale economie gekoppeld aan versterken sociale cohesie door wijkontwikkeling met een sociaaleconomische impuls, Om onderwijs goed te kunnen volgen en participatie vol te houden is het voor sommige mensen nodig om belemmeringen in het persoonlijke leven weg te nemen. Vervolgafspraak Op basis van de successen van NPLV gemeenten alliantievorming in de Regio en met het Rijk en nader uitwerken van de beleidsmaatregelen voor alle partijen Opgave 5 Contact regionaal NPVR-team | Mickle Heite | m.heite@almelo.nl TWENTE IS HIGHTECH HOTSPOT Maakindustrie als stuwende kracht voor 55.000 extra banen Opgave Twente is verder ontwikkeld als internationale hotspot voor de hightech maakindustrie en dit is de stuwende kracht achter realisatie van 55.000 extra banen. Huidige situatie en context Twente is een van de vier nationale hotspots voor de hightech maakindustrie. De maakindustrie in Twente is als toeleverregio sterk verbonden met waardeketens in Nederland.

Deze maakindustrie is daarmee een belangrijke stuwende sector die veel sectoren bedient die van strategisch belang zijn voor het concurrentiekracht en het verdienvermogen van Nederland en Europa. Twente legt focus op clusterontwikkeling rond chiptech, defensie en medtech en is daarbij sterk verbonden met technologieregio’s zoals Brainport Eindhoven en Arnhem/Nijmegen. Deze speerpuntsectoren zijn een belangrijke aanjager van de schaalsprong die de regio ambieert en op deze thema’s is een sterke verbondenheid met de Duitsland. Met drie sterke onderwijsinstellin gen die goed samenwerken in de onderwijswaaier leidt Twente technisch talent op voor bedrijven in de regio en Nederland. De Universiteit Twente biedt daarnaast techniekonderwijs aan in samenwerking met de regio’s Zwolle, Achterhoek, Almere en Amsterdam. Lopende trajecten tussen Rijk en regio ▪ Industriebeleid (opvolger van topsectorenbeleid) ▪ Nationale Technologiestrategie (NTS) ▪ Nationale Investeringsagenda (rapport Wennink) ▪ Versterking nationale en Europese chip tech sector via o.a. de sectoragenda (in ontwikkeling), New Origin 1e fase, ChipNL, nationaal versterkingsplan microchiptalent, Joint Innovation Centers UT/TNO, PIX Europe, plan Chip Tech Twente 2035 ▪ Versterken defensie cluster op schaal van Oost-Nederland, met Thales als grootste defensiebedrijf van Nederland ▪ Nationaal Groeifonds o.a.

Photon Delta, Quantum Delta, NextGen High Tech en Polaris ▪ Programma Ruimte voor Economie ▪ Innovatiepact Nederland-Duitsland (in relatie tot TECH.LAND programma) Eigenaarschap in de regio Bestuurlijk: Twente Board Uitvoering : Twente Board Development Betrokken ministeries EZK (primair), OCW, defensie, VWS Wat is aanvullend nodig Lopende trajecten zijn vooral gericht op het ontwikkelen van een visie en/of strategie. Voor het realiseren van groei in banen zijn meerjarenprogramma’s nodig, met duideli jke focus. Voor ChipTech is dat o.a. de realisatie van de New Origin fabriek voor productie van geïntegreerde fotonische chips als belangrijke schakel in het nationale en Europese fotonica- ecosysteem. Voor defensie gaat het over het opschalen van productie voor bedrijven als Thales, VDL en Demcon, financieringsinstrumenten voor innovatie passend bij het mkb en testomgeving voor innovaties. Bij MedTech streeft de regio naar een onderzoeksinstituut rond zorgtechnologie en het concept “Ziekenhuis van de toekomst”. Twente kan fysieke ruimte voor (groei van) bedrijven bieden via bovenregionale bedrijfslocatie zoals XL Businesspark 2, Technology Base TenCate NEXT gericht op profiel hightech, mits randvoorwaarden zoals energie, (proces)water en stikstof worden ingevuld (zie opgave 10).

Geconstateerde knelpunten ▪ Beperkte beschikbaarheid van middelen voor innovatie (3%-norm Lissabon), stabiel bel eid voor publiek-private samenwerking en behoefte aan een nationale investeringsinstelling ▪ Financiering van regionale innovatie-ecosystemen en onduidelijke positie van triple-helix samenwerking/economic boards als gesprekspartner voor het Rijk ▪ Ontbreken Twentse vertegenwoordiging in nationale publiek-private governance ▪ Tekorten aan energie, proceswater en fysieke ruimte voor bedrijven ▪ Tekort aan technisch talent en belemmeringen voor aantrekken internationale talent Regionale impact knelpunten De economische potentie en innovatiekracht van de regio worden onvoldoende benut als belangrijke basis voor brede welvaart in de regio Mogelijke interventies als start voor gesprek Rijk Rijk: Inrichten Nationale Investeringsinstelling, (langjarige) inrichten vergelijkbaar instrument als Nationaal Groeifonds, uitwerken NTS inclusief benoemen regionale concentratie kennisgebieden en financieren kennisinfrastructuur zoals New Origin 2 e fase (zie opgave 7) Regio: opzetten perspectieffonds voor innovaties, gericht beleid voor het laten groeien van start-ups en scale-ups in speerpuntsectoren (zie opgave 8), gericht beleid voor het verhogen arbeidsproductiviteit o.a. door digitalisering en automatisering (zie opgave 9) Vervolgafspraak …..

Opgave 6 Contact regionaal NPVR-team | Jasper Kerkwijk | j.kerkwijk@twenteboard.nl TWENTE IS HIGHTECH HOTSPOT Een passende hightech kennisinfrastructuur Opgave Twente heeft een passende hightech kennisinfrastructuur om bij te dragen aan concurrentiepositie en strategische autonomie van Nederland. Huidige situatie en context Twente heeft een goede positie in de Nationale Technologie Strategie (NTS) en binnen de nationale investeringsagenda voor Nederland op het gebied van chip design, fotonica, medtech en radartechnologie/sensoring. Het verder uitbouwen en ‘state-of-the-art’ houden van de kennisinfrastructuur is cruciaal voor het uitbouwen van de sterke kennisposities in Twente, het laten groeien van clusters aan bedrijven en het aantrekken van (buitenlandse) private investeringen. Voor chip design en fotonica hebben het MESA+ instituut en de High Tech Factory een belangrijke functie, met daaraan gekoppeld New Origin, de productiefaciliteit voor geïntegreerde fotonische chips. Voor MedTech wordt begin 2026 met de realisatie van de Medtech factory gestart en biedt het TechMed Center een belangrijke basis voor innovaties in de zorg. De regio heeft tot slot ambitie om de voormalige militaire luchthaven in te zetten voor innovaties voor defensie en luchtvaart (drones, radar/sensing, elektrisch vliegen.

Deze kennisin frastructuur wordt onder andere via Next Tech Twente en samenwerking tussen topwerklocaties verbonden met de bredere maakindustrie in de hele regio. Lopende trajecten tussen Rijk en regio ▪ Inventarisatie ROM-structuur voor uitwerking NTS ▪ Nationaal Groeifonds o.a. Photon Delta, Quantum Delta, NextGen HighTech en Polaris ▪ Photon Delta: financiering eerste fase New Origin, PIX Europe ▪ Joint Innovation Center UT/TNO ▪ Nationale investeringsagenda voor Nederland (rapport Wennink) ▪ Inventarisatie ruimtelijke opgaven nationale campussen Eigenaarschap in de regio Bestuurlijk: Twente Board Uitvoering : Twente Board Development Betrokken ministeries OCW (primair), EZK Wat is aanvullend nodig Prioriteiten binnen de NTS moeten structurele middelen krijgen, waaronder het ChipNL innovatieprogramma. Per technologie moeten keuzes worden gemaakt voor region ale brandpunten, gebaseerd op de kennispositie en innovatievermogen. Voor een aantal technologieºn geldt dat het ontbreken van voldoende faciliteiten leidt dat valorisatie van kennis niet snel genoeg gaat en starters niet kunnen doorgroeien en soms de regio verlaten.

De kennisinfrastructuur moet nationaal via investeringen in regio’s complementair aan elkaar worden vormgegeven, naar voorbeeld van NanoLabNL, en met een blik over de grens naar Duitsland en België en internationaal met strategisch complementaire regio’s voor Nederland. Daarnaast is een gerichte FDI-inzet nodig gericht op de aanwezige kennisinfrastructuur in Nederland, waarin de strategische kennispositie s en speerpuntsectoren van Twente zichtbaar zijn. Geconstateerde knelpunten ▪ Ontbreken nationaal instrument voor financieren innovatie en het ontbreken van een nationale investeringsinstelling voor opschalen van innovatie en bedrijven met potentie. ▪ De trajecten NTS en de nationale investeringsagenda lopen langs verschillende lijnen, wat vanuit het perspectief van de regio een onsamenhangend beeld oplevert ▪ Twente is een mkb-regio is, met veel toeleverende maakindustrie en weinig (grote) OEM-ers, die vroeg mee kunnen investeren in de realisatie van de kennisinfrastructuur maar veelal meefinancieren in gebruik van gedeelde test- en productiefa ciliteiten ▪ Aantrekken en behouden van technisch talent als randvoorwaarde Regionale impact knelpunten Het ontbreken van een passende kennisinfrastructuur verbonden met andere n ationale brandpunten leidt tot minder (door)groei van start-ups en scale-ups en valorisatie v an kennis en innovatie voor de toekomst.

Mogelijke interventies als start voor gesprek Rijk Rijk: Transparant beeld geven van processen NTS en investeringsagenda, afspraken m aken over en erkennen van regionale kennisposities, gerichte investeren in de kennisinfrastructuur in de regio met focus op de drie speerpuntsectoren. Regio: Mede financieren gedeelde faciliteiten, focus in acquisitiebeleid Vervolgafspraak ….. Opgave 7 Contact regionaal NPVR-team | Jasper Kerkwijk | j.kerkwijk@twenteboard.nl TWENTE IS HIGHTECH HOTSPOT Kraamkamer voor start-ups en scale-ups Opgave Startups in de kraamkamer van Twente groeien door naar scale-ups door beschikbaarheid van faciliteiten, kapitaal, talent en fysieke ruimte. Huidige situatie en context Twente kent staat nationaal bekend als kraamkamer voor startups. Een aantal bedrijven daarvan zijn doorgegroeid, zoals Demcon, Micronit en X-Sense (tegenwoordig Movella), en zelf te groot voor de regio geworden, zoals Booking.com en Thuisbezorgd. Toch groeien te weinig startups door naar een scale-ups. Ambitie van zowel Europa als Nederland is dat het aandeel start-ups dat doorgroeit gaat stijgen. De EU-verordening start-up en scale-upklimaat moet een antwoord geven op de voornaamste belemmeringen.

Regio partners en de provincie Overijssel ondersteunen valorisatie van kennis van de Universiteit Twente en Saxion en innovatie binnen het mkb via Novel-T die ondersteuning levert aan start-ups en scale-ups. Met de focus op de drie speerpuntsectoren chiptech, medtech en defensie wil Twente gerichtere inzet op het laten doorgroeien van start-ups binnen deze clusters. Oost NL beheert een aantal investeringsfondsen o.a. vor de provincie Overijssel die participeren in start-ups en scale- ups. Daarnaast werkt de regio aan het verbinden van de start-up ecosystemen t ussen Nederland (Novel-T) en Duitsland (REACH/Digihub Münster). Lopende trajecten tussen Rijk en regio ▪ Meerjarenprogramma Bovenregionale Samenwerking Technologiebrandpunten ▪ Aanjaagprogramma Tech.Leap ▪ Invest-NL, ROM structuur en durfkapitaal strategie ▪ Startupvisumregeling ▪ Europees Tech Champions initiatief ▪ Innovatiepact Nederland-Duitsland (in relatie tot TECH.LAND accellarator) Eigenaarschap in de regio Bestuurlijk: Twente Board Uitvoering : Twente Board Development, Novel-T en Oost NL Betrokken ministeries EZK (primair), OCW Wat is aanvullend nodig Er wordt te weinig groeikapitaal/venture capital door Twentse startups uit de markt gehaald. Gekwalificeerde begeleiding en ondernemerschap zijn daarnaast essent ieel.

Dat vraagt toevoegen thema ondernemerschap in het curriculum binnen het onderwijs en het koppelen van start-ups en scale-ups met bestaande en meer ervaren ondernemers in de regio. Dat vraagt anders kijken naar begeleiden start-ups en herwaardering van het merk “Ondernemende Universiteit” in samenwerking tussen kennisinstellingen en ondernemers. Beiden leiden tot een betere inschatting wanneer startups rijp zijn voor investeringen. Daarnaast vraagt het een investeringen in de kennisinfrastructuur (zie opgave 7) en fysieke ruime om groei mogelijk te maken(zie opgave 10). Geconstateerde knelpunten ▪ Er is onvoldoende toegang tot groei- en risicokapitaal via o.a. ROM’s en private investeerders. ▪ Er is onvoldoende geleiding van investeringscasussen uit Twente naar Invest-NL en Europese instrumenten en geen structureel beleid rond scale-ups ▪ Versterken koppeling tussen regionaal aanwezig ondernemerschap en private fondsen met de start-up community ▪ Aantrekken en behouden voldoende technisch talent als randvoorwaarde Regionale impact knelpunten Start-ups groeien te weinig door naar scale-up bedrijven waardoor bedrijvigheid ontstaat. Mogelijke interventies als start voor gesprek Rijk Rijk: Oprichten Nationale investeringsinstelling, vertalen Europees beleid rond start-ups en scale-ups naar een nationale aanpak.

Regio: Koppelen start-up community met ervaren ondernemers en regionale inv esteerders, drie speerpuntsectoren regio focus geven in kennisvalorisatie en ondersteuning van start- ups en scale-ups, vroeger verbinden start-ups met regionale maakindustrie voor het opbouwen waardeketens Vervolgafspraak ….. Opgave 8 Contact regionaal NPVR-team | Jasper Kerkwijk | j.kerkwijk@twenteboard.nl RUIMTE BIEDEN VOOR ONDERNEMEN Verhogen arbeidsproductiviteit Opgave Arbeidsproductiviteit in de regio gelijktrekken naar landelijk gemiddeld, onder andere door inzet van een regio-breed programma rond toepassing van Ai en procesinnovatie. Huidige situatie en context De arbeidsproductiviteit in Twente ligt onder landelijk gemiddelde. Binnen de (hightech) maakindustrie zien we dat de groei in arbeidsproductiviteit achterblijft ten opzicht van andere regio’s zoals Brainport en de Achterhoek. Dat vraagt investeren in processen o.a. met behulp van digitalisering en automatisering. De regio kent een groot aandeel mkb die toelevert aan (inter)nationale waardeketens. Er zijn een beperkt aantal OEM- bedrijven in de regio die als drijvende kracht acteren in de regio. Daarmee is het lastig eenduidige behoeften op te halen om regionale programma’s vorm te geven.

De personele krapte zal sectoren steeds meer dwingen de arbeidsproductiviteit te vergroten in de techniek, maar ook sectoren als de zorg, overheid, bouw en vrijetijdssector. Er lopen diverse programma’s voor digitalisering en Ai, maar die zijn veelal tijdelijk van aard, relatief klein in omvang en versnipperd vanwege verschillende financieri ngsbronnen, governance en toepassingsrichting. Lopende trajecten tussen Rijk en regio ▪ Nationale Productiviteitsagenda ▪ Nationaal Groeifonds Ai-Ned en Nationale Ai coalitie ▪ Nationale digitaliseringsstrategie ▪ Actieagenda Smart Industry en EU EDIH structuur ▪ Regionale betrokkenheid bij diversie (landelijke) initiatieven waaronder ICAI- labsROBUST, Ai for Energy Grids, Healthy Ai, Geo-AI en BOOST. ▪ Actieagenda Ai en Data (uitwerking Ai als onderdeel van de NTS) ▪ Actieagenda mkb-dienstverlening Eigenaarschap in de regio Bestuurlijk: Twente Board Uitvoering : Twente Board Development Betrokken ministeries EZK (primair), OCW Wat is aanvullend nodig Bedrijven investeren zelf in arbeidsproductiviteit passend bij hun sector. Dat kan worden gefinancierd vanuit RVO-instrumenten en/of specifieke regelingen gericht op de sector. Er zijn veel verschillende initiatieven rond digitalisering en Ai, wat leidt tot versnippering en een breed (vaak niet overzichtelijk) aanbod.

Wat daarnaast mist zijn beleid en financieringsinstrumenten gericht op procesinnovaties. Tot slot vraagt inzet van Ai en digitalisering van processen in de maakindustrie gerichte programma’s voor ontwikkeling van skills (zie opgave 4). Geconstateerde knelpunten ▪ Veel versnipperd aanbod gestimuleerd vanuit zowel, Rijk, provincie als regio ▪ LLO is (deels) geen wettelijke taak voor het (vervolg)onderwijs, waardoor er minder mogelijkheden zijn om samen met bedrijven competenties van personeel te ontwikkelen om digitale innovatie en ai in bedrijfsvoering optimaal toe te passen. ▪ Bestaande innovatie-instrumenten zoals de WBSO en EFRO-Oost zijn gericht op productinnovaties, minder op procesinnovatie. Regionale impact knelpunten De regio maakt geen inhaalslag als het gaat om het verhogen van de gemiddelde arbeidsproductiviteit en bedrijven zijn op de lange termijn onvoldoende in staat concurrerend te blijven. Mogelijke interventies als start voor gesprek Rijk Rijk: Opzetten uitvoeringsagenda arbeidsproductiviteitverhoging (suggestie: leg focus op sectoren benoemd in de industriebrief), gericht en structurele uitvoeringsagenda mkb- dienstverlening Regio: Vergroten zichtbaarheid aanbod, verbinden bestaande regionale initiatiev en naar regionale programma’s met aanbod gericht op behoeften bedrijfsleven Vervolgafspraak …..

Opgave 9 Contact regionaal NPVR-team | Jasper Kerkwijk | j.kerkwijk@twenteboard.nl RUIMTE BIEDEN VOOR ONDERNEMEN Beschikbaarheid van voldoende fysieke ruimte, energie en water Opgave Naast voldoende fysieke ruimte, zijn basisvoorzieningen zoals energie en w ater voldoende beschikbaar in de regio. Huidige situatie en context Fysieke ruimte voor bedrijven, aansluiting op het energienet en beschikbaarheid van voldoende (proces)water zijn randvoorwaarden om economische groei (zie opgave 6) en de schaalsprong in de regio (zie opgave 1) mogelijk te maken. Tot en met tenminste 2035 heeft Twente te maken met ernstige netcongestie. Inmiddels staan honderden bedrijven op de wachtlijst voor een stroomaansluiting of verzwaring. Daarnaast is Twente een van de eerste regio’s waar waterbeschikbaarheid niet langer vanzelfsprekend is, wat leidt tot een wachtlijst bij waterleverancier Vitens. De derde wachtlijst vormt zich rond de beschikbaarheid van kavels voor nieuwbouw en uitbreiding. Alle drie vragen efficiºnt omgaan met de bestaande ruimte en beschikbare capaciteit, totdat structurele oplossingen beschikbaar komen, en kennisdeling in de regio. Daarnaast vraagt het verkennen en toepassen van innovaties en alternatieven zoals binnen Smart Energy Hubs, de verkenning kernenergie Overijssel en het programma Twentse Golf.

Lopende trajecten tussen Rijk en regio ▪ Ruimte: Nationale Omgevingsvisie/REB, Nota Ruimte/ROS Twente, Programma Ruimte voor Economie ▪ Netcongestie: Aanpak netcongestie, Regio Deal 2, Regionale Energiestrategie Twente (RES)/Energiestrategie Twente (EST) ▪ Watercongestie: Water & bodem sturend, Nationaal Waterprogramma, ▪ Grensoverstijgende programma’s energie en water Eigenaarschap in de regio Bestuurlijk: Bestuurlijk Overleg Programmeren Bedrijventerreinen (ruimte) Energy Board Overijssel (energie) Waterschap Vechtstromen/Vitens (water) Uitvoering: Divers Betrokken ministeries EZK (primair), VRO, I&W Wat is aanvullend nodig Vertaling programma Ruimte voor Economie naar regionale prioriteiten en een langjarige aanpak voor het toekomstbestendig maken van bedrijventerreinen, waarbij ook de verdichtingsopgave meegenomen wordt. Aandacht (in beleid en middelen) voor het verslimmen van het energiesysteem naast de inzet op het verzwaren va n de infrastructuur. Erkenning van Twente als schaalregio voor de aanpak van het (industrie)watertekort. De regio wordt voor alle drie de uitdagingen graag betrokken bij vormgeven van landelijk beleid, met ook voor de grensoverstijgende dimensie.

Geconstateerde knelpunten ▪ Beperkte ruimte voor regionale maatwerk oplossingen en te veel juridische en beleidsmatige drempels wat leidt tot onzekerheid om regionaal te investeren in (tijdelijke) oplossingen ▪ Te weinig capaciteit bij betrokken (overheids)instanties om zowel de structurele oplossing als de tijdelijke verlichting mogelijk te maken ▪ Behoefte aan meer financiºle middelen voor zowel realisatie als capaciteit ▪ Beperkte betrokkenheid bedrijfsleven in besluitvorming rond drie thema’s Regionale impact knelpunten Gebrek aan water, energie en ruimte leidt tot achteruitgang vestigingsklimaat en frustreert de realisatie van de schaalsprong van de regio en investeringsbereidheid private sector.

Mogelijke interventies als start voor gesprek Rijk Rijk: Aanpak wateropgave vormgeven, lange termijn beleidskaders ontwikkelen en juridische mogelijkheden bieden om te werken aan tijdelijke oplossingen, pilots en experimenteerruimte faciliteren voor slimmer inrichten van bedrijventerreinen (verdichten), oplossen netcongestie en voorkomen watertekort, opzetten nationaal Water Re silience Center in Twente Regio: Consortium bouwen en regionale investeringsagenda maken voor oplossingen (industrie)watertekort nauw verbonden aan de bredere maatschappelijke uit daging rondom water en droogte (Twentse Golf), leren en kennisdelen over de aanpak en ‘best practices’, herijken programmeringsafspraken in de regio (2027), beschikbaar stellen uitvoeringscapaciteit voor te intensiveren bestaande werklocaties en gericht uitbreiden. Vervolgafspraak ….. Opgave 10 Contact regionaal NPVR-team | Christian Lorist | lorist@vno-ncwmidden.nl RUIMTE BIEDEN VOOR ONDERNEMEN De Technology Base als innovatiecampus met luchthaven Twente Airport Opgave Technology Base/Twente Airport ontwikkelt zich als terrein voor innovatie voor defensie en de toekomst van de luchtvaart, inclusief een (e-)hub functie. Huidige situatie en context Defensie-infrastructuur en de defensie-industrie zijn cruciaal in het licht van de langjarige investeringen vanuit het Rijk in Europees en NAVO-verband.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://borne.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/c1143d83-1768-4eb4-b480-5e8f8323abd7?agendaItemId=c54ae120-6d3b-4248-990d-2df92d59ca75