Stand Dutch TechZone
Tekst van het document
Stand van de Dutch TechZone 2024 Kwantitatieve analyse van de regionale economie
Gemaakt door: Bas Doets en Marnix Bosma E&E Advies
Werkgelegenheid ................................................................................... 13 Vestigingen ............................................................................................. 15
Inhoud
De sectorstructuur ................................................................................. 16 5. Verdieping: de industrie in de DTZ ......................................................... 19
1.
Macro-economische beschouwing...................................................... 3
Samenstelling van de industrie .............................................................. 19
2.
Demografie .......................................................................................... 4
Arbeidsproductiviteit in de industrie ..................................................... 19
Bevolkingsontwikkeling ........................................................................... 4
Werkgelegenheidsontwikkeling in de industrie ..................................... 21
Bevolkingsprognoses ............................................................................... 4
Vestigingen in de industrie..................................................................... 22
Migratie ................................................................................................... 5
6. Onderwijs ............................................................................................... 24
Arbeidsmarkt ....................................................................................... 6
Basisonderwijs........................................................................................ 24
Omvang beroepsbevolking ...................................................................... 6
Voortgezet onderwijs ............................................................................. 26
Opleidingsniveau beroepsbevolking ....................................................... 6
Beroepsonderwijs .................................................................................. 27
Beroepsniveaus ....................................................................................... 7
7. Brede welvaart ....................................................................................... 31
Werkloosheid .......................................................................................... 7
Aantrekkelijke regio ............................................................................... 37
3.
Arbeidsmarktspanning ............................................................................ 8
8.
Zorg en welzijn ................................................................................... 40
De arbeidsparticipatie ............................................................................. 8
Gezondheid ............................................................................................ 40
Uitkeringen .............................................................................................. 9
Afstand tot zorg...................................................................................... 42
Arbeidsmarktpendel .............................................................................. 10
Werkgelegenheid ................................................................................... 43
Inkomen................................................................................................. 10
Opleidingen in de zorg ........................................................................... 43
4. Economische Ontwikkeling ................................................................... 12
Ouderen ................................................................................................. 44
Ontwikkeling BBP .................................................................................. 12
Jongeren ................................................................................................. 45
Arbeidsproductiviteit............................................................................. 12 2
1. Macro-economische beschouwing De economische ontwikkeling stagneert. In 2021 en 2022 was er na de coronacrisis sprake van een sterk herstel. Het Bruto Binnenlands Product, nog altijd de belangrijkste graadmeter voor economische groei, nam in 2021 toe met 6,2% en in 2022 met 4,3%. Daarmee bevond Nederland zich in de kopgroep van Europa. In 2023 zwakte de economische ontwikkeling sterk af en kwam uiteindelijk uit op circa 0,2% groei. Even was er sprake van een recessie na enkele achtereenvolgende kwartalen van lichte krimp. De hoge kosten van diverse productiefactoren (arbeid, kapitaal, grondstoffen, energie), doorvertaald in een stijging van de consumentenprijzen, zetten de groei onder druk. Daar kwam bij dat de Europese Centrale Bank met haar rentebeleid de economie actief afremde, met als doel de hoge inflatie te beteugelen. De werkgelegenheid nam nog wel toe, maar dat kon niet voorkomen dat ook de werkloosheid iets opliep, van 3,5% in 2022 naar 3,6% in 2023. Door de toegenomen onzekerheid hebben de grote banken en ook het CPB hun ramingen voor 2023 en 2024 al enkele malen naar beneden bijgesteld. De Nederlandse Bank gaat uit van 0,4% groei in 2024, waarmee Nederland achterblijft bij de ontwikkeling in de Eurozone (+0,8%) en de VS (1,4%). Rabobank gaat uit van 0,5% groei, ING en ABN Amro houden rekening met +0,7%.
De onzekere geopolitieke situatie blijft een rem op de internationale groei zetten. Daarnaast zijn er in 2024 verkiezingen in de meeste grote economieën zoals China, India, de VS, Japan, Frankrijk en Groot Brittannië hetgeen een negatief effect kan hebben op de mondiale groei. Voor 2025 gaan de rekenmeesters van de banken uit van een gematigde groei van 11,5%. De verwachting is dat de arbeidsmarkt in beperkte mate gaat
reageren op de groeivertraging. De werkloosheid kruipt richting 4% in 2024 en zal mogelijk in 2025 verder oplopen tot 4,5%. De motoren van de economie draaien op verschillende snelheden. De groei van de consumptieve bestedingen van huishoudens viel in 2023 stil, maar trekt in 2024 weer iets aan. Doordat de lonen sterker stijgen dan de inflatie neemt de koopkracht in 2024 weer toe. Bedrijfsinvesteringen namen in 2023 nog toe maar krimpen in 2024 (-3-5%) als gevolg van kleinere winstmarges en minder werkkapitaal. De export nam in 2023 af en zal dat waarschijnlijk ook in 2024 blijven doen. Het jaar 2023 stond nog in het teken van de hoge inflatie. De oorlog in Oekraïne leidde in 2022 tot een toenemende schaarste aan energie (olie en gas). De energierekening van huishoudens en bedrijven steeg sterk dat vertaalde zich ook in oplopende prijzen van grondstoffen en de prijzen in bijvoorbeeld de supermarkten en van overige producten. Daarnaast ontstonden problemen door internationaal verstoorde waardeketens. Lonen stegen sterk en dat leidde tot een toename van de prijzen van goederen en diensten. De schaarste van een aantal productiefactoren neemt wel iets af, maar de inflatie blijft voorlopig aan de hoge kant met circa 2,5% in 2024 en 2025. Al met al is de verwachting dat de economie in 2024 een bescheiden groei zal laten zien.
Veel conjunctuurindicatoren staan momenteel op rood als aankondiging van een recessie, maar een grote terugval wordt niet verwacht. De centrale banken zullen waarschijnlijk de rente verlagen en deze daling zal bijdragen aan een herstel later in 2024 en een lichte toename van de groei in 2025. Uitkomsten van verkiezingen in bijvoorbeeld de VS en mogelijke handelsconflicten tussen Europa en de VS met China en andere geopolitieke spanningen vormen echter risico’s, waardoor de groei allerminst zeker is. 3
Bevolkingsprognoses
2. Demografie Bevolkingsontwikkeling De DTZ telde in 2023 289.330 inwoners. Dit aantal is als volgt over de DTZ gemeenten verdeeld: • • • • •
Borger-Odoorn: 25.920 inwoners (9,0%) Coevorden: 35.700 inwoners (12,3%) Emmen: 108.765 inwoners (37,7%) Hardenberg: 62.510 inwoners (21,6%) Hoogeveen: 56.435 inwoners (19,5%
De bevolking in de regio groeide sinds 2001 in bescheiden mate (+3,6%), tegenover 11,4% landelijk en 7,2% in de referentieregio. Binnen de DTZ waren de verschillen substantieel. Hardenberg noteerde een overall groei van 9%, terwijl in Borger-Odoorn de bevolking is afgenomen. Tussen 2022 en 2023 is er in alle vijf gemeenten sprake van een groeiende bevolking. Tussen 2022 en 2023 groeide de regio met ongeveer 2.600 inwoners.
Vooralsnog wordt in de bevolkingsprognoses van de regio uitgegaan van een structurele afname op de langere termijn. Volgens de Primos prognose neem de bevolking eerst nog lichtjes toe richting 2030 (0,5%), om vervolgens na 2030 geleidelijk af te nemen. In totaal zal de bevolking volgens deze ramingen afnemen met circa 2,7% t.o.v. 2023. Voor de referentieregio geldt hetzelfde beeld. Landelijk blijft de bevolking, als gevolg van hoofdzakelijk buitenlandse migratie, voorlopig doorgroeien, zij het dat het tempo wel verder afvlakt. Geïndexeerde bevolkingsprognose 2023-2050 115 110
105 100 95 90 2023
Bevolkingsontwikkeling 2001-2023
2025
2030
Dutch Techzone
115 110
2035
2040
Referentieregio
2045
2050
Nederland
Bron: Primos, 2023
105 100
2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023
95
Dutch Techzone
Referentieregio
Nederland
Borger-Odoorn
Coevorden
Emmen
Hardenberg
Hoogeveen
Bron: CBS, 2024
Het is vooral de categorie 15-75 jarigen die in de DTZ in de komende jaren kleiner wordt. Deze leeftijdscategorie vormt de potentiële beroepsbevolking en de ontwikkeling van deze groep bepaalt de omvang van de regionale arbeidsmarktvijver waaruit gevist kan worden. In 2023 was deze groep 215.630 personen groot, in 2050 is het aantal personen teruggelopen tot 192.230, een afname van in totaal 23.400 personen. Dat betekent dat er straks aanzienlijk minder mensen zijn om werk te verzetten en om de verzorgingsstaat overeind te houden. Er wordt namelijk een 4
flinke vergrijzing verwacht: de groep 75 jaar en ouder groeit naar verwachting met 21.420 inwoners (+70%). De groep 14 jaar en jonger blijft naar verwachting ongeveer gelijk.
Maar ook zonder de vluchtelingen was het binnenlands migratiesaldo in 2021 en 2022 positief, respectievelijk +313 en +42. De migratiepatronen van de DTZ komen sterk overeen met die van de referentieregio. Buitenlands migratiesaldo 1995-2021
Bevolkingsprognose DTZ 2023-2050 200.000 150.000 100.000 50.000 0 2023
2025
14 jaar en jonger
2030
2035 15-74 jaar
2040
2045
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
2.000 1.500 1.000 500 0 -500 -1.000
250.000
2050
Dutch Techzone
75 jaar en ouder
Bron: Primos, 2023
De afgelopen twintig jaar heeft buitenlandse migratie overwegend een positief effect gehad op de bevolkingsontwikkeling van de DTZ en de binnenlandse migratie een negatief effect. Buitenlandse migratie bestaat uit een mix van vluchtelingen, studenten en arbeidsmigranten. Het buitenlands migratiesaldo bedroeg over de gehele periode 1995-2021 +9.360. Het totale binnenlandse migratiesaldo daarentegen kwam in diezelfde periode echter uit op -1.390. In de afgelopen jaren was het binnenlandse migratiesaldo echter opmerkelijk positiever dan in de jaren daarvoor. De achterliggende cijfers laten zien dat sinds 2018 er elk jaar meer dan 1.000 inwoners vanuit Stadskanaal en Westerwolde (gemeenten met AZC’s) verhuizen naar de DTZ. Over de periode 2011-2022 was het binnenlands migratiesaldo zonder deze gemeenten mee te rekenen -8.430.
Binnenlands migratiesaldo 1995-2022 3.000 2.000 1.000 0 -1.000 -2.000
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022
Migratie
Referentieregio
Dutch Techzone
Referentieregio
Bron: CBS, 2023
5
3. Arbeidsmarkt Omvang beroepsbevolking De beroepsbevolking van de DTZ was in 2023 155.000 personen groot. De regio telt meer mensen die willen en kunnen werken dan werkgelegenheid, er is derhalve sprake van een negatieve arbeidsmarktbalans. In de afgelopen tien jaar heeft de beroepsbevolking een lichte groei doorgemaakt, namelijk met in totaal 3% t.o.v. 2013. In Nederland groeide de beroepsbevolking in dezelfde periode harder met 10% en in de referentieregio ongeveer gelijk met ook 3%. De groei in de regio is vooral het gevolg van een sterke toename van de arbeidsparticipatie in de laatste jaren. Landelijk betreft het een combinatie van een groei van de potentiële beroepsbevolking en een toenemende participatiegraad. Het verschil in ontwikkeling tussen Nederland en de DTZ betekent enerzijds dat er landelijk meer arbeidsmarktruimte was voor werkgelegenheids- en economische groei, aan de andere kant waren er ook meer arbeidsplaatsen nodig om deze mensen van werk te voorzien. De noodzaak om qua werkgelegenheid te groeien is in de DTZ minder groot dan landelijk. In de komende jaren wordt, zo zagen we hiervoor, de potentiële beroepsbevolking in omvang waarschijnlijk kleiner. Vertaald naar de beroepsbevolking gaat het om een afname van ruim 16.000 mensen in 2050 waarover de regio dus niet langer kan beschikken.
Opleidingsniveau beroepsbevolking Hoewel het vooral van belang is dat de beroepsbevolking passend geschoold is, vraagt de economie ook in toenemende mate meer hoog opgeleiden. Voor werk dat verdwijnt was vaak een lagere opleiding voldoende dan voor het werk dat ervoor terugkomt. Dat betekent dat de beroepsbevolking moet ‘opscholen’ om ook op de langere termijn aan te blijven sluiten op de vraag. Bovendien correleert het opleidingsniveau ook met bijvoorbeeld het inkomens- en het gezondheidsniveau. Het is dus in
vele opzichten wenselijk dat het opleidingsniveau van de beroepsbevolking stijgt. En dat gebeurt ook, zowel in de DTZ als landelijk. Het tempo waarin het opleidingsniveau van de beroepsbevolking in de regio toeneemt ligt echter wel beduidend lager en dat geldt ook voor het niveau als geheel. In negen jaar tijd is het aandeel hoog opgeleiden met 7% toegenomen, landelijk bedroeg de groeivoet in dezelfde periode 9% en in de referentieregio 8%. Het aandeel lager opgeleiden ligt in de DTZ nog steeds hoger en neemt minder snel in omvang af. Landelijk wordt het reservoir hoog opgeleiden snel groter, te meer omdat ook de beroepsbevolking als geheel harder groeit. In de DTZ is vooral de groep middelbaar geschoolden sterk vertegenwoordigd. Ook deze groep is in de economie van de toekomst hard nodig, maar daarvoor geldt wel een grote om-, op- en bijscholingsopgave omdat veel werk verandert en de beroepsopgeleiden in deze grote veranderingen mee moeten. Een oververtegenwoordiging van lager en middelbaar opgeleiden betekent het belangrijk is om voldoende werk in de regio zelf te hebben, de actieradius van deze groepen is overwegend kleiner. Opleidingsberoepsbevolking 2013-2022 100% 50% 0%
19%
26%
33%
42%
50%
49%
43%
31%
25%
24%
38% 20%
2013
2022
2013
2022
Dutch Techzone
Nederland Laag
Middelbaar
26%
34%
48%
44%
27%
22%
2013
2022
Referentieregio Hoog
Bron: CBS
6
Beroepsniveaus
Werkloosheid
Het opleidingsniveau van de beroepsbevolking in de regio is ook weerspiegeld in de beroepsniveaus van de werkzame beroepsbevolking. In vergelijking met de referentieregio en Nederland kent de DTZ naar verhouding meer personen met een beroep in beroepsniveaus 1 en 2, en minder met een beroep in beroepsniveau 4. Het aantal mensen dat complex werk doet stijgt in de DTZ, maar ligt nog steeds aanzienlijk lager dan landelijk. Daarentegen is vakmanschap ook belangrijk voor een functionerende economie en vakmanschap wordt in toenemende mate een regionale asset.
De krimpende beroepsbevolking zou beter opgevangen kunnen worden bij een ruime arbeidsmarkt. Maar de arbeidsmarkt is momenteel extreem krap. Dat blijkt onder meer uit de lage werkloosheid. In 2023 lag de werkloosheid in de DTZ iets hoger dan in 2022, maar historisch gezien laag op 3,2%. Dit is gelijk aan de werkloosheid in de referentieregio (3,2%) en lager dan Nederland (3,6%). Het werkloosheidspercentage van de DTZ schommelt al jaren rond het landelijke gemiddelde en bevindt zich er sinds 2021 ongeveer een half procentpunt onder. Alle vijf DTZ gemeenten bevinden zich onder het landelijke gemiddelde. Van de DTZ gemeenten is de werkloosheid het laagst in Hardenberg (2,9%) en het hoogst in Emmen (3,5%).
Beroepsniveaus van werkzame beroepsbevolking 0%
20%
40%
60%
80%
100%
Nederland
Referentieregio
Dutch Techzone
Werkloosheidspercentage 2013-2023 2013
13%
2023
10%
47%
2013
10%
50%
2023
8%
52%
17%
18%
9 8
18%
25%
17%
44%
23%
19%
29%
7 6 5 4 3
2013
10%
2023
8%
45%
17%
29%
2 1
38%
18%
36%
0 2013
Niveau 1 Bron: CBS
Niveau 2
Niveau 3
Niveau 4
2014
2015
2016
Dutch Techzone
2017
2018
2019
Nederland
2020
2021
2022
2023
Referentieregio
Bron: CBS
7
Arbeidsmarktspanning
Creatieve en taalkundige beroepen
Krap
2,14
Krap
2,51
De arbeidsmarktregio’s Drenthe en Regio Zwolle vormen samen de hoofdmoot van de regionale arbeidsmarkt waar de DTZ onderdeel van uitmaakt. Het UWV heeft voor de arbeidsmarktregio’s voor diverse beroepsklassen de krapte op de arbeidsmarkt berekend aan de hand van de openstaande vacatures, afgezet tegen de kortdurende WW. De tabel geeft de spanning weer in het derde kwartaal van 2023. De spanning op de arbeidsmarkt is in korte tijd snel opgelopen. Vanaf 2021 zien we een (veel) krappere arbeidsmarkt dan in de 5 jaar ervoor. De spanning in Drenthe werd voor 2021 maximaal als gemiddeld getypeerd. Sinds 2021 is dit opgelopen naar krap. De arbeidsmarkt in regio Zwolle was altijd al krapper dan die in Drenthe, maar ook hier kwam de spanning niet boven krap uit voor 2021. Vanaf 2021 wordt de spanning getypeerd als zeer krap voor regio Zwolle. Zowel in Drenthe als regio Zwolle nam de spanning in 2023 wel een klein beetje af ten opzichte van 2022. De verschillen van regio tot regio en van beroepsgroep tot beroepsgroep zijn groot tussen de twee arbeidsmarktregio’s van de DTZ. De spanning in de arbeidsmarktregio Drenthe is voor alle beroepsklassen lager dan in de Regio Zwolle. In beide regio’s krijgen inmiddels alle beroepsklassen de kwalificatie krap tot zeer krap. In de regio Drenthe is de arbeidsmarkt over de volle breedte iets minder gespannen.
De ICT beroepen zijn momenteel het meest lastig in te vullen, gevolgd door de dienstverlenende beroepen en de technische beroepen (met een groot verschil tussen de Regio Zwolle en Drenthe).
Dienstverlenende beroepen
Zeer krap
6,21
Zeer krap
9,08
ICT beroepen
Zeer krap
8,58
Zeer krap
9,12
Managers
Krap
3,46
Zeer krap
4,14
Openbaar bestuur, veiligheid en juridische beroepen Pedagogische beroepen
Krap
2
Zeer krap
7,19
Krap
1,62
Krap
2,92
Beroepsklasse
Drenthe
Technische beroepen
Krap
2,68
Zeer krap
8,25
Transport en logistiek beroepen
Zeer krap
4,16
Zeer krap
5,92
Zorg en welzijn beroepen
Zeer krap
4,56
Zeer krap
4,71
Bron: UWV
De arbeidsparticipatie Zorgelijker is de regionale arbeidsparticipatiegraad. In de DTZ doen relatief weinig mensen mee aan het arbeidsproces. De netto arbeidsparticipatie ligt structureel onder dat van Nederland en de referentieregio. In economisch goede tijden kruipt het regionale cijfer wat meer naar het landelijke gemiddelde, maar bij economische tegenwind daalt de arbeidsparticipatie in de regio harder. Een groot aantal inactieven is niet wenselijk vanuit een maatschappelijk oogpunt. En de economie zit te springen om mensen. Wanneer de DTZ haar arbeidsparticipatie op het landelijke niveau zou weten te brengen, dan betekent dat dat er meer dan 3.250 extra mensen beschikbaar komen voor het arbeidsproces. De netto arbeidsparticipatie is in de DTZ tussen 2022 en 2023, minder hard gegroeid dan in de referentieregio en Nederland. Het verschil met Nederland is dus toegenomen ondanks een stijging van arbeidsparticipatie.
Typering
Spanning
Regio Zwolle Typering
Agrarische beroepen
Krap
3,56
Zeer krap
5,42
Bedrijfseconomische en administratieve beroepen Commerciële beroepen
Krap
2,80
Zeer krap
5
Krap
3,66
Zeer krap
5,93
Spanning
Binnen de regio groot zijn de verschillen in arbeidsparticipatie groot. De bandbreedte wordt bepaald door Hardenberg met een netto arbeidsparticipatie van 74,9% en Emmen waar 67,8% van de potentiële beroepsbevolking participeert op de arbeidsmarkt. In bijna alle DTZ 8
gemeenten is de arbeidsparticipatie toegenomen in 2023, uitzondering hierop is gemeente Hardenberg (-0,5%). De gevolgen van conjuncturele veranderingen voor de arbeidsparticipatiegraad zijn groot en het is de vraag of deze opwaartse beweging in deze gemeenten doorzet. Vanaf 2021 is de arbeidsparticipatie in ieder geval sterk gestegen. Dit kan het gevolg zijn van het krachtige herstel van de economie na de pandemie, de grote krapte op de arbeidsmarkt en de gestegen inflatie. Netto arbeidsparticipatie 2013-2023
procentueel gezien vergelijkbaar met het landelijke beeld maar hoger dan in de referentieregio. Binnen de DTZ zijn opnieuw forse verschillen waarneembaar. Emmen telt relatief veel personen voor alle soorten uitkering. In gemeente Hardenberg is een tegenovergesteld beeld zichtbaar, in alle categorieën ligt het aantal personen met een uitkering hier onder het niveau van het landelijke gemiddelde en de referentieregio. De overige gemeenten liggen hier tussen in.
74%
Aantal personen met een uitkering 2022 (per 1.000 personen 15-74 jaar)
72% 70%
100,0
68%
90,0
66%
80,0 70,0
64%
60,0
62%
50,0
60%
40,0 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Dutch Techzone
Referentieregio
Nederland
30,0 20,0 10,0
Bron: CBS
0,0
Uitkeringen De lagere arbeidsparticipatie in de regio ten opzichte van het landelijke gemiddelde is ook terug te zien in het aantal personen dat een uitkering krijgt. Met name het aantal personen dat een uitkering ontvangt in verband met arbeidsongeschiktheid is relatief hoog. Het aantal uitkeringen gerelateerd aan de bijstand en werkloosheid in de DTZ is in 2022
Werkloosheid
Bijstand(gerelateerd)
Arbeidsongeschiktheid
Bron: CBS
9
Arbeidsmarktpendel De DTZ heeft per saldo een uitgaande pendel van circa 13.800 personen in december 2021. In totaal werken 88.000 inwoners van de DTZ in hun eigen regio, 44.700 inwoners pendelen voor hun werk de regiogrens over naar elders. Daarnaast is er een groep van 30.900 personen die buiten de regio woont, maar binnen de regio werkt (de inkomende pendel).
Bron: CBS
De uitgaande pendel gaat vooral richting overig Overijssel (15.500 personen), voor het merendeel vanuit Hardenberg richting onder meer Zwolle, de overige Vechtdalgemeenten (Dalfsen en Ommen) en Twente. Naar het overige deel van Drenthe bedraagt de uitgaande pendel 11.300 personen, gevolgd door Groningen (7.400), Gelderland (2.500) en NoordHolland (1.800).
DTZ dat in de DTZ werkt nam toe met 8.500. Tegelijkertijd nam zowel de uitgaande als inkomende pendel af met 4.300 inwoners.
Inkomen Het gemiddelde inkomen van particuliere huishoudens in de DTZ bedroeg in 2022 ongeveer € 32.800 per huishouden. Landelijk ligt dit gemiddelde inkomen 8% hoger en in de referentieregio 5%, oftewel € 35.400 en € 34.300, respectievelijk. Verderop in de Stand van de DTZ wordt beschreven dat ook de toegevoegde waarde per arbeidsjaar lager ligt, hetgeen iets zegt over het regionale verdienvermogen. Binnen de regio is het gemiddelde particuliere huishoudensinkomen het hoogste in Hardenberg (€ 34.800) en het laagste in Emmen (€ 31.500). De afgelopen jaren is het inkomen zowel landelijk als in de DTZ gestegen. In 2012 lag het inkomen in de DTZ op gemiddeld € 24.000. Tussen 2012 en 2022 nam het inkomen in de regio, net als landelijk, toe met 37%. Dit is meer dan in de referentieregio (35%). Tussen 2021 en 2022 groeide het inkomen binnen de DTZ iets sterker dan landelijk en in de referentieregio (5,5% t.o.v. 5,4% en 5,3% respectievelijk).
De inkomende pendel is afkomstig uit het overige deel van Drenthe (23.600), Overijssel (7.300), Groningen (6.400), Gelderland (1.600) en Fryslân (1.500) De Dutch Techzone kent alleen een positief saldo met de overige provincie Drenthe. Met de overige provincies is de pendel per saldo uitgaand of in evenwicht. Ten opzichte van een jaar eerder (2020) weet de DTZ echter beter de mensen uit de eigen regio te binden. Het aantal inwoners van de
10
Gemiddeld gestandaardiseerd inkomen particuliere huishoudens (2012-2022) 40 35 30 25 20 15 10 5 0
In vergelijking met Nederland en de referentieregio kent de regio een oververtegenwoordiging van de lagere 10%-groepen van inkomens. Tussen de verschillende gemeenten zijn de verschillen groot. Verdeling inkomen 2022 14 12 10 8 6 4 2 0
2012
2022* DTZ
Referentiegroep
Nederland
Gemiddeld gestandaardiseerd inkomen particuliere huishoudens (2021-2022) Verdeling inkomen 2022
40 35 30 25 20 15 10 5 0
14 12 10 8 6 4 2 0
2021 Bron: CBS
2022*
Borger-Odoorn
Coevorden
Emmen
Hardenberg
Hoogeveen
Bron: CBS
11
4. Economische Ontwikkeling Nog altijd is de ontwikkeling van het BBP de meest gebruikte graadmeter voor economische groei. Het BBP van de regio bedroeg in 2022 naar schatting € 10,8 mld., daarmee is de regio goed voor ruim 1% van de Nederlandse economie. In een historisch perspectief geplaatst, dan valt op dat de DTZ het tempo van de economische groei in Nederland en de referentieregio lang kon bijhouden, maar dat de kredietcrisis van 2008 en de economische crisis die daar het gevolg van was een keerpunt is geweest in deze ontwikkeling. In 2008 daalde het BBP van de regio scherp en vanaf dat moment liepen de groeipaden tussen rijk en regio uiteen en begon de regio achterop te raken. Vanaf 2014 liep het verschil sneller op doordat landelijk de economie weer aantrok en de economie van de DTZ opnieuw in een recessie kwam. In 2020 was een sterke daling te zien ten gevolge van de coronapandemie, maar in de jaren daarna is de economie in de DTZ weer hard aangetrokken. De groei tussen 2021 en 2022 bedroeg 9%, een procentpunt lager dan in de referentieregio en Nederland.
300 250 200 150 100
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022
Ontwikkeling BBP
Ontwikkeling BBP 1995-2022
Dutch Techzone
Referentieregio
Nederland
Bron: CBS, bewerking E&E advies
Arbeidsproductiviteit De arbeidsproductiviteit is hier uitgedrukt in de bruto toegevoegde waarde die in de economie wordt gerealiseerd af te zetten tegen het aantal arbeidsjaren dat is gewerkt. Daaruit blijkt dat de waarde die in een arbeidsjaar wordt toegevoegd in de DTZ structureel lager ligt dan gemiddeld in Nederland en ongeveer gelijk aan de referentieregio. Dat was in 1995 al zo en dat geldt in 2022 nog steeds. Echter is het verschil met Nederland wel opgelopen. In 1995 was het verschil in waarde creatie per arbeidsjaar circa €6.300,-, inmiddels is dit opgelopen tot meer dan €17.600,-. dat betekent dat het verdienvermogen in de regio ook een stuk lager ligt. Zeker in de DTZ is een sterkere stijging van de arbeidsproductiviteit nodig wil de regio economisch groeien om bijvoorbeeld voorzieningen overeind houden in een krimpende arbeidsmarkt. Voor een deel heeft de lagere toegevoegde waarde per 12
arbeidsjaar te maken met de sectorstructuur van de DTZ. De industrie (met de daarbinnen de procesindustrie) is weliswaar oververtegenwoordigd, maar de zakelijke dienstverlening is sterker ondervertegenwoordigd. In deze sectoren wordt doorgaans per arbeidsjaar meer waarde toegevoegd. De belangrijkste verklaring zit hem echter in regio specifieke factoren. In zo goed als alle sectoren wordt in de DTZ minder waarde toegevoegd dan hun landelijke counterparts.
arbeidsplaatsen in de regio toe met 1.860, waarvan driekwart in Hardenberg. Ook de andere gemeenten droegen bij aan de aanwas met uitzondering van Hoogeveen waar de werkgelegenheid met 350 banen afnam. Werkgelegenheid 2023 60.000
1.410
50.000
Arbeidsproductiviteit 1995-2021
40.000
€ 120.000
30.000
€ 100.000
20.000
€ 80.000
10.000
€ 60.000
0
€ 40.000
-10.000
€ 20.000
150
Borger-Odoorn
-350
250
Hoogeveen
Hardenberg
410
Coevorden
Emmen 2022
2023
€0 Bron: BIRO Dutch Techzone
Referentieregio
Nederland
Bron: CBS, bewerking E&E advies
Werkgelegenheid De DTZ telde in 2023 meer dan 134.500 arbeidsplaatsen, verdeeld over ongeveer 28.600 vestigingen. De grootste gemeente in de regio, Emmen, was ook goed voor de meeste werkgelegenheid: 50.330 arbeidsplaatsen. Gevolgd door Hoogeveen (30.390), Hardenberg 28.740), Coevorden (16.110) en Borger-Odoorn (8.980). Het afgelopen jaar liet Emmen de grootste werkgelegenheidsgroei zien. In totaal nam het aantal
Kijken we over een langere periode, dan zien we dat de regio DTZ in 2023 6,5% meer banen telde dan in 2013 en na 2020 elk jaar gegroeid is. Per saldo gaat het om een toename van 8.150 arbeidsplaatsen vanaf 2013. Alle DTZ gemeenten hebben tussen 2013 en 2023 een groei doorgemaakt. De grootste absolute werkgelegenheidsgroei vond in deze periode plaats in Hardenberg: +3.420 (+13,5%). Hardenberg liet over de gehele periode, met uitzondering van 2015 en 2017, een constante groei zien in werkgelegenheid. De grootste relatieve groei in werkgelegenheid was te zien in Borger-Odoorn, sinds 2013 is de werkgelegenheid hier met 18,9% gestegen (+1.430). Emmen kende ten opzichte van 2013 juist een krimp in werkgelegenheid met een dieptepunt van -3.270 banen in 2017. In 2023 is 13
Emmen voor het eerst boven het niveau van 2013 (+2,1%, +1.060 banen). Coevorden komt over de gehele periode bezien uit op een plus van 7,6% (1.150 banen). Hoogeveen zag na een daling in 2014 elk jaar een groei in de werkgelegenheid tot aan 2023 waarin weer een afname is waar te nemen. Over de gehele periode 2013-2023 zag Hoogeveen wel een toename in de werkgelegenheid van 3,8% (1.100 banen). Werkgelegenheidsontwikkeling 2013-2023 130
haar grote werkgelegenheidsfunctie, Emmen als gemeente met meer dan 100.000 inwoners door haar geringe werkgelegenheid. Meestal zijn het de grote ‘centrumgemeenten’ in een regio die de belangrijkste werkgelegenheidsfunctie vervullen. In Borger-Odoorn zijn naar verhouding de minste banen per 1.000 inwoners te vinden (458). Aantal banen per 1.000 inwoners in de leeftijdscategorie 1574 jaar (2022) Nederland
120
Referentieregio
110
DTZ Hoogeveen
100
Hardenberg 90
Emmen
80
Coevorden 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Borger-Odoorn
Coevorden
Emmen
Hardenberg
Hoogeveen
DTZ
Borger-Odoorn 0
100
200
300
400
500
600
700
800
Bron: Waar staat je gemeente, CBS Bron: BIRO
Tekenend voor het Noorden als geheel, maar ook voor de DTZ is dat er naar verhouding weinig werk is, afgezet tegen de potentiële beroepsbevolking. In Nederland zijn er in 2022 meer dan 700 banen op 1.000 inwoners in de leeftijdscategorie 15-74 jaar. In de DTZ zijn dat er ‘slechts’ 618. De regio heeft ook naar verhouding meer inactieven en per saldo een uitgaande pendel. Dat zijn deels oorzaken en deels gevolgen van het feit dat er minder banen zijn. De verschillen binnen de DTZ zijn groot. Hoogeveen valt op door
De werkgelegenheidsontwikkeling ligt in de DTZ doorgaans lager dan in de referentieregio en Nederland als geheel. Net als bij de ontwikkeling van het BBP zien we dat de regio het landelijke tempo tot 2008 redelijk kon bijbenen, de groei van het aantal werkzame personen ging redelijk gelijk op. De regio toonde zich in 2008 aanzienlijk gevoeliger voor de conjuncturele neergang, daarna was er sprake van enige convergentie, maar vanaf 2014 begon de werkgelegenheid landelijk een stijging, terwijl de werkgelegenheid in de DTZ afnam (de double dip). In de jaren daarna is 14
de werkgelegenheid wel gestegen in de DTZ, maar wordt de achterliggende groei niet ingehaald.
ongeveer 1.200 vestigingen (+4,4%). Alle gemeenten zagen in 2023 een groei van het aantal vestigingen. Emmen zag de absoluut grootste groei (+420 vestigingen) en Coevorden de relatief grootste groei (+5%).
Werkgelegenheid en gewerkte uren 1995-2022 (index 1995=100) Aantal vestigingen 2023
150 12000
130
10000
120
8000
110
6000
100
4000
90
2000
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021* 2022*
140
DTZ-werkzame personen
DTZ-gewerkte uren
Referentieregio-werkzame personen
Referentieregio-gewerkte uren
Nederland-werkzame personen
Nederland-gewerkte uren
420 260
240
180
110
0 Borger-Odoorn
Coevorden
Emmen 2022
Hoogeveen
Hardenberg
2023
Ontwikkeling vestigingen 2013-2023 (index 2013=100)
Bron: CBS, bewerking E&E advies 150
Vestigingen De DTZ telde in 2023 meer dan 28.600 vestingen van bedrijven en instellingen. Dat zijn er ongeveer 6.130 meer dan in 2013. Met name sinds 2017 zit het aantal vestigingen in de lift. Ten opzichte van Nederland bleef de groei in de DTZ na 2013 achter. Tussen 2014 en 2017 was er in de regio nauwelijks sprake van groei, terwijl er landelijk, en in mindere mate in de referentieregio, veel nieuwe bedrijven bijkwamen. Vanaf 2018 is ook in de DTZ de bedrijvigheid sneller toegenomen. Het nieuwe ondernemerschap heeft op andere plekken dus een snellere vlucht genomen dan in de DTZ. Tussen 2022 en 2023 is het aantal vestigingen in de DTZ toegenomen met
140 130 120 110 100
90 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 DTZ
Referentieregio
Nederland
Bron: BIRO en LISA
15
Zowel landelijk als ook in de DTZ is de gemiddelde bedrijfsomvang tussen 2013 en 2023 behoorlijk afgenomen en wel van circa 5,6 arbeidsplaatsen per vestiging naar 4,7 in de DTZ. In Nederland is de krimp nog groter. Deze ontwikkeling is zowel het gevolg van het feit dat er de afgelopen tien jaar heel veel zzp’ers bij zijn gekomen en dat hun aandeel in de totale bedrijvigheid landelijk inmiddels is opgelopen tot ruim boven de 70%. Het komt ook voort uit het feit dat de werkgevers als geheel niet of nauwelijks groeien. Dus de werkgevers worden niet groter en er komen steeds meer eenmanszaken bij. In de praktijk blijkt dat slechts een klein percentage van deze zzp’ers op enig moment doorgroeit tot werkgevers en in bijna alle gevallen groeien ze niet door naar meer dan vijf medewerkers. De schaalverkleining heeft consequenties voor de productiviteitsgroei. Bij zzp’ers daalt gemiddeld genomen de arbeidsproductiviteit. Het heeft ook gevolgen voor de innovatiekracht (voor structurele innovatie is enige bedrijfsomvang nodig) en bijvoorbeeld voor het leven lang ontwikkelen van mensen. Zo investeren zzp’ers en microbedrijven betrekkelijk weinig in opleidingen en maken ze ook minder gebruik van het stimuleringsinstrumentarium.
Gemiddelde bedrijfsgrootte 2013-2023 6,5 6 5,5 5 4,5 4 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 DTZ
Referentieregio
Nederland
Bron: BIRO en LISA
De sectorstructuur Qua economische structuur, uitgedrukt in werkgelegenheid, wijkt de DTZ duidelijk af van het landelijke beeld. De primaire sector (de landbouw) en de secundaire sector (de industrie en de bouw) zijn duidelijk in de regio oververtegenwoordigd. De handel naar verhouding in de DTZ ook iets groter en datzelfde geldt voor de zorg. De meeste tertiaire sectoren (commerciële diensten) zijn minder goed vertegenwoordigd. Dat geldt eerst en vooral voor de zakelijke dienstverlening die in de DTZ nog steeds een naar verhouding bescheiden omvang heeft en ook de ICT diensten en de logistiek zijn duidelijk minder in de regio vertegenwoordigd. Ditzelfde beeld zien we in de referentieregio. Grootste werkgever in de DTZ is de handel (18%), gevolgd door de zorg (17%) en de industrie (15%).
16
Sectorstructuur naar werkgelegenheid 25%
Ontwikkeling sectoren DTZ 2022-2023 -3,0% -2,0% -1,0% 0,0% 1,0% 2,0% 3,0% 4,0% 5,0%
20%
Landbouw en visserij
15%
Industrie
-110
390
Nutsbedrijven
10%
20
Bouw
5%
Handel
0%
Vervoer en opslag
320 270 180
Horeca
130
Informatie en communicatie Financiële instellingen
20 -10
Zakelijke diensten
460
Overheid Dutch Techzone 2023
Referentieregio 2022
Nederland 2022
Onderwijs Zorg
Bron: BIRO, LISA
Ten opzichte van 2022 is de werkgelegenheid in de DTZ in bijna alle sectoren gegroeid. Uitzondering hierop zijn de landbouw (-110 banen), zorg (-60 banen) en financiële instellingen (-10 banen). De cijfers van 2023 zijn nog niet beschikbaar voor Nederland en de referentieregio, waardoor vergelijking op moment van schrijven niet mogelijk is. Tussen 2022 en 2023 was de grootste absolute stijging in werkgelegenheid in de DTZ in ieder geval te zien bij de zakelijke diensten (+460 banen), industrie (+390 banen) en bouw (+320 banen.) Relatief was de grootste groei in werkgelegenheid bij vervoer en opslag (+4%).
100 80 -60
Overige diensten
100
Totaal
1860
Wanneer we kijken naar de ontwikkeling van de sectoren sinds 2013 in de DTZ, zien we een groei bij negen van de veertien sectoren. De grootste absolute groei was te zien bij de zakelijke dienstverlening (+1.880 banen, 15%), gevolgd door onderwijs (+1.400 banen, 20%) en overige diensten (+1.210 banen, 22%). Relatief gezien was de grootste groei binnen de ICTsector (+510 banen, 28%). De grootste dalingen in werkgelegenheid zaten bij de financiële instellingen (-410 banen, -16%), vervoer en opslag (-310 banen, - 6%) en overheid (-290 banen, -6%).
17
Ontwikkeling sectoren DTZ 2013-2023 -20,0% -10,0% Landbouw en visserij
10,0%
30,0%
40,0%
780 -150
Bouw
980
Handel Vervoer en opslag
20,0%
-200
Industrie Nutsbedrijven
0,0%
1050 -310
Horeca
800
Informatie en communicatie
510
Financiële instellingen-410 Zakelijke diensten Overheid
1880 -290
Onderwijs Zorg
1400 940
Overige diensten Totaal
1210 8150
18
5. Verdieping: de industrie in de DTZ
Samenstelling industrie naar werkgelegenheid DTZ 2023 20%
Samenstelling van de industrie De industrie in de DTZ telde in 2023 ongeveer 19.700 arbeidsplaatsen. De sector in de DTZ bestaat voornamelijk uit de vervaardiging van producten van metaal, overige goederen, producten van rubber en kunststoffen en voedingsmiddelen. Ten opzichte van de landelijke samenstelling van de industriesector uit voorgaande jaren valt met name de oververtegenwoordiging van de vervaardiging van de producten van rubber en kunststoffen in de DTZ op. Dit is een belangrijk onderdeel van de topsector chemie. Een groot deel van deze activiteiten zijn geclusterd in Hardenberg. Ten aanzien van de vervaardiging van de overige goederen moet opgemerkt worden dat hier ook de banen bij de sociale werkvoorzieningen worden meegeteld en dat gaat om veel werkgelegenheid.
18% 16%
14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0%
Bron: LISA
Arbeidsproductiviteit in de industrie Per arbeidsjaar wordt in de industriesector in de DTZ gemiddeld € 112.093 aan toegevoegde waarde gecreëerd (2021). De gemiddelde arbeidsproductiviteit in de industriesector in de DTZ ligt daarmee lager dan de gemiddelde arbeidsproductiviteit in de industriesector in de 19
referentieregio en Nederland. In de periode 2011-2021 groeide de arbeidsproductiviteit in de industrie in de DTZ wel harder dan de referentieregio (29% t.o.v. 22%), maar minder hard dan landelijk (34%). Een mogelijke verklaring voor het feit dat de gemiddelde arbeidsproductiviteit in de industrie in de DTZ onder het landelijke niveau ligt, kan worden gevonden in de afwijkende samenstelling van de industrie in de DTZ. Een groot deel (45%) van de werkgelegenheid binnen de industrie in de DTZ betreffen activiteiten op het gebied van de vervaardiging van producten van metaal, overige goederen en producten van rubber en kunststof. Al deze type activiteiten hebben een beneden gemiddelde productiviteit in vergelijking tot het sectorale gemiddelde.
Arbeidsproductiviteit per arbeidsjaar (werknemers) in de industrie in Nederland (2022) € 350.000 € 300.000 € 250.000 € 200.000 € 150.000 € 100.000
Toegevoegde waarde per arbeidsjaar in de industrie € 131.057
€ 140.000 € 120.000 € 100.000
€ 112.093 € 87.096
€ 50.000
€ 116.292 € 95.672
€ 97.718
€-
€ 80.000 € 60.000 € 40.000 € 20.000 €0 Dutch Techzone
Referentieregio 2011
Bron: CBS, bewerking E&E advies
Nederland
2021 Bron: CBS, bewerking E&E advies
20
Werkgelegenheidsontwikkeling in de industrie De omvang van de werkgelegenheid in de industriesector in de DTZ nam in de afgelopen 10 jaar toe met 5,4% (1.010 banen), landelijk groeide de werkgelegenheid over dezelfde periode waarschijnlijk sneller (+8,4% in 2014-2022). Vanaf 2021 ziet de DTZ een flinke toename in de werkgelegenheid. Tussen 2022 en 2023 nam de werkgelegenheid in de industrie in de DTZ toe met 390 banen (+2%). Binnen de DTZ zijn grote verschillen waarneembaar in de werkgelegenheidsontwikkeling binnen de industrie. Behalve in de gemeente Emmen, nam in elke DTZ gemeente de werkgelegenheid in de industrie toe tussen 2014 en 2023. In Borger-Odoorn en Coevorden lag de werkgelegenheidsontwikkeling in de afgelopen tien jaar boven het landelijke gemiddelde, waarbij het aantal banen in Borger-Odoorn geleidelijk en snel toenam en er in Coevorden sprake was van een grillig verloop. Relatief gezien kende Borger-Odoorn veruit de grootste stijging sinds 2014, maar liefst 35% (+110 banen). In 2023 zag deze gemeente voor het eerst in tien jaar echter weer een daling in de werkgelegenheid (-10 banen, -2%).
Geïndexeerde ontwikkeling werkgelegenheid industrie 110 108 106 104 102 100 98 96 94 92 2014
2015
2016
2017
2018
DTZ
2019
2020
2021
2022
2023
Nederland
Geïndexeerde ontwikkeling werkgelegenheid in de industrie 150 140 130
120
In Emmen daalde de werkgelegenheid in de industrie. Ten opzichte van 2014 was in 2021 (het dieptepunt) de werkgelegenheid gedaald met 620 banen (-8%). In 2022 en 2023 is de werkgelegenheid in de industrie in Emmen echter weer aan een opmars bezig. In 2022 en 2023 was de werkgelegenheid toegenomen met respectievelijk 370 (5%) en 170 banen (2%). De historisch negatieve ontwikkeling van de industrie in Emmen vormt, gezien haar forse aandeel in de totale werkgelegenheid in de industrie in de DTZ, een belangrijke verklaring voor de achterblijvende werkgelegenheidsontwikkeling in de industrie in de DTZ als geheel.
110 100 90 80 2014
2015
2016
2017
2018
2019
Borger-Odoorn
Coevorden
Hardenberg
Hoogeveen
2020
2021
2022
2023
Emmen
Bron: LISA en BIRO
21
Binnen de industriesector in de DTZ groeide in de afgelopen 10 jaar de werkgelegenheid in de metaalproductenindustrie het sterkst (+740 banen). Ook tussen 2022 en 2023 maakte de metaalproductenindustrie in absolute zin de grootste groei door (+130 banen). Relatief gezien maakte de industrie die zich bezig houdt met de reparatie en installatie van machines en apparaten de grootste groei door (145%, +400 banen). Deze afdeling groeide in alle gemeenten gemiddeld 175%. Ook in de rubber- en kunststofsector was sprake van een behoorlijke werkgelegenheidsgroei en dat geldt tevens voor de productie van overige transportmiddelen. Deze groei valt te verklaren door de uitbreiding van de werkgelegenheid van een tweetal vestigingen, actief op het gebied van de productie van vliegtuigonderdelen, in Hoogeveen. De grootste krimpsector binnen de industrie in de DTZ betrof de vervaardiging van overige goederen. De daling in werkgelegenheid werd hier met name veroorzaakt door een daling van de werkgelegenheid bij sociale werkvoorziening. Tussen 2022-2023 was de voedingsmiddelenindustrie de enige grote afdeling die een lichte krimp zag. Dit werd met name veroorzaakt door een krimp bij de pluimveeslachterijen.
Reparatie en installatie van machines en apparaten Computers en elektronische en optische apparatuur Overige industriële activiteiten
TOTAAL
Ontwikkeling 2014-2023 (%)
Ontwikkeling 2014-2023 (#)
Metaalproducten
28%
740
Overige goederen
-14%
-460
Rubber en kunststof
9%
220
Voedingsmiddelen
-2%
-50
Chemische producten
5%
80
Overige transportmiddelen
15%
160
Overige machines en apparaten
-6%
-70
400
16%
90
-3%
-110
5%
1.010
Bron: BIRO
Type activiteit
Ontwikkeling 2022-2023(%)
Ontwikkeling 2022-2023 (#)
Metaalproducten
4%
130
Overige goederen
1%
30
Rubber en kunststof
3%
80
Voedingsmiddelen
-2%
-50
Chemische producten
2%
30
Overige transportmiddelen
0%
10
Overige machines en apparaten
3%
30
Reparatie en installatie van machines en apparaten Computers en elektronische/optische app.
8%
50
5%
30
Overige industriële activiteiten
1%
40
TOTAAL Type activiteit
145%
3%
620
Bron: BIRO
Vestigingen in de industrie De industriesector in de DTZ telde in 2023 1.390 vestingen. In de afgelopen tien jaar groeide het aantal vestigingen met 34% (350 vestigingen). Tussen 2022 en 2023 nam het aantal vestigingen toe met ongeveer 80 vestigingen (+6%). De groei van het aantal vestigingen bleef tot in ieder geval 2022 (meest recente data) achter bij Nederland.
22
De groei wordt met name verklaard door een toename van het aantal vestigingen actief op het gebied van reparatie en installatie van machines en apparaten (+120 vestigingen) en vestigingen actief op het gebied van vervaardiging van producten van metaal (+80 vestigingen). De nieuwe bedrijven zijn overwegend eenmanszaken of micro-ondernemingen. Door de stijging van het aantal kleine vestigingen daalt de gemiddelde bedrijfsgrootte. Die bedraagt inmiddels 14 arbeidsplaatsen per vestiging. Dat is nog wel steeds aanzienlijk groter dan de algehele gemiddelde bedrijfsomvang.
Geïndexeerde ontwikkeling aantal vestigingen 2014-2023 170
150 130 110 90 70 50 2014
Geïndexeerde ontwikkeling aantal vestigingen 2014-2023 140 130 120
2015
2016
2017
2018
2019
Borger-Odoorn
Coevorden
Hardenberg
Hoogeveen
2020
2021
2022
2023
Emmen
Bron: BIRO
110 100 90 2014
2015
2016
2017 DTZ
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Nederland
Bron: BIRO en LISA
23
dan in de referentieregio. In de DTZ blijven naar verhouding veel vestigingen overeind. Dit draagt bij aan het bereikbaar houden van voorzieningen voor inwoners van de Dutch Techzone.
6. Onderwijs Basisonderwijs In 2022 telde het basisonderwijs in de Dutch Techzone ongeveer 22.000 leerlingen. Dit is 1% minder dan in 2021. In onderstaande figuur is te zien dat de afname van het aantal leerlingen al een langere tijd aan de gang is. Ten opzichte van 2000 heeft de Dutch Techzone in 2022 20% minder leerlingen. Het afnemen van de leerlingaantallen zien we ook terug in Nederland en de referentieregio. In Nederland nemen de aantallen minder snel af, maar in vergelijking met de referentieregio is de afname in de DTZ naar verhouding minder groot.
Geïndexeerde ontwikkeling vestigingen basisonderwijs 20062019 105 100 95 90 85 80
Geïndexeerde ontwikkeling aantal leerlingen basisonderwijs 2000-2022
75
70
110
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019
100 Dutch Techzone
Referentieregio
Nederland
90
80
Bron: DUO
70
De leerlingenaantallen gaan naar verwachting tot en met 2025 nog met 1.000 afnemen in de DTZ, waarna de afname stabiliseert en de aantallen weer zullen toenemen tot ongeveer +1.000 in 2041. Voor de DTZ wordt relatief een minder grote toename verwacht dan in Nederland en de referentieregio.
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022
60
Dutch Techzone
Referentieregio
Nederland
Bron: DUO
Met het aantal leerlingen is ook het aantal basisscholen in de DTZ afgenomen. Deze afname is vergelijkbaar met Nederland en minder groot 24
Prognose leerlingen basisonderwijs
Schooladvies (S)BO 2020
120 115 110 105 100 95 90
Dutch Techzone
Referentieregio
Nederland
100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%
Bron: DUO/abf-research
Als we kijken naar het schooladvies van groep 8-leerlingen in 2020 (meest recente data), dan valt op dat het aandeel leerlingen met HAVO en/of VWO-advies minder voorkomen in de DTZ dan in Nederland en de referentieregio. Dit geldt, met uitzondering van Borger-Odoorn, voor alle gemeenten binnen de DTZ. VMBO-adviezen komen naar verhouding juist vaker voor. Ditzelfde beeld zien we ook voor andere jaren. Zoals we zagen in het onderdeel over opleidingsniveau van de beroepsbevolking, is het opleidingsniveau in de DTZ relatief laag en groeit het aandeel met een hoog opleidingsniveau minder snel.
niet mogelijk
PRO
VMBO BL
VMBO BL-KL
VMBO KL
VMBO KL-GT
VMBO GT
VMBO GT-HAVO
HAVO
HAVO/VWO
VWO
Bron: DUO
Dat een groter aandeel groep 8-leerlingen VMBO GT of lager krijgt geadviseerd lijkt niet (alleen) aan de prestaties van leerlingen te liggen. In onderstaande grafiek is het saldo van de hogere schooladviezen t.o.v. de toets adviezen en lagere schooladviezen t.o.v. toets adviezen gepresenteerd. Hierbij valt op dat er standaard in de Dutch Techzone gemeenten eerder een lager schooladvies wordt gegeven dan de toetsresultaten uitwijzen dan een hoger schooladvies. Er wordt dus onder geadviseerd.
25
Saldo adviezen t.o.v. toetsen (hoog = meer overadvisering)
Geïndexeerde ontwikkeling aantal leerlingen voortgezet onderwijs
10
0 -10
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
-20 -30 -40 -50
115 110 105 100 95 90 85 80 2006200720082009201020112012201320142015201620172018201920202021
-60
Dutch Techzone Borger-Odoorn
Coevorden
Emmen
Hardenberg
Referentieregio
Nederland
Hoogeveen Bron: DUO
Bron: DUO
Leerlingenprognose voortgezet onderwijs
Voortgezet onderwijs Het voortgezet onderwijs in de DTZ telde in 2021 ongeveer 15.600 leerlingen. Dat zijn er 165 minder dan in 2020 (-1%). Sinds 2015 neemt het aantal leerlingen op het voortgezet onderwijs ieder jaar af. Dit is een logisch gevolg van het dalende aantal basisschoolleerlingen. We zien hier dan ook dezelfde trends als binnen het basisonderwijs alleen met circa acht jaar vertraging. Met de verwachte toename in het aantal basisschoolleerlingen, neemt op termijn ook het aantal voortgezet onderwijsleerlingen weer toe.
110 105 100 95 90 85 80
Dutch Techzone
Referentieregio
Nederland
Bron: DUO/abf-research
26
In tegenstelling tot het aantal basisscholen is het aantal instellingen in het voortgezet onderwijs, ondanks de afname in leerlingen, juist toegenomen. Zelfs relatief meer dan in Nederland. In 2019 telde de Dutch Techzone 26 vestigingen in het voortgezet onderwijs.
Verhoudingen leerlingaantallen voortgezet onderwijs 20062021 100% 90%
Ontwikkeling vestigingen voortgezet onderwijs 150
80% 70%
140
60%
130 50%
120
110
40%
100
30%
90
20%
80 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Dutch Techzone
Referentieregio
Nederland
10% 0%
Bron: DUO
Wanneer we kijken naar de ontwikkelingen van de verhoudingen van leerlingaantallen van de afzonderlijke leerrichtingen binnen de DTZ, dan valt op dat het aandeel HAVO- en VWO-leerlingen sinds 2016 elk jaar iets toeneemt. In de jaren daarvoor nam het aandeel juist af. Daarmee is het beeld anno 2021 min of meer gelijk aan de verdeling in 2006.
VMBO
HAVO
VWO
Bron: DUO
Beroepsonderwijs In 2019 telde de Dutch Techzone ongeveer 11.200 MBO-studenten. Het aantal MBO-studenten is na een daling tussen 2010 en 2014 elk jaar gestegen tot en met 2019 (meest recente data). De stijging was aanzienl;ijk groter dan landelijk en in de referentieregio. Gezien de getoonde leerlingaantallen van het voortgezet onderwijs, zal deze toename snel stoppen en overgaan op een daling, tenzij dit gecompenseerd kan worden door studenten van buiten de regio. 27
Geïndexeerde studenten mbo
Gediplomeerden ROC Drenthe
106 104 102 100 98 96 94 92 90 88 86 84
1400 1200 1000 800 600 400 2010
2011
2012
2013
Dutch Techzone
2014
2015
2016
Referentieregio
2017
2018
200
2019
0
Nederland
Bron: DUO
Dit is bijvoorbeeld al te zien in de data van het ROC Drenthe in Emmen. Hier is een groei te zien tot en met 2020, waarna het aantal gediplomeerden met meer dan 10% afnam richting 2022. Deze afname zien we terug binnen bijna alle sectorkamers. Tussen 2021 en 2022 is alleen het aantal leerlingen gegroeid bij de sectorkamers ‘mobiliteit, transport, logistiek, maritiem’ en ‘techniek en gebouwde omgeving’. Alle andere sectorkamers zagen een daling. Veruit het grootste aandeel mbo-gediplomeerden van de ROC Drenthe in Drenthe krijgt/heeft een diploma uit de sectorkamer ‘zorg, welzijn en sport’.
2018
2019
2020
2021
2022
Bron: DUO
Het aantal mbo-studenten woonachtig in de Dutch Techzone die afstuderen ligt de laatste jaren vrij constant rond de 3.400. Het verschil tussen toenemende/afnemende studentenaantallen op de mboinstellingen maar een constante stroom aan gediplomeerden woonachtig 28
in de regio, kan erop wijzen dat de afname/toename in studenten vooral van buiten de regio komt. Dutch Techzone MBO gediplomeerden 4100 4000 3900 3800 3700 3600 3500 3400 3300 3200 3100 3000
Dutch Techzone HBO-bachelor gediplomeerden 900 800 700 600 500 400 300 200 100 0
Bron: CBS
Dutch Techzone HBO-master gediplomeerden Bron: CBS
Wanneer we kijken naar het aantal HBO-bachelor gediplomeerden woonachtig in de DTZ, dan valt op dat in het studiejaar 21/22 voor het eerst weer een daling te zien was sinds het studiejaar 15/16. In studiejaar 21/22 kregen 800 personen uit de DTZ een HBO-bachelor diploma, 30 minder dan het jaar ervoor. Het aantal HBO-master gediplomeerden is de laatste jaren constant met 50 personen.
70 60 50 40 30
20 10 0
Bron: CBS
29
Wanneer we kijken naar het aantal studenten per richting bij de NHL Stenden Hogeschool in Emmen, valt op dat de richtingen economie en techniek, hoewel nog altijd de grootste richtingen, krimpen. De overige richtingen (onderwijs, gedrag en maatschappij en gezondheidszorg) zagen daarentegen een stijging. Studenten NHL Stenden Hogeschool 1000 900 800 700 600 500 400 300 200 100 0
Dutch Techzone WO-bachelor gediplomeerden 160 140 120 100 80 60 40 20 0
Bron: CBS
Dutch Techzone WO-master gediplomeerden 140 120 100 80 2018
2019
2020
2021
2022
60 40
Bron: DUO
20
Het aantal WO-bachelor en WO-master gediplomeerden telde in het studiejaar 21/22 respectievelijk 120 en 110 personen. Dit is voor beide categorieën 20 personen minder dan in het studiejaar ervoor, maar geldt over de hele tijdsreeks gezien alsnog als een relatief hoog aantal.
0
Bron: CBS
30
7. Brede welvaart Welvaart dient te worden beschouwd als een breed begrip. Het omvat eigenlijk alles wat mensen van waarde vinden. Dat gaat over materiële welvaart, maar ook over bijvoorbeeld onderwijs en persoonlijke ontwikkelmogelijkheden, gezondheid, milieu, de kwaliteit van de leefomgeving, het culturele klimaat, veiligheid en sociale cohesie. De Regiodeal regio Zuid- en Oost Drenthe heeft als ambitie het welvaartsniveau in brede zin te verbeteren. De bijdrage van economische actoren aan het brede welvaartniveau is groot. Immers een vitale economie en de brede welvaart zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Want de welvaart van inwoners in de regio wordt onder meer beïnvloed door de waarde die wordt toegevoegd, de beschikbaarheid en zekerheid van werk, het inkomen dat daarmee wordt verdiend, de mate waarin wordt geparticipeerd op de arbeidsmarkt en het opleidingsniveau dat mensen hebben. Dat zijn knoppen waar economische actoren aan kunnen draaien om het brede welvaartsniveau van de inwoners van de regio op een hoger plan te tillen. Daarnaast zijn er vanuit de andere pijlers van de Regiodeal ook andere knoppen om aan te draaien. Het CBS houdt aan de hand van 42 indicatoren de brede welvaartsontwikkeling bij voor regio’s in Nederland.
In de tabel hieronder zijn de scores van de DTZ, de referentieregio, Nederland én de vijf losse gemeenten weergegeven voor deze 42 indicatoren. Van de 26 indicatoren
waarvoor een vergelijking tussen de DTZ en Nederland mogelijk is, scoort de DTZ minder goed op meer dan de helft (14). De DTZ scoort, in lijn met de vorige hoofdstukken, vooral minder op een aantal sociaal-economische indicatoren, zoals inkomen en arbeidsparticipatie. Ook op het gebied van de gezondheid en de woonomgeving scoort de DTZ onder gemiddeld. Hier zullen we in de volgende onderdelen (zorg en welzijn en aantrekkelijke regio) verder op in gaan. Dat de DTZ op diverse indicatoren onder gemiddeld presteert is niet terug te zien in het ervaren welzijn van de regio. Maar liefst 85% van de ondervraagden geeft aan tevreden te zijn met het leven, dit is hoger dan in de referentieregio (84,2%) en Nederland (83,4%). Verder scoort de DTZ ook goed op de indicatoren gerelateerd aan veiligheid, milieu en sociaal contact. Wanneer we kijken naar de ontwikkeling ten opzichte van het vorige peiljaar, dan valt op dat met name de economische indicatoren (waar de DTZ minder goed op scoort) zich positief ontwikkelen en de indicatoren waar de DTZ goed op scoort (veiligheid en milieu) zich negatief ontwikkelen. Op de meer sociale indicatoren zoals contact met familie en vrienden, vertrouwen in elkaar en vrijwilligerswerk scoort de DTZ goed, en is de ontwikkeling ook positief geweest. De regio lijkt daarmee wat meer naar het landelijke beeld toe te bewegen.
31
BorgerOdoorn
Coevorden
Emmen
Hardenberg
Hoogeveen
Dutch Techzone
Referentieregio
Nederland
Ontwikkeling t.o.v. vorig jaar
Ontwikkeling op brede welvaart
Meest recente peiljaar data
Tevredenheid met het leven
84,1
85,7
82,9
88,9
84,8
85,0
84,2
83,4 Afgenomen
Negatief
2022
Tevredenheid met vrije tijd
76,2
77,8
79,7
80,6
75,7
78,6
76,5
74,3 Afgenomen
Negatief
2022
Mediaan besteedbaar inkomen
29600
29400
27300
30200
27900
28508
29520
29800 Toegenomen
Positief
2021
Bruto binnenlands product
N.B.
N.B.
N.B.
N.B.
N.B.
N.B
34320
45600 N.B.
N.V.T.
2022
Gemiddelde schuld per huishouden
113700
104800
94100
116600
91700
101563
100820
115900 Toegenomen
Negatief
2022
Mediaan vermogen van huishoudens
104600
104000
52100
108100
74000
79568
119460
87300 Toegenomen
Positief
2021
Overgewicht
56,1
56,2
66,7
54
55,5
59,5
52,2
50,3 Toegenomen
Negatief
2022
Ervaren gezondheid
72,4
69,9
67
73,4
69,5
69,7
70,2
70 Afgenomen
Negatief
2022
Subjectief welzijn
Materiële welvaart
Gezondheid
Levensverwachting bevolking
81,5
80,7
80,4
81,8
81,3
81,0 N.B.
Personen met één of meer langdurige ziekten of aandoeningen Arbeid
34
32,1
37
29,5
34,4
34,0
Bruto arbeidsparticipatie
71,7
71,5
69,9
77,6
74,5
Netto arbeidsparticipatie
69,5
69,3
67,5
75,4
Hoogopgeleide bevolking
23
21,8
18
Werkloosheid
3
3
3,4
Vacaturegraad
N.B.
N.B.
N.B.
N.B.
N.B.
N.V.T.
2021
33,1
33 Afgenomen
Positief
2022
72,8
73
74,8 Toegenomen
Positief
2022
72,1
70,5
70,6
72,2 Toegenomen
Positief
2022
19,2
17,8
19,1
25,4 N.B.
Toegenomen
Positief
2022
2,8
3,2
3,1
3,2
3,5 Afgenomen
Positief
2022
48 N.B.
N.V.T.
2022
N.B.
N.B
N.B.
N.B.
33
Arbeidsduur per week
N.B.
N.B.
Tevredenheid met woning
N.B.
Tevredenheid met woonomgeving
N.B.
N.B.
N.B.
N.B.
N.B
26,6
27,1 N.B.
N.V.T.
2022
N.B.
86,9 N.B.
N.B.
N.B
89
85,6 N.B.
N.V.T.
2021
N.B.
78,2 N.B.
N.B.
N.B
87,7
83,8 N.B.
N.V.T.
2021
Wonen
Afstand tot basisschool
4,3
2,9
2
1,8
2,4
2,4
0,9
0,7 Gelijk
Neutraal
2021
Afstand tot café e.d.
4,2
2,9
2
1,8
2,3
2,3
1,8
1,4 Toegenomen
Negatief
2022
Afstand tot OV
0,5
0,7
0,5
0,7
0,4
0,5
0,5
0,4 Gelijk
Neutraal
2022
Afstand tot sportterrein
1,5
1,2
1,2
1,2
1
1,2
1
Negatief
2017
1 Toegenomen
Samenleving
34
Contact met familie, vrienden of buren
70
73,3
71,8
72,8
71,5
72
71,2
71,6 Toegenomen
Positief
2022
Vertrouwen in anderen
67,3
68,5
63,1
73,4
67,8
67,2
64,3
66 Toegenomen
Positief
2022
Vertrouwen in instituties
57,2
58,1
54,3
61,4
57,8
57,2
57,7
61,3 Afgenomen
Negatief
2022
Vrijwilligerswerk
46,9
48,1
40,1
48,1
48,7
45,1
44,5
41,2 Toegenomen
Positief
2022
Sociale cohesie
N.B.
N.B.
6,5 N.B.
N.B.
N.B
N.B.
6,4 N.B.
N.V.T.
2021
Vaak onveilig voelen in de buurt
N.B.
N.B.
1,8 N.B.
N.B.
N.B
N.B.
2 N.B.
N.V.T.
2021
Aantal ondervonden delicten
N.B.
N.B.
24,6 N.B.
N.B.
N.B
N.B.
33,3 N.B.
N.V.T.
2021
Negatief
2022
Veiligheid
Geregistreerde misdrijven
23
33
44
27
41
36,5 N.B.
46 Toegenomen
Milieu
35
Natuur- en bosgebieden
14,8
12,1
11,5
7,2
11,2
10,9
11
Natuurgebied per inwoner
160
102
36
37
26
53,6
47,6
Afstand tot openbaar groen Bebouwd terrein
0,6
0,4
0,5
0,6
0,4
0,5
3,7
4,3
11,2
5,4
12,2
Broeikasgasemissies per inwoner Emissies van fijnstof naar lucht Fosfaatuitscheiding landbouw Groen-blauwe ruimte, exclusief reguliere landbouw Kwaliteit van zwemwater binnenwateren Kwaliteit van zwemwater kustwateren Particuliere zonneenergie Stikstofuitscheiding landbouw
10,8
12
7,5
9,6
200
200
300
200
N.B.
N.B.
N.B.
N.B.
Neutraal
2017
29 Afgenomen
Negatief
2017
0,6
0,5 Afgenomen
Positief
2017
8,6
6,7
11 Toegenomen
Negatief
2017
6,7
8,6
24,4 N.B.
Toegenomen
Negatief
2021
400
277
380
500 Gelijk
Neutraal
2021
82 N.B.
N.V.T.
2021
Afgenomen
Negatief
2021
N.B.
N.B
N.B.
14,9 Gelijk
2550,9
1875,2
771,9
839,9
551
1040
2128 N.B.
3
4
4
4
4
3,9
3,6 N.B.
Gelijk
Neutraal
2022
3
4
4
4
4
3,9
3,6 N.B.
Gelijk
Neutraal
2022
1790
1610
1350
1470
1280
1434
950 Toegenomen
Positief
2022
226 N.B.
N.V.T.
2021
N.B.
N.B.
N.B.
N.B.
N.B.
N.B
1358 N.B.
36
Aantrekkelijke regio Vanuit de regiodeal Zuid- en Oost-Drenthe wordt ingezet op betaalbaar en comfortabel wonen in een fijne omgeving. In het onderdeel betreffende migratie was te zien dat er de laatste decennia vooral sprake was van een negatief binnenlandsmigratie saldo. Er vertrekken normaliter dus meer mensen vanuit de Dutch Techzone naar andere Nederlandse gemeenten dan andersom. De aantrekkelijkheid van een regio hangt onder andere samen met de bereikbaarheid van voorzieningen die al dan niet essentieel zijn voor inwoners. De trend die te zien was in het onderdeel afstand tot zorg, geldt ook voor andere typen voorzieningen op het gebied van detailhandel, horeca, onderwijs, kinderopvang, vrije tijd en cultuur, OV, groenvoorzieningen (enkele weergegeven in grafieken). De afstand tot voorzieningen ligt, met uitzondering van afstand tot bos, altijd hoger in de DTZ dan Nederland. De afstand tot voorzieningen in de DTZ komt wel grotendeels overeen met de referentieregio en het verschil in afstand (positief/negatief) verschilt per type voorziening. Gezien het meer landelijke karakter van de DTZ en de referentieregio met een lagere voorzieningendichtheid is het logisch dat voorzieningen verder weg liggen.