Rapport van bevindingen rekenkameronderzoek coalitieakkoord
Tekst van het document
Wat betreft de inrichting van het coalitieakkoord hebben de coalitiepartijen bewust en naar (eigen) tevredenheid gekozen voor een externe schrijver en een programma-inrichting volgens de begroting. Dat het akkoord niet ‘dichtgetimmerd’ was, wordt door sommige raadsleden ervaren als prettig - 'Je hebt flexibiliteit nodig omdat de wereld verandert', aldus een van de raadsleden van een coalitiefractie. De ervaringen met de doorwerking en navolgbaarheid van de beleidsambities in het coalitieakkoord zijn gemêleerd. Sommige raadsleden volgen vooral het bestuursprogramma in hun dagelijkse raadswerk: worden de ambities die daarin staan uitgevoerd? Sommige raadsleden - met name van de coalitie - volgen ook het coalitieakkoord en toetsen de P&Cstukken en beleidsstukken aan het akkoord. Bijvoorbeeld, het was voor raadsleden van de 21
coalitie navolgbaar waarom de ambities op het gebied van de minimaregelingen niet haalbaar waren op de manier waarop ze geformuleerd waren in het coalitieakkoord. Het coalitieakkoord is toch het document ‘waar je handtekening onder staat', aldus een raadslid. Raadsleden van de coalitiepartijen zijn ook tevreden hoe het financiële kader op het gebied van OZB en toeristenbelasting uitgewerkt heeft de praktijk. Het was een politieke afspraak en daar is ook niet aan ‘gemorreld’, aldus een raadslid. Deze afspraak heeft in de praktijk gefunctioneerd als een duidelijk financieel kader.
5.3
Hoe werkt het college met het coalitieakkoord
5.4
Hoe werken de ambtenaren met het coalitieakkoord
Het proces van coalitievorming is als prettig ervaren door de twee geïnterviewde bestuurders (die ook onderdeel uitmaakten van de formerende partijen). Er is eerst gewerkt aan het bouwen van een team, waardoor het makkelijker werd om op de moeilijke dossiers te onderhandelen. Het was direct duidelijk dat het akkoord niet dichtgetimmerd moest zijn. Het coalitieakkoord fungeerde initieel voor het nieuwe college als startdocument. Het bestuursprogramma is in de praktijk leidend geweest. De geïnterviewde bestuurders ervaren dit als de opdracht aan het college. Het college houdt zicht op de uitvoering van het programma via portefeuillehoudersoverleggen met betrokken ambtenaren, stuurgroepen (o.a. op de UMO’s wonen en duurzaamheid) maar ook bijvoorbeeld via de overleggen m.b.t. gemeenschappelijke regelingen waarbinnen overheidstaken worden uitgevoerd. Periodiek functioneert het coalitieakkoord nog als ‘referentie’. Het bestuursprogramma is leidend in de monitoring. Ambtenaren speelden een inhoudelijke rol bij de opstelling van het coalitieakkoord, vooral bij monde van de gemeentesecretaris. Door de keuze van een externe schrijver lijkt er door ambtenaren enige afstand te zijn ervaren tussen de formerende partijen en ambtenaren. Dit onderzoek geeft geen inzicht in hoe de organisatie deze afstand heeft ervaren.
De voorbereidingen (factsheets) en bereidheid tot inhoudelijke toelichting en verdieping tijdens de onderhandelingsgesprekken worden van toegevoegde waarde ervaren. De toenmalige secretaris is positief over de keuze voor een indeling van het akkoord aan de hand van de begrotingsthema’s. Het niveau van de afspraken (soms hoofdlijnen en soms details), maakte voor de ambtelijke ondersteuning duidelijk dat er nog een slag gemaakt moest worden op uitvoerbaarheid. In hun dagelijkse werkzaamheden lijkt het bestuursprogramma een duidelijkere rol te spelen dan het coalitieakkoord. Bijvoorbeeld, voor de concern-controller vormt het een financieel kader. De slag tussen ambities en uitvoerbaarheid is ook gemaakt in het bestuursprogramma. De (voormalig) gemeentesecretaris voegt daaraan toe ‘met in het achterhoofd daarbij de vraag; ‘wat kunnen we voor dit bedrag aan ambities uitvoeren?’’. Zo ontstaat een spreekwoordelijke aanneemsom - tussen college en ambtelijke organisatie wordt geëxpliciteerd waarop de organisatie aanspreekbaar is.
22
6
Lessen voor Borger-Odoorn
6.1
Bevindingen Borger-Odoorn
Dit hoofdstuk vat de bevindingen uit de vorige hoofdstukken samen en vergelijkt de ervaringen van Borger-Odoorn met andere gemeenten. Het hoofdstuk begint met een samenvatting van de belangrijkste bevindingen uit de vorige hoofdstukken. Daarna volgt een overzicht van de ervaringen vanuit de vergelijkingsgemeenten en wat Borger-Odoorn daaruit kan leren. Dit hoofdstuk vormt met bijlage 1 het antwoord op deelvraag 6 en 7. Hoe zijn coalitieakkoorden in drie andere gemeenten ingericht en uitgevoerd? Welke lessen kan de gemeente Borger-Odoorn trekken van genoemde gemeenten als het gaat om vormgeving, inrichting en uitvoering van akkoorden? De beoordeling van de formatie en navolgbaarheid van Borger-Odoorn aan de hand van het normenkader is te vinden in bijlage 2. Deze paragraaf vat de bevindingen over het verloop van de formatie, de inrichting en uitvoering van het akkoord en de verantwoording over het akkoord puntsgewijs samen. Met ‘de raad’ wordt hier bedoeld: de raad zoals die als bestuursorgaan in meerderheid handelt of besluit. Waar de mening van de raad is gevraagd in een werksessie, wordt het woord ‘raadsleden’ gebruikt. Voorbereiding en verloop formatieproces In de voorbereiding op de formatie beschikte de raad over inhoudelijke informatie en informatie over de verschillende opties voor het formatieproces.
In de formatie heeft de raad de kaders gesteld voor het proces en soort akkoord in de keuzes vooraf en in de uitgebreide inhoudelijke formatieopdracht voor de formateur. In het proces heeft de raad gekozen voor klassieke coalitievorming, met daarbij ruimte voor raad en inwoners om input te leveren. De raad heeft dit kunnen doen in een openbare bijeenkomst. De inwoners konden dit doen op twee bijeenkomsten en online en daarvan is een kort overzicht als bijlage bij het raadsvoorstel coalitieakkoord gevoegd. De totstandkoming is ondersteund met een externe schrijver en ondersteuning en inhoudelijke informatie vanuit de ambtelijke organisatie. De uitkomst van de verkenning en informatie heeft voor sommige raadsleden de onderlinge verhoudingen aan de start van de periode onder druk gezet. Dat is in de loop van de periode verbeterd. Een groot deel van de raadsleden erkent dat het belangrijk is om aandacht te hebben voor de onderlinge verhoudingen, zeker voor nieuwe raadsleden. Inrichting en uitvoering akkoord Het akkoord is een akkoord op hoofdlijnen geworden met daarin voor de inkomstenkant een financieel kader. De bestedingskant is pas na de uitwerking in het bestuursprogramma voorzien van een financieel kader. Het merendeel van de bij de werksessie aanwezige raadsleden is tevreden over het akkoord op hoofdlijnen.
De raad heeft het coalitieakkoord na een debat vastgesteld en de door de coalitiepartijen voorgedragen wethouders benoemd. 23
Het coalitieakkoord is vertaald in een bestuursprogramma, waarbij raad en inwoners opnieuw input hebben kunnen leveren. Deze doorvertaling is naast een uitwerking ook een nieuwe prioritering geworden, waarbij niet alle ambities uit het coalitieakkoord zijn meegenomen. De raad heeft bij de begroting van 2023 het bestuursprogramma als bijlage ontvangen en heeft in het raadsbesluit de UMO’s vast kunnen stellen en daarbij kaderstellend één van de UMO’s geamendeerd (de titel van de UMO armoede is aangepast naar armoede en bestaanszekerheid). Ook heeft de raad via het vaststellen van de begroting kaders kunnen stellen voor de toekenning van budget aan de prioriteiten uit het bestuursprogramma. In de praktijk functioneert het bestuursprogramma als leidend document voor de ambtelijke organisatie en het college (niet het coalitieakkoord). De onderzochte beleidsambities (OZB, minimabeleid en toerisme en recreatie) zijn deels in uitvoering gebracht. Voor de minima-regelingen geldt dit niet omdat ze onuitvoerbaar bleken. Voor toerisme en recreatie geldt dit weer wel, zij het op een andere manier dan in het coalitieakkoord geformuleerd. Voor OZB geldt dit wel. Daar waar de ambities niet of anders in uitvoering zijn gebracht, is dit verantwoord.
Verantwoording akkoord Halverwege de bestuursperiode heeft het college zich verantwoord via een midtermreview over de voortgang van het bestuursprogramma. De raad heeft deze ter informatie gekregen, maar het niet als bespreekpunt geagendeerd. De gekozen indeling van bestuursakkoord, kadernota en begroting verschilt2 en alleen in de kadernota is integraal aandacht voor de ambities uit het bestuursakkoord. Enkele raadsleden geven aan hun controlerende rol in te vullen door regelmatig terug te kijken in het coalitieakkoord en het bestuursprogramma en dit soms te leggen naast de informatie in de P&C documenten.
6.2
Coalitievorming in andere gemeenten
Om de raad een breder inzicht te kunnen bieden, zijn voorbeelden van coalitievorming uit andere gemeenten onderzocht. In bijlage 1 staan de onderzochte casussen uitgebreider beschreven. In de tabel in deze paragraaf staat een aantal interessante inzichten uit de analyse van de cases samengevat. Na de tabel volgt een toelichting op de overeenkomsten en verschillen. Thema
Tilburg
Assen
Inhoudelijke info Procesinfo
Factsheets + lange termijn Geen gegevens
Factsheets + overwegingen Geen gegevens
Soort akkoord
Bestuursakkoord op hoofdlijnen
Bestuursakkoord met financieel kader
Ooststellingwerf Factsheets
NoardeastFryslân Factsheets
BorgerOdoorn Factsheets
Geen gegevens
Memo’s en meerdere gesprekken Raadsagenda en coalitieakkoord
Memo en een overleg
Samenwerkingsagenda + coalitieakkoord
Coalitieakkoord en bestuursprogra
2
Coalitieakkoord en begroting hebben een gelijke indeling, maar in de praktijk wordt vooral het bestuursakkoord gebruikt, niet het coalitieakkoord.
24
Input raad/inwoners tijdens formatie
Raad en inwoners in contouren agenda Vastgesteld
Geen
Samenwerkingsagenda
Niet na de informatiefase
Vastgesteld bij de kadernota
Vastgesteld
Niet besproken
Uitvoering akkoord
In de P&C documenten, aangepast aan indeling akkoord
Meerjaren uitvoeringsprogramma (intern) en bijlage bij de begroting
Via de P&C documenten (met een andere indeling)
Via de P&C documenten (met een andere indeling)
Verantwoording
P&C, Tussenbalans (met inwoners)
P&C en midterm (met debat in de raad)
P&C en midterm (met debat in de raad)
P&C, midterm alleen college intern
Vaststellen akkoord
mma met financieel kader Raad (ronde tafel) en inwoners (online en bijeenkomst) Vastgesteld (beide documenten) Coalitieakkoord in de begroting (zelfde indeling), bestuurprogram ma in de kadernota (paragraaf) P&C en midterm (niet geagendeerd)
De analyse van de cases laat zien dat het gebruikelijk is dat een formatie bestaat uit vier fasen zijn: een verkenning, een pre-informatie die afsluit met een mogelijke coalitie, de inhoudelijke informatie die afsluit met een akkoord en de formatie met een selectie van wethouders en de portefeuilleverdeling. Het is gebruikelijk dat de griffier betrokken is bij de eerste twee fasen en secretaris bij de laatste twee fasen. De meeste akkoorden hebben de vorm van een coalitieakkoord op hoofdlijnen en zijn te typeren als symbolisch-politieke documenten. De akkoorden bevatten soms een aantal concrete afspraken. Hoewel bij de voorbereiding in de meeste gevallen financiële informatie beschikbaar is, is maar in een enkel akkoord ook een financieel kader opgenomen en is dat zelden compleet of uitgebreid. Het onderzoek in Tilburg laat zien dat in de praktijk veel wordt verwacht van het soort afspraken in een akkoord (hoofdlijnen of detail): het zou de bestuurskracht kunnen beïnvloeden, of de onderlinge samenwerking in de raad. De interviews met de respondenten bevestigen dat vooral ambtenaren de akkoorden als beleidsmatig sturend zien, waar bestuurders het vooral zien als basis voor samenwerking en een vorm van bijsturing.
De resultaten van de verrichtte onderzoeken (Voermans, Boogaard, Uzman, 2015, Rekenkamer Tilburg, 2022) wijzen echter ook uit dat de impact van het soort afspraak dat is gemaakt beperkt is. De onderlinge verhoudingen en persoonskenmerken van betrokkenen wegen zwaarder. De invloed van de onderlinge verhouding op het soort akkoord dat wordt gekozen, is in bijna alle cases ook zichtbaar. De respondenten bevestigen dat veel van het takenpakket en de begroting al vastligt in meerjaren afspraken, een coalitieakkoord kan in de praktijk alleen bijsturen. In alle gevallen wordt een akkoord nog nader uitgewerkt. Soms gebeurt dat in een apart document - een uitvoeringsprogramma of bestuursprogramma. In een enkel geval is dat ook een bijsturing van het akkoord op inhoud (zoals in Borger-Odoorn). Het is in ieder geval een uitwerking op uitvoerbaarheid en haalbaarheid - wat ook de verantwoordelijkheid is van college en ambtelijke organisatie. Verdere doorvertaling vindt plaats in de P&C documenten, die ook gebruikt worden voor de verantwoording. Bij de meeste colleges vindt een midterm plaats die ook wordt gedeeld met de raad.
25
De vergelijking laat een aantal interessante praktijken zien waarin de gemeenten verschillend hebben gehandeld: Tilburg en Assen hebben in de inhoudelijke voorbereiding het perspectief op de lange termijn toegevoegd, naast de stand van zaken. Het idee daarbij is dat door de strategische focus de onderhandelaars meer politieke keuzeruimte ervaren. Borger-Odoorn en Assen hebben een financieel kader bijgevoegd, waarbij dat bij Assen verder uitgewerkt is en waarbij ook een koppeling is gemaakt naar de begroting. Het goed doordenken van de kosten van ambities versterkt de uitvoerbaarheid van een akkoord volgens de respondenten. Borger-Odoorn, Tilburg en Ooststellingwerf hebben een werkwijze gekozen waarbij de raad (en soms de inwoner) een grotere rol heeft - door input te kunnen leveren of door een ander soort akkoord te sluiten. Daarmee is het akkoord breder gelegitimeerd dan alleen via de meerderheid van coalitiepartijen. In de interviews in Assen, Tilburg en Noardeast-Fryslân geven respondenten mee dat het bij het onderhandelen belangrijk is dat er oog is voor de afstemming tussen onderhandelaars en coalitiefracties. En dat afspraken over bestuursstijl de hele raad aangaan en dan ook door de hele raad gedragen moeten worden.
In de analyse van de uitvoering van de akkoorden komt naar voren dat als er een aparte uitwerking van het politieke akkoord is in een vorm van uitvoeringsplan, dit plan in de praktijk leidend is voor het handelen van ambtenaren. Alleen in Assen is er een directe vertaling van ambities in de begroting integraal te volgen. In de andere cases is de vertaalslag in de praktijk wel gemaakt, maar is dat niet expliciet en integraal zichtbaar in de P&C-documenten. Overigens zijn nergens ook indicatoren en streefwaarden voor de voortgang van de ambities uit de akkoorden gevonden. Alleen in Tilburg en Borger-Odoorn krijgen inwoners en maatschappelijke organisaties een actieve rol, in Tilburg ook bij de verantwoording. In Assen is er geen actieve rol, maar is om inwoners te bereiken het akkoord op B2 niveau geschreven en dat bleek in de praktijk voor alle lezers prettig.
26
Bijlage 1 Hoe gaat het elders?
In deze bijlage staan voorbeelden van de voorbereiding, inrichting, uitvoering en verantwoording van akkoorden van andere gemeenten. Het inspiratiemateriaal bestaat uit onderzoeken van twee rekenkamers naar het proces van coalitievorming en een analyse van het proces van voorbereiding, inrichting, uitvoering en verantwoording van een akkoord bij twee andere gemeente. Na iedere casus is een aantal lessen/inzichten naar aanleiding van die casus opgenomen.
1
Rekenkameronderzoek Tilburg
Onderzoek De rekenkamer Tilburg heeft in de aanloop naar de verkiezingen van 2022 de voorbereiding op, inrichting en uitvoering van het bestuursakkoord onderzocht, waarbij ook de processen in andere gemeenten zijn vergeleken. Het uitgangspunt daarbij is dat het bestuursakkoord als sturingsdocument wordt gezien: de politieke koers als het gaat om wat er bereikt moet worden, wat daarvoor gedaan wordt en wat dat mag kosten. Het idee is dat zowel raad als college actief sturen op realisatie van het akkoord. Voorbereiding Ter voorbereiding hebben de partijen gebruik kunnen maken van factsheets gemaakt door de ambtelijke organisatie. Daarnaast zijn er bijeenkomsten geweest met externen. In de factsheets was ook aandacht voor de lange termijn – al was dat niet bij alle factsheets het geval. Procesverloop Het proces van totstandkoming werd uitgebreid onderzocht. In Tilburg is een turbulente verkenningsperiode geweest, waarin meerdere coalities zijn verkend. Uiteindelijk zijn alle partijen in de raad en inwoners uitgenodigd om inbreng te leveren voor een contourenschets. Niet alle partijen hebben daar gebruik van gemaakt. Op basis van de contourenschets hebben de onderhandelende partijen een bestuursakkoord opgesteld. Die naam is gekozen om de breedte van de input weer te geven.
Het akkoord is uiteindelijk ondertekend door de coalitiepartijen en een aantal constructieve partijen, maar niet door alle partijen (daarmee is het geen raadsbreed akkoord). Wel is het akkoord met een raadsbesluit vastgesteld. Inrichting Het akkoord is te kenmerken als een coalitieakkoord met richtinggevende doelen (175 opgeteld). Van die doelen is de vraag ‘wat willen we bereiken' uitgewerkt, maar de vraag ‘wat gaan we ervoor doen’ is niet concreet en de vraag ‘wat mag het kosten’ is niet beantwoord. Er zijn geen uitvoeringsafspraken of verantwoordingsafspraken gemaakt. Uitvoering De doelen uit het akkoord zijn in de begrotingen verder geconcretiseerd met doelen, indicatoren en streefwaardes. Er is in die periode ook een proces dynamisch begroten ingezet, waarbij stapsgewijs de doelen uit de beleidsnota’s en kadernota’s zijn opgenomen in de begroting (mede naar aanleiding van een motie uit de raad). In de rapportages is ingezet op het kunnen controleren en volgen van de doelen. De indeling van thema’s/programma’s uit het akkoord is direct terug te vinden in de P&C documenten. Er is halverwege de bestuursperiode een tussenbalans opgemaakt (die kent dan weer niet de indeling van programma’s uit het akkoord). Verantwoording De verantwoording van het akkoord vindt plaats in de P&C cyclus.
Daarnaast is er de tussenbalans en voor het opstellen van die balans zijn inwoners ook gevraagd informatie aan te 27
leveren via een enquête op de website van de gemeente. De verantwoording is op hoofdlijnen en niet in de indeling van het akkoord zelf. De kernconclusie van de tussenbalans is dat de voortgang moeilijk meetbaar is omdat de doelen richtinggevend zijn en niet concreet. Inzichten uit het onderzoek Uit het onderzoek is een aantal relevante inzichten af te leiden:
2
-
Hoewel de oppositie inbreng heeft gehad in het formatieproces, voelen ze zich toch op achterstand als ze geen feedback kunnen geven op teksten. De vergelijking laat zien dat dynamiek in de verkenningsfase (uitsluiten van partijen) altijd effect heeft in de bestuursperiode.
-
Het niet toevoegen van een financiële paragraaf is een bewuste keuze voor flexibiliteit, maar levert achteraf problemen op - noodzakelijke aanpassingen en bijstelling van ambities.
-
Een navolgbare vertaling van het akkoord in de P&C cyclus wordt positief gewaardeerd door alle betrokkenen in het politiek samenspel.
-
De raad kan meer uit de waan van de dag blijven, door vaker terug te grijpen op het niveau van ambities uit het akkoord.
-
Onderdeel van het onderzoek was een vergelijking met andere akkoorden. Inzichten uit die vergelijking zijn: -
Het helpt de raadsleden keuzes maken als de voorbereidingsinformatie ook een blik op toekomst bevat (niet alleen stand van zaken, maar ook meerjarig perspectief).
-
Als naast een akkoord een uitvoeringsprogramma wordt gemaakt, dan dit uitvoeringsprogramma leidend is in de uitvoering en verantwoording.
-
De democratische legitimatie kan verhoogd worden door inwoners een rol te geven in alle fasen van een akkoord (voorbereiding, uitvoering, verantwoording).
Gemeente Assen
De gemeente Assen is gekozen als vergelijkingsgemeente vanwege de werkwijze die zij kiezen bij het verantwoorden van het coalitieakkoord. Het coalitieakkoord is bestudeerd en er is een interview gehouden met één van de ondersteuners bij het formatieproces. Voorbereiding De voorbereiding voor het akkoord is vroegtijdig gestart (voor de zomer van 2021) met een strategische verkenning voor de lange termijn met opgaven en oplossingsrichtingen (2035). Op basis daarvan zijn door de ambtelijke organisatie dossiers op onderwerpen voorbereid. Die dossier bevatten niet alleen een stand van zaken, maar ook mogelijke bijsturingsrichtingen als ambtelijk advies (mede vanuit de verkenning die is gedaan). Voor de aanvang van de formatie is een verkenning gedaan bij alle fracties en toen er een coalitie in beeld kwam, zijn de onderhandelingen gestart. Procesverloop De dossiers zijn gebruikt als agenda voor de formatiegesprekken. Er was een ondersteuningsteam vanuit de organisatie en een externe formateur. Regelmatig zijn ambtenaren gevraagd voor een toelichting en om de verschillende richtingen door te rekenen. 28
De raad is tussentijds niet betrokken, pas toen er een concepttekst lag, is het gedeeld met de fracties. Het bestuursakkoord is door de raad vastgesteld bij de behandeling van de kadernota (met amendementen). Inrichting Assen heeft gekozen voor een bestuursakkoord - de naam is gekozen om uit de coalitie/oppositie dynamiek te komen, maar feitelijk is het een coalitieakkoord. Het is ingedeeld op zes opgaven/beoogde effecten voor 2030, waar vervolgens van is aangegeven wat het college daarvoor wil doen in de komende vier jaar. De activiteiten zijn niet concreet, maar als richting omschreven. Er is een paragraaf over bestuursstijl toegevoegd en een financieel kader. Het financiële kader is opgeschreven in vier onderdelen: incidenteel beleid dat structureel wordt gemaakt, bestaand beleid dat geïntensiveerd wordt, incidenteel beleid dat wordt voortgezet en nieuw beleid. Er is daarmee dus wel een kader/omvang voor de richting van de ambitie geformuleerd. Het akkoord kondigt een tussentijdse evaluatie aan en benoemt een aantal spelregels voor de uitvoering. Uitvoering Het akkoord is vertaald in een meerjaren uitvoeringsprogramma voor de ambtelijke organisatie. De ambities zijn geconcretiseerd en uitgesmeerd over de bestuursperiode (haalbaar en uitvoerbaar in acties en activiteiten).
De activiteiten staan in een excelschema dat door het management en college gebruikt wordt in de aansturing. Het is niet naar de raad gegaan, het wordt gezien als een intern sturingsinstrument. Het meerjaren uitvoeringsprogramma bestaat naast de P&C cyclus en helpt de ambtenaren bij het vullen van de teksten voor de P&C cyclus. De monitoring ervan vindt plaats via de P&C cyclus. De indeling van het bestuursakkoord en het meerjaren uitvoeringsprogramma zijn niet gelijk aan de indeling in de begroting of de organisatie. Wel is de kaderbrief ingericht op het bestuursprogramma. Verantwoording Verantwoording vindt plaats via de P&C cyclus. Er is daarnaast een midterm gedaan van het bestuursakkoord. De midterm is extern begeleid en wordt gezien als een tussentijdse coalitieonderhandeling en werd gedaan door college en coalitiefracties. De midterm is ter informatie aangeboden aan de raad en er is ook over gedebatteerd in de raad (vergelijkbaar aan een begrotingsdebat). Relevante inzichten uit deze casus en door de gemeente Assen zelf gesignaleerde verbeterpunten zijn: -
Het is belangrijk dat afspraken over bestuursstijl door de hele raad gemaakt en gedragen worden. Ook bij te verwachten controversiële keuzes is het goed de raad mee te nemen in de afspraken.
-
Het meerjaren uitvoeringsprogramma is leidend geworden in de uitvoering, maar beslaat alleen het bestuursakkoord. Het bestuursakkoord gaat over bijsturing op een beperkt deel van het takenpakket van de gemeente, het grootste deel van het takenpakket blijft daarmee in het meerjaren uitvoeringsprogramma buiten beschouwing, maar verdient ook politieke aandacht.
-
Het is handig om een goede indeling van begrotingsprogramma's te hebben - intuïtief voor raadsleden, neutraal en toekomstbestendig en gericht op opgaven, en zorg voor een vertaling van het bestuursakkoord naar de begrotingsprogramma’s. 29
3
-
Het is verstandig om op tijd te beginnen met de inhoudelijke voorbereiding en geef de nieuwe raadsleden niet alleen feitelijke informatie mee, maar ook overwegingen voor bijsturing.
-
Het direct opnemen van een financieel kader heeft bijgedragen aan een goede bestuurskracht en heldere verantwoording.
-
In het formatieproces is het belangrijk een balans te vinden tussen transparantie en beslotenheid, om ook de goede samenwerking in het college te bevorderen. Bij controversiële zaken is het goed de hele raad vooraf mee te nemen in de overwegingen.
-
Het schrijven van een akkoord op B2 niveau is bevorderlijk voor de navolgbaarheid van de afspraken voor inwoners.
Gemeente Ooststellingwerf
De gemeente Ooststellingwerf is gekozen omdat deze gemeente op een aantal punten vergelijkbaar is met de gemeente Borger-Odoorn (oppervlakte, inwoneraantal, percentage mensen met een migratieachtergrond en inkomen). De gemeente Ooststellingwerf werkt met een samenwerkingsagenda en een collegeakkoord. De samenwerkingsagenda is niet van de hele raad, maar wel van meer partijen dan de partijen die deelnemen in de coalitie. Voorbereiding In de voorbereiding op de verkiezingen is er een overdrachtsdocument gemaakt van de oude raad naar de nieuwe raad. Daarin zit informatie over langer lopende dossiers en ervaringen/reflectie op het functioneren van de raad en de werking van het reglement van orde. Voor de onderhandelende partijen is er daarnaast een onderhandelingsdossier vanuit de organisatie dat concreter is en meer gedetailleerde informatie bevat. In de voorbereidingsperiode van de verkiezingen 2022 was er zowel bij de griffie als bij de directie sprake van personele wisselingen, de voorbereiding verliep daardoor wat minder gestructureerd dan normaal. Procesverloop De keuze om te gaan werken met een samenwerkingsagenda is pas na de verkiezingen gemaakt (na de informatie). De rolverdeling in de formatie was dat er ondersteuning was vanuit de griffie in de fase van verkenning tot aan de beoogde coalitie bij de informatie.
Daarna is er vanuit de ambtelijke organisatie ondersteuning geweest. Vanaf het besluit om te werken met een samenwerkingsagenda is er een externe begeleider betrokken geweest bij de samenwerkingsagenda (open voor alle fracties). De onderhandelingen voor het college liepen daarnaast in een apart traject (besloten). Inwoners zijn bij beide akkoorden niet betrokken geweest. Inrichting De samenwerkingsagenda kent A, B en C thema’s. A thema’s zijn van groot politiek belang en daarmee wil de raad vroegtijdig en zelf aan de slag (via startnotities). De B thema’s worden door het college voorbereid op basis van aandachtspunten vanuit de raad. De C thema’s zijn onderwerpen waar de raad de uitvoering controleert. Het zijn thema’s waarvan de deelnemende partijen het eens zijn over dat het belangrijk is en aandacht verdient deze periode. Bij ieder onderwerp is een motie met de wensen van de raad. Er is altijd een probleem geconstateerd, en afhankelijk van het dossier een wens voor het college geformuleerd, en eventueel aandachtspunten waar de raad op let en soms ook een planning. Er is ook een afspraak gemaakt over de uitvoering (in de agendacommissie en de planning & control 30
commissie) en over de verantwoording (voortgangsrapportages en evaluatie). Het wordt een levend document genoemd dat tussentijds aangepast kan worden. De indeling hangt niet samen met collegeakkoord of begrotingsthema’s. Het collegeakkoord bevat een inleiding met aandacht voor bestuurscultuur, en vier hoofdstukken met ieder een aantal subthema’s. De hoofdstukken zijn ingericht op beoogde effecten om te bereiken. In de teksten is steeds antwoord gegeven op de vragen: wat willen we bereiken en wat gaan we daarvoor doen. Eén thema is financieel beleid, met daarin een aantal voornemens over de financiën en dekking van de plannen. Bij de activiteiten is het de ene keer meer concreet en de andere keer meer een algemene richting en staan er geen concrete financiële kaders. Daar waar de gemeente afhankelijk is van Rijk of samenwerkende partners staat dit apart benoemd. De thema’s in de het coalitieakkoord zijn niet ingedeeld op dezelfde manier als de begrotingsthema’s. Uitvoering De fracties die betrokken zijn bij de samenwerkingsagenda hebben iedere zes weken overleg over de voortgang en bespreken dan de stukken die eruit voortkomen. Soms schuift de wethouder erbij aan. Oorspronkelijk was dit belegd bij de agendacommissie, maar in de praktijk is er een extra overlegvorm gekomen. De griffier houdt een overzicht bij van de voortgang van de onderwerpen uit de samenwerkingsagenda.
Het loopt het best bij de B en C thema’s, het blijkt toch ingewikkeld voor de raad om op de A thema’s al vooraf kaders te stellen in een startnotitie (er is dan nog weinig informatie en geen concreet voorstel). Bij het collegeakkoord zijn tijdens het opstellen al ambtenaren betrokken geweest. De organisatie heeft al tijdens het proces zelf de koppeling van thema’s uit het coalitieakkoord en de samenwerkingsagenda naar de begroting gemaakt. De financiële afdeling heeft daarbij steeds meegekeken. De gemeente werkt met een bestuurlijke planning en daarbij is bij ieder onderwerp/thema een verwijzing naar het bijbehorende begrotingsprogramma opgenomen. Het directieteam en de griffie hebben hier beide inzicht in. In de begroting staan verwijzingen naar de samenwerkingsagenda en de onderwerpen uit het collegeakkoord en zijn de activiteiten concreter gemaakt en is de vraag beantwoord: wat mag het kosten? Verantwoording In de P&C documenten wordt verwezen naar de samenwerkingsagenda - in een bijlage bij de begroting (nieuw beleid) staat ook expliciet wat de voortgang op de samenwerkingsagenda is. Bovendien is er een midterm review gedaan, die ook is besproken in de raad. De midterm voor de samenwerkingsagenda en de midterm van het college zijn samen aangeboden aan de raad (als aparte documenten). Daarin verantwoordt het college zich over de voortgang van de plannen.
Zowel in de P&C cyclus als apart is er informatie beschikbaar over de voortgang. In de begroting zijn overigens geen specifieke indicatoren opgenomen - alleen de algemene indicatoren. In de discussie in de raad naar aanleiding van de midterm ging het vooral over de wijze van rapporteren, minder over inhoudelijke voortgang. Inzichten uit de casus -
Het werken met de samenwerkingsagenda kan zorgen voor een goede dynamiek in de raad - hoewel niet iedereen meedoet, is er een vast contactmoment tussen coalitie en oppositie en er zijn vaak wisselende meerderheden bij stemmingen.
31
4
-
Hoewel er geen vaste thema’s zijn gekozen (tussen de beide akkoorden en de begroting of interne programmasturing) zijn er goede verwijzingen over en weer en is er voor de akkoorden een aparte verantwoordingslijn halverwege en aan het eind van de periode.
-
Er is een bestuurlijke planning, maar niet op de lange termijn, een verbeterpunt zou een strategische bestuurlijke planning zijn. Dat helpt met name voor de A thema’s.
Gemeente Noardeast-Fryslân
De gemeente Noardeast-Fryslan werkte in de periode 2022-2026 met een raadsagenda en een coalitieakkoord. In 2024 is de eerste coalitie gevallen, de tweede is met een licht aangepast coalitieakkoord verder gegaan. Deze gemeente is toegevoegd omdat bijna gelijktijdig eenzelfde soort onderzoek vanuit de rekenkamer heeft plaatsgevonden. Voorbereiding De voorbereiding op het formatieproces is uitgebreid: er zijn meerdere overleggen met de lijsttrekkers van deelnemende partijen geweest om keuzes te maken voor het proces en informatie over de akkoorden te verstrekken. Ook is het raadsakkoord uit de voorgaande periode geëvalueerd. Procesverloop De lijsttrekkers hebben gekozen voor een externe verkenner en informateur en een proces in drie fasen: verkenning, informatie, formatie. In de praktijk zijn het er vier geworden - de informatie in twee delen (tot aan een coalitie, en daarna op inhoud tot aan een akkoord). Bij iedere tussenstap is de raad geïnformeerd. In de verkenning heeft de raad onderwerpen aangedragen, dat is de basis geworden van de raadsagenda en de indeling van het coalitieakkoord. De tekst zelf heeft de raad niet meer gezien voor de eindpresentatie van het akkoord. In de eerste formatie waren er maar weinig gesprekken en is in een hoog tempo een coalitie gesmeed met twee partijen als motorblok. De fracties erachter werden beperkt meegenomen.
Na de breuk is er uitgebreid geïnvesteerd in de onderhandeling en samenwerking omdat er reparatiewerk op de relatie te doen was. Daarin zijn de fracties meer meegenomen. Inrichting De raadsagenda bestaat uit een beperkt aantal thema’s. Bij ieder thema staat beschreven wat de raad op dat thema zou willen bereiken en met welke uitgangspunten. Volgens die indeling is ook het coalitieakkoord ingedeeld, dat beschrijft de ambitie meer concreet en noemt ook een aantal activiteiten die het college wil gaan uitvoeren. De afspraken zijn op hoofdlijnen en er is geen financieel kader aan toegevoegd. In het tweede akkoord zijn de afspraken aangepast aan de nieuwe inzichten en is op een dossier een gedetailleerde afspraak gemaakt tussen de coalitiepartijen. Beide akkoorden zijn besproken in de raad, maar niet vastgesteld. De motivatie daarvoor is dat de vaststelling alleen symbolisch is, een deel van de raad is niet betrokken geweest en uiteindelijk komen de voornemens als voorstel wel op de agenda van de raad. De akkoorden bevatten geen afspraken over uitvoering en verantwoording. Uitvoering Het coalitieakkoord kent een andere indeling dan de programmabegroting. De activiteiten uit het coalitieakkoord zijn vertaald in de kadernota en in de begroting - de doelen en activiteiten zijn aangepast aan de wensen uit het coalitieakkoord.
De ambtenaren verwijzen in voorstellen naar de ambities uit het coalitieakkoord. Er wordt programmatisch gestuurd op de programma’s uit het coalitieakkoord (programmatafels). De raad blijft op de hoogte via de P&C 32
stukken. Er is een bestuurlijke planning die inzichtelijk is voor zowel ambtenaren als raad waarin per rol de relevante documenten inzichtelijk zijn (raadsAORTA). Verantwoording Er is geen aparte verantwoording over het coalitieakkoord, het college doet zelf een midterm, maar in verband met tussentijdse val van het college is er geen midterm in de raad gepresenteerd. De verantwoording vindt plaats via de P&C cyclus. Daarin is overigens niet altijd expliciet verwezen naar de ambities uit het coalitieakkoord. De wethouders en ambtenaren zijn verantwoordelijk voor de doorvertaling en het bijhouden van de voortgang van de activiteiten en ambities uit het coalitieakkoord. Inzichten uit de casus Uit deze casus kunnen de volgende inzichten worden afgeleid: -
Een stevige programmasturing maakt het kunnen volgen van de ambities overzichtelijk, mits voor de raad ook duidelijk is waar de ambities in de begroting te vinden zijn.
-
Bij het formatieproces is het belangrijk dat er niet alleen onderhandeld wordt tussen de onderhandelaars, maar dat ook de fracties worden betrokken, dat vergemakkelijkt de ondersteuning van het akkoord in de raadsperiode.
-
Een akkoord op hoofdlijnen voldoet voor de betrokkenen, toch is het advies van de betrokkenen in deze casus om breekpunten vooraf uit te onderhandelen.
-
Als de ambities een investering inhouden, is het raadzaam daarvoor ook een financiële afspraak te maken in het coalitieakkoord.
33
Bijlage 2 Ingevuld normenkader Voorbereiding en inrichting van het akkoord In de voorbereiding op de verkiezingen heeft Er zijn vooraf afspraken gemaakt over het proces de raad zowel inhoudelijke informatie (grootste partij levert verkenner, externe ontvangen als informatie over de mogelijke schrijver) en er is bewust gekozen voor een opties voor de inrichting van het coalitieakkoord op hoofdlijnen, de formateur formatieproces. heeft een opdracht met uitgangspunten meegekregen. In de voorbereiding zijn de raadsleden geïnformeerd over mogelijke vormen voor de aard van het akkoord, de aard van de afspraken en de omvang van het akkoord.
De lijsttrekkers hebben informatie over de mogelijkheden ontvangen en vooraf een procesoverleg gevoerd. Een deel van de keuzes is voor en een deel na de verkiezingsuitslag gemaakt.
Over de ondersteuning bij het formatieproces zijn vooraf afspraken gemaakt over de rollen van de griffie en de ambtelijke organisatie bij de coalitievorming.
Vooraf is in de driehoek een afspraak gemaakt, die in de praktijk ook zo is uitgevoerd. De griffie ondersteunt in de informatiefase, de secretaris in de formatiefase, de burgemeester is klankbord in beide fasen.
Het coalitieakkoord bevat een financieel kader of de raad heeft een integraal financieel kader voor de uitwerking van het akkoord kunnen vaststellen via de P&C documenten en/of een uitvoeringsprogramma.
Er zijn twee financiële afspraken gemaakt in het coalitieakkoord, over de toeristenbelasting en de OZB (inkomstenkant). Daarnaast zijn de ambities uitgewerkt in het bestuursprogramma en voorzien van een financieel kader (uitgavenkant).
Proces van formatie en besluitvorming De raadsleden die niet bij de onderhandelingen aanwezig waren zijn betrokken of geïnformeerd over de voortgang van het verloop van de formatie.
De raad is tijdens de formatie in de gelegenheid geweest input te leveren, de coalitiefracties zijn via hun onderhandelaars op de hoogte gehouden en daarna pas weer bij het rapport van de formateur.
Burgemeester en griffier zijn tijdens het formatieproces betrokken en/of op de hoogte gehouden van de voortgang.
De burgemeester en griffier zijn bijgepraat tijdens het proces, dit was een taak van de formateur. Daarnaast heeft de burgemeester feedback kunnen geven op de concepttekst van het coalitieakkoord.
De in het formatieproces gemaakte keuzes zijn navolgbaar voor raad en inwoners via openbare bijeenkomsten
De rapportages van de informateur en formateur zijn openbaar en de benoeming en opdracht van beiden ook.
34
dan wel openbaar gemaakte verslagen van het proces. De raad heeft het resultaat van het formatieproces (akkoord en benoeming wethouders) in een openbare vergadering besproken en/of vastgesteld.
Het uiteindelijke akkoord is na bespreking vastgesteld in de raad. De wethouders hebben eerst een kennismaking gehad met de raad en zijn daarna in de vergadering benoemd.
Uitvoering in de praktijk (thematische toetsing) Bij de geselecteerde thema’s zijn de doelen uit het akkoord vertaald in instrumenten waar de raad grip op heeft.
Het coalitieakkoord is als startdocument aangepast en haalbaar vertaald in een bestuursprogramma. Daarbij zijn de doelen anders geprioriteerd en soms vervormd. In alle gevallen worden de concrete activiteiten bij de ambities uitgewerkt in de P&C documenten. Bij de vertaling is informatie van de inwoners gevraagd en heeft de raad mee kunnen denken.
De raad ontvangt voortgangsinformatie (cijfers, sturing, financiën) over de geselecteerde thema’s.
De monitoring vindt plaats via de P&C cyclus, waarbij niet systematisch wordt verwezen naar de bron van de ambities. De kadernota bevat informatie over de voortgang van het bestuursakkoord.
Verantwoording en navolgbaarheid Het akkoord of de uitwerking daarvan bevat afspraken over hoe de doelen en afspraken uit het akkoord worden gevolgd/gemonitord.
Er is in het coalitieakkoord alleen afgesproken een uitvoeringsprogramma te maken, er zijn geen afspraken over monitoring gemaakt.
De afspraken uit het akkoord zijn vertaald naar bestuurlijke instrumenten zoals begroting, verantwoording en raadsmonitoring.
De afspraken uit het coalitieakkoord zijn vertaald in het bestuursprogramma. De activiteiten hebben een plek gekregen in de P&C documenten. In de kadernota en via een midterm verantwoordt het college zich over de voortgang van het bestuursprogramma. Het bestuursprogramma is leidend in de praktijk van college, ambtenaren en raadsleden.
De raad bespreekt het resultaat van een eventueel aanwezig verantwoordingsdocument in een openbare raadsvergadering.
De raad heeft de midterm review wel ontvangen, maar niet geagendeerd en niet besproken in een openbare raadsvergadering.
35
Bijlage 3 Overzicht respondenten Vanuit politiek en bestuur Borger-Odoorn: Simone van Dijk, PvdA Heidi Evens, Gemeentebelangen Annemiek de Groot, Lijst de Groot Bianca Haan, Leefbaar Borger-Odoorn Janny Hofsteenge, VVD Bernard Jansen, Leefbaar Borger-Odoorn Pascal Keizer, Lijst de Groot Peter Krans, CDA Eisso Kronenberg, Gemeentebelangen Yannick Olij, PvdA Ina Poppen, Partij Sociaal Actief Mandy Vos, commissielid Lijst de Groot Henk Zwiep, PvdA Vanuit de ambtelijke organisatie Borger-Odoorn de (voormalige) gemeentesecretaris de (huidige) griffier (sinds aug 2023) de scribent van het coalitieakkoord twee ambtenaren van respectievelijk het sociaal domein en economische zaken de concerncontroller een bestuursadviseur Vergelijkingsgemeenten de griffier van Ooststellingwerf de onderzoekers van de rekenkamer van Tilburg een strategisch adviseur van de gemeente Assen de respondenten uit het onderzoek Noardeast-Fryslân
36
Bijlage 4 Geraadpleegde documenten Algemene documenten
Samen denken & Samen doen! Coalitieakkoord 2022-2026. Bestuursprogramma Gemeente Borger-Odoorn 2022-2026. Raadsbrief Mid term review bestuursperiode 2022-2026. juni 2024. Kadernota’s (2023, 2024, 2025, 2026). Diverse documenten in de P&C cyclus over de gehele bestuursperiode via: www.borger-odoorn.pcportal.nl Documenten formatie Opdrachtverstrekking informateur 17 maart 2022. Verslag van de verkennende gesprekken gemeenteraadsverkiezingen Borger-Odoorn. 31 mei 2022. Raadsvoorstel aanwijzing formateur en uitgangspunten formatie. 11 april 2022. Verslag van de formateur P. Adema. 16 mei 2022. Raadsvoorstel Coalitieakkoord Samen denken en samen doen. Raadsbesluit Coalitieakkoord “Samen denken & Samen doen” Bijlage TV Verzameldocument input collegeprogramma 260922 beantwoording technische vragen Concept procesvoorstel. Consulteren raad over eerste fase uitwerking coalitieakkoord. Amendement “Geen verdere stijging OZB en minder uren wethouders” 24 mei 2022. Documenten voorbereidingen formatie Afspraken en voortgang #GR2022 vanuit de driehoek. 12 jan 2022. Praatstuk Achtergrondinformatie gesprek lijsttrekkers tbv informatieavond 22 febr 2022. Memo (in)formateur. 29 dec. 2021 Memo Processtappen informatiefase nav 22 febr. 2022. Afspraken verkennend gesprek lijsttrekkers 22 febr. 2022. Aanbiedingsbrief factsheets voor nieuwe raad. Factsheets dd 3-3-2022.
Documenten inhoudelijke thema’s Raadsbrief inkomensgrens 120 of 130 procent. 30 okt. 2023. Onderzoeksrapport Een inkomensgrens van 120% of 130%. nov. 2023. Samen werken aan bestaanszekerheid. Beleidsplan 2025 en verder. Programmabegroting 2023 - Toelichting meerjareninvesteringsplan. Eindrapport RKC-Onderzoek Evaluatie Nota Toerisme en Recreatie Borger 2023. 37
Visie Recreatie & Toerisme Borger-Odoorn 2025-2030. Ontwikkelkader Verblijfsrecreatie Borger-Odoorn Brief college inzake voortzetting deelname programma Vitale Vakantieparken 20252027. Bestudeerde literatuur Becker, B. & Boogers, M. (2006). Bestuursakkoorden vergeleken: Inhoudsanalyse van 150 lokale bestuursakkoorden. Tilburgse School voor Politiek en Bestuur: Universiteit van Tilburg. Kalken, L. van, Boogaard, G., Steen, M. van der & Scherpenisse, W. (2021). Een routekaart voor raadsakkoorden: Varianten, ervaringen en lessen. Raad voor het Openbaar Bestuur/ROB (2018). Nieuwe politiek, nieuwe akkoorden. Rekenkamer Tilburg, Sturen op een akkoord, januari 2022 (rekenkamerrapport) Voermans, W.J.M., Boogaard, G., Uzman, J., Samen Leiden geëvalueerd, 2015, rekenkamerrapport. VNG Handreiking Raad aan zet: het formatieproces, Den Haag, 2025.
38