Rapport van bevindingen rekenkameronderzoek coalitieakkoord
Tekst van het document
Samen voor Borger-Odoorn Rekenkameronderzoek naar de totstandkoming, uitvoering en verantwoording coalitieakkoord “Samen denken & Samen doen” 2022-2026 gemeente BorgerOdoorn
Hilde Tjeerdema en Avelien Haan – Parma Groep 29-12-2025
Inhoud 1
Inleiding en aanpak ......................................................................................................................2
1.1
Aanleiding ...........................................................................................................................2
1.2
Doel van het onderzoek .......................................................................................................2
1.3
Onderzoeksvraag ................................................................................................................2
1.4
Aanpak ...............................................................................................................................3
1.6
Leeswijzer ...........................................................................................................................3
2
Kader: sturen met akkoorden .......................................................................................................5 2.1
Het formatieproces .............................................................................................................5
2.2
Soorten akkoorden ..............................................................................................................7
2.3
Normenkader ......................................................................................................................8
3
Proces van totstandkoming coalitieakkoord ................................................................................10 3.1
De verkiezingen .................................................................................................................10
3.2
De voorbereidingen ...........................................................................................................11
3.3
Proces formatie en totstandkoming coalitieakkoord............................................................12
3.4
Afspraken over navolgbaarheid en verantwoording van het coalitieakkoord ..........................14
4
Thematische verdieping .............................................................................................................17 4.1
Casus 1 Onroerendezaakbelasting (OZB) ............................................................................17
4.2
Casus 2 Minima-regelingen ................................................................................................18
4.3
Casus 3 Toerisme en recreatie ...........................................................................................19
5
Werken met het coalitieakkoord ................................................................................................21 5.1
Inleiding ............................................................................................................................21
5.2
Hoe werkt de raad met het coalitieakkoord .........................................................................21
5.3
Hoe werkt het college met het coalitieakkoord ....................................................................22
5.4
Hoe werken de ambtenaren met het coalitieakkoord ...........................................................22
6
Lessen voor Borger-Odoorn ........................................................................................................23 6.1
Bevindingen Borger-Odoorn ...............................................................................................23
6.2
Coalitievorming in andere gemeenten ................................................................................24
Bijlage 1 Hoe gaat het elders? .............................................................................................................27 1
Rekenkameronderzoek Tilburg ...............................................................................................27
2
Gemeente Assen ...................................................................................................................28
3
Gemeente Ooststellingwerf....................................................................................................30
4
Gemeente Noardeast-Fryslân ................................................................................................32
Bijlage 2 Ingevuld normenkader ..........................................................................................................34 Bijlage 3 Overzicht respondenten ........................................................................................................36 Bijlage 4 Geraadpleegde documenten .................................................................................................37
1
1
Inleiding en aanpak
1.1
Aanleiding
De rekenkamer van Borger-Odoorn wil inzicht geven in de totstandkoming, uitwerking en verantwoording van ambities uit het coalitieakkoord. De rekenkamer wil hiermee een bijdrage leveren aan de voorbereidingen van een nieuwe raadsperiode. Op 18 maart 2026 zijn er gemeenteraadsverkiezingen. In dat kader heeft er een rekenkameronderzoek plaatsgevonden naar de totstandkoming, uitwerking en verantwoording van het coalitieakkoord “Samen denken & Samen doen” 2022-2026. Dit onderzoek gaat niet over de politieke of inhoudelijke keuzes zelf, maar wel over de navolgbaarheid ervan. De rekenkamer beoogt met dit rapport bij te dragen aan leren voor de toekomst. Daarom reikt de rekenkamer met dit rapport ook lessen uit andere gemeenten aan. Hoe werken andere gemeenten met (coalitie)akkoorden en wat kunnen we daarvan leren?
1.2
Doel van het onderzoek
Het doel van het onderzoek is om inzicht te geven in de totstandkoming, uitwerking en verantwoording van ambities uit het coalitieakkoord, specifiek door inzicht te geven in: Hoe het coalitieakkoord “Samen denken & Samen doen” tot stand kwam en hoe de doorvertaling van ambities naar concrete opgaven in de praktijk is verlopen; In hoeverre deze werkwijze heeft bijgedragen aan het kunnen uitvoeren van de kaderstellende en controlerende rol van de raad; De goede (en minder goede) ervaringen van andere gemeenten om te komen tot een transparant en navolgbaar coalitieakkoord.
1.3
Onderzoeksvraag
Dit rekenkameronderzoek is uitgevoerd door de Parma Groep. De onderzoekers is de volgende vraag gesteld: In welke mate zijn ambities uit het coalitieakkoord aantoonbaar en navolgbaar vertaald naar concrete, uitvoerbare en controleerbare beleidsopgaven, met een helder financieel en verantwoordingsspoor, en in hoeverre heeft deze werkwijze bijgedragen aan het goed kunnen uitvoeren van de controlerende en kaderstellende taak van de gemeenteraad? Deze centrale vraag is uitgewerkt in de volgende deelvragen 1. Hoe is het formatieproces verlopen? 2. Hoe is het coalitieakkoord voorbereid en ingericht? 3. Welke afspraken zijn er gemaakt over de doorvertaling van de ambities uit het akkoord naar concrete beleidsopgaven en de verantwoording daarover? 4. Hoe is deze doorvertaling van ambities naar concrete beleidsopgaven en verantwoording in de praktijk verlopen? 5. Wat zijn de ervaringen van raadsleden en andere betrokkenen met de voorbereiding, inrichting en doorwerking van het coalitieakkoord? 6. Hoe zijn coalitieakkoorden in drie andere gemeenten ingericht en uitgevoerd? 7. Welke lessen kan de gemeente Borger-Odoorn trekken van genoemde gemeenten als het gaat om vormgeving, inrichting en uitvoering van akkoorden? 2
1.4
Aanpak
De Parma Groep voert onderzoek uit met een onafhankelijke, politiek-sensitieve en lerende benadering, gericht op praktische toepasbaarheid van de bevindingen voor het gehele gemeentebestuur. De onderzoekers geven in dit rapport rekenschap van de verschillen in perspectieven die er kunnen bestaan over ‘wat het coalitieakkoord doet’ en ‘wat het zou moeten doen’. Immers, de gemeenteraad, de griffie, het college van B&W en de ambtelijke organisatie hebben allemaal hun eigen rol en functie in het geheel. Het basisprincipe bij dit onderzoek is: Een navolgbaar en verantwoord coalitieakkoord versterkt de democratische kwaliteit van het lokaal bestuur. Dit onderzoek bestond grofweg uit drie fasen: De startfase; geïnventariseerd welke documenten relevant waren voor het beantwoorden van de onderzoeksvragen en met welke betrokkenen een interview zal worden afgenomen. In samenspraak met de rekenkamer zijn drie concrete beleidsambities gekozen die als casus dienen om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden (OZB, minimaregelingen, toerisme en recreatie). De keuze van de cases is als volgt gemotiveerd: Ten eerste, het zijn casussen waar de gemeente een zekere mate van beleidsvrijheid en bestemmingskeuze heeft (de gemeente ‘gaat erover’). En ten tweede, het zijn onderwerpen die spelen in Borger-Odoorn. Ten slotte, er zijn voldoende concrete ambities geformuleerd in het coalitieakkoord.
De ophaalfase; o.a. bestaande uit het afnemen en verwerken van de interviews, het onderzoeken van de beschikbare documenten en een werksessie met raadsleden (11 deelnemers uit 7 van de 10 fracties, die samen 18 van de 21 zetels hebben). De rapportagefase; verslag van de bevindingen en presentatie aan de gemeenteraad.
1.6
Leeswijzer
Dit rapport van bevindingen is als volgt opgebouwd: Een theoretisch deel (hoofdstuk 2). Aan de hand van een literatuurverkenning, praktijkhandleidingen en geldende regelgeving en normen bevat dit deel een perspectief op de functie van een akkoord en de inrichting van het proces om te komen tot een akkoord. Het vormt daarmee een theoretisch kader voor de reconstructie van de formatie en is ook de basis voor het normenkader. Een algemeen deel (hoofdstuk 3). Dit is een reconstructie van het proces van totstandkoming van het coalitieakkoord “Samen denken & Samen doen”. Thematische verdieping (hoofdstuk 4). Aan de hand van de drie casussen wordt beschreven hoe in de praktijk het proces, de uitvoering en de (financiële) doorvertaling van de ambities uit het akkoord naar concrete beleidsopgaven is verlopen. Functioneren in de praktijk (hoofdstuk 5). Dit deel beschrijft het functioneren van het coalitieakkoord vanuit het perspectief van raadsleden, college en ambtelijke organisatie. Een vergelijking met andere gemeenten (hoofdstuk 6). Dit deel is gericht op leren van hoe andere gemeenten akkoorden hebben ingericht en uitgevoerd. Bij deze rapportage van bevindingen horen de volgende bijlagen: 3
1. Een overzicht van de vergelijkingsgemeenten 2. Ingevuld normenkader 3. Lijst van geïnterviewden 4. Lijst van documenten
4
2
Kader: sturen met akkoorden
2.1
Het formatieproces
Dit hoofdstuk bevat een theoretisch kader voor het analyseren en beoordelen van het proces, de inrichting en het functioneren van coalitieakkoorden. Dit kader is gebaseerd op literatuurverkenning, praktijkhandleidingen en het bestuderen van de regelgeving. Het is de basis voor het normenkader. Paragraaf 1 bespreekt het verloop van en de te maken afspraken in een formatieproces. Paragraaf 2 gaat over de soorten akkoorden die gesloten kunnen worden en de impact daarvan op het functioneren van het akkoord in de praktijk. Paragraaf 3 bevat de introductie van het normenkader voor dit onderzoek. Voor het vormgeven van het proces om te komen tot een college met een programma is geen voorgeschreven stappenplan. Gemiddeld onderscheidt men daarin een aantal fasen. Gemeenten zijn echter vrij om dit proces zelf in te vullen. Over het proces van de verkiezingen is de wet heel duidelijk (Gemeentewet en Kieswet). Over het resultaat staat er alleen: de gemeenteraadsleden worden verkozen en vormen samen de gemeenteraad, het hoogste orgaan in de gemeente. De gemeentewet schrijft voor dat er ook een college van burgemeester en wethouders is, waarvan de raad de wethouders benoemt en ontslaat (art 35 Gemeentewet). Er zijn eisen en regels voor wie raadslid of wethouder kan zijn en met welke functies dat te combineren is.
Maar - hoe die wethouders geselecteerd worden en met welk programma ze gaan besturen, laat de wet vrij. Van Kalken et al (2021) schrijven dat het daarbij gaat om twee beslissingen: Er moeten wethouders worden benoemd; Er moet een programma worden samengesteld. Hoe dat gaat, mag iedere raad zelf beslissen. In de VNG-handreiking voor de formatie worden er verschillende fasen onderscheiden: de voorbereiding, de verkenning, de informatiefase en de formatiefase. De voorbereiding is de periode voor de verkiezingen, waar veelal de griffier met de lijsttrekkers van de aan de verkiezing deelnemende partijen afspraken maakt over het proces rond de verkiezingsuitslag en het opstarten van de formatie. De verkenningsfase start meestal met het benoemen van een verkenner die alle fracties spreekt en verkent welke vorm van een akkoord en welke coalities er mogelijk zijn (programma en wethouders staan centraal). De informatiefase is de fase waarin een informateur een specifieke coalitie onderzoekt waarmee de inhoudelijke onderhandelingen worden opgestart (programma staat centraal). De formatiefase is de afrondende fase waarin het akkoord wordt opgesteld en de personele invulling wordt geregeld (wethouders staan centraal). Vergelijkend onderzoek laat zien dat deze fasen in de praktijk niet zo strak gescheiden zijn (Voermans, Boogaard, Uzman, 2015, Rekenkamer Tilburg, 2022).
Vaak rondt de informatiefase af met een intentie tot samenwerking, waarna de inhoudelijke onderhandelingen uitgediept worden in de formatiefase. Soms worden verkennings- en informatiefase samengenomen. Gemiddeld genomen is de griffier de belangrijkste adviseur/ondersteuner in het proces van de voorbereiding en verkenning en neemt de ambtelijke organisatie die rol over als er een intentie tot samenwerking is (in of na de informatiefase). In de handreiking wijst de VNG erop dat het goed is om in de voorbereidende fase vast te leggen wat de spelregels voor de formatie zijn. Het doel van de handreiking is om de rol van de raad in dit proces te verstevigen. Al in het akkoord kan de raad een kaderstellende rol vervullen - hoe 5
groter de rol van de raad, hoe meer kaderstellend. De handreiking adviseert om voor de verkiezingen de volgende onderwerpen te bespreken: Wat de rol van de raad tijdens de formatie is (geïnformeerd worden, adviseren, bijsturen of initiëren); Wat de rol van griffier en burgemeester is; Welke fasen de raad wil onderscheiden en wie bij deze fasen in welke rol betrokken is en de aanstelling van procesbegeleider/verkenner/informateur/formateur; Hoe de afspraken over het proces worden vastgelegd (niet, memo of verordening); Budget voor de verkiezingen, formatie en het inwerkprogramma; Mate van transparantie over de verslaglegging tijdens de gesprekken en de rapportages; Wie het proces start (grootste partij of de raad als geheel); Wanneer het formatieproces start (voor of na de installatie van de raad); Hoe het proces wordt gestart (met (openbare)adviezen, een opdracht voor de procesbegeleider, analyse van de uitslag (duidingsdebat, advies of informeel gesprek) en het aanstellen van de (in)formateur); Waar de onderhandelingen mee beginnen (soort akkoord, obstakels).
Wie mee kan praten tijdens de onderhandelingen (inwoners en organisaties, ambtelijke organisatie); Hoe de raad betrokken wordt bij de afrondende fase (vorm van de presentatie van de rapportage, wel of niet een debat, wel of niet vaststellen);1 Hoe de raad betrokken is bij de selectie van wethouders (vanuit raad of coalitie, partij of gezamenlijk, wel of niet met een hoorzitting); Hoe de raad het proces gaat evalueren. Kortom, in de voorbereiding kan een raad al heel wat keuzes maken waarmee de invloed van de raad groter of kleiner wordt. Maakt de raad deze keuzes niet vooraf, dan zal de gekozen (in)formateur met de formerende partijen deze keuzes invullen (een deel van de raadsfracties). Een deel van de te maken afspraken gaat over praktische zaken en de inrichting van ondersteuning - gericht op een soepel proces (de praktische procesafspraken). Een aantal afspraken heeft echter direct invloed op de democratische legitimiteit van de uitkomst van het proces. Dat zijn de afspraken over: de mate van transparantie tijdens het proces (alles achter gesloten deuren, tussentijdse informatie of openbare bijeenkomsten, informeren, bespreken of vaststellen van keuzes en uitkomsten); de rol van de samenleving (via vertegenwoordiging door raadsleden, een agenda vanuit inwoners, de consultatie van inwoners of een maatschappelijk akkoord); de rol van de raad bij de selectie van wethouders; 1
De VNG gaat ervan uit dat de raad een akkoord vaststelt, de vergelijkende studies uit Leiden en Tilburg laten zien dat dat niet altijd het geval is.
6
het beoogde resultaat (soort akkoord) - waarover in de volgende paragraaf meer. Hoe meer ruimte voor de samenleving en de rol van de raad als geheel bij deze keuzes, hoe breder de democratische legitimatie van de twee belangrijkste keuzes: programma en wethouders.
2.2
Soorten akkoorden
Akkoorden zijn er in soorten en maten en er worden veel verschillende namen voor gebruikt, die overigens niet formeel gedefinieerd zijn. Termen als coalitieakkoord, collegeakkoord, bestuursakkoord en hoofdlijnenakkoord worden door elkaar gebruikt en iedere gemeente verstaat er wat anders onder (Voermans, Boogaard, Uzman, 2015, Rekenkamer Tilburg, 2022). Aspecten die relevant zijn voor het bepalen van de mogelijke soorten akkoorden zijn: De deelnemers aan het akkoord (samenleving, de hele of een deel van de raad, de coalitiepartijen); De aard van de afspraken (geen, prioriteren, afspraken op hoofdlijnen, afspraken tot in detail/op concrete onderwerpen); Het aantal afspraken (smal/beperkt aantal onderwerpen of juist breed/veelomvattend). Uit de vergelijkende onderzoeken zoals die van Van Kalken (2021) is een veelheid aan mogelijke vormen af te leiden. De onderzoekers ordenen deze vormen aan de hand van de drie aspecten die hiervoor zijn onderscheiden.
Dat leidt tot de volgende soorten akkoorden: Een maatschappelijk akkoord of een maatschappelijke agenda (agenda of afspraken gemaakt met de samenleving); Een raadsagenda (de raad prioriteert); Een raadsakkoord (de raad maakt afspraken/stelt kaders) met of zonder collegeprogramma/coalitieakkoord; Een coalitie agenda (de coalitie prioriteert); Een smal coalitieakkoord op hoofdlijnen; Een uitgebreid coalitieakkoord; Een coalitie(uitvoerings)programma (met afspraken tot op detailniveau). Uiteraard zijn er nog meer varianten denkbaar en soms worden ze ook in combinatie gebruikt. Van Kalken et al (2021) laten zien dat een coalitieakkoord het meest gebruikt wordt, maar dat steeds meer raden experimenteren met een breder akkoord: een raadsagenda naast een coalitieakkoord, een raadsakkoord naast een coalitieakkoord of een raadsakkoord naast een college uitvoeringsprogramma (zie ook Voermans, Boogaard, Uzman, 2015, Rekenkamer Tilburg, 2022). Een coalitieakkoord kan voor de betrokkenen verschillende functies hebben. In de literatuur (Bekker en Boogers, 2006) worden de volgende functies onderscheiden: Functie Symbolisch-politiek
Betekenis Wil tot samenwerking en politieke overeenstemming
Beleidsmatig-bestuurlijk
Richtlijn voor de raad,
Inhoud Speerpunten, aandachtspunten, hoofdlijnen Concrete plannen en 7
houvast voor ambtenaren Verantwoording/ communicatief
afspraken, evt financieel kader Hulpmiddel bij Doelen en indicatoren, verantwoording aan inwoners expliciete compromissen, evt (en raad), legitimiteit financieel kader
Coalitieakkoorden verschillen sterk in breedte en mate van detail. De mate van detail of concreetheid in de afspraken en de omvang van het akkoord heeft invloed op de politieke ruimte in de bestuursperiode en daarmee ook de inhoud van het debat in de raad. Hoe breder en hoe algemener het akkoord is, hoe meer vrije politieke onderwerpen er zijn en hoe meer debat er over richting en inhoud (kaderstelling) gevoerd moet worden in de bestuursperiode. Hoe meer op detail en hoe meer onderwerpen, hoe minder behoefte er is aan debat over richting en hoe minder ruimte er is voor inhoudelijk debat en hoe meer de nadruk zal liggen op het controleren van de aan de start gemaakte afspraken. Onderzoek wijst uit dat een smaller akkoord meer ruimte laat voor de oppositie, maar dat persoonlijke verhoudingen meer bepalend zijn voor de debatcultuur dan het soort afspraken dat in het akkoord is gemaakt (Voermans, Boogaard, Uzman, 2015). Het onderzoek wees ook uit dat richting in een akkoord wordt gewaardeerd, maar dat de uitwerking daarvan in een begroting pas zorgt voor meer bestuurskracht. Om effectief kaders te stellen, is een koppeling met de uitwerking in de begroting noodzakelijk. Als een akkoord is gesloten moet het daarna uitgevoerd worden: de afspraken worden vertaald en opgenomen in de reguliere P&C cyclus.
De raad is het bevoegde orgaan om keuzes te maken over de indeling van de programma’s in de begroting (via de financiële verordening). Omdat akkoorden vrij in indeling zijn, is een één-op-één koppeling aan de begroting niet altijd mogelijk of wenselijk. Dit houdt in dat er meestal een vertaalslag gemaakt moet worden van de ambities uit het akkoord, naar relevante doelen/activiteiten in de begroting. De manier waarop dit is gedaan maakt het voor de raad meer of minder makkelijk om afspraken uit het coalitieakkoord te kunnen volgen. Hoe explicieter de vertaling, hoe meer navolgbaar het is voor de raad en hoe makkelijker de raad zijn controlerende rol kan vervullen. Het is ook mogelijk dat in het akkoord een verantwoordingsmoment wordt afgesproken: een midterm bijvoorbeeld. De rol van de raad bij dat moment kan groter of kleiner zijn: de raad kan meedoen met opstellen, de midterm vaststellen of bespreken, of ter informatie ontvangen.
2.3
Normenkader
Op basis van de informatie uit de vorige paragrafen delen de onderzoekers het normenkader voor dit onderzoek op in vier onderdelen: Voorbereiding en inrichting van het akkoord; Proces van de formatie en de besluitvorming over het akkoord; Uitvoering van het akkoord in de praktijk; Verantwoording en navolgbaarheid van het akkoord. De informatie in dit hoofdstuk laat zien dat de raad veel ruimte heeft om zelf keuzes te maken voor het inrichten van zijn rol en daarmee zelf zijn kaderstellende en controlerende rol kan versterken. De normen zijn dan ook in beperkte mate absoluut: het gaat erom dat de raad bewuste keuzes heeft kunnen maken en tevreden is over de uitwerking daarvan in de praktijk. Heeft de raad bijvoorbeeld voldoende informatie gehad om bewuste keuzes te kunnen maken? 8
Uit de voorgaande informatie kan wel een aantal steviger eisen worden afgeleid: de besluitvorming over het akkoord moet navolgbaar zijn voor inwoners. Bij het normenkader geldt dat de uitvoering van het akkoord niet uitgebreid zal worden beoordeeld, maar alleen bij de geselecteerde verdiepingsthema’s. Thema
Normen
Voorbereiding en inrichting van het akkoord
In de voorbereiding op de verkiezingen heeft de raad zowel inhoudelijke informatie ontvangen als informatie over de mogelijke opties voor de inrichting van het formatieproces. In de voorbereiding zijn de raadsleden geïnformeerd over mogelijke vormen voor de aard van het akkoord, de aard van de afspraken en de omvang van het akkoord. Over de ondersteuning bij het formatieproces zijn vooraf afspraken gemaakt over de rollen van de griffie en de ambtelijke organisatie bij de coalitievorming. Het coalitieakkoord bevat een financieel kader of de raad heeft een integraal financieel kader voor de uitwerking van het akkoord kunnen vaststellen via de P&C documenten en/of een uitvoeringsprogramma. De raadsleden die niet bij de onderhandelingen aanwezig waren zijn betrokken of geïnformeerd over de voortgang van het verloop van de formatie. Burgemeester en griffier zijn tijdens het formatieproces betrokken en/of op de hoogte gehouden van de voortgang. De in het formatieproces gemaakte keuzes zijn navolgbaar voor raad en inwoners via openbare bijeenkomsten dan wel openbaar gemaakte verslagen van het proces. De raad heeft het resultaat van het formatieproces (akkoord en benoeming wethouders) in een openbare vergadering besproken en/of vastgesteld. Bij de geselecteerde thema’s zijn de doelen uit het akkoord vertaald in instrumenten waar de raad grip op heeft.
De raad ontvangt voortgangsinformatie (cijfers, sturing, financiën) over de geselecteerde thema’s. Het akkoord of de uitwerking daarvan bevat afspraken over hoe de doelen en afspraken uit het akkoord worden gevolgd/gemonitord. De afspraken uit het akkoord zijn vertaald naar bestuurlijke instrumenten zoals begroting, verantwoording en raadsmonitoring. De raad bespreekt het resultaat van een eventueel aanwezig verantwoordingsdocument in een openbare raadsvergadering.
Proces van formatie en besluitvorming
Uitvoering in de praktijk (thematische toetsing) Verantwoording en navolgbaarheid
9
3
Proces van totstandkoming coalitieakkoord
3.1
De verkiezingen
Dit hoofdstuk gaat over hoe het proces van totstandkoming van het coalitieakkoord in 2022 is verlopen. Daarbij horen drie deelvragen namelijk; Hoe is het formatieproces verlopen? Hoe is het coalitieakkoord voorbereid en ingericht? Welke afspraken zijn er gemaakt over de doorvertaling van de ambities uit het akkoord naar concrete beleidsopgaven en de verantwoording daarover? Dit hoofdstuk staat stil bij hoe het proces begon, welke voorbereidingen er zijn getroffen en hoe de doorvertaling van het coalitieakkoord naar het bestuursprogramma is verlopen. De gemeenteraadsverkiezingen waren op 16 maart 2022. De gemeenteraad van Borger-Odoorn telt 21 raadsleden. Ná de verkiezingen bestaat de raad uit de fracties van Gemeentebelangen (7 raadsleden), PvdA (3), de VVD (3) Leefbaar Borger-Odoorn (3), het CDA (2), de ChristenUnie (1) en GroenLinks (1) en D66 (1). In de periode vóór deze verkiezingen bestond de coalitie uit de partijen Gemeentebelangen, VVD en D66. Ná de verkiezingen bestaat de coalitie uit de partijen PvdA, Leefbaar Borger-Odoorn, VVD, CDA en CU. De grootste partij (Gemeentebelangen) is in de oppositie gekomen. Informatiefase Tijdens een informeel lijsttrekkersoverleg na de verkiezingen (17 maart 2022) wordt besloten tot het aanstellen van een informateur (Johan van Tiel) op voordracht van de grootste partij, Gemeentebelangen.
Deze informateur krijgt de opdracht advies uit te brengen aan de gemeenteraad over de vorming van een coalitie. Daarna vinden er al vrij vlot verkennende gesprekken plaats met de politieke partijen en op 4 april doet de informateur verslag van zijn bevindingen tijdens een openbare raadsvergadering. De raad wordt geadviseerd nader te verkennen of er een coalitie gevormd kan worden met PvdA, Leefbaar Borger-Odoorn, VVD, CDA en CU. In het verslag van bevindingen stelt de informateur dat op basis van deze verkenning hij op dat moment geen mogelijkheden ziet voor een kansrijke coalitie met Gemeentebelangen. ‘Meerdere partijen hebben aangegeven niet genoeg vertrouwen te hebben in een constructieve samenwerking met Gemeentebelangen binnen een coalitie’ (p. 3, verslag van de informateur). Afgesproken wordt dat de PvdA een voorstel zal doen voor het aanstellen van een formateur. Formatiefase Precies een week later (11 april) vindt er een besluitvormende raadsvergadering plaats waarin er op voordracht van de formerende partijen een formateur wordt aangewezen (Piet Adema).
Ook worden er een aantal uitgangspunten voor het opstellen van een akkoord vastgesteld: een akkoord op hoofdlijnen op te stellen; een financiële paragraaf toe te voegen aan het akkoord; de samenleving hierbij te betrekken; de raad de gelegenheid te geven om haar wensen op hoofdlijnen in te brengen; zorgvuldige procedure voor het verwerven van kandidaat-wethouders; aandacht voor interne en externe communicatie. Zo begint de fase van formeren. 10
3.2
De voorbereidingen
Welke voorbereidingen zijn getroffen voorafgaand aan deze formatiefase en het opstellen van het coalitieakkoord? Alle verkiesbare kandidaten hebben campagne gevoerd en ambities geformuleerd aan de hand van hun eigen verkiezingsprogramma’s en partijpolitieke idealen. Ook zijn er aan de kant van de griffie, de ambtelijke organisatie en de burgemeester voorbereidingen getroffen. We staan stil bij de voorbereidingen die deze drie stakeholders hebben getroffen. Voor de ambtelijke voorbereidingen geldt dat die onder de verantwoordelijkheid vallen van de gemeentesecretaris. Tijdens een fractievoorzittersoverleg eind september 2021 hebben de fractievoorzitters en de griffier afgesproken dat de griffier voorbereidingen zal treffen voor de verkiezingen. In december 2021 besluiten de fractievoorzitters hiervoor op voorspraak van de griffier budget beschikbaar te stellen. Ruim een maand voor de verkiezingen vindt er een benen-op-tafel gesprek plaats met de lijsttrekkers. Dit gesprek wordt gepland door de griffie. Tijdens dit gesprek wordt een aantal procesafspraken gemaakt over de informatiefase, zoals het verstrekken van een opdracht aan een informateur, wie die informateur voordraagt (de grootste partij), en wie deze fase van het proces zal ondersteunen (voornamelijk; de griffie). Er wordt afgesproken dat de informateur in een openbare raadsvergadering verslag en advies zal uitbrengen.
Ook wordt er op hoofdlijnen afgesproken dat er ambtelijke ondersteuning wordt geboden onder leiding van de gemeentesecretaris, vanaf het moment van de start van de formatiefase. Wat die ondersteuning precies inhoudt, valt niet op te maken uit het verslag. De burgemeester, de griffier en de gemeentesecretaris vormen samen de ‘driehoek’. Ook in deze driehoek is gesproken over de gemeenteraadsverkiezingen en over de voorbereidingen daartoe. Tijdens een vergadering in januari 2022 is o.a. gesproken over de rolverdeling. De griffie ondersteunt tijdens de informatiefase. Tijdens de formatiefase is er ambtelijke ondersteuning. Dit loopt via de gemeentesecretaris. Informatie over akkoorden zal worden meegenomen in het bovengenoemde gesprek met de lijsttrekkers. In de driehoek komen verder nog zaken over integriteit aan de orde, zoals het organiseren van de integriteitstoets wethouders. Maar ook heel praktische zaken komen aan de orde, bijvoorbeeld de organisatie van de verkiezingsavond. Afgesproken wordt dat er een overdrachtsdossier vanuit het college voor de nieuwe raad wordt opgesteld door middel van factsheets en een actueel financieel overzicht, dat beschikbaar wordt gesteld bij de start van de informatiefase.
De factsheets focussen zich op de financiële positie van de gemeente, belangrijke ontwikkelingen vanuit het rijk, zoals het nieuwe regeerakkoord, informatie over investeringsplannen voor maatschappelijk vastgoed en informatie over de diverse beleidsdomeinen en programma’s binnen de gemeente. Parallel aan het opstellen van deze factsheets gaat de gemeentesecretaris aan de slag met het samenstellen van een ambtelijk projectteam voor een college-uitvoeringsprogramma. Dit projectteam werd verantwoordelijk voor het opstellen van het college-uitvoeringsprogramma. Ook wordt er ambtelijk een vergelijking gemaakt tussen de verkiezingsprogramma’s, en het plan is deze vergelijking ook aan de informateur te overhandigen. Voor zover dit na valt te gaan zat deze vergelijking niet bij de factsheets. Dankzij de ambtelijke voorbereiding ontvangen alle nieuwe raadsleden na de verkiezingen een informatiepakket. Dit informatiepakket bestaat uit een aanbiedingsbrief, factsheets en een financiële notitie. Ook wordt het Meerjarig Investeringsplan (MIP) van de gemeente toegevoegd. De gemeentesecretaris licht in de aanbiedingsbrief toe wat de bedoeling is van het pakket, namelijk de nieuwe raad kort en op hoofdlijnen te informeren over de financiële situatie van de 11
gemeente en de stand van zaken met betrekking tot de belangrijkste inhoudelijke dossiers. In de aanbiedingsbrief valt verder te lezen dat nieuwe maatschappelijke vraagstukken om nieuwe deskundigheid vragen en dat de relatief kleine organisatie op zoek zal moeten gaan naar nieuwe vormen van samenwerking om taken goed te blijven uitvoeren. Dit informatiepakket vormt input voor de formerende partijen die het coalitieakkoord gaan sluiten.
3.3
Proces formatie en totstandkoming coalitieakkoord
In de twee maanden na de verkiezingen wordt er door de formerende partijen gewerkt om te komen tot een coalitieakkoord. Aan het begin daarvan werd duidelijk dat i.v.m. de politieke verhoudingen van dat moment een raadsakkoord geen optie was en dat er een coalitieakkoord zou komen. In het verslag van de informateur komt wel terug dat meerdere partijen hebben aangegeven dat ze evenwel streven naar een coalitieakkoord dat zo raadsbreed mogelijk gedragen wordt. In het duidingsdebat is eveneens geopperd dat er een raadsakkoord zou kunnen komen. In hoeverre deze gedachte van (raadsbrede) samenwerking de jaren daarna ook handen en voeten heeft gekregen valt beperkt te reconstrueren binnen de scope van dit onderzoek. Zeker is dat formerende partijen een coalitieakkoord hebben opgesteld. Onder leiding van de formateur wordt er gezocht naar gezamenlijke grond voor samenwerking, allereerst vanuit waarden en drijfveren en daarna vanuit de inhoud. De formateur werd ondersteund door een extern aangezochte secondant. De griffie leverde logistieke ondersteuning, zoals het regelen van de locaties. Deze onderhandelingsgesprekken vonden plaats per thema. Na elke bijeenkomst schreef de secondant van de formateur een conceptverslag, dat in de volgende bijeenkomst werd vastgesteld.
De thema’s van deze bijeenkomsten zijn geordend aan de hand van de thematische indeling van de begroting te weten; onze inwoners, onze economie, onze toekomst, onze leefomgeving en onze portemonnee & dienstverlening. Ook inwoners en organisaties zijn uitgenodigd om onderwerpen aan te dragen. In de periode van 20 april tot 26 april hebben diverse organisaties en inwoners daarvan fysiek gebruikgemaakt. Hiervan is een overzicht als bijlage toegevoegd aan het coalitieakkoord (bijlage Verzameldocument input collegeprogramma). Uit beantwoording van technische vragen over dit onderwerp valt af te leiden dat de coalitiepartijen deze reacties hebben betrokken op hoofdlijnen en dat de partijen deze reacties hebben overhandigd aan het nieuwe college om ze te betrekken bij de uitvoering. Ook via mail konden inwoners en organisaties input leveren. De ambtelijke organisatie heeft voor de afhandeling van deze mails gezorgd. Ook diverse ambtenaren en de gemeentesecretaris waren op afroep beschikbaar om aanvullende informatie per domein te leveren. Hier werd ook gebruik van gemaakt door de formerende partijen. De gemeentesecretaris is in de gelegenheid gesteld feedback te geven op de conceptteksten. Deze plek aan tafel hebben de betrokkenen van beide kanten ervaren als waardevol.
De keuze om het akkoord te ordenen op de thema’s van de programmabegroting wordt genomen op suggestie van de gemeentesecretaris en gemotiveerd vanwege de meerwaarde voor de navolgbaarheid (in de PDCA-cyclus). De formatiefase kan in drie subfasen onderscheiden worden: de kennismakingsfase, de thematische verdieping en tenslotte de financiële doorberekening en de portefeuilleverdeling. Aan het einde van de laatste fase kregen ook de gemeentesecretaris en burgemeester de gelegenheid het concept-akkoord te lezen. Ook is er tussen de delegatie van de formerende
12
partijen en de burgemeester en de gemeentesecretaris een gesprek geweest over onder andere het politiek-bestuurlijke samenspel. Tijdens dit formatieproces stond de ambtelijke organisatie iets meer op afstand - in ieder geval meer dan tijdens de voorbereidingen was aangeboden door de ambtelijke organisatie (schrijfteam). De formerende partijen besloten te werken met een externe schrijver. De basisinformatie die deze scribent ter hand had bestond vooral uit de bestaande begroting en de partijprogramma’s. Het informatiepakket had geen expliciete rol, aldus de scribent in retrospectief. Uit de werksessie met de aanwezige raadsleden werd door enkele betrokkenen van de formerende partijen opgemerkt dat destijds de ervaringen van de vorige keer (de vorige formatie) meegewogen hebben in deze keuze. De vorige keer waren niet alle betrokken raadsleden tevreden over de kwaliteit van het proces en de geschreven teksten. De formerende partijen hebben daarom tijdens deze formatie besloten om een onafhankelijk persoon extern aan te stellen die zowel kwaliteit als een vlotte pen kon bieden. Er volgden in deze formatiefase in korte tijd 26 themabijeenkomsten op elf dagdelen. Zoals hierboven al geschetst, werd de verbinding met de organisatie regelmatig gelegd. Zo hebben diverse ambtenaren aan tafel gezeten of een presentatie verzorgd.
Ook is er op verzoek van de formerende partijen een financiële doorvertaling van ambities gedaan. Tijdens deze fase stond de raad als geheel iets meer op afstand. Desalniettemin gingen de formerende partijen na afloop van een raadsvergadering op 21 april in gesprek met de overige fracties in de vorm van een rondetafelgesprek om input op te halen voor het nieuwe coalitieakkoord. Deze informele openbare bijeenkomst vond plaats op het gemeentehuis en werd live uitgezonden. Verder werd er een tijdschema gedeeld en een tijdspad voor de presentatie van het akkoord. Voor zover valt te reconstrueren, zijn er vooraf tussen de lijsttrekkers of in de driehoek geen afspraken gemaakt over de communicatie met de raad tijdens de formatiefase. Het akkoord fungeerde vooral als startdocument en werd zo ook door de meeste betrokkenen ervaren. Het coalitieakkoord laat zich karakteriseren als de politieke basis (politiek sturingsinstrument) en het bestuursprogramma als opdracht aan het college. Dit zegt ook iets over de functie van het coalitieakkoord. Het is een afspraak tussen de betrokken fracties. Volgens de griffier bepalen de fracties in de politieke praktijk hoe leidend een akkoord is en hoeveel ruimte er is voor afwijking tijdens de uitvoering. Het is ook de plek om ambitie uit te stralen en beweging op gang te brengen, om ‘te laten weten waar je staat’ aldus een raadslid.
In het coalitieakkoord is tenminste één afspraak gemaakt over de doorvertaling van de ambities uit het akkoord naar concrete beleidsopgaven en de verantwoording daarover middels één generieke opdracht: ‘we geven het college de opdracht om in gesprek met de voltallige gemeenteraad concreet invulling te geven aan het coalitieakkoord in een uitvoeringsprogramma. Wij verwachten dat dit uitvoeringsprogramma tezamen met de begroting voor 2023 aan de gemeenteraad wordt aangeboden’ (p.15 van het coalitieakkoord). In het coalitieakkoord zelf zijn geen separate afspraken gemaakt over de doorvertaling van de ambities en verantwoording per thema. Er zijn wel twee financiële kaders afgesproken (OZB en toeristenbelasting). In de paragraaf hieronder gaan we in op deze generieke opdracht. Ook gaan we in op het vervolgproces in Borger-Odoorn in zowel de raadszaal als de organisatie. Ook komt de doorvertaling van het coalitieakkoord in het bestuursprogramma en andere kaderstellende 13
documenten aan de orde en de consequenties daarvan voor de navolgbaarheid en doorvertaling van de ambities uit het akkoord. Nota bene: in bovenstaande opdracht spreekt men in de documenten afwisselend van een 'collegeuitvoeringsprogramma' of ‘uitvoeringsprogramma’. Het uiteindelijke uitvoeringsprogramma heeft als titel ‘bestuursprogramma’. Hier wordt klaarblijkelijk hetzelfde mee bedoeld.
3.4 Afspraken over navolgbaarheid en verantwoording van het coalitieakkoord
Hierboven wordt geschetst hoe het formatieproces is verlopen en hoe het coalitieakkoord is voorbereid en ingericht. De derde deelvraag in dit onderzoek luidde: ‘Welke afspraken zijn er gemaakt over de doorvertaling van de ambities uit het akkoord naar concrete beleidsopgaven en de verantwoording daarover?’. Omdat er onder de betrokkenen overeenstemming was dat dit een coalitieakkoord op hoofdlijnen was - dit was ook de opdracht aan de formateur ontstond er een fase van doorvertaling en doorontwikkeling van de ambities uit het akkoord naar een uitvoerbaar programma. In het akkoord staat dat er een uitvoeringsprogramma moet komen. Zoals in de aanbiedingsbrief van de gemeentesecretaris al was aangegeven, werd er inmiddels organisatiebreed ook nagedacht over de belangrijkste urgente maatschappelijke opgaven van die tijd en de implicaties en betekenis van deze opgaven voor de gemeente. Over de betekenis daarvan komt dit rapport later terug, maar eerst staan we nog stil bij de formele stappen tijdens deze fase van doorvertaling en doorontwikkeling. Nadat er overeenstemming was tussen de formerende partijen over het coalitieakkoord, werd het akkoord gepresenteerd aan de buitenwereld.
Tijdens een besluitvormende raadsvergadering op 24 mei 2022 deed de formateur verslag van zijn werkzaamheden, vond er een debat en besluitvorming plaats over het coalitieakkoord en vond de voordracht van de beoogd wethouders plaats. Het voorstel voor het voorgenomen besluit over het coalitieakkoord werd aangenomen met twaalf stemmen voor en negen stemmen tegen (de oppositie bestaande uit Gemeentebelangen, GroenLinks en D66 stemmen tegen). Een formeel moment waarmee de gemeenteraad uitdrukking gaf aan haar kaderstellende taak in het lokaal bestuur. Op het moment dat de meerderheid van de gemeenteraad het coalitieakkoord “Samen denken & Samen doen” eind mei 2022 vaststelt, geeft de gemeenteraad ook de opdracht aan het college om het coalitieakkoord uit te voeren. Ze geeft de opdracht daarvoor een collegeuitvoeringsprogramma op te stellen en deze aan te bieden aan de raad, gelijktijdig met de Begroting 2023. Bij die gelegenheid besluit de gemeenteraad de titel van de urgente maatschappelijke opgave armoede te wijzigen in armoede en bestaanszekerheid. Aanvullend besluit de gemeenteraad het college de opdracht te geven voorafgaand aan het aanbieden van dit uitvoeringsprogramma, met de raad in gesprek te gaan over de uitvoering zodat zij in de gelegenheid is om bij te sturen. Dit collegeuitvoeringsprogramma heet het bestuursprogramma 2022-2026.
Dit wordt uiteindelijk als bijlage meegezonden met de begroting 2023 en de financiële gevolgen zijn dan ook verwerkt in deze begroting 2023. De gesprekken ten bate van het opstellen van het bestuursprogramma - die dus in tijd plaatsvinden tussen het coalitieakkoord en het opstellen van het bestuursprogramma - vonden niet alleen tussen raad en college plaats (rondetafelgesprekken). Ook inwoners en organisaties kregen de gelegenheid mondeling mee te praten, nadat er een doorvertaling op hoofdlijnen was gemaakt. Ook mochten ze ideeën aanleveren. Hiervoor werden bijeenkomsten georganiseerd in 14
diverse dorpshuizen in de gemeente. De opmerkingen en input van inwoners zijn als Bijlage 2 toegevoegd aan het bestuursprogramma. In de organisatie vonden óók gesprekken plaats, allereerst tussen de nieuwe portefeuillehouders (de wethouders) en de ambtenaren die binnen deze portefeuilles werken. Het coalitieakkoord (op hoofdlijnen) moest ook leiden tot duidelijke en uitvoerbare opdrachten van de wethouders aan de organisatie. Hoewel het bestuursprogramma in naam een uitwerking is van het coalitieprogramma, zijn er ook verschillen tussen de documenten. Aan de hand van de thematische verdieping (hoofdstuk 4) zijn de verschillen en de navolgbaarheid tussen beiden inzichtelijk gemaakt. In het bestuursprogramma werden naast de ordening naar de begroting ook de urgente maatschappelijke opgaven geïntroduceerd. Deze UMO’s (duurzaamheid, wonen, armoede, zorg dichtbij en voorzieningen, preventie en inclusie en participatie) werden door het college geïntroduceerd als dé urgente maatschappelijke opgaven. Per maatschappelijke opgave werd concreet gemaakt wat er zal worden uitgevoerd en wat het kost. Deze UMO’s droegen bij aan de verdere specificering van de verschillende beleidsambities. In het bestuursprogramma is verder aangekondigd dat het college jaarlijks inhoudelijk zal gaan rapporteren over de uitvoering van het bestuursprogramma in de bestuursrapportages.
Het bestuursprogramma vormde vanaf dat moment de basis voor de nieuwe begroting en zou leidend worden in de dagelijkse aansturing. In de organisatie worden sindsdien de UMO’s afzonderlijk programmatisch aangevlogen, met programmaleiders en eigen sturing en verantwoording. Voor sommige thema’s (zoals armoede en bestaanszekerheid) geldt dat dit deels ook in de lijnorganisatie is belegd. De consequenties voor deze dubbeling in termen van verantwoording en sturing vallen buiten het bestek van dit onderzoek. De thema-indeling van de begroting zijn blijven doorlopen, ook in de verantwoordingsdocumenten binnen de reguliere P&C-cyclus. Er is geen specifieke verantwoordingssystematiek afgesproken in het coalitieakkoord. De verantwoordingssystematiek ziet er als volgt uit: In kadernota’s worden prioriteiten bepaald (dynamische prioriteitenlijst) en dit wordt steeds in de daaropvolgende begrotingen uitgewerkt. De monitoringscyclus vindt plaats via de kadernota, de begroting, de bestuursrapportages en de jaarrekening. Prestatie indicatoren in de jaarrekeningen (gerealiseerde doelstellingen) zijn gekoppeld aan de thema’s in de begroting. Er is geen aparte indicatorenset voor de UMO’s of voor het coalitieakkoord, de UMO’s zijn geïntegreerd in de reguliere begrotingsstructuur. De monitoring richt zich op activiteiten en inspanningen en niet op meetbare output-doelen.
Uit de interviews met de ambtelijke organisatie valt op te maken dat dit vooral te maken heeft met het feit dat veel maatschappelijke effecten buiten de directe invloedssfeer van de gemeente vallen en daarmee lastiger te monitoren zijn. In de midterm review werd halverwege de bestuursperiode zowel stilgestaan bij de stand van zaken van de UMO’s als een aantal aanvullende onderwerpen uit de begroting. Deze midterm review is door het college ter kennisgeving aan de raad gestuurd en werd niet geagendeerd voor bespreking door raadsleden. De gemeente publiceerde ook een publieksversie van de midterm review in een huis-aan-huisblad. Tenslotte, inwoners en andere belanghebbenden konden via een portaal op de website van de gemeente Borger-Odoorn (onder het kopje college en organisatie, financiën) overzichtelijke informatie vinden over de begroting(en), de jaarstukken en andere financiële documenten. 15
Met de besluitvorming in de gemeenteraad binnen de reguliere P&C-cyclus geeft de raad vorm aan haar kaderstellende en controlerende rol. De publicatie van deze besluiten in zowel het raadsinformatiesysteem als het portaal draagt bij aan de transparantie en navolgbaarheid van de genomen besluiten.
16
4
Thematische verdieping
4.1
Casus 1 Onroerendezaakbelasting (OZB)
Aan de hand van drie afgebakende beleidsthema’s is onderzocht hoe in de praktijk het proces, de uitvoering en en de (financiële) verantwoording van ambities naar concrete opgaven is verlopen in Borger-Odoorn. Navolgbaarheid en beleidsinhoudelijke uitwerking
In het coalitieakkoord staat bij het hoofdstuk ‘Onze portemonnee en dienstverlening’ het volgende: “Met de opbrengsten van de onroerendezaakbelasting (OZB) investeren we in voorzieningen in onze gemeente. Om de gestegen kosten op te vangen is een jaarlijkse indexatie niet te voorkomen. We hebben voor het bepalen van het percentage voor de indexatie gekeken naar een realistisch en vast tarief voor de komende vier jaar, zodat inwoners weten waar ze aan toe zijn. Daarom indexeren we de OZB jaarlijks met 2,75%. Dit sluit aan bij een eerdere indexering die in onze gemeente is gehanteerd.” In het bestuursprogramma wordt het financieel kader dat in het coalitieakkoord is afgesproken gehanteerd. Op pagina 9 van het bestuursprogramma staat daarover het volgende: ‘In het coalitieakkoord hebben we een duidelijk financieel kader aangegeven. De insteek van ons college is om binnen het financieel kader te blijven, zoals aangegeven in het coalitieakkkoord’. In de begroting 2023 is de OZB verhoging doorgevoerd van 1,75% naar 2,75%. Ook in de begrotingen 2024, 2025 en 2026 is dat achtereenvolgens het geval. In het coalitieakkoord is afgesproken dat de extra opbrengsten gebruikt worden om te investeren in voorzieningen in de gemeente.
Voorzieningen zijn een breed begrip, waar basisvoorzieningen zoals wegen, bomen, straatverlichting, bruggen maar ook maatschappelijk vastgoed zoals sportvelden en scholen onder kunnen vallen. Het kan ook gaan over armoederegelingen en andere voorzieningen. Uit de interviews komt naar voren dat de OZBverhoging is ingezet voor prioriteiten binnen het meerjarig investeringsplan (MIP). De OZBverhoging maakt daarmee deel uit van het bredere financiële kader. Een een-op-een koppeling tussen specifiek de OZB-verhoging en voorzieningen zou aanvullend moeten kunnen blijken uit gedetailleerde analyse van interne financiële documenten. Dit valt buiten de scope van dit onderzoek. Financiële verantwoording Tussen de coalitiepartijen, het college en de organisatie geldt het financiële kader zoals dit in het akkoord overeen is gekomen. Dit is een financieel kader op de inkomstenkant. De bestedingskant volgt na de uitwerking in het bestuursprogramma en de prioritering binnen het MIP. De financiële verantwoording van de OZB-verhoging is navolgbaar in de respectievelijke jaarrekeningen van de genoemde begrotingsjaren. Uit de interviews komt naar voren dat de OZB-verhoging is ingezet voor het MIP. Overigens is bij de behandeling van de programmabegroting 2023 in het raadsvoorstel ook geconstateerd dat de voorgestelde indexering van 2,75% fors lager was dan de inflatie van dat moment.
Met andere woorden, er is meer financiële ruimte dan er zou zijn zonder deze maatregel, maar de inflatie is hoger.
17
4.2
Casus 2 Minima-regelingen
Navolgbaarheid en beleidsinhoudelijke uitwerking In het coalitieakkoord staat in het hoofdstuk ‘Onze inwoners’ een aantal ambities vermeld op het domein van armoede en meedoen. Twee maatregelen worden concreet genoemd: ‘We gaan de kwijtscheldingsnorm in 2023 voor de periode van een jaar verhogen van 120% naar 130%. Hiermee willen we de ergste (financiële) nood bij inwoners wegnemen. Na deze eenmalige verhoging gaan we dit evalueren bij de begrotingsbehandeling van 2024.’ ‘We onderzoeken op welke wijze we de kostendelersnorm kunnen versoepelen, zodat het aantrekkelijker wordt om te gaan werken.’ Deze twee maatregelen zijn kort en bondig geformuleerd in het coalitieakkoord. Tegelijkertijd zijn ze geformuleerd zonder context. Vermoedelijk wordt met de kwijtscheldingsnorm bedoeld de kwijtscheldingsnorm voor gemeentelijke belastingen. De kostendelersnorm heeft betrekking op de participatiewet en bepaalt dat bijstandsuitkeringen mogen worden aangepast (verlaagd) als meerdere volwassenen in één huis wonen. Beleidsinhoudelijke vertaling van deze ambitie volgt in het bestuursprogramma. Daar wordt de ambitie onder de maatschappelijke opgave armoede enerzijds verbreed en anderzijds gekoppeld aan de maatschappelijke opgave duurzaamheid. Zo gaat het specifiek over energiearmoede.
Ten aanzien van de minimaregelingen vermeldt het bestuursprogramma; ‘de gevolgen in kaart brengen van het verhogen van de inkomensnorm voor minima naar 130%.’ Uit de tekst valt niet op te maken of hier ook de kwijtscheldingsnorm onder valt. De beleidsinhoudelijke uitwerking van deze ambities volgt in 2023. Dit doet het college concreet met een onderzoek naar het verhogen van de inkomensgrens van 120% naar 130%. Dit onderzoek wordt op 30 oktober 2023 aan de raad aangeboden. Daarin wordt samengevat geconstateerd dat de voorgenomen verhoging botst met de re-integratieopdracht die gemeenten hebben onder de participatiewet én met de ambitie van een gezonde en solide financiële huishouding van de gemeente. Voor de kostendelersnorm wordt in het onderzoek verwezen naar de regels die vanuit het rijk gelden onder de participatiewet. Over de kostendelersnorm wordt verder niet meer gesproken in de raadsbrief. Tijdens de gesprekken tussen de portefeuillehouder en ambtenaren werd vlak na het coalitieakkoord al opgemerkt dat de kostendelersnorm geen beleidsvrijheid kent - het mag niet van de wet - en dat het daarom niet wordt opgenomen in het bestuursakkoord. In de tekst in het bestuursakkoord wordt dit niet als zodanig vermeld.
Voor de kwijtschelding van de gemeentelijke belastingen wordt in het onderzoek voorgesteld - conform landelijke norm - de maximale inkomensgrens van (100%) te blijven toepassen. Het thema armoede, en in het vliegwiel daarvan - preventie en kansengelijkheid - krijgt op verschillende momenten tijdens deze coalitieperiode evengoed wel aandacht. Het wordt als urgente maatschappelijke opdracht geëxpliciteerd door het college en de koppeling met energiearmoede en verduurzaming wordt gemaakt (in het bestuursprogramma en de UMO’s). Een van de geïnterviewde ambtenaren merkte op dat er in het sociaal domein steeds meer aandacht is gekomen voor de onderwerpen brede welvaart en kansengelijkheid. In 2025 mondde dat uit in het beleidsplan ‘Samen werken aan bestaanszekerheid, beleidsplan 2025 en verder’ dat een bredere scope kent dan regulier armoedebeleid of minimabeleid. 18
De concrete ambities op het gebied van minima-regelingen uit het coalitieakkoord zijn met het onderzoeksrapport uit 2023 op een zijspoor geraakt. Hierboven wordt kort ingegaan op wat er verder nog op dit thema is uitgewerkt qua ambities. Raadsleden met betrokkenheid op dit thema zeggen de ontwikkelingen te volgen en ook te begrijpen hoe het college uitvoering heeft gegeven aan de ambities van deze coalitie, zij het in andere vorm dan bij de start geformuleerd. Financiële verantwoording Omdat de minima-regelingen niet aangepast worden, is er geen separate financiële verantwoording over deze ambities uit het coalitieakkoord. Het onderzoek over het verhogen van de inkomensgrens motiveert dat verhoging financieel niet haalbaar is voor de gemeente. In het bestuursprogramma worden voor het thema armoede €50.000 extra uitvoeringskosten voor de organisatie uitgetrokken en €125.000 incidentele kosten plus rijksmiddelen voor de aanpak van energiearmoede.
4.3
Casus 3 Toerisme en recreatie
Navolgbaarheid en beleidsinhoudelijke uitwerking De vrijetijdssector is in de gemeente Borger-Odoorn een factor van belang. Daarom spant de gemeente zich in om toerisme en recreatie te faciliteren en ondernemers in de sector te ondersteunen. In het coalitieakkoord is daarover het volgende opgenomen: ‘We blijven partner in het provinciale project ‘Vitale vakantieparken’ en willen toeristische ondernemers faciliteren. We gaan een extra inspanning leveren om het toeristisch potentieel in het veengebied te benutten. We denken hierbij ook aan kansen rondom het Unesco Geopark De Hondsrug en andere cultuurhistorische waarden’. Daarnaast staat bij het hoofdstuk ‘Onze portemonnee en dienstverlening’ het volgende: ’We verhogen de toeristenbelasting in lijn met het tarief van de omliggende gemeenten. We doen dit om te kunnen blijven investeren in een aantrekkelijke omgeving voor onze inwoners en toeristen’. De baten daarvan worden geschat op €300.000 structureel. In het bestuursprogramma is geen specifieke aandacht voor toerisme en recreatie. De bovengenoemde ambities komen beperkt uitgewerkt terug in de paragraaf Onze economie: ‘We willen in de komende jaren blijven inzetten op het verbeteren van de toeristische infrastructuur. Dat doen we onder andere door fietspaden te verbreden en goede fietsvoorzieningen, met name in het veengebied, te realiseren.
Met het Hondsruggebied hebben we als Borger-Odoorn een UNESCO Global Geopark binnen de grenzen. Samen met partners willen we hier volop gebruik van maken om het gebied verder te ontwikkelen en te promoten.’ In de UMO’s wordt toerisme en recreatie niet apart onderscheiden. De navolgbaarheid van dit subthema onder economie uit het bestuursprogramma wordt vergroot doordat het systematisch terugkomt in de P&C-cyclus. Beleidsinhoudelijk krijgen de ambities vorm in het opstellen van een nieuwe visie op recreatie en toerisme 2025-2030 inclusief ontwikkelkader verblijfsrecreatie Borger-Odoorn. Het benutten van de potentie van de veenkoloniën is een speerpunt in het nieuwe beleidskader. Ten aanzien van het programma Vitale Vakantieparken continueert de gemeente - conform het coalitieakkoord - de samenwerking met provincie en andere stakeholders. Borger-Odoorn is tevreden over het programma dat de kwaliteit van de Drentse vakantieparken poogt te 19
verbeteren. In een brief aan het college kondigt zij in 2025 aan de deelname ook in de periode 2025-2027 te willen voortzetten. De bestuurlijke ambities op het gebied van toeristische infrastructuur zoals fietspaden kunnen op een andere manier gevolgd worden. Dit loopt via de projecten binnen de kaders van het Gemeentelijke Verkeer- en Vervoersplan. Raadsleden kunnen dit gedetailleerd volgen via de daaropvolgende jaarlijkse uitvoeringsprogramma’s voor wegen, verkeer, riolering en groen, en de daarbij-gevoegde meerjarenplanning die jaarlijks ter informatie aan de gemeenteraad worden toegezonden. Daarover wordt jaarlijks verslag gedaan onder het thema leefomgeving (Wegen en Verkeer) in de jaarstukken. Opgemerkt moet worden dat dit dus een ambitie uit het bestuursprogramma betreft, en niet een ambitie uit het coalitieakkoord. Financiële verantwoording De uitvoering van de ambities op het gebied van toerisme en recreatie vindt plaats binnen de reguliere middelen van economische zaken. Omdat toerisme en recreatie valt binnen het onderdeel economie, komt het onderwerp systematisch terug in de P&C-cyclus. Zo volgt er systematische verslaglegging van de doelstellingen (‘wat hebben we bereikt?’) en inspanningen (‘wat gaan we daarvoor doen?’) en kosten (‘wat heeft het gekost’?). Voor dat laatste geldt evenwel dat de verslaglegging zich beperkt tot het onderdeel economie in zijn geheel.
Er wordt in deze verslaglegging niet meer verwezen naar het coalitieakkoord. Raadsleden en andere stakeholders kunnen de verslaglegging eenvoudig volgen via het web-portal.
20
5
Werken met het coalitieakkoord
5.1
Inleiding
Om lessen te trekken voor de toekomst, is het essentieel de ervaringen van de belanghebbenden te betrekken. Dit hoofdstuk gaat in op de vraag; wat zijn de ervaringen van raadsleden en andere betrokkenen met de voorbereiding, inrichting en doorwerking van het coalitieakkoord? Hoe werkt de raad van Borger-Odoorn ermee en hoe wordt dit ervaren? Niet alleen de raad, maar ook het college en de ambtenaren werken met het coalitieakkoord. Achtereenvolgens gaat dit hoofdstuk in op de ervaringen van raad, college en de ambtelijke organisatie. Daarbij dient de lezer in ogenschouw te nemen dat de vorming van een coalitie een politiek proces is tussen fracties onderling. Dit proces onttrekt zich gedeeltelijk aan het zicht van anderen. Ervaringen zijn ook percepties van individuele raadsleden en die kunnen onderling verschillen. In het kader van dit onderzoek heeft een werksessie plaatsgevonden met een aantal raadsleden. Daar waar ervaring(en) vermeld zijn van individuele raadsleden staat dat in dit rapport van bevindingen als zodanig opgetekend. Borger-Odoorn is een kleine gemeente. Met 25 dorpen, ruim 26.000 inwoners en veel oppervlakte is Borger-Odoorn een typische Drentse plattelandsgemeente. De gemeenteraad telt 21 raadsleden en wordt ondersteund door een compacte griffie. In 2022 trad na de formatie een nieuw college aan met nieuwe wethouders.
Ook sommige raadsleden waren nieuw gekozen toen zij in 2022 hun eerste ervaring opdeden met het werken met een coalitieakkoord.
5.2
Hoe werkt de raad met het coalitieakkoord
Raadsleden, en met name de lijsttrekkers, zijn vooraf betrokken bij de voorbereidingen voor de verkiezingen. Over de mogelijke vorm van een akkoord is een benen-op-tafel gesprek gevoerd en is vanuit de griffie informatie aangeleverd. Ook tijdens het duidingsdebat na de verkiezingen is geopperd dat er een andere vorm van akkoord overwogen zou kunnen worden. Vanwege de politieke keuzes - een andere coalitie - en de verhoudingen van dat moment is daar uiteindelijk niet voor gekozen. Deze keuzes hadden invloed op de onderlinge verhoudingen en gevoelens van sommige raadsleden. Raadsleden van de formerende partijen worden tijdens de formatie op de hoogte gehouden via de onderhandelingsdelegaties. Andere raadsleden staan figuurlijk 'in de wacht’ tijdens deze fase. Wel is er een gelegenheid geweest om tussentijds input te leveren. In hoeverre deze uitgestoken hand naar de raadsfracties van de oppositie heeft gebracht, wat voor coalitiepartijen vooraf de verwachting was, is lastig te zeggen. Dit rapport van bevindingen gaat ook niet in op de vraag wat deze extra stap concreet heeft opgeleverd. Uit de werksessie met de raad valt af te leiden dat deze stap voor een enkel raadslid uit de oppositie ongemakkelijk voelde vanwege de onderlinge verhoudingen van dat moment.