Rapport commissie Vollebregt-Alberda van Ekenstein 2017-2021
Tekst van het document
1 juli 2016 Commissie Vollebregt - Alberda van Ekenstein
Inhoud Voorwoord
2
Samenvatting
3
1 Context van het advies 1.1 Profielschets van de regio 1.2 Ontwikkeling van de regio: verleden en vooruitzichten
7 7 9
2 Constateringen van de commissie 2.1 Ondernemen 2.2 Opleiding en kennis 2.3 Profiel, imago en cultuur 2.4 Wonen, omgeving, infrastructuur 2.5 Samenwerking (structuur)
12 12 20 23 24 26
3 Conclusies en aanbevelingen 3.1 Ondernemen 3.2 Onderwijs 3.3 Profiel, imago, cultuur 3.4 Wonen, omgeving, infrastructuur 3.5 Samenwerking (structuur) 3.6 Kantelpunt!
29 29 30 31 31 32 33
4 Visie en strategie
35
5 Programma VvW en vervolgacties 5.1 De contouren van het programma 5.2 De speerpunten met hun acties Acties speerpunt Ondernemen met ambitie Acties speerpunt Opleiden en kennis stuwen HTSM excellentie Acties speerpunt Profiel, imago en cultuur zijn ‘AAA’ Acties speerpunt Wonen, omgeving en infrastructuur uitstekend Acties speerpunt Professionele samenwerkingsstructuur 5.3 Directe vervolgstappen
37 37 37 37 40 44 44 45 46
6 Uitvoering en organisatie
48
7 Indicatie inzet en middelen
51
Bijlagen 1 Samenvattend actieoverzicht 2 Verantwoording en gesprekspartners 3 De gesprekspartners
1
Voorwoord Voor u ligt het programma van de commissie economische structuurversterking Vierkant voor Werk regio. De commissie, onder leiding van ondergetekenden, heeft vanaf september 2015 met veel plezier aan dit programma gebouwd. Uitkomst en proces waren daarbij even belangrijk. Vooral het proces heeft bijgedragen aan de gemeenschappelijke visie die nodig is voor het bereiken van het doel: zekerstellen van industriële werkgelegenheid. De instelling van de commissie kent duidelijke aanleidingen. De gemeenten Emmen, Hoogeveen, Coevorden en Hardenberg zagen al in 2013 – op de piek van de crisis – dat extra inspanning en intensieve samenwerking nodig was voor een passend antwoord op de veelvuldige bedrijfssluiting en -krimp in de regio. Hun Actieplan Vierkant voor werk (zomer 2014) leverde daarvoor de eerste aanzet, inclusief doorkijk naar de zware investeringsopgave om deze te kunnen uitvoeren. Het Kabinet werd gevraagd hierin fors mee te investeren. Dat kreeg politieke aandacht in Den Haag. De ambitie werd met de Vierkant voor Werk gemeenten besproken. Vragen over concretisering en onderbouwing van de ‘marktbehoefte’ rezen. Eind 2014 kondigde Philips aan haar fabriek in Emmen te sluiten. Om ontslag van opnieuw een grote groep mensen te voorkomen werd na tussenkomst van Commissaris van de Koning Tichelaar de Taskforce Wientjes ingesteld.
Weer volgde nationaal aandacht, hetgeen de opmaat vormde tot een gezamenlijke inzet. De kritische positie van de regio werd door Minister Kamp van nabij gevolgd. Een motie leidde tot ondersteuning vanuit het Ministerie van Economische Zaken met raad en daad. De noodzaak om een antwoord te vinden op deze (structureel) kwetsbare situatie werd breed onderkend. Partners in de Vierkant voor Werk regio en het Ministerie van Economische Zaken kwamen samen tot de conclusie
dat
de
omslag
van
incidentbestrijding
bij
individuele
bedrijven
naar
economische
structuurversterking moest worden gemaakt. Een commissie onder leiding van ervaren ondernemers, die nadrukkelijk optrok met het regionale bedrijfsleven en kennisinstellingen, is daarvoor als aanpak gekozen. De opdracht die de commissie meekreeg luidde:
“Een strategie en bijbehorende actielijnen opleveren en (laten) uitvoeren ten behoeve van de gewenste economische structuurversterking van de Vierkant voor Werk regio. Met aandacht voor de thema’s High Tech Systems & Materials (HTSM), biobased, chemie en acquisitie. Uiteindelijke resultaten moeten een strategie en actielijnen zijn die duurzaam doorwerken in/aan economische structuurversterking.” De commissie heeft deze opdracht 1 juli 2016 afgerond. Hierbij bieden wij u met genoegen ons programma aan. Een aantal conclusies is al gaandeweg het traject met partijen omgezet in acties. Wij danken gesprekspartners in de regio hartelijk voor het ruimhartig investeren van tijd en de constructieve wil om het beoogde programma tot een succes te maken.
Sjoerd Vollebregt
Eiso Alberda Van Ekenstein
2
Samenvatting De regio Vierkant voor Werk (VvW), bestaande uit de gemeenten Emmen, Coevorden, Hoogeveen en Hardenberg, is als succesvolle industrieregio neergezet met extra impulsen in de jaren ‘50-‘60. Door deze impulsen uit de jaren 50 en 60 van de vorige eeuw heeft de regio VvW nog steeds een stuwende en internationaal georiënteerde economie met een accent op de maakindustrie. De bedrijven in deze regio moeten mee in de autonome internationale economische ontwikkeling en de diverse technologische trends, deze zijn ook voor de regio een feit en realiteit. Mondiaal concurreren vereist van bedrijven in de regio een toenemende specialisatie binnen nationale en internationale industriële ketens. Bedrijven in de regio die excelleren in het integreren van high tech systemen en het toepassen van nieuwe materialen kunnen uitgroeien tot wereldwijd actieve superspecialisten en/of niche spelers. De benodigde kennis en het vakmanschap om deze positie te bereiken is multidisciplinair. De kennis, competenties en skills van de vakmensen dient zich te focussen op mechatronica in de volle breedte en vraagt
om
een
integratie
van
de
disciplines
materialen
en
toepassingen,
besturing
(ICT),
werktuigbouwkunde, en elektronica. Ondersteunend zijn kennis en competenties op het gebied van industrieel ontwerpen en verandermanagement. Een sterkere aansluiting vanuit multidisciplinaire mechatronicaleerlijnen op de kennis en het onderwijs van RUG en UT bevordert excellentie in de regio. Lectoraten, research & developmentfaciliteiten en ondernemersgedreven fieldlabs bouwen op elkaar door en versterken de broodnodige interactie tussen het bedrijfsleven en het onderwijs. Daarnaast moet het innovatievermogen toenemen. Geen internationalisering zonder innovatie. Deze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Innovatie moet blijvend worden verankerd in de bedrijfsstrategieën. De combinatie van innovatiekracht, de juiste toegepaste kennis en hoogwaardig vakmanschap moet het voor bedrijven in de regio mogelijk maken om op te schuiven in de waardeketen met eindproducten, subsystemen en/of componenten dan wel met een hoogwaardige dienstverlening die van de HTSM oplossingen is afgeleid of in het verlengde daarvan ligt. Er zijn trends en ontwikkelingen waarop ingespeeld kan worden. The Internet of Things, nanotechnologie, 3D-printing, big data, maar ook demografische ontwikkelingen zoals de vergrijzing en klimaatverandering en het belang van duurzaamheid hebben een specifieke impact op de regio.
Dat zien we terug in de noordelijke focus op thema’s, grotendeels vergelijkbaar met de oostelijke thema’s, als: HTSM systemintegration, ‘Nul op de meter’: energietransitie, Biobased Economy en Healthy Ageing /personalized health, schoon water en food. En deze focus leidt tot nieuwe verdienmogelijkheden voor bedrijven. Het inspelen op trends en het versterken van de concurrentiekracht van bedrijven en de economische groei die daar het gevolg van is gaat niet vanzelf. De regio VvW heeft ten aanzien van genoemde trends en ontwikkelingen wel een goede uitgangspositie om door te groeien als regio met competentie gedreven bedrijven (superspecialisten, bedrijven die oplossingen bieden voor andere bedrijven en die in staat zijn disciplines en systemen te integreren) met relevante marktposities op deze thema’s. De regio VvW heeft een majeure economische opgave, die voortkomt uit: 1. Een sluipenderwijs afkalvend industrieel fundament in de afgelopen decennia.
3
2. Succesvolle acquisitie van grotere ondernemingen komt sporadisch voor. 3. Actuele ontwikkeling van het regionale MKB is onvoldoende om het afkalven van grote industriële bedrijvigheid te compenseren. 4. De regio VvW beschikt over een voor de toekomst niet afdoende opgeleide beroepsbevolking. Beschikbaarheid van goed gekwalificeerd personeel en kennisinfrastructuur wordt steeds belangrijker als vestigings- en groeivoorwaarde. 5. De cultuur van bescheidenheid staat ambities en groei in de weg en maakt het imago van de regio VvW extra flets. 6. Mede door de periferie ligging van de regio VvW en algemene trek naar grote steden in de Randstad staat de kritische massa onder constante druk. 7. Er is sprake van onvoldoende samenhang op strategisch en tactisch niveau in de regio in de kolommen en tussen de 3 O’s (ondernemingen, onderwijs, overheid) om effectief te kunnen zijn. Bovenstaande noodzaakt tot gericht economisch en ook breder randvoorwaardelijk beleid voor de regio VvW. En met de recente ontwikkelingen van vertrekkende en reorganiserende bedrijven wordt de urgentie daarvoor nu breed gevoeld. Dit is de voedingsbodem voor actie. De regio VvW bevindt zich op een kantelpunt. Er is nu nog voldoende kritische massa wat betreft bedrijvigheid en beschikbaarheid van kennis.
Als de trend van afnemende bedrijvigheid zich doorzet, bestaat het risico dat de industriële regio, die in de jaren 50 succesvol is neergezet, ‘door het ijs zakt’. Of de regio in economisch opzicht verder afglijdt, of zich opnieuw opricht en de weg omhoog inslaat, is geen uitgemaakte zaak. Vanuit de goede uitgangspositie kan de regio VvW de weg omhoog vinden door voort te bouwen op de volgende elementen: 1. In de regio zijn nog steeds enkele grote en beeldbepalende bedrijven gevestigd die de industriële ruggengraat vormen van de regionale economie. Er is nog steeds sprake van een fundament. 2. De regio kent goede innovatieve en stuwende bedrijven. Dit zijn bedrijven die reeds groeien of met groeipotentie. Er is echter meer uit te halen: het zijn de 'hidden champions' van de regio. 3. De regio ademt industrie en kent veel vakmanschap. De regio VvW beschikt over veel vakkrachten met specifieke, onderscheidende vakkennis en competenties op het gebied van mechatronica en materialen binnen HTSM op MBO en HBO niveau. Dit is een onderscheidende asset voor de regio zelf en voor de grotere regio Noord en Oost-Nederland waarin zij gelegen is. 4. De regio heeft in brede zin veel technisch competente doeners op meerdere niveaus en in meerdere technische disciplines, waar zowel de regio zelf als de omliggende gebieden profijt van kunnen hebben. 5.
In Noord- en Oost-Nederland worden sterke impulsen gegeven op het gebied van High Tech Systemen en Materialen (HTSM). De regio VvW kan daarop aanhaken. In onze visie (hoofdstuk 4) is de regio VvW in 2030 één van de industriële hotspots, aangehaakt op en ingebed in een economisch krachtig Noord- en Oost-Nederland. De Vierkant voor Werk regio staat in 2030 bekend als: A. Een uitstekende vestigingsregio voor specialistische en hoogwaardige (maak)industrie en daaraan verbonden servicebedrijven. Vooral in HTSM toepassingen in mechatronica, olie & gas en chemie/biobased economy (BBE).
4
B. een regio met een internationale uitstraling op het gebied van innovatieve (maak)industrie. C. een regio van hoogwaardig toegepaste kennis en vakmanschap. D. een aansprekende vestigingsregio met woonkwaliteit. De visie wordt gerealiseerd door een krachtige samenwerking tussen bedrijven, onderwijs- en kennisinstellingen en overheden rond vijf strategische speerpunten waaruit ambitie spreekt: 1. Ondernemen met ambitie. 2. Opleiding en kennis stuwen HTSM excellentie. 3. Wonen, omgeving, infrastructuur uitstekend. 4. Profiel, imago, cultuur “AAA”. 5. Professionele samenwerkingsstructuur. De opgave is groot, maar er zijn voldoende aanknopingspunten om het tij te keren. Daarmee wordt economische groei een keuze! Dit op basis van de eigen kwaliteiten, door meer strategische samenwerking binnen en buiten de regio en een beter samenspel tussen de belanghebbenden. Overheden hebben hierin een faciliterende rol. De regio VvW zoekt daarin naar een partnerschap met de provincie en het rijk. Wat staat de regio VvW te doen, bezien vanuit dit beoogde partnerschap? In elk geval de schroom van zich afwerpen en zelfbewust investeren. Op hoofdlijnen gaat het om de volgende acties (zie voor een uitwerking hoofdstuk 5): 1. Investeren in een upgrading van haar industriële economische ruggengraat en zorgen voor verankering en vernieuwing.
Deze industriële grootbedrijven moeten worden gekoesterd en gestimuleerd om op te klimmen in de waardeketen. De regio kan deze bedrijven sterker verankeren door clustervorming, vernieuwing via innovatieprojecten, koppeling met het MKB en met onderwijs op maat (leerlijn en flexibel modulair). 2. Inzetten op het sterk maken van haar hidden champions. Deze groeiers moeten worden opgewerkt tot een nieuwe tweede ruggengraat die op de industrie 4.0 leest is geschoeid. Daar moet de regio alles wat zij heeft aan instrumenten en competenties omheen oplijnen. 3. Zorg dragen voor een adequaat instrumentarium: een budget waarmee zij haar doorontwikkeling strategisch kan financieren wanneer andere instrumenten tekort schieten. 4. Investeren in een adequate ondersteuningsinfrastructuur om alle partijen te helpen hun rollen, taken en verantwoordelijkheden te pakken: van faciliteren, schakelen en het arrangeren van ontmoetingen tot de ondersteuning van business development. 5. Investeren in de jeugd en in bestaand vakmanschap (versterken van de doorlopende leerlijn en een flexibel modulair en op de behoeften van het bedrijfsleven geënt onderwijsaanbod dat meer zekerheid op werk biedt door een leven lang leren). 6.
Investeren in haar kennis- en innovatie-infrastructuur: in de ontwikkeling van fieldlabs die passen bij de USP’s van de regio en een structurele samenwerking met de Universiteit Twente (UT) en de Rijks Universiteit Groningen (RUG). 7. Investeren in een profiel dat krachtig wordt uitgedragen (marketing) en als basis dient voor het aantrekken van investeerders (acquisitie). 8. Investeren in de digitale en fysieke infrastructuur die cruciaal is voor de regio. 9. Blijven investeren in aantrekkelijke centra, een gemeenschappelijke cultuur- en sportagenda en aansprekende woon- en leefomgeving.
5
10. Investeren in duurzame samenwerking om de regio blijvend op deze koers te houden. En dat moet zij lang volhouden, want structuurversterking is een proces van lange adem. 11. Een Program Board en een programmabureau oprichten (zie hoofdstuk 6). De geraamde kosten voor deze duurzame versterking van de economische structuur in de regio VvW zijn geraamd op € 65 à 70 miljoen. Dat is een fractie van de maatschappelijke kosten die de Nederlandse samenleving moet maken als deze regio het economisch niet redt. Een investering dus met een groot maatschappelijk rendement.
6
1 Context van het advies 1.1 Profielschets van de regio De gemeenten Emmen, Hoogeveen, Coevorden en Hardenberg zijn aan elkaar grenzende gemeenten. Emmen, Hoogeveen en Coevorden zijn Zuid-Drentse gemeenten, Hardenberg ligt in het noordoosten van de provincie Overijssel. Drie van de vier gemeenten zijn grensgemeenten.
De vier gemeenten hebben samen in totaal ruim 260.000 inwoners en een verzorgingsgebied (inclusief de Duitse grensregio) van circa 500.000 inwoners. In de totale regio is sprake van een lichte krimp van het inwonertal. De regio VvW telde in 2015 ruim 19.000 bedrijven en instellingen waar in totaal 112.000 mensen emplooi vonden. De industrie, die in de jaren 50 fors is gegroeid, is één van de belangrijkste werkgevers in de regio. Dit geldt vooral voor Emmen waar 16,2% van de beroepsbevolking in de industrie werkt, tegenover 9,6% in Nederland.
7
Tabel 1 % personen werkzaam in de industrie (2015) Emmen
16,2
Coevorden
13,8
Hoogeveen
17,8
Hardenberg
15,3
VvW
16,1
Noorden
11,3
Nederland
9,9
Bron: Provinciaal werkgelegenheidsregister en LISA Met deze omvangrijke en internationaal georiënteerde sector draagt de regio VvW bij aan het verdienvermogen van Noord- en Oost-Nederland (zie tabel 1). De industrie zorgt ook voor veel indirecte werkgelegenheid in de regio zelf via toeleverings- en uitbestedingsrelaties in de industrie en in de dienstensectoren. Het vormt daarmee de motor van de regionale economie. Figuur 1
Bron: LISA (2013) High Tech Systems & Materials (HTSM) bedrijven zijn in alle vier gemeenten sterk vertegenwoordigd. De in onderstaande grafieken aangegeven andere sectoren hebben vooral een sterke basis in enkele gemeenten. Zoals energie en logistiek in Coevorden, chemie en logistiek in Hardenberg en chemie in Emmen. In Hoogeveen is HTSM opvallend dominant (zie figuur 1). Het gemiddeld opleidingsniveau, de arbeidsparticipatiegraad en het bruto binnenlands product per inwoner zijn lager en de werkloosheid hoger dan het landelijk gemiddelde (zie tabel 2). Het technisch beroepsonderwijs op MBO- en HBO-niveau is sterk vertegenwoordigd. Breder HBO en universitair onderwijs is met name in Groningen, Zwolle en Enschede aanwezig.
8
Tabel 2 Opleidingsniveau (%)
Gemiddeld persoonlijk inkomen in euro's 2013
Laag
Middelbaar
Hoog
Emmen
27
52
21
26.300
Coevorden
28
50
22
28.000
Hoogeveen
32
46
21
26.300
Hardenberg
32
52
16
26.900
VvW
29
50
20
26.674
Noorden
24
47
29
27.700
Nederland
23
44
36
Bron: Provinciaal werkgelegenheidsregister, LISA, CBS
1.2 De ontwikkeling van de regio: verleden en vooruitzichten Het economisch profiel van de regio VvW wordt voor een belangrijk deel gekleurd door een klein aantal beeldbepalende bedrijven in de industrie. Veel productieplants in het gebied zijn (inmiddels) onderdeel van buitenlandse concerns. De basis voor de industrie is gelegd in de jaren 50 van de vorige eeuw. Toen heeft de regio VvW zich succesvol ontwikkeld met de komst van grote werkgevers. Bedrijven als Philips, Fokker, Standard Electric, Kip Caravans, Wavin, AKU en Danlon (nylonkousen) werden aangetrokken door goedkope grond, lage lonen, arbeidsmentaliteit en stimulerend industriebeleid van het Rijk. Dit was als het ware het gouden decennium voor het gebied. Mede door de start van de olie- en gaswinning. Deze bedrijven gaven de regio een sterke economische impuls. De werkgelegenheid nam fors toe.
9
Door dit industriële fundament is in de regio VvW, door de jaren heen, een aantal grote technologische innovaties tot stand gebracht of vroeg toegepast, zoals bluetooth. Een andere technologische doorbraak is dat Fokker als vrijwel enige in de wereld in staat is om zeer licht thermoplastisch materiaal toe te passen in grote dragende delen van vliegtuigen. Ander voorbeeld is de productieoplossing voor de Dopper waterfles door VDL Wientjes.
Bron: website VDL Wientjes Emmen
Onderstaande voorbeelden van ontwikkeling bij bedrijven geven indicatief weer wat er in de regio VvW aan de hand is: Honeywell: Op de piek circa 1.200 arbeidsplaatsen, nu circa 120; Sony Ericsson: Sluiting in 2009. Verlies van circa 500 arbeidsplaatsen; Penske Logistics (overgenomen door Graaco): Op de piek circa 350, bij Graaco nu circa 80; Fresenius: Op de piek circa 800 arbeidsplaatsen, nu circa 320. Daarnaast zijn er arbeidsplaatsen in de regio VvW verloren gegaan door reorganisaties / centralisaties van overheidsdiensten. Bijvoorbeeld verplaatsing van de Topografische Dienst (circa 140 arbeidsplaatsen) en centralisatie/reorganisatie van de Belastingdienst (circa 170 arbeidsplaatsen). Bron: Gemeenten
In de regio VvW is nog steeds een deel van het fundament
van
volumegedreven
productiebedrijven
overeind gebleven, maar de industriële bedrijvigheid kalft af. De omstandigheden zijn veranderd. Bedrijven en zeker multinationals nemen investeringsbeslissingen, waarbij herinvesteren in de regio niet vanzelfsprekend is. Globalisering maakt dat multinationals continu productiekosten benchmarken tussen plaatsen over de hele wereld. In de regio VvW heeft dit tot gevolg gehad dat een aantal bedrijven in de afgelopen jaren is gesaneerd
of
vertrokken
met
alle
verlies
aan
werkgelegenheid van dien. Zowel bij deze bedrijven zelf als bij de toeleverende bedrijven in de industrie en de diverse dienstensectoren.
De economische situatie in de regio VvW is daardoor instabiel geworden, de economische structuur ijl en kwetsbaar. Bedrijfssluitingen in een dergelijke structuur komen extra hard aan. Telkens als een vestiging haar deuren sloot of een sanering doorvoerde, werd een deel van de economische structuur aangetast. Door deze ontwikkelingen staan de centrumfuncties (en de benodigde kritische massa daarvoor) van de steden in de regio VvW onder constante druk.
10
Tabel 3 Ontwikkeling
Ontwikkeling
Beroeps-
Werkloosheids-
arbeidsplaatsen
arbeidsplaatsen
bevolking
percentage*
absoluut
in %
2015
2015
2011-2015
2011-2015
Emmen
-3.630
-7,2
54.000
8,1
Coevorden
-1.700
-10,9
18.000
7,0
Hoogeveen
-1.720
-5,9
28.000
7,1
Hardenberg
-10
0,0
31.000
6,0
VvW
-7.060
-5,9
131.000
6,9
Noorden
-26.560
-3,4
885.000
7,6
Nederland
-2,6
6,6
* Werkloze beroepsbevolking als % beroepsbevolking (volgens definitie CBS) Bron: Provinciaal werkgelegenheidsregister, LISA Vanaf 2011 heeft de aanhoudende economische laagconjunctuur en de structuurverzwakking per saldo meer dan 7.000 banen gekost in de regio VvW. Vooral aan Drentse zijde van de grens gingen arbeidsplaatsen verloren. Door de vertrekkende en krimpende bedrijvigheid staat de economische veerkracht van de regio onder druk. Nu is het dezelfde kwetsbare, maar nog steeds sterk aanwezige industriële structuur, die de regio VvW kansen biedt. De industriële basis heeft gezorgd voor vakmanschap / expertise, voor specifieke opleidingen en voor hoogwaardige en specialistische MKB bedrijven als toeleveranciers en spin-offs van grootbedrijven.
11
2 Constateringen van de commissie De commissie heeft veel gesprekken gevoerd en bijeenkomsten bijgewoond. Op basis van de gesprekken met ondernemers, onderwijsinstellingen, publieke bestuurders en uit de onderzoeken en adviesrapporten die er zijn over de economie in de regio VvW, heeft de commissie een aantal constateringen gedaan. Deze constateringen / observaties zijn gegroepeerd rond vijf overkoepelende speerpunten: 1. Ondernemen 2. Opleiding en kennis 3. Profiel, imago, cultuur 4. Wonen, omgeving, infrastructuur 5. Samenwerking
2.1 Ondernemen Bouwstenen voor economische groei en structuurversterking: •
De regio beschikt nog steeds over een aantal grote en meerdere kleinere aansprekende bedrijven in specifieke sectoren (met concentraties in HTSM, chemie/BBE, olie & gas en logistiek).
•
Technologische, demografische en maatschappelijke trends en ontwikkelingen bieden nieuwe kansen voor het bedrijfsleven.
Wat zijn daarbij de opgaven en uitdagingen: •
Het huidige industrieel fundament van volumegedreven productiebedrijven kalft af met als gevolg verlies van economische massa en werkgelegenheid.
•
Er is nog onvoldoende sprake van clustering van bedrijven rond kennis en innovatie.
•
Het regionale bedrijfsleven is bescheiden in haar ambities en profilering.
•
De bestaande ondersteuningsinfrastructuur en het instrumentarium zijn niet toereikend om de kansen te benutten.
2.1.1 De regio VvW heeft concentraties van stuwende bedrijven Binnen de regio kunnen vier concentraties worden onderscheiden: olie & gas, chemie/BBE, logistiek, en HTSM.
Naast
enkele
grote
spelers
bestaan
de
concentraties uit veelal kleinere bedrijven die meer onder de radar opereren, maar zeker een economische factor van betekenis zijn en bijdragen aan de regionale innovatiekracht. Het zijn bedrijven met overwegend technische toepassingen en grote materiaalkennis in een breed
scala
aan
applicatiegebieden:
energie-
en
milieutechnologie (inclusief watertechnologie), biobased, automotive, ICT, agri & food, procestechnologie en health.
12
2.1.1a Olie & gas De olie & gas bedrijvigheid is vooral zichtbaar in Emmen en Coevorden. Het gaat om technische servicebedrijven die zijn voortgekomen uit de Exploratie & Productie activiteiten (E&P) van de NAM in Schoonebeek en de transport en opslagactiviteiten van Gasunie. In de regio VvW (in Schoonebeek) ligt het grootste olieveld van het vaste land van Noordwest Europa. De regio heeft, na Aberdeen, relatief de grootste concentratie aan werkgelegenheid in deze sector in Europa. Dit deel van de energiesector heeft het zwaar door de lage olieprijs. Tegelijk is het een bolwerk van oplossingsgericht technisch vakmanschap dat in de energietransitie niet gemist kan worden.
2.1.1b Chemie/BBE Het merendeel van de werkgelegenheid in de chemie in de regie VvW bevindt zich in Emmen met als belangrijkste locatie Emmtec Industry en Business Park. Met circa 120 ha is dit het grootste gespecialiseerde industriële complex van Noord-Nederland. Op het terrein bevinden zich circa twintig bedrijven. Het merendeel van de werkgelegenheid is geconcentreerd bij twee grote bedrijven: DSM en Teijin Aramid (producent van het ultrasterke para-aramide garen (Twaron®)). Vanuit de vanouds sterk aanwezige, maar krimpende basischemie is er een specialisatie ontstaan op het gebied van kunststof en vezelchemie. Juist deze specialisatie leent zich goed voor vergroening (de biobased economy), dus productie niet langer gebaseerd op fossiele grondstoffen maar (al dan niet deels) gebruik makend van groene grondstoffen. Ongeveer 3 jaar geleden heeft Emmen de CoCi-status gekregen. CoCi staat voor Centre of Open Chemical Innovation. Deze status geeft weer dat de sector zich inspant om op een specifiek onderdeel onderscheidend te zijn. Door middel van initiatieven op het vlak van toegepast onderzoek en opleidingen, ontwikkeling van innovatieve businesscases en profilering van de sector wordt gewerkt aan de versterking van de sector.
2.1.1c Logistiek Logistieke dienstverlening springt er als economische kernactiviteit uit in Coevorden. Coevorden-Emmen is een belangrijke logistieke hotspot (Dryport) voor veredeling en doorvoer van food en bulkgoederen in het verlengde van de havens van Amsterdam, Rotterdam en Antwerpen. Het heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld tot een trimodale draaischijf voor Noordoost Duitsland en Scandinavië, over de weg, het spoor en het water.
13
2.1.1d HTSM Een grote groep stuwende bedrijven is actief in de (top)sector HTSM, met name Fokker in Hoogeveen is hiervan een voorbeeld. Deze bedrijven zijn innovatief, veelal op internationale markten georiënteerd en leveren complexe producten, (sub)systemen en componenten. De aanwezige kennis van materialen, daaraan gerelateerd hoogwaardig vakmanschap, en ICT, zijn daarin succesfactoren. HTSM is in alle vier de gemeenten goed vertegenwoordigd en daarmee de verbindende schakel tussen de VvW gemeenten. Binnen de groep HTSM bedrijven zijn grote verschillen in omvang, toepassingsgebieden, markten, positie in de keten, inzet op ontwikkeling en innovatie, internationale oriëntatie en beslisruimte. Ze hebben echter ook veel gemeen. Zo houden ze zich veelal bezig met complexe componenten, systeemintegratie en intelligentie van proces en product (vanuit ICT). Daarmee bevinden deze bedrijven zich in het hart van de smart industry ontwikkeling.
2.1.2 Trends en ontwikkelingen leiden tot nieuwe kansen voor bedrijven Grote internationale trends, zoals The Internet of Things, nanotechnologie, 3D-printing, big data, maar ook demografische ontwikkelingen zoals de vergrijzing en klimaatverandering en het belang van duurzaamheid hebben een specifieke impact op de regio. Dat zien we terug in de noordelijke focus op thema’s, grotendeels vergelijkbaar met oostelijke thema’s, als: HTSM Systemintegration, ‘Nul op de meter’: energietransitie, Biobased Economy en Healthy Ageing /personalized health, schoon water en food. En deze focus leidt tot nieuwe verdienmogelijkheden voor bedrijven. Een van de succesfactoren nu en zelfs meer nog in de toekomst om als regio extra aantrekkelijk te zijn, is de combinatie van onderzoek, industrialisatie en productie dicht bij elkaar. Bij grote dynamiek in nieuwe technologie toepassingen heeft fysiek kleine afstand grote voordelen ten aanzien van toegang tot kennisdragers, innovatieve clusters en hoogwaardig vakmanschap. Door toenemend gebruik van robots
14
zullen de kosten van laagwaardig werk goed kunnen worden ondervangen, waardoor langdurig aantrekkelijke werkgelegenheid juist behouden kan blijven. De regio VvW heeft ten aanzien van genoemde vraagstukken een goede uitgangspositie om door te groeien als regio met competentie gedreven bedrijven (superspecialisten, bedrijven die oplossingen bieden voor andere bedrijven en die in staat zijn disciplines en systemen te integreren) met relevante marktposities op deze thema’s. Industrieel succes als specialist en/of niche speler met wereldwijde klanten, vormt een belangrijke basis voor continuïteit en bijdrage aan het succes van een regio. Naast een gunstig vestigingsklimaat voor bestaande kapitaalsintensieve bedrijven zoals chemie, zijn reputatie en toegankelijkheid voor kennisexcellentie en hoogwaardig vakmanschap bekende hoekstenen voor die continuïteit. In de business to business markt geldt dit nog meer dan bij groot volume consumenten producten. Er zijn drie kernstrategieën om dit te doen; primair gedreven uit klant specifieke oplossingen, of op basis van schaalgrootte of competentie gedreven unieke proposities. Dat laatste lijkt het meest geëigend als ankerpunt voor industriële bedrijven in Nederland – dus in de regio VvW – wat resulteert in verdergaande specialisatie met vaak maatconfectie en/of bouwen van niches. Het opschuiven in de waardeketen gaat hiermee hand in hand.
Bovenstaande is verankerd in het landelijke topsectoren beleid en de Smart Industry agenda.
2.1.3 Clustervorming Van een samenhangend HTSM cluster is nog geen
Fieldlab Region of Smart Factories (RoSF)
sprake. Bedrijven die actief zijn op het gebied van HTSM kennen elkaar nauwelijks en geven aan dat als een gemis te ervaren. Bedrijven kijken ook naar de overheid om daar verandering in te brengen.
Er
is
behoefte
aan
(nieuwe)
netwerkvorming maar alleen als het rondom een gemeenschappelijk
thema
met
marktkansen
gebeurt. Vooral de grote bedrijven geven dit aan. En waar wel sprake is van clustering is deze vaak projectgebonden in een consortium, zoals bij het smart industry fieldlab Region of Smart Factories (RoSF). Bedrijven in het consortium moeten zich vrijwel volledig focussen op hun eigen innovatie roadmap. Daardoor is het voor bedrijven buiten het consortium moeilijk toegankelijk als innovatie omgeving. Daar is wel behoefte aan. Waar
kernbedrijven
kleine(re)
bedrijven
meetrekken, is zowel clustervorming als beter
RoSF is opgezet als een masterplan voor de Noordelijke maakindustrie. RoSF richt zich op het ‘factory’ deel van het bredere Smart Industry-programma. ‘Smart Industry’ wordt aangegrepen om de concurrentiepositie van bedrijven te versterken en een nieuwe generatie ondernemingen als ‘solution providers’ op het terrein van intelligente systemen aan te jagen. RoSF moet resulteren in een structurele impuls voor de noordelijke arbeidsmarkt op alle opleidingsniveaus. Het RoSF-consortium dat de lead heeft bij de uitvoering is ontstaan rond de belangrijkste Noordelijke OEM-bedrijven (Philips Drachten, Fokker Hoogeveen en CIG Centraal Staal Groningen). Intussen is het een breed cluster van 25 bedrijven (waarvan 21 MKB) kennis- en onderwijsinstellingen. Kennis over Smart Factories is in de basis beschikbaar, maar gefragmenteerd en slechts toegankelijk voor een kleine kopgroep van bedrijven. Binnen RoSF ligt het zwaartepunt op het bundelen en uitbouwen van deze kennisbasis én op het breed toegankelijk maken daarvan. Daarvoor zijn drie actielijnen opgesteld: 1: Competenties samenvoegen en uitbouwen in pilotprojecten, 2: Kennisoverdracht, onderwijs en verankering, 3: Business development voor MKB-bedrijven. Deelnemers en overheden trekken gezamenlijk ruim € 20 mln. voor RoSF uit. Het programma moet 600 nieuwe banen opleveren.
inzicht in de mogelijkheden van instrumentarium waarneembaar. De regio beschikt over een aantal van deze kernbedrijven. Bij HTSM zijn dat bijvoorbeeld
15
Fokker Hoogeveen, Chezz (doorontwikkelaar Philips Lighting Emmen), Forbo, Intergas en Rollepaal Dedemsvaart. Deze bedrijven vormen (in potentie) de kern van een ecosysteem waarin met het MKB binnen en buiten de regio wordt samengewerkt aan ontwikkeling en innovatie op een specifiek gebied. Fokker is de kern van het zogenaamde World Class Composites Solutions programma WCCS (zie kader). Dit is ontstaan toen werd (h)erkend dat een grootschalig regionaal innovatieprogramma
rondom
lichtgewicht
composiet
oplossingen (met Fokker aan het stuur) positieversterkend voor de hele regio kan zijn. Tot 2020 investeren Fokker en partners € 12 miljoen in dit vernieuwende programma. Weliswaar is het programma World Class Composites Solutions (WCCS) een belangrijke stap in de goede richting, maar met dit programma alleen ontstaat nog geen duurzaam en self propelling
ecoysteem.
Wanneer
de
regio
VvW
wordt
beschouwd in een geografisch breder perspectief, dan is in beginsel de massa aanwezig om een dergelijk ecosysteem te ontwikkelen. Hierbij dient de verbinding te worden aangegaan met ontwikkelingen in Flevoland (rondom Nederlands Lucht en Ruimtevaart centrum (NLR)) waar een community op het gebied van composieten, Compoworld genaamd, is ontstaan
World Class Composites Solutions Fokker Aerostructures Hoogeveen is binnen Fokker aangewezen als hét kennis- en ontwikkelcentrum voor composieten. In Hoogeveen worden nieuwe toepassingen en technieken bedacht én ontwikkeld. Het belangrijkste doel voor Fokker is concurrerend en winstgevend te blijven in de wereldwijde concurrentiestrijd. Dat doel kan echter goed worden verenigd, en misschien zelfs alleen worden gehaald, wanneer dit wordt verbonden aan een sterk regionaal innovatieecosysteem. Een ecosysteem waarvoor de zaadjes zijn geplant, maar dat nog aan het begin van haar ontwikkeling staat. Het WCCSprogramma tracht aan beide doelen tegemoet te komen: innovaties die het mogelijk maken om de wereldwijde concurrentieslag te winnen én samenwerkingen die het begin van een ecosysteem vormen. Dat ecosysteem gaat verder dan Fokker en heeft een sterke verbondenheid met high tech oplossingen en slimme materialen in de regio NoordNederland, waar Fokker samen met Philips Drachten haar schouders onder zet.
en in Twente dat met het ThermoPlastic composites Research Center (TPRC) over een open innovatiecentrum en shared facility beschikt met deelname van partijen als Boeing en Airbus. Deze driehoek van kennis en ontwikkelingen kan de basis vormen voor het ecosysteem waar ook bedrijven van buiten aansluiting bij kunnen vinden. Voor de ontwikkeling van een ecosysteem kan het model van het Innovatiecluster Drachten gebruikt worden waarbij bescheiden gestart wordt met een beperkt aantal ecoysteemfuncties (bijvoorbeeld netwerkvorming en arbeidsmarktcommunicatie). Daarna kan opschaling georganiseerd worden waarbij door aantoonbare successen meer bedrijven toestromen en meer ecosysteem functies (zoals bijvoorbeeld shared facilities en/of pre-competitieve ontwikkeling) opgepakt kunnen gaan worden. Een industriële USP van de regio is chemie. Deze is kwetsbaar door krimp (vermindering van werkgelegenheid door automatisering en geen eigen ontwikkelafdeling). Er is echter nog steeds sprake van een sterke kennispositie. Samen met het MKB en startups vormt zich een cluster rond biobased materials.
Circa 15 bedrijven ontwikkelen momenteel een plan voor het neerzetten van een herkenbaar cluster en campus op het gebied van groene chemie en biobased toepassingen met een gezamenlijk ontwikkelprogramma, bijbehorende (test-) infrastructuur en een ondersteunende organisatie in de vorm van een samenwerking tussen de ‘triple helix’ partijen die actief zijn op dit gebied. Als locatie is het Business- & Industrypark Emmen in beeld. Het inhoudelijk startpunt is een ontwikkelprogramma dat bestaat uit vijf lijnen. Inzet is ook om versnippering van activiteiten op het gebied van (ontwikkeling van) groene chemie en biobased toepassingen in de regio op te heffen door deze te bundelen. Waar mogelijk moet aansluiting worden gezocht bij het Open Innovation Centre Advanced Materials (OICAM) in Nijverdal en het Polymer Science Park (PSP) in Zwolle en het Zernike Institute for Advanced Materials in Groningen (ZIAM, RUG).
16
Voor de regio VvW is Philips geen kernbedrijf meer. De ontwikkelkracht van Philips is in het Noorden geconcentreerd in Drachten. Van daaruit lopen wel stevige verbindingen naar vrijwel alle HTSM smart industry initiatieven in het Noorden. Ook naar de regio VvW. Chezz Partners herontwikkelt (ondersteund door de NOM) de door Philips af te stoten Lighting
fabriek
in
Emmen.
Die
doorontwikkeling focust op smart outdoor (openbare verlichting), mobile devices en wearables en maakt onderdeel uit van het plan voor de High Tech Campus Emmen. Ook dat bundelt R&D voorzieningen en proef-/test opstellingen, maar nu met het
High Tech Campus Emmen In vervolg op de overname van Philips Emmen bouwt Chezz de Philipsfabriek om tot middelpunt van een brede hightech campus. Deze campus faciliteert OEM-bedrijven en biedt plaats aan een cluster van zelfscheppende bedrijven actief in smart outdoor, mobile devices en wearables. ADDED is de shared facility van de Campus. ADDED bestaat uit een gemeenschappelijk ontwikkel-, test- en productiebedrijf, ontwikkeld op basis van recente inzichten rond Smart Factories, en een “Smart Industry Incubator’ waar bedrijven terecht kunnen om producten en productieprocessen smart (intelligent, connected en customized) te maken. ADDED wordt aanjager en katalysator van een moderne hightech industrie in Zuidoost Drenthe.
oog op voortbrenging van slimme (IoT gebaseerde) producten en processen. Het idee is dat meerdere bedrijven hun slimme productieproces in een slimme fabriek(somgeving) kunnen ontwikkelen en beproeven. Of het Chezz initiatief straks uitgroeit tot een nieuwe kern hangt af van het succes van de ontwikkeling. Voor andere bedrijven (bijv. Plantronics, DACOM) kan de beoogde, thematische ontwikkeling bijdragen aan verankering van hoogwaardige productie in Nederland en het terughalen van grootschalige productie uit het buitenland door vergaande automatisering (reshoring). Plantronics is topspecialist bluetooth, voortgekomen uit en gehuisvest op de plek waar Ericsson de basis voor de bluetooth toepassingen legde.
2.1.4 Ontwikkeling van fieldlabs Het fenomeen proeftuin1 of fieldlab, techlab, etc. keert veelvuldig terug in de gesprekken en de plannen binnen de regio VvW, zowel bij de hogescholen als in toenemende mate ook bij het bedrijfsleven. De commissie heeft over minstens vier initiatieven gesproken. Als ontwikkel- en testinfrastructuur kunnen deze faciliteiten belangrijk zijn voor het aanjagen van innovatie en groei in een regio. Hierbij uitgaande van een unieke propositie, gebaseerd op lokaal/regionaal aanwezige kennis en ervaring en vooral ook ondernemersgedrevenheid. Momenteel schieten fieldlabs in heel Nederland als paddenstoelen uit de grond. In de VvW ambitie is het zaak dat er alleen fieldlabs opgezet worden als ze een evidente toegevoegde waarde hebben in het regionale innovatie- en kennisecosysteem. Synergie moet worden gezocht met de diverse fieldlabs en proeftuinen elders in het Noorden en het Oosten (zoals de Region of Smart Factories, Smart Base, Smart Welding Factory, Entrance of Secure Connected Systems Garden). Omdat het overwegend redelijk gesloten systemen zijn, gaat de verbinding niet vanzelf. Het vraagt in eerste instantie een proactieve houding vanuit de initiatieven in de regio VvW om de aansluiting te zoeken en het eigen initiatief vorm te geven op basis van additionaliteit en complementariteit.
1
Open innovatie-omgeving die over een langere periode aan meerdere partijen ruimte biedt voor het testen van technologische innovatie of marktinnovatie van nieuwe of vernieuwde producten of diensten in een realistische omgeving.
17
Er zijn in de gesprekken verschillende soorten fieldlabs aan de orde geweest, zowel qua typering (Technology Readiness Level) als primair doel (primair de versterking van het onderwijs en de ontwikkeling van kennis of als schakel in de keten van business development voor het bedrijfsleven). Observaties die betrekking hebben op de fieldlabs met een primaire onderwijs- of kennisdoelstelling komen onder ‘opleiding en kennis’ aan de orde.
2.1.5 Bescheidenheid Bedrijven zijn trots op wat ze doen en wat ze hebben bereikt. Dat blijkt ook uit de wijze waarop de deuren van ‘lean’ ingerichte of gerobotiseerde productiestraten worden opengezet. Dit staat in contrast met de cultuur van bescheidenheid die veel ondernemers hebben. Deze bescheidenheid staat profilering, ambitie en groei in de weg. Ondernemers dagen elkaar en zichzelf maar beperkt uit om te excelleren, groter te denken en het hoofd boven het maaiveld uit te steken. Brabant heeft hier, ter vergelijking, een voorsprong. Interessante potentiële klanten, nieuwe (buitenlandse) markten, een innovatie die toegepast moet worden, ontwikkelverzoeken, mogelijkheden om grotere leveringen te doen; kansen dienen zich aan, maar veel van de kleinere bedrijven grijpen deze om diverse redenen niet aan. Een aantal weet desgevraagd wel dat daar instrumenten en dienstverleners voor zijn, maar er lijkt aarzeling om het gesprek over groei, een kennispartner voor een innovatie of een subsidie voor haalbaarheid aan te gaan. Planontwikkeling op papier is voor kleine bedrijven nog complexer. Grotere bedrijven vinden hun weg hier beter in, kunnen dat vaak zelfs uitbesteden aan HQ, een stafdienst of een ingehuurde adviseur.
2.1.6 Ondersteuningsinfrastructuur en instrumentarium Bij het bevorderen van innovatie en groei is een belangrijke rol weggelegd voor een stimulerende en faciliterende overheid, omdat er veelal sprake is van marktfalen. Er zijn daarom diverse regelingen en fondsen waar bedrijven gebruik van kunnen maken om groei en innovatie te bevorderen. Dit zijn publieke middelen beschikbaar gesteld door Europa, het Rijk, het landsdeel Noord of de afzonderlijke provincies. Nu beschikt de provincie Drenthe over minder middelen om de economie te stimuleren dan bijvoorbeeld Groningen en Friesland. Friesland heeft de afgelopen jaren aanvullende fondsen gecreëerd en dat geldt ook voor Groningen waar bovendien via de commissie Willems en de commissie Meijer extra middelen voor regionale economische versterking beschikbaar zijn gekomen. Ondernemers in Drenthe hebben derhalve minder subsidie en financieringsmogelijkheden dan andere ondernemers in Noord-Nederland en er is om die reden dan ook geen sprake van een level playing field. Voor ondernemers in Hardenberg geldt de Overijsselse situatie met een andere en meer omvangrijke fondsenstructuur en subsidieinstrumentarium. Daar komt nog eens bij dat ondernemers in Drenthe de bestaande instrumenten overwegend minder goed benutten dan hun Groningse en Friese counterparts (zie figuur tabel 4).
In Drenthe maakt 1 op de ruim 700 ondernemers gebruik van de MIT of de VIA regeling, in Groningen is dat 1 op de 520 en in Friesland 1 op de 430 ondernemers. Die onderbenutting vanuit Drenthe geldt grosso modo ook voor het Drentse deel van de regio VvW. Dit ligt niet aan de productiestructuur van de regio. VvW telt namelijk veel stuwende bedrijven die wat betreft technologie en toepassingsgebieden heel goed aansluiten bij de focusgebieden voor al deze instrumenten.
18
Tabel 4: Beeld instrument gebruik naar provincie per juni 2016 Aanvragen Aanvragen Aanvragen Aanvragen
Noorden
Drenthe
Groningen
Friesland
MIT* Haalbaarheid
29
52
50
131
MIT Innovatieadvies
4
2
10
16
VIA** Valorisatie
13
22
56
91
VIA CO2 reductie
10
8
15
33
Totaal
56
84
131
271
Instrument
* MKB Innovatie Topsectoren
** Versneller Innovatieve Ambities
Bron: SNN Wat de regio parten speelt is dat het MKB overwegend kleinschalig en versnipperd is (en nauwelijks strategische verbindingen kent). Kleinere bedrijven zijn onvoldoende in staat informatie over beschikbare instrumenten op te halen en ze te benutten. Zij beschikken doorgaans niet over de co-financiering die nodig is om voor subsidie in aanmerking te komen of als zekerstelling bij leningen (waardoor een hoge rente wordt gevraagd). Er zijn bovendien weinig grote en trekkende bedrijven waar het regionale MKB in trajecten op mee kan liften. Daar komt bij dat deze grotere bedrijven door hun aard en positie in de eigen corporate structuur maar in beperkte mate beschikken over innovatiebudgetten (waardoor beschikbare gelden niet voor innovatie zijn geoormerkt en de R&D veelal elders plaatsvindt) en er in geringe mate wordt samengewerkt met het MKB. Er zijn daarnaast weinig kennisinstellingen in de regio. Deze organisaties zijn de afgelopen jaren een steeds belangrijkere rol gaan vervullen bij het ontwikkelen van subsidieprojecten voor innovatie en groei. Het MKB lift ook daar niet op mee. En ten slotte is het niet de eerste natuur van ondernemers in de regio VvW om gebruik te maken van regelingen van de overheid. Ze moeten daar actief op worden gewezen en er moet worden aangetoond dat subsidies toegevoegde waarde hebben.
Door de versnippering, het gebrek aan projectgenererende grote bedrijven en kennisinstellingen, en de kleinschaligheid van het MKB komen projecten minder gemakkelijk tot stand en is het lastiger om de benodigde co-financiering geregeld te krijgen bij gebrek aan financiële draagkracht in de regio en de beperkte publieke co-financieringsmogelijkheden in Drenthe. Terwijl er wel sprake is van economische potentie gezien de stuwende aard van de bedrijven en ook de economische noodzaak een feit is. De commissie constateert daardoor een onbenut innovatie- en groeipotentieel en niet verzilverde investeringskansen bij bedrijven. Dit rechtvaardigt derhalve additionele overheidssteun en wel op twee fronten. In de eerste plaats door versterking van de ondersteuningsinfrastructuur voor innovatie en groei van waaruit bedrijven met plannen gefaciliteerd kunnen worden. Het gaat daarbij om informeren over regelingen, het arrangeren van ontmoetingen, het makelen en schakelen, het aanjagen van planvorming, het bevorderen van samenwerking, het ophalen van plannen, het helpen verbeteren daarvan zodat plannen subsidie of investeringsgereed zijn. En in de tweede plaats door additionele middelen beschikbaar te stellen voor cofinanciering, planontwikkeling en verlaging van rentelasten.
19
2.2 Opleiding en kennis Bouwstenen voor economische groei en structuurversterking: •
Hogeschool Stenden en de ROC’s Alfa-college en Drenthe College zijn gevestigd in de regio.
•
De regio beschikt over bedrijfsvakscholen en er zijn diverse initiatieven waar bedrijven en onderwijsinstellingen werken aan innovatie.
•
Stenden beschikt als kennisinstelling over diverse lectoraten die aansluiten bij de regionale economische signatuur.
•
De regio is omringd door kenniscentra zoals Groningen, Zwolle en Enschede.
•
De regio beschikt over een groot arbeidsreservoir van VMBO en MBO opgeleiden, loyale werknemers met een hoge arbeidsproductiviteit en inzetbaar in een grotere regio.
Wat zijn daarbij de opgaven en uitdagingen: •
Het vakmanschap sluit qua kennis, competenties en skills onvoldoende aan op de (toekomstige) vraag vanuit het bedrijfsleven.
•
Er is nog onvoldoende sprake van een doorlopende leerlijn in de techniek.
•
Continu, modulair en flexibel onderwijsaanbod is nodig voor maximale aansluiting op de behoeften van bedrijven en om een leven lang leren te bevorderen. Dit aanbod is er nog niet.
•
Er is geen systematische samenwerking en agendabepaling tussen bedrijven en het onderwijs.
•
Een gemeenschappelijke agenda met “onze” universiteiten RUG en UT ontbreekt.
•
Reeds operationele onderzoekende leeromgevingen ontbreken: fieldlabs, Techlabs, campus.
•
HTSM vraagt vervlechting en integratie van opleidingen in het onderwijs.
2.2.1 Qua onderwijs is in de regio de basis op orde In de regio VvW zijn ROC’s (Drenthe College en Alfa-college) en Hogeschool Stenden gevestigd. Vanuit de industriële basis van de regio voorzien de scholen in de nodige techniekopleidingen. Op MBO niveau is dat breed; van bouw tot procestechniek. Op HBO niveau richt zich dat specifiek op werktuigbouwkunde, ICT en life sciences. Focus op thema’s heeft geleid tot een Centrum voor Innovatief Vakmanschap (Duurzame Chemische Technologie en Energie – Drenthe College), een Center of Expertise Smart Polymeric Materials (genaamd Greenpac, samenwerking Stenden-Windesheim Zwolle) en lectoraten. Daarnaast beschikt de regio over de bedrijfsvakscholen RTC Hardenberg, PIT Academie en de bedrijfsvakschool Verspanen.
2.2.2 Human capital en de veranderende marktvraag Met de ontwikkeling van productietechnologieën en de verdere integratie van ICT in het hele proces van ontwerpen, fabriceren en distribueren, verandert de industrie radicaal. En niet alleen de industrie, ook de bouw, de logistiek en de dienstensectoren veranderen snel als gevolg van ICT. Het heeft niet alleen een grote impact op de manier waarop producten worden gemaakt en diensten worden aangeboden maar ook op het arbeidslandschap en de manier van werken en organiseren. Een cruciale factor daarbij is de kwaliteit van het menselijk kapitaal. De regio VvW beschikt over veel vakmanschap en daar is de regio ook trots op. Er is een omvangrijk arbeidersreservoir aan VMBO en MBO opgeleiden die een vak beheersen. Door de smart industry ontwikkelingen, veranderen de behoeften van bedrijven ten aanzien van het menselijk kapitaal en zal er een krapte ontstaan aan mensen in een aantal beroepsgroepen en aan mensen met specifieke kennis,
20
competenties en skills. Deze krapte zal zich voordoen in de industrie, maar ook in de bouw, de logistiek en in diverse dienstensectoren. Systematische samenwerking tussen bedrijfsleven en onderwijs en agendabepaling door bedrijfsleven om daar verandering in te brengen is nog beperkt.
2.2.3 Doorlopende leerlijn techniek In de veelheid aan gesprekken komt duidelijk naar voren dat opleidingen stuk voor stuk bezig zijn de ideale technische medewerker af te leveren. Er is voortdurend aandacht voor het schetsen van het perspectief van techniek (ook via Techniekpact maatregelen). Het MBO tracht in haar deel van de leerlijn ook in te gaan op specifieke wensen van het bedrijfsleven. Er is zeker sprake van samenwerking tussen scholen en volgens scholen is deze samenwerking de afgelopen periode verbeterd. De doorlopende leerlijn techniek kan aantrekkelijker worden ingericht en scholen willen daar ook meer op inzetten. Hun beperkte huidige capaciteit daarvoor bepaalt het tempo. Waar de onderwijsinstellingen behoefte aan hebben, is ruimte om te experimenteren en flexibele budgetten, soms in samenhang met niet-onderwijs budgetten. Studenten trekken door onderscheidend te zijn, is ook een drijfveer. In een economisch programma moet kritisch worden gekeken welke basisvoorziening een onderwijsinstelling zou moeten hebben om de regio op korte termijn te bedienen, maar de lat mag op lange termijn hoog liggen.
2.2.4 Kort-cyclisch, modulair en flexibel opleiden Het bedrijfsleven heeft behoefte aan competente doeners. De ROC’s (Drenthe College en Alfa-college) leveren deze. Daarnaast zijn er het Regionaal Techniek Centrum (RTC) Hardenberg, de Praktijk Instituut Techniek academie, het AOT, de bedrijfsvakschool Verspanen, bedrijfsschool Talent Academy Hilmar Hoogeveen en Werk & Vakmanschap2. Ondanks deze opleiders is er een groeiend tekort aan competente vakkrachten. Dit betreffen vakkrachten die ‘uitsterven’ doordat er door de economische laagconjunctuur weinig instroom was in die technische opleidingen (bv. bouw, elektro, installatietechniek). Daarnaast gaat het zeker ook om vakkrachten met specifieke competenties en skills in meer gerobotiseerde omgevingen. Het bedrijfsleven is echter vaak niet in staat haar vraag duidelijk te articuleren en het onderwijs kan in haar huidige vorm het tempo dat vanuit de markt wordt gedicteerd niet volgen. Bedrijfsvakscholen voorzien in specifieke kort-cyclische opleidingen. Ze leiden nu leerlingen op en detacheren deze bij bedrijven. Ook bedrijven leiden mensen op en scholen bij. Er zijn stimulerende overheidsregelingen voor bedrijven om werkzoekenden op te leiden tot vakkrachten waar behoefte aan is. Het sectorplan Vierkant voor Werk is hiervan een voorbeeld.
In gesprekken kwam naar voren dat het weliswaar een in de regio met vele stakeholders tot stand gekomen plan is, maar dat bedrijven in de praktijk onvoldoende middelen blijken te hebben om te investeren in opleiding van personeel en daarmee de sectorgelden in te zetten. Dit is een onderwerp voor de regio VvW om over met het ministerie van SZW in gesprek te gaan.
2
Werk en Vakmanschap is een landelijk samenwerkingsverband (coöperatie) van honderden technische en industriële bedrijven. De coöperatie maakt zich sterk voor het behoud en de versterking van technisch vakmanschap. Zowel aankomende als ervaren technici worden opgeleid, begeleid, bijgeschoold en gedetacheerd of uitgezonden.
21
2.2.5 Versterken van de eigen kennisinfrastructuur Binnen Stenden hebben de studierichtingen Werktuigbouwkunde, ICT en Life Sciences een duidelijk gekozen profiel. Voor Life Sciences is dat de focus op duurzame kunststoffen in samenwerking met het lectoraat Stenden PRE (Duurzame Kunststoffen) en Greenpac (Center of Expertise). De opleidingen van werktuigbouwkunde profileren zich op duurzame kunststoffen en High Tech Systems and Materials (HTSM) en de opleidingen van informatica kennen als speerpunt IT security. Stenden heeft binnen de projecten Region of Smart Factories en World Class Composite Solutons (WCCS) het voortouw genomen om meer kennis en kunde op te bouwen rondom het thema HTSM. Zo wordt onder meer een lectoraat HTSM opgezet, waarin zowel lectoren als onderzoekers vanuit hun kennispositie bij kunnen dragen aan innovatie en omzetgroei binnen het MKB in de regio. Onderdeel van de lectoraten zijn research & developmentfaciliteiten tot en met toegang tot fieldlabs. Het bedrijfsleven en studenten kunnen in deze research en development omgevingen hoogwaardig toegepast onderzoek verrichten. Stenden heeft drie concepten voor fieldlabs gedefinieerd: •
Fieldlab Smart Sustainable Materials o
In het kader van het lectoraat Duurzame Kunststoffen wordt sinds 2011 toegepast onderzoek gedaan. De onderzoekslijnen zijn biopolymeren, 3D-printing, recycling & upcycling en biocomposieten. Met name binnen de twee onderzoekslijnen biopolymeren en biocomposieten is de opgave om de opgebouwde kennis van de afgelopen vier jaren te verbinden met toekomstige ontwikkelingen binnen de biobased economy in Noord-Nederland.
•
Fieldlab High Tech Systems and Materials o
Vanuit het nieuw op te zetten lectoraat op het gebied van HTSM zullen meerdere onderzoekslijnen worden opgezet. Stenden heeft plannen voor het inrichten van een fysieke omgeving met daarin faciliteiten voor onderzoek naar nieuwe materialen, sensoren, prototyping middels 3D print technieken, etc.
•
Fieldlab Internet of Things o
In dit fieldlab kunnen bedrijven Internet of Things oplossingen verder ontwikkelen en deze oplossingen testen en implementeren.
2.2.6 Samenwerking met de universiteiten De RUG en de UT zijn de voor de hand liggende universiteiten waar de VvW bedrijven en kennisinstellingen mee zouden moeten samenwerken. Die interactie is er wel, met name vanuit de hogescholen en de grotere bedrijven en met name projectmatig. De interactie is nog niet gestructureerd rondom gemeenschappelijke onderzoeksagenda’s en specifieke opleidingen. De universiteiten hebben aangegeven gezamenlijk de schouders te willen zetten onder het intensiveren van contacten en om tot gezamenlijke agenda’s te komen, zowel aan de opleidingen- als aan de onderzoekskant.
2.2.7 Samenwerking met Duitse onderwijsinstellingen en kennisregio’s Stenden werkt samen met Kreisstadt Leer op het gebied van IT Security. Tussen Stenden en Hochschule Lingen is sprake van samenwerking op het gebied van kunststoftechnologie. Stenden is zich ervan bewust dat deze slechts initieel zijn voortgekomen uit een tijdelijk tekort aan opleidingsplaatsen in Duitsland.
22
De bedrijfsvakschool RTC Hardenberg en de Berufsfachschule Nordhorn werken samen aan een project dat moet leiden tot een dubbel certificaat voor leerlingen, waardoor ze zowel in Duitsland als Nederland aan de slag kunnen.
2.3 Profiel, imago, cultuur Bouwstenen voor economische groei en structuurversterking: •
De regio beschikt over een aantrekkelijk woon- en leefklimaat met rust, ruimte en veiligheid en een prima voorzieningenniveau.
•
Concentraties van bedrijven rond specifieke thema’s en de aanwezigheid van een grote groep hidden champions bieden scherpe profileringskansen.
•
De ligging lijkt perifeer, maar heeft een gunstig perspectief door de toenemende samenwerking tussen de landsdelen Noord en Oost.
Wat zijn daarbij de opgaven en uitdagingen: •
Het imago van de regio is flets of negatief: “niet waar het gebeurt”.
•
De regio is onvoldoende geprofileerd en mist flair.
•
Bedrijven en instellingen zijn trots op de regio, maar dat wordt niet uitgestraald.
•
Omgeving en cultuur prikkelen ondernemerschap niet.
2.3.1 Woon- en leefklimaat De rust en ruimte worden genoemd als kwaliteiten van de regio. Er zijn geen files en het is er relatief veilig en schoon. Het voorzieningenniveau is goed. Ziekenhuizen en theaters incluis, in alle vier de gemeenten. Er is geen Randstedelijke hectiek, maar kalme overweging.
2.3.2 Arbeidsmentaliteit Alle gesprekspartners roemen de arbeidsmentaliteit. Relativering is er ook. Juist van twee Randstedelijke ondernemers die een bekend bedrijf in de regio hebben overgenomen; “in Purmerend werken ze ook hard”. Toch is het imago van de VvW werknemer gewoon goed.
2.3.3 Imago en profiel van de regio Een regioprofiel ontbreekt. Het imago van de regio is onbekend, het profiel flets. Tijdens gesprekken blijkt dat partijen in de regio trots zijn op wat bereikt is en ook trots zijn op de regio zelf. Maar dat wordt niet uitgestraald. De al gememoreerde bescheidenheid vraagt een cultuuromslag.
“We kunnen niet eeuwig bescheiden blijven.” Slogan Hewlett Packard
23
Voor meer flair en ambitie zal men een
Nederlandse uitvinder Bluetooth in Hall of Fame
drempel over moeten. Ook zal het als kwaliteit moeten meegroeien met de jonge generatie
studenten,
werknemers
en
ondernemers. Dat vraagt tijd. Daarin wordt al geïnvesteerd,
onder
andere
in
de
3
Ondernemersfabriek Drenthe . Gemeenten
etaleren
hun
Jaap Haartsen, uitvinder van Bluetooth, wordt opgenomen in National Inventors Hall of Fame in de Verenigde Staten. De Nederlandse elektrotechnicus, die geen cent aan zijn vinding verdiende, komt daardoor terecht in het rijtje grote uitvinders als Thomas Edison, de gebroeders Wright en Henry Ford.
kwaliteiten,
evenementen en voorzieningen, maar zij doen dat afzonderlijk van elkaar. Toch zijn er met bouwstenen als de TIV Hardenberg (de ‘Hardenberger Messe’), het fraaie Vechtdal, Wildlands, de Newemmergy beurs en de
Haartsens draadloze verbinding wordt nu wereldwijd toegepast in drie miljard apparaten. Omdat zijn uitvinding volgens de Amerikanen zo'n reusachtige invloed heeft gehad op de samenleving, valt deze eer hem toe. De 52-jarige inwoner van het Overijsselse Hardenberg deed de uitvinding van de Bluetoothtechnologie in 1994 in Zweden, in dienst van het elektronicaconcern Ericsson. Haartsen treedt tot de Hall of Fame toe tijdens een officiële gelegenheid op 12 mei in Washington. Hij werkt nu in Emmen voor het Amerikaanse bedrijf Plantronics. Bron: interview met Jaap Haartsen in Volkskrant april 2015
Gouden Pijl aanknopingspunten genoeg om een gemeenschappelijk profiel te bouwen. Dat nog los van de iconen bluetooth (als herkenningspunt voor hightech), thermoplasten voor grote vliegtuigdelen en de biocomposiet brug in Wildlands als vlaggenschip voor de circulaire economie.
2.3.4 Marketing en acquisitie De regio VvW heeft haar regiomarketing nog niet goed op orde. Daarvoor is eerst een helder profiel nodig. De commissie is niet persé op zoek naar de ‘wow factor’, maar zoekt een meer prikkelende presentatie dan heide en schapen. Positieve referentiekaders zijn belangrijk, geografisch en via personen. Regiomarketing is nodig om het imago te versterken als randvoorwaarde voor het aantrekken van nieuwe bedrijven en kenniswerkers (acquisitie). De regionale acquisitie voor VvW levert momenteel nog niet veel nieuwe bedrijven op. En de samenwerking binnen de regio is niet optimaal. De regio wil de krachten bundelen en gezamenlijk meer rendement halen uit de acquisitie-inspanningen die de Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM) en de Ontwikkelingsmaatschappij Oost Nederland (Oost NV) plegen samen met de Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA). De NOM en Oost NV voeden de NFIA met de vestigingskwaliteiten voor topsectoractiviteiten, die de NFIA vervolgens onder de aandacht van buitenlandse prospects brengt. Onderscheidend op het netvlies van de NFIA buitenkantoren staan is nodig.