Ontwerpbesluit windturbines leefomgeving nota van toelichting
Tekst van het document
Mogelijke hinderbeleving van obstakelverlichting door omwonenden zal vooral bij grote windparken aan de orde zijn, zodat het dan overweging verdient om de mogelijkheid van het gebruik van naderingsdetectie te onderzoeken. Ook vanwege de hoge kosten die met naderingsdetectie zijn gemoeid, ligt het voor de hand dat hiervan alleen bij windparken gebruik wordt gemaakt en minder snel bij een of meer losse windturbines of een klein windpark. Daarnaast speelt de aard van de omgeving van het windpark een rol bij hinderbeleving van obstakelverlichting door omwonenden. Zo zal obstakelverlichting van windturbines in een havengebied met veel achtergrondverlichting minder hinderlijk zijn dan obstakelverlichting in een landelijk gebied dat voornamelijk in duisternis is gehuld. In een havengebied heeft naderingsdetectie in het algemeen weinig toegevoegde waarde om hinder te voorkomen.
43
Een algemene verplichting tot het gebruik van naderingsdetectiesystemen is op dit moment een te zwaar instrument om de hinder van obstakelverlichting weg te nemen, vooral vanwege de hoge kosten. Bij bestaande windparken betekent het tevens vaak een grootschalige investering in de aanwezige obstakelverlichting. Het voorbeeld in Duitsland waarbij sinds 2017 een algemene verplichting is ingevoerd, maar ondertussen verschillende malen uitstel is verleend, illustreert dat verplichtstelling de nodige problemen kent. Omdat de verantwoordelijkheid voor de windturbine bij de exploitant ligt en hij de met naderingsdetectie gemoeide hoge kosten moet maken, is het initiatief om deze verlichtingsmethode toe te passen bij de exploitant van een windturbine gelegd. Mogelijkheden worden onderzocht om vanuit het ministerie van Economische Zaken en Klimaat en de provincies een financiële bijdrage te bieden voor de ontwikkeling van de algemene introductie van het gebruik van naderingsdetectie. Bij nieuw te ontwikkelen windparken wordt onderzocht of het gebruik van naderingsdetectie onderdeel kan uitmaken van de totale businesscase en de daaraan gerelateerde subsidie voor duurzame energie. Zeker als de mogelijkheid van financiële ondersteuning bij het gebruik van naderingsdetectie door windparken bestaat, zal de belangstelling naar verwachting groot zijn.
Daarnaast zijn er enkele praktische overwegingen om op dit moment het gebruik van naderingsdetectie niet verplicht te stellen. De toepassing van naderingsdetectie moet voor de sectorpartijen en autoriteiten uitvoerbaar zijn. Naderingsdetectie is een relatief nieuwe technologie. Er zijn grenzen aan de beschikbaarheid van deze systemen bij fabrikanten als gevolg van de grote vraag hiernaar in Duitsland. Ook de capaciteit bij fabrikanten en consultants om deze systemen te installeren en te testen kent haar grenzen. Daarnaast moet er voldoende capaciteit bij de Inspectie Leefomgeving en Transport zijn om over het gebruik van naderingsdetectie te kunnen adviseren. Een dergelijk advies is noodzakelijk om de luchtvaartveiligheid te waarborgen. 6.7 Rol Inspectie Luchtvaart en Transport In geval van twijfel welk type obstakelverlichting met het oog op de luchtvaartveiligheid de voorkeur verdient, kan de exploitant of het bevoegd gezag contact opnemen met de Inspectie Leefomgeving en Transport. Eventueel kan het bevoegd gezag een maatwerkvoorschrift vaststellen. Het is voor een exploitant namelijk niet altijd helemaal duidelijk welke obstakellichten precies vereist zijn en op welke locatie zij geplaatst moeten of mogen worden.
Door daarover vooraf advies in te winnen kan discussie hierover worden voorkomen en ook dat verkeerde obstakellichten worden besteld en aangebracht die later weer verwijderd moeten worden. Dit voorkomt onnodige kosten voor de exploitant. Vervolgens kan de exploitant een verlichtingsplan opstellen, dat om advies aan de Inspectie Leefomgeving en Transport wordt aangeboden en waarmee de ILT moet hebben ingestemd voordat het mag worden toegepast. Daarna is het vooral van belang om te monitoren of de lampen daadwerkelijk branden. Het valt in de meeste gevallen de exploitant van het windpark zelf op als er uitval van obstakellichten is en het is ook in zijn belang om de goede verlichting in dat geval per omgaande te herstellen. Ook luchtvarenden en omwonenden kunnen hiervan melding maken. Voor bestaande windturbines en windparken, waar in het verleden met instemming van de Inspectie Luchtvaart en Transport obstakelverlichting is aangebracht, zijn overgangsbepalingen opgenomen, zodat deze verplichting in voorkomende gevallen niet hoeft te worden aangepast. Hiermee zouden vaak hoge kosten gemoeid zijn, die niet gerechtvaardigd zijn. 6.8 Plan-MER windturbinebepalingen leefomgeving en obstakelverlichting In het plan-MER zijn een aantal opmerkingen gemaakt over obstakelverlichting op windturbines. Deze informatie heeft als grondslag gediend voor de in dit besluit opgenomen bepalingen.
In het plan-MER is het effect van de obstakelverlichting conform de internationale verplichting met het (vrijwillig) hanteren van naderingsdetectie als best beschikbare techniek onderzocht en beoordeeld. Door het toepassen van naderingsdetectie op windturbines wordt de brandtijd van obstakelverlichting verkort. Dit reduceert de lichtemissie van een windturbine en daarmee ook de kans dat er lichthinder
44
wordt ervaren door omwonenden. Voor de referentiesituatie is beschreven dat veel windturbines nog niet zijn uitgerust met naderingsdetectie, omdat dit een relatief nieuwe techniek is. Er is nog weinig wetenschappelijke literatuur beschikbaar over het effect van naderingsdetectie op lichthinder, maar de eerste publicaties en pilots laten zien dat de brandtijd gereduceerd wordt en daarmee ook de ervaren lichthinder. Zoals beschreven in het beoordelingskader voor het plan-MER wordt de mate van lichthinder mede bepaald door parameters als de aard, intensiteit, duur en plaats van de verlichting. Wanneer de verlichting niet brandt dan is van geen van deze parameters sprake. Dit betekent dat het toepassen van naderingsdetectie een positief effect heeft op het reduceren van lichthinder. Voor de effectbeoordeling op projectniveau spelen lokale factoren als de hoeveelheid vliegbewegingen nabij een windpark en de landschappelijke context een belangrijke rol. Daarom kan er geen algemene uitspraak worden gedaan over hoeveel tijd de verlichting gemiddeld uit is. De eerste resultaten laten wel zien dat er sprake is van een substantiële reductie van de brandtijd van de verlichting en daarmee van de ervaren hinder. Het plan-MER concludeert dat het toepassen van naderingsdetectie leidt tot een zeer positieve beoordeling, omdat er sprake is van een sterk merkbare afname in lichthinder.
Daarom zijn bepalingen om het toepassen van naderingsdetectie te reguleren opgenomen in dit besluit. 7. Lichtschittering De algemene regels over lichtschittering die in het onderhavige besluit zijn opgenomen, maken deel uit van paragraaf 4.30 van het Bal. Zij houden net als de eerdere windturbinebepalingen van de Arm en van de overbruggingsregeling in dat een windturbine om lichtschittering te voorkomen of zoveel mogelijk te beperken, moet zijn vervaardigd van niet-reflecterende materialen dan wel moet zijn voorzien van niet reflecterende coatinglagen. De gladde en glimmende oppervlakten van een windturbine kunnen door reflectie van opvallend licht lichtschittering veroorzaken en daardoor hinder voor omwonenden en een hinderlijk (verblindend) effect, en daardoor gevaar voor het verkeer veroorzaken. Door niet-reflecterende materialen of niet-reflecterende coatinglagen toe te passen is reflectie eenvoudig te voorkomen. Daarom was in de eerdere windturbinebepalingen 35 al bepaald dat lichtschittering zoveel mogelijk moest worden voorkomen of zoveel mogelijk beperkt door toepassing van niet-reflecterende materialen of coatinglagen. De reflectiewaarden worden gecontroleerd via de certificering en de NEN-EN-ISO 2813 of een daaraan gelijkwaardige meetmethode.
Omdat in de praktijk reflectie al moest worden voorkomen en daarvoor afdoende en goed uitvoerbare maatregelen voorhanden zijn, was er geen reden om in de plan-mer hiervoor alternatieven te onderzoeken. Er is dus ook geen aanleiding om de eerdere windturbinebepalingen op dit punt inhoudelijk te wijzigen. In het onderhavige besluit zijn in het Bal rechtstreeks werkende, tot de exploitanten van windturbines gerichte algemene regels opgenomen om lichtschittering te voorkomen of zoveel mogelijk te beperken die inhoudelijk overeenkomen met de algemene regels die eerder in de Arm waren opgenomen. Onder de Omgevingswet moeten bepalingen over het voorkomen van hinder door lichtschittering op amvb-niveau worden gesteld. In de overbruggingsregeling waren dergelijke regels daarom ook al in het Bal opgenomen, te weten de artikelen 4.430l en 4.431. Deze bepalingen blijven in het Bal opgenomen, maar verhuizen van de tijdelijke paragraaf 4.30b naar paragraaf 4.30 waarin permanente regels zijn opgenomen. Omdat ten behoeve van het opstellen van nieuwe windturbinebepalingen inmiddels een plan-MER is verricht, hoeven de bepalingen niet meer een tijdelijk karakter te hebben, maar kunnen zij permanent worden.
Bovendien hoeft hun reikwijdte niet langer te worden beperkt tot windturbines in op 1 juli 2022 toegelaten en sindsdien niet gewijzigde windparken met drie of meer windturbines, maar kan hun reikwijdte worden uitgebreid tot windturbines in alle windparken met drie of meer windturbines. Deze regels gelden tijdelijk niet voor windturbines die niet vergunningplichtig zijn. Voor die windturbines gelden inhoudelijk overeenkomende regels die als onderdeel van de In artikel 3.13 van de Activiteitenregeling milieubeheer, waarvoor artikel 3.14, vierde lid, van het Activiteitenbesluit een delegatiegrondslag bood. 35
45
bruidsschat zijn opgenomen in het tijdelijk deel van het omgevingsplan. Omdat net als bij de regels waarin certificering van een windturbine is voorgeschreven, sprake is van algemene verplichtingen waaraan elke windturbine moet voldoen die niet afhankelijk zijn van locatiespecifieke afwegingen zoals in het kader van de vaststelling van het omgevingsplan worden gemaakt, is het niet meer nodig om deze regels in het omgevingsplan op te nemen als een definitief omgevingsplan wordt vastgesteld, dat het onderdeel van het tijdelijke deel van het omgevingsplan dat op de windmolen(s) betrekking heeft vervangt. Mocht er aanleiding bestaan om voor een windturbine afwijkende regels te stellen, dan kan het bevoegd gezag dat doen door het stellen van een maatwerkvoorschrift of het opnemen van een voorschrift in de omgevingsvergunning voor een milieubelastende activiteit (voor een vergunningplichtig windpark). De reikwijdte van de nieuwe artikelen 4.430aa en 4.430ab over lichtschittering zal te zijner tijd worden uitgebreid met niet-vergunningplichtige windturbines. In het Bal en het Bkl waren aanvankelijk geen bepalingen meer opgenomen over lichtschittering door windturbines.
De destijds gevolgde aanpak hield in dat gemeenten dat desgewenst zouden kunnen regelen in hun nieuwe omgevingsplannen en dat de eerdere windturbinebepalingen die hierop betrekking hadden, tot die tijd als onderdeel van de bruidsschat in het tijdelijk deel van de omgevingsplannen waren opgenomen. Op grond van de plan-mer is nu echter geconcludeerd dat het wenselijk is de eerdere windturbinebepalingen over lichtschittering als rechtstreeks werkende algemene regels te continueren. 8. Slagschaduw In dit besluit zijn ook bepalingen opgenomen ter beperking van hinder van slagschaduw. Slagschaduwhinder is een vorm van hinder die specifiek kan optreden bij windturbines op land wanneer de zon schijnt. De hinder manifesteert zich als variaties in de lichtsterkte vanwege de passerende schaduw van de draaiende rotorbladen van een windturbine die de zonnestralen onderbreken. De mate van hinder wordt bepaald door de blootstellingsduur, de frequentie van het passeren (rotortoerental) en de intensiteit van de wisselingen in lichtsterkte. Hinder treedt vooral op wanneer de slagschaduw op een lichtopening van een gebouw valt en hierdoor binnen in het gebouw sterke wisselingen in de lichtsterkte optreden.
Binnen een gebouw zijn de variaties in lichtsterkte door slagschaduw groter dan buiten, doordat de lichtinval via een lichtopening zoals een raam periodiek wordt onderbroken door de voor de zon passerende rotorbladen. Ook buiten treedt slagschaduw op, maar de wisselingen in lichtsterkte zijn daar minder groot doordat het licht buiten meer diffuus is. Een windturbine veroorzaakt geen slagschaduw als het donker is, als de zon achter de wolken staat of de rotorbladen niet draaien bij gebrek aan wind of als de turbine is stilgezet. Ook als de rotorbladen parallel staan met de lijn tussen de ontvanger en de zon treedt er geen slagschaduw op. Zeer bepalend voor de potentiële slagschaduwduur die door een windturbine wordt veroorzaakt op een voor slagschaduwgevoelig gebouw, zoals een woning, is de oriëntatie van het windpark ten opzichte van dat gevoelige gebouw. De meeste slagschaduw treedt ten zuidwesten en ten zuidoosten van een windturbine op. Dit hangt samen met de lage stand van de zon bij zonsopgang en -ondergang. Direct ten zuiden van een windturbine treedt nooit slagschaduw op, omdat in Nederland de zon nooit op het noorden staat. De slagschaduw reikt het verste bij een laagstaande zon. Daardoor is het bereik van de slagschaduw het grootste aan het begin en het einde van de dag.
Hinder van slagschaduw kan worden beperkt met een automatische stilstandsvoorziening die in werking treedt en de windturbine uitschakelt wanneer in verblijfsruimten van een slagschaduwgevoelig gebouw slagschaduwhinder optreedt. In het eerdere Abm was al een bepaling ter beperking van hinder van slagschaduw opgenomen. Deze was echter erg algemeen en hield in dat bij ministeriële regeling ter voorkoming en beperking van slagschaduw te stellen maatregelen moesten worden toegepast. In de Arm waren enkele maatregelen voorgeschreven, zoals de verplichting om een windturbine die zich bevindt binnen een aangegeven afstand tot een gevoelig object te voorzien van een automatische stilstandsvoorziening die de windturbine afschakelt wanneer meer dan 17 dagen per jaar gedurende meer dan 20 minuten slagschaduw optreedt op een muur van een gevoelig object waarin zich een raam bevindt. In het kader van de Omgevingswet worden algemene regels zoals over slagschaduwhinder
46
op het niveau van een algemene maatregel van bestuur gesteld. Daarom zijn in de overbruggingsregeling voor bestaande windparken die op 1 juli 2022 waren toegelaten en sindsdien niet meer zijn gewijzigd, bepalingen opgenomen in de tijdelijke paragraaf 4.30b van het Bal. De daarin opgenomen norm voor slagschaduw wijkt af van de eerdere norm in het Activiteitenbeheer milieu. Zij houdt in dat een windturbine ten hoogste gemiddeld 17 dagen per jaar gedurende niet meer dan 20 minuten per dag slagschaduw mag veroorzaken. Deze bepaling is overgenomen van een eerdere instructieregel die was opgenomen in het Bkl, die echter als gevolg van de uitspraak Delfzijl Zuid van de Afdeling bestuursrechtspraak niet langer toepasbaar was omdat zij kaderstellend was voor uitvoeringsbesluit en er voor die bepaling geen plan-mer was verricht zoals voorgeschreven door de smb-richtlijn. Daarom werd de reikwijdte van die bepaling in het kader van de overbruggingsregeling beperkt tot windturbines die niet vergunningplichtig zijn, te weten een losse windturbine of een windpark met twee windturbines. De bepaling had sindsdien niet langer betrekking op vergunningplichtige windparken (met drie of meer windturbines). Zoals ook in het plan-mer naar voren kwam, werkte de eerdere bepaling over slagschaduwhinder die was opgenomen in de Arm, in de praktijk niet goed.
Zij pakte onbevredigend uit, omdat hinder van slagschaduw die zich gedurende minder dan 20 minuten per dag voordeed niet hoefde te worden meegeteld. Een periode van 19 minuten slagschaduw per dag zou namelijk niet onder de norm vallen. Dit was waarschijnlijk niet de bedoeling. Vanwege de onduidelijkheid in de formulering van de norm kon meer slagschaduwhinder optreden dan in de meeste gevallen wenselijk werd geacht. Het alternatief ongewijzigde regels heeft daarom in het plan-MER het oordeel ‘zeer negatief’ gekregen. Ter ondervanging van de nadelen van de genoemde norm werd in de praktijk in de omgevingsvergunning geregeld een aanvullende bepaling opgenomen om de duur van de slagschaduwhinder die mocht worden veroorzaakt, te beperken. Dergelijke bepalingen gingen vaak uit van de maximale duur per jaar waarin slagschaduwhinder mocht optreden. Vaak werd gekozen voor 6 uur toegestane hinder per jaar. Deze 6 uur is het naar boven afgeronde totaal van het gedurende 17 (dagen) 20 minuten (5 uur en 40 minuten) optreden van slagschaduwhinder. In de plan-mer zijn in het verlengde van deze praktijk van normstelling op jaarbasis enkele varianten onderzocht, te weten 0, 6 en 16 uur per jaar als maximale duur van hinder door slagschaduw waaraan gevoelige objecten in de omgeving van een windturbine mogen worden blootgesteld.
De variant van 0 uur slagschaduw per jaar wordt beoordeeld als zeer positief voor de zicht- en lichthinder, omdat hiermee slagschaduw op gevoelige gebouwen (vrijwel) geheel wordt voorkomen. Deze variant werd echter als licht negatief voor de energieopbrengst beoordeeld. Een norm voor slagschaduwhinder kan namelijk meebrengen dat de windturbine moet worden stilgezet gedurende de periode waarin anders slagschaduwhinder zou kunnen optreden. De variant van 6 uur slagschaduw per jaar wordt in het plan-MER beoordeeld als neutraal voor het effect op zicht- en lichthinder, ruimtegebruik en energieopbrengst. Deze variant komt namelijk overeen met de huidige vergunningenpraktijk die als referentiesituatie is genomen. Bij 6 uur slagschaduw per jaar is er volgens het plan-MER in de praktijk nauwelijks sprake van klachten wegens slagschaduwhinder. Een norm die aangeeft wat de maximale slagschaduwduur in uren per jaar mag zijn, wordt als de duidelijkste vorm van normstelling beschouwd. De variant van 16 uur slagschaduw per jaar wordt beoordeeld als zeer negatief voor de zicht- en lichthinder omdat zij tot duidelijk meer slagschaduw dan de referentiesituatie leidt. Ook is de slagschaduwduur van deze variant duidelijk hoger dan op basis van de beperkte beschikbare onderzoeken aanvaardbaar geacht wordt voor het beperken van ernstige hinder.
Deze variant werd wel positief beoordeeld voor de energieopbrengst. De slagschaduwhindernorm brengt mee dat de exploitant een inschatting zal maken van het optredende verlies aan energieopbrengst als gevolg van verplichte stilstand ter voorkoming van het optreden van slagschaduwhinder om te besluiten of de energieopbrengst van de windturbine voldoende is voor exploitatie van de windturbine. Bij de onderzochte varianten van 0, 6 en 16 uur toegestane slagschaduwhinder per jaar is de inschatting dat de onderlinge verschillen van het verlies aan energieopbrengst tussen de
47
varianten geen invloed hebben op het plaatsingspotentieel van windturbines, met andere woorden dat het verschil tussen de in het plan-mer onderzochte varianten van de slagschaduwhindernorm niet bepalend is voor de beslissing om een windturbine te plaatsen. Gekozen is voor de slagschaduwhindernorm van ten hoogste 6 uur hinder door slagschaduw per jaar met een maximum van 20 minuten per dag. Dit komt overeen met de norm die in de praktijk veelal al wordt gehanteerd en die is gebaseerd op het veroorzaken van ten hoogste 17 dagen ten hoogste 20 minuten slagschaduw. Dit leverde 5 uur en 40 minuten slagschaduwhinder op, naar boven afgerond tot zes uur. De bijkomende norm van 20 minuten per dag blijft gehandhaafd om geen achteruitgang in bescherming te bewerkstelligen. In het onderhavige besluit is het aspect hinder door slagschaduw op twee plaatsen geregeld. In de eerste plaats zijn in het Bkl instructieregels opgenomen die tot gemeenten zijn gericht en die betrekking hebben op het vaststellen van een omgevingsplan of een projectbesluit of het verlenen van een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit. Deze regels hebben betrekking op alle windturbines. In de tweede plaats zijn rechtstreeks tot exploitanten gerichte, tijdelijke algemene bepalingen over hinder door slagschaduw opgenomen in het Bal.
Deze hebben betrekking op slagschaduwhinder die wordt veroorzaakt door windturbines die deel uitmaken van een windpark met drie of meer windturbines, dat op 1 juli 2022 was toegelaten en vergund en dat sindsdien niet is gewijzigd (dezelfde windparken die eerder onder de overbruggingsregeling vielen). Als er een besluit moet worden genomen over een wijziging van een dergelijk windpark, moet het besluit tot het vaststellen van een omgevingsplan dan wel het verlenen van een omgevingsvergunning voor het buitenplanse omgevingsplanactiviteit dat in het windpark voorziet met toepassing van de instructieregels van het Bkl worden genomen. De bedoeling is dat de tijdelijke algemene regels van paragraaf 4.30b van het Bal bij algemene maatregel van bestuur worden ingetrokken met ingang van 1 januari 2032, zodat gemeenten voldoende tijd wordt gegund om regels over windparken op te nemen in hun nieuwe omgevingsplannen. Een gemeente kan dergelijke regels, die in de plaats komen van de tijdelijke algemene regels, ook al eerder in haar omgevingsplan opnemen. De tijdelijke algemene regels van paragraaf 4.30b van het Bal zijn nodig omdat gemeenten niet meteen al na de inwerkingtreding van het onderhavige besluit bepalingen over hinder door slagschaduw in hun nieuwe omgevingsplannen kunnen hebben opgenomen.
Om aan de norm voor slagschaduwhinder te kunnen voldoen, moet de windturbine zijn voorzien van een automatische stilstandsvoorziening, zodat zij kan worden stilgezet gedurende de periode waarin anders slagschaduwhinder zou kunnen optreden. Dat is alleen nodig als de windturbine meer dan zes uur slagschaduw per jaar op een slagschaduwgevoelig gebouw kan veroorzaken. Als er geen slagschaduwgevoelige gebouwen in de omgeving zijn of deze zo gepositioneerd zijn ten opzichte van de windturbine dat per jaar minder dan zes uur slagschaduw kan optreden in verblijfsruimten, dan is een stilstandsvoorziening niet nodig. Door de noodzakelijke afschakeltijd (ongeveer één minuut) kan in de praktijk telkens kortstondig slagschaduw optreden bij het uitschakelen van de windturbine. Dit is onvermijdelijk en daarom wordt deze slagschaduw niet meegerekend in de norm van zes uur. Het gaat op jaarbasis volgens het plan-MER36 om ongeveer een uur. Het aantal daadwerkelijke uren slagschaduwhinder was onder de eerdere windturbinebepalingen slecht te controleren, omdat deze uren niet hoefden te worden gemeten en geregistreerd. In de praktijk wordt de stilstandsvoorziening van een windturbine met behulp van een schaduwkalender voorgeprogrammeerd. Ook de juiste voorprogrammering was slecht te controleren.
Naar het voorbeeld van de Vlaamse wetgeving is daarom in het onderhavige besluit voorgeschreven dat gedurende het hele jaar een logboek moet worden bijgehouden hoeveel slagschaduw daadwerkelijk wordt veroorzaakt. Daarin moet ook de slagschaduwkalender worden opgenomen, zodat de verwachte en daadwerkelijk opgetreden slagschaduw kan worden vergeleken.
36
P. 141.
48
In het plan-MER worden enkele aandachtspunten meegegeven die voor de vergunningaanvraag en de handhaving van belang zijn en geadviseerd deze ook te regelen, zoals de minimale zonnestand ten opzichte van de horizon waarbij slagschaduw in aanmerking dient te worden genomen (bij een laagstaande zon kan meer hinder door schaduwwerking optreden) en het aantal achterliggende referentiejaren om het optreden van zonneschijn betrouwbaar te voorspellen. De bedoeling van de regeling van deze voor het optreden van slagschaduwhinder medebepalende factoren is dat de voorprogrammering van de stilstandskalender voor de automatische stilstandsvoorziening zo betrouwbaar mogelijk is. De slagschaduw reikt het verst bij een laagstaande zon. Er is nog geen verplichte norm voor minimale zonnestand om slagschaduw te bepalen. In de praktijk wordt 3 of 5 graden boven de horizon gehanteerd; hier is discussie over en de sector is gebaat bij een eenduidige norm. In Duitsland is gekozen voor 3 graden boven de horizon. Dit biedt een betere bescherming tegen slagschaduw dan 5 graden boven de horizon. De energieopbrengst zal bij 5 graden iets lager zijn dan bij 3 graden. Het plan-MER gaat niet in op de omvang van het bruto verschil (theoretisch verschil) in energieopbrengst. Wel is duidelijk dat de sector gebaat is bij een uniforme regel over de minimale zonnestand.
De benodigde uitvoeringsregelgeving zal worden opgenomen in een ministeriële regeling die direct op de Omgevingswet is gebaseerd. Gezien de betere bescherming zal daarin worden gekozen voor een minimale zonnestand van 3 graden boven de horizon om de slagschaduwduur te bepalen. Historische gegevens over de zonneschijn in een bepaalde periode (aan de hand van de gegevens van het KNMI van het meest representatieve weerstation) vormen de basis voor prognoses over zonneschijn en ermee samenhangende slagschaduw. Het plan-MER geeft aan dat de veronderstelling is dat meerjarig een beeld kan worden verkregen van het aantal uren gemeten zonneschijn en daarmee samenhangend slagschaduw. Geadviseerd wordt uit te gaan van een beoordelingsperiode van 5 of 10 jaar. Het plan-MER bevat echter geen onderbouwing voor de duur van de periode. In de praktijk wordt wel tot 30 jaar teruggekeken. Volgens het KNMI levert de 10 jaren reeks een beter beeld van wat men oor de toekomst mag verwachten. Daarom beveelt het KNMI beveelt aan deze termijn te hanteren, op basis van aanbevelingen van het Amerikaanse National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA). In de uitvoeringsregeling zal daarom worden gekozen voor een termijn van 10 jaar. In het plan-MER is aangegeven dat bij een passeerfrequentie van de draaiende rotorbladen tussen 2,5 en 14 Hz gezondheidsklachten (zoals epilepsie) kunnen optreden.
Omdat dit niet aanvaardbaar wordt geacht, is voor windturbines met een passeerfrequentie van 2,5 tot 14 Hz de periode van slagschaduw op jaarbasis op 0 uur gesteld. Overigens worden op dit moment in Nederland alleen windturbines geplaatst met een passeerfrequentie van minder dan 1 Hz. Van dergelijke windturbines zijn geen gezondheidseffecten bekend. De afstand tussen de windturbine en een slagschaduwgevoelig gebouw is relevant voor de slagschaduwhinder die van de windturbine kan worden ondervonden, omdat de hardheid van de schaduw afneemt naarmate de afstand groter wordt. Een grotere hardheid wordt als hinderlijker ervaren. Daarom is in het onderhavige besluit ook de maximale afstand aangegeven waarbinnen slagschaduwwerking hinder kan opleveren. De afstand bedraagt 12 maal de rotordiameter. Een dergelijke afstand was ook al opgenomen in de Arm, de overbruggingsregeling in het Bal en de instructieregels van het Bkl. Deze norm was niet wetenschappelijk onderbouwd, maar een in de praktijk gehanteerde vuistregel.
In het plan-MER wordt hierover opgemerkt dat vasthouden aan een maximale invloedsafstand van 12 maal de rotordiameter nog steeds een optie blijft, omdat in de praktijk en uit de vergelijking met regelgeving in het buitenland niet is gebleken dat deze afstand te kort is en er dan een helder uitgangspunt wordt gehanteerd waarbij geen specifieke informatie over de bladbreedte en ingewikkelde berekeningen nodig zijn. Uit het plan-MER is echter ook naar voren gekomen dat het mogelijk is om een rekenmethodiek toe te passen die een preciezere berekening van de invloedsafstand mogelijk maakt. In het onderhavige besluit is echter toch gekozen voor een vaste afstand van 12 maal de rotordiameter. Als de afstand tussen de windturbine en een voor slagschaduwgevoelig gebouw groter is dan de maximale invloedsafstand, hoeft in principe geen rekening te worden gehouden met het optreden van hinder door slagschaduw.
49
Het belang van eenvoudige en eenduidige regels heeft hierbij de doorslag gegeven, omdat de optredende verschillen in slagschaduwhinder bij een preciezere berekening gering zijn. In het plan-MER is ook opgemerkt dat uit praktijkervaringen blijkt dat in specifieke gevallen de afstand waarbij slagschaduwhinder kan optreden, beduidend groter of kleiner kan zijn dan de afstand van 12 maal de rotordiameter. In een dergelijk geval kan het bevoegd gezag in het omgevingsplan een andere afstand opnemen. Daardoor kan in situaties waarin de optredende hinder kleiner of groter is dan normaliter te verwachten is onnodige stilstand van een windturbine worden voorkomen, onderscheidenlijk de nodige aanvullende bescherming tegen slagschaduwhinder worden geboden. In paragraaf 11.5 van het plan-MER wordt opgemerkt dat het overweging verdient om het begrip slagschaduwgevoelig gebouw wat breder te omschrijven dan in de eerdere windturbinebepalingen het geval was. Daarom had het begrip slagschaduwgevoelig gebouw dezelfde inhoud als het begrip geluidgevoelig gebouw. Aanleiding voor deze opmerking is dat in het buitenland soms ruimere begrippen worden gehanteerd dan in Nederland. In het plan-MER wordt in dit verband voorts het volgende opgemerkt.
Het begrip geluidgevoelig gebouw omvat woningen, onderwijsgebouwen, ziekenhuizen, verpleeghuizen, verzorgingstehuizen, psychiatrische inrichtingen, kinderdagverblijven, woonwagenstandplaatsen en bestemde ligplaatsen voor woonschepen. In de praktijk kan er ook in andere gebouwen hinder door slagschaduw optreden. Hierbij kan worden gedacht aan kantoren, recreatiewoningen, horecagelegenheden, hotels, penitentiaire inrichtingen en dergelijke. In het kader van een goede ruimtelijke ordening moeten ook andere gebouwen, die formeel niet als slagschaduwgevoelig gebouw worden aangemerkt, tegen onaanvaardbare slagschaduwhinder te worden beschermd, zoals ook uit de jurisprudentie van de Afdeling bestuursrechtspraak blijkt. 37 Hierover wordt het volgende opgemerkt. Het is onwenselijk geacht om de begripsomschrijvingen van slagschaduwgevoelig gebouw en geluidgevoelig gebouw te differentiëren. Er zouden dan te veel verschillende begrippen ontstaan. Bovendien is er geen reden om wat betreft ervaren hinder een principieel verschil te maken tussen slagschaduwhinder en geluidhinder.
In beide gevallen gaat het erom dat mensen die in binnenruimten verblijven tegen onaanvaardbare hinder moeten worden beschermd, waarbij de aard van de hinder geen reden is om daarbij verschillende maatstaven te hanteren omdat de verschillende vormen van hinder en de ernst ervan in algemene zin moeilijk vergelijkbaar zijn. Bij een verbreding van het begrip schaduwhindergevoelig gebouw, onderscheidenlijk geluidgevoelig gebouw, zou zouden ingewikkelde overgangssituaties kunnen ontstaan waarin eerbiedigende werking op haar plaats is om bestaande situaties te respecteren. Bij geluid moet in dat verband ook worden bedacht dat het begrip geluidgevoelig gebouw niet alleen bij windturbines een rol speelt maar ook bij veel andere (milieubelastende) activiteiten die geluidhinder kunnen veroorzaken. Daarentegen is het begrip slagschaduwgevoelig gebouw bijna alleen relevant voor windturbines omdat slagschaduwhinder zich bij andere activiteiten doorgaans niet voordoet. Het begrip (beperkt, zeer) kwetsbaar gebouw voor externe veiligheidsrisico’s heeft daarentegen een andere achtergrond en is vooral gericht op bescherming van personen, waarbij ook het aantal personen en hun kwetsbaarheid van belang is en is het wel nodig om een andere begripsomschrijving te geven.
Bij geluidhinder en slagschaduwhinder is het wenselijk om iedere persoon te beschermen die hinder kan ondervinden en anders dan bij externe veiligheidsrisico’s geen verschil te maken al naar gelang het aantal personen Wanneer het bevoegd gezag het wenselijk oordeelt om ook personen die niet in een slagschaduwgevoelig gebouw verblijven, tegen slagschaduwhinder te beschermen, bijvoorbeeld personen in een kantoorgebouw, dan kan daarin worden voorzien in het omgevingsplan. In het onderhavige besluit is een omschrijving van het begrip slagschaduw opgenomen. Deze luidt als volgt: ‘schaduw die afkomstig is van een bewegende rotor van een windturbine als de ingestraalde energie van de zon hoger is dan 120 W/m² op een vlak
37
ABRvS: 201809023/1/R1, 2019, ABRvS: 201909109/2/R2, 2022.
50
loodrecht op de invalsrichting van de zon.’ Er wordt hierdoor alleen van slagschaduw gesproken als de lichtintensiteit als gevolg van de zonnestraling zodanig is dat hinderlijke slagschaduw kan optreden. Dit betekent dat als de lichtintensiteit geringer is, er geen sprake is van slagschaduw die onder de slagschaduwhindernorm valt. 9. Afstandsnorm 9.1 Inleiding In dit besluit is een afstandsnorm opgenomen. In het regeerakkoord van het kabinet Rutte IV (2021) is vermeld dat er heldere afstandsnormen komen voor de bouw van windmolens op land. In het plan-MER zijn daarvoor verschillende afstanden onderzocht. Ook is een onderzoek hierover eerder aan de Tweede Kamer gestuurd38. Doel van een afstandsnorm is om omwonenden extra bescherming en zekerheid te bieden, in combinatie met de andere windturbineregels. Het betreft een landelijke norm ter invulling van het criterium “evenwichtige toedeling van functies aan locaties” rond windturbines. Hiermee biedt een afstandsnorm duidelijkheid en zekerheid aan omwonenden over de plaatsing van windturbines in de nabijheid van woningen in die zin dat de winturbine niet te dichtbij mag komen, en nieuwe woningen niet te dicht bij een bestaande windturbine mogen komen, waarmee een goed woon- en leefklimaat kan worden gewaarborgd.
Op basis van het plan-MER kan niet worden geconcludeerd dat een afstandsnorm effect heeft op de ervaren visuele hinder, er is geen eenduidig beoordelingskader op basis van de literatuur daarvoor vast te stellen. 9.2 Mogelijkheden voor lokale afwijking en flexibiliteit Een afstandsnorm is bedoeld om omwonenden een waarborg te bieden dat zij binnen een bepaalde afstand van hun woning geen windturbine hoeven te verwachten. Daarom is ervoor gekozen een bepaling te formuleren met een ten minste aan te houden afstand tussen de windturbine en te beschermen gebouwen. Het betreft een instructie aan het bevoegd gezag voor het omgevingsplan en de omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit. De onderhavige regeling voorziet erin om voor speciale, uitzonderlijke situaties een uitzondering mogelijk te maken voor het bevoegd gezag om een kortere afstand aan te kunnen houden met het oog op realiseren van de doelen van de energietransitie. Dit staat op gespannen voet met het beoogde doel van zekerheid bieden aan omwonenden over de plaatsing van windturbines dicht bij de woning. Overigens wordt verwacht dat de behoefte aan een lokaal kortere afstandsmaat waarvoor een beroep op de afwijkingsmogelijkheid moet worden gedaan, beperkt zal zijn, omdat de gekozen landelijke afstandsmaat beperkt is in omvang en in de meeste gevallen de geluidsnorm maatgevend is.
Gekozen is voor een harde norm met een afwijkingsmogelijkheid vanwege zwaarwegende belangen. Er moet een afstand van ten minste twee keer de tiphoogte van de windturbine in acht worden genomen. De afwijkingsmogelijkheid wordt geboden in geval zwaarwegende economische belangen of zwaarwegende andere maatschappelijke belangen (ZEZAM) rechtvaardigen dat een kortere afstand wordt aangehouden. Deze norm biedt beperkte mogelijkheid om af te wijken door het lokaal bevoegd gezag. Als zwaarwegende economische belangen of zwaarwegende andere maatschappelijke belangen dit rechtvaardigen, is er mogelijkheid om af te wijken. Als het bevoegd gezag van deze afwijkingsmogelijkheid gebruik wil maken, vergt dat een indringende inhoudelijke afweging en goede motivering. Om tot een goede afweging te komen of de voorgenomen afwijking van het algemene beschermingsniveau van de afstandsnorm gerechtvaardigd is, moet gekeken worden naar de legitimiteit van het voorgenomen besluit, de doelmatigheid en doeltreffendheid daarvan, de evenredigheid en proportionaliteit, de noodzakelijkheid en naar de aanwezigheid van voldoende maatschappelijk draagvlak. Deze norm biedt veel zekerheid voor omwonenden, en weinig mogelijkheden voor maatwerk voor het bevoegd gezag vanwege de gedegen motiveringsplicht. Zie brief van de minister voor Klimaat en Energie, 21 april 2022, Kamerstukken II, 2023-2022, 33612, nr. 80. 38
51
Overwogen is dat een zachte norm (“rekening houden met”) aan het bevoegd gezag meer flexibiliteit kan bieden om toch plaatsing van windturbines dichterbij woningen toe te staan. Echter een afstandsnorm is juist bedoeld om omwonenden zo veel mogelijk zekerheid te verschaffen om een goed woon- en leefklimaat te waarborgen. Daarbij is een afwijkingsmogelijkheid om rekening te kunnen houden met zwaarwegende economische en zwaarwegende andere maatschappelijke belangen wenselijk, maar met een harde norm (‘in acht nemen’) wordt benadrukt dat dit alleen in uitzonderlijke omstandigheden aan de orde is. Het is wel toegestaan om ervan af te wijken en een windturbine dichterbij woningen te plaatsen vanwege zwaarwegende economische of zwaarwegende andere maatschappelijke belangen (ZEZAM). In dat geval is er wel een deugdelijk motivering vereist. Het stelsel van de Omgevingswet biedt daarvoor een afwegingskader. 39 Daarbij geldt dat hoe groter de afwijking, des te moeilijker het wordt deze deugdelijk te motiveren. Tegelijkertijd gelden de kaders van de milieubepalingen en de bescherming die daarvan uitgaat. De afstandsnorm richt zich tot het bevoegd gezag. Het bevoegd gezag moet de afstandsnorm in acht nemen als het een ruimtelijk besluit neemt om de windturbine of het windpark toe te laten in het omgevingsplan.
De afstandsnorm werkt ook door naar besluiten over een projectbesluit en naar besluiten over de verlening van een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit. Er is niet voor gekozen om de afstandsnorm ook te laten doorwerken naar besluiten over het verlenen van een omgevingsvergunning voor een milieubelastende activiteit, omdat de ruimtelijke aspecten die met een afstandsnorm zijn gemoeid vooral in het omgevingsplan aan de orde komen. 9.3 Afstandsmaat Te beschermen object De afstandsnorm heeft betrekking op dezelfde gebouwen die tegen geluid en slagschaduw worden beschermd (‘geluidgevoelig gebouw’, onderscheidenlijk ‘slagschaduwgevoelig gebouw’, zoals omschreven in de bijlage bij het Bkl), aangeduid als windturbinegevoelige gebouwen. Het effect van een windturbine is bij individuele woningen niet anders dan bij woningen in woonkernen/bebouwde kom. Daarmee wordt geen basis gezien om voor individuele woningen een andere norm te hanteren. Aanvullend karakter van afstandsnorm t.o.v. overige milieubepalingen Milieunormen bieden bescherming aan omwonenden. Aanvullend kan een landelijke afstandsnorm omwonenden een bepaalde zekerheid bieden over de fysieke plaatsing van windturbines. Het betreft dan een afstandsnorm die geldt terwijl de andere milieunormen óók gelden (dus niet in de plaats van een of enkele andere milieunormen).
Omdat voor bescherming tegen geluidhinder de ruimtelijke impact van de milieubepalingen doorgaans het grootst is, zal bij een afstandsnorm die tegelijk met de overige milieubepalingen werkt, in een lokale situatie de afstandsnorm of de geluidnorm uiteindelijk bepalend zijn voor de aan te houden afstand, afhankelijk van welke van de twee normen de grootste afstand bewerkstelligt. Bij een aanvullende afstandsnorm geldt enerzijds dat een norm die kleiner is dan voor milieuhinder in een specifiek geval nodig is, aan omwonenden geen aanvullende bescherming biedt. Anderzijds, als de norm groter is dan nodig voor het beschermen tegen milieuhinder moet er wel een negatief effect op de plaatsingsruimte voor windturbines worden geaccepteerd terwijl de mate van hinder ook bij een kortere afstand geoorloofd zou zijn. Er is gekozen voor een afstandsmaat waaraan in de meeste gevallen al moet worden voldaan vanwege de geluidnorm, zodat dit effect zoveel mogelijk wordt beperkt. Dit geldt bij een afstandsmaat van tweemaal de tiphoogte.
39
Zie hierover de nota van toelichting bij het Besluit kwaliteit leefomgeving, Stb. 2018. 292, p. 321-333.
52
Uit het plan-MER blijkt dat een op zichzelf staande, unieke afstandsnorm doorgaans te weinig en onzekere milieubescherming zal bieden voor omwonenden tegen geluidhinder, vanwege variatie in omgevingsfactoren zoals bodemgesteldheid en bebouwing. Op basis van het plan-MER kan geconcludeerd worden dat een zelfstandige afstandsnorm alleen voldoende milieubescherming biedt aan omwonenden als er een zeer grote afstand wordt gehanteerd (viermaal de tiphoogte). Een dergelijke afstandsnorm zou er echter toe hebben geleid dat de plaatsingsruimte in Nederland voor windturbines op land dan navenant afneemt. Volgens het plan-MER is een zeer grote afstandsnorm zeer negatief voor de plaatsingsruimte. Omdat er ook een klimaatopgave ligt, is voldoende milieubescherming bieden door middel van een losse, generieke afstandsnorm niet goed mogelijk. Daarom is hier niet voor gekozen. Varianten afstandsmaat De invoering van een afstandsnorm heeft enig effect op de plaatsingsruimte voor windturbines; hoe groter de gehanteerde norm, des te meer bescherming wordt omwonenden geboden, maar des te groter is ook het negatieve effect op de plaatsingsruimte. De afstandsnorm is aanvullend ten opzichte van de normen die in de windturbinebepalingen al zijn opgenomen voor geluid, externe veiligheid, slagschaduw, lichthinder, lichtschittering en obstakelverlichting.
In het plan-MER zijn diverse varianten van een afstandsmaat onderzocht uitgaande van tiphoogte. Een afstandsmaat gerelateerd aan de tiphoogte van de windturbine verschaft aan omwonenden meer bescherming dan een vaste afstandsmaat in meters, omdat deze ervoor zorgt dat een hogere turbine op een grotere afstand van de woning wordt geplaatst. Dit anticipeert op de ontwikkeling van groter wordende turbines. Daarom is gekozen voor een afstandsmaat gerelateerd aan de tiphoogte. In het plan-MER zijn enkele varianten in afstand onderzocht. Het gaat daarbij steeds om een losse afstandsnorm, dus zonder andere milieunormering. De informatie is gebruikt om te bezien hoe de diverse afstandsmaten gewaardeerd moeten worden wanneer zij in combinatie met de milieunormen worden gehanteerd, met name voor geluid. Het plan MER gaat uit van referentieturbines, van 2 MW (tiphoogte 235 m), respectievelijk 4 MW (tiphoogte 280 m). Gekozen is voor een afstandsmaat van tweemaal de tiphoogte (470 respectievelijk 560 m). Bij deze afstandsmaat is volgens het plan-MER de impact op het plaatsingspotentieel neutraal, terwijl het beschermingsniveau tegen hinder varieert van licht positief tot zeer negatief (uitgaande van losse afstandsnorm).
Volgens het plan-MER zal een afstandsmaat van tweemaal de tiphoogte (470 m, respectievelijk 560 m) soms iets meer bescherming bieden vergeleken met de eerdere regelgeving; deze norm zal in dat geval kunnen bevorderen dat het geluidsniveau lager blijft dan de grenswaarde. De bescherming door de geluidsnorm is maatgevend in de gevallen waarin deze afstandsnorm niet voldoende milieubescherming biedt. De consequentie van deze afstandsmaat is dat er plaatsingsruimte moet worden ingeleverd zonder dat dit vanuit milieuoogpunt (bescherming tegen hinder) noodzakelijk is. Volgens het plan-MER speelt dit vooral bij 1 of 2 losse windturbines en voor windparken met relatief stille windturbines. Bedacht moet worden dat vanwege de combinatie met de milieunormen (geluid) er al voldoende bescherming tegen geluidshinder wordt geboden terwijl tegelijkertijd er door de afstandsnorm zekerheid wordt gegeven aan omwonenden over de plaatsing van de windturbine. Andere in het plan-MER onderzochte afstandsmaten zijn viermaal de tiphoogte en driemaal de tiphoogte. Een afstand van viermaal de tiphoogte komt neer op een afstand van 940 m tot een referentieturbine van 2 MW (tiphoogte 235 m) en een afstand van 1120 m tot een referentieturbine van 4 MW (tiphoogte 280 m).
Volgens het plan-MER is in het geval van een losse afstandsnorm (zonder milieunormen) de beoordeling van bescherming tegen hinder positief tot zeer positief ten opzichte van het beschermingsniveau van de eerdere regelgeving, terwijl de impact op het plaatsingspotentieel zeer negatief is. In bijna alle gevallen is deze norm strenger dan voorheen. Bij een losse afstandsnorm (zonder andere milieunormen) van driemaal de tiphoogte (705
53
respectievelijk 840 m) is er volgens het plan-MER sprake van een zeer negatief effect op de plaatsingsruimte terwijl het beschermingsniveau tegen hinder varieert tussen zeer positief en licht negatief (uitgaande van losse afstandsnorm). Bij de afstandsmaten van viermaal en driemaal de tiphoogte geldt dat er - vergeleken met een afstandsmaat van tweemaal de tiphoogte - meer plaatsingsruimte verdwijnt terwijl dit vanuit milieuoogpunt (geluid) niet noodzakelijk is. Gezien de doelstellingen van de energietransitie is hier niet voor gekozen. 10. Overgangsrecht 10.1 Overgangsrecht op weg naar de beoogde eindsituatie De beoogde eindsituatie van de windturbinebepalingen is dat windturbines en windparken in het omgevingsplan zijn toegelaten, over een omgevingsvergunning beschikken (als het een windpark met drie of meer windturbines betreft) en dat hiervoor de algemene regels gelden van paragraaf 4.30 van het Bal en de eventuele regels die in het omgevingsplan zijn opgenomen met toepassing van de instructieregels van het Bkl. Deze eindsituatie kan echter om verschillende redenen niet in één keer worden bereikt. In de eerste plaats is er de overgang van de voormalige windturbinebepalingen van het Abm en de Arm naar het stelsel van de Omgevingswet, die op 1 januari 2024 in werking is getreden.
Er moet daarbij worden voorzien in overgangsrecht voor eerdere maatwerkvoorschriften en vergunningvoorschriften. Bovendien is een deel van de voormalige windturbinebepalingen over onderwerpen waarover eventuele regels moeten opgenomen in de nieuwe omgevingsplannen, als bruidsschat in het tijdelijk deel van de omgevingsplannen geplaatst. Hierdoor is voortzetting van de milieubescherming van omwonenden gewaarborgd in de periode die is gemoeid met het vaststellen van regels in de nieuwe omgevingsplannen. Een deel van de voormalige windturbinebepalingen is in paragraaf 4.30 van het Bal opgenomen (in zoverre is de eindsituatie al bereikt). Als gevolg van de uitspraak Delfzijl Zuid geldt het voorgaande alleen voor één of twee losse windturbines. In de tweede plaats zijn, als gevolg van de uitspraak Delfzijl Zuid, de eerdere windturbinebepalingen voor windparken met drie of meer windturbines buiten toepassing verklaard. Om voortzetting van de milieubescherming van omwonenden van bestaande windparken te waarborgen is vervolgens met ingang van 1 juli 2022 een overbruggingsregeling van kracht geworden, om de periode te overbruggen die is gemoeid met het verrichten van een plan-mer en het vaststellen van nieuwe windturbinebepalingen. Deze regeling is op 1 juli 2025 afgelopen.
Voor nieuwe windparken en wijzigingen van bestaande windparken moesten de milieuaspecten die in de eerdere windturbinebepalingen waren geregeld, in de omgevingsvergunning worden geregeld of, na inwerkingtreding van de Omgevingswet, het nieuwe omgevingsplan of een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit. Na inwerkingtreding van het onderhavige besluit op 1 juli 2025 is een deel van de windturbinebepalingen, dat is opgenomen in paragraaf 4.30 van het Bal, al meteen van kracht geworden (in zoverre is de eindsituatie al bereikt). Een ander deel van de bepalingen van de overbruggingsregeling is, in afwachting van uiteindelijke regulering in de nieuwe omgevingsplannen, in direct werkende algemene regels in het Bal opgenomen, echter alleen voor zover het bestaande windparken betreft. Dit is vorm van overgangsrecht om te voorzien in voortzetting van de eerder met de overbruggingsregeling geboden milieubescherming van omwonenden, omdat gemeenten tijd moet worden gegund voor de uiteindelijke regulering in de nieuwe omgevingsplannen. Voor nieuwe windparken en wijzigingen van bestaande windparken geldt na de inwerkingtreding van het onderhavige besluit dat zij in het nieuwe omgevingsplan of in een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit moeten worden geregeld, met toepassing van de instructieregels die in het Bkl zijn opgenomen.
In het hiernavolgende zal op verschillende overgangsregelingen uitgebreider worden ingegaan en zal ook worden toegelicht welke regels in de onderscheiden situaties gelden. 10.2 Overgangsregeling bij inwerkingtreding van de Omgevingswet voor één of twee losse windturbines buiten windparken (bruidsschat)
54
Voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet waren voor windturbines alleen regels opgenomen over één of twee losse windturbines die geen deel uitmaken van een windpark met drie of meer windturbines. Dat was een gevolg van de overbruggingsregeling die naar aanleiding van de uitspraak Delfzijl Zuid was getroffen. Daarbij werd de reikwijdte van de windturbinebepalingen in het Abm beperkt tot één of twee losse windturbines die geen deel uitmaken van een wind(turbine)park met drie of meer windturbines. Hierdoor vielen windturbines in windparken met drie of meer windturbines niet langer onder de windturbinebepalingen. Voor één of twee losse windturbines buiten windparken zijn de regels blijven gelden die waren opgenomen in paragraaf 2.3 van het Abm, omdat hiervoor volgens de uitspraak Delfzijl Zuid geen plan-mer hoefde te worden verricht. Bij inwerkingtreding van de Omgevingswet is een deel van deze windturbinebepalingen, net als veel andere bepalingen van het Abm, deel gaan uitmaken van de zogenaamde bruidsschat, waarop hierna uitgebreider wordt ingegaan. Een ander deel is zoals gezegd opgenomen in paragraaf 4.30 van het Bal, als rechtstreeks werkende, tot de exploitanten van windturbines gerichte, algemene regels en zullen daar ook in de beoogde eindsituatie in blijven staan. Ook zijn daarin nieuwe windturbinebepalingen opgenomen over verlichting en lichthinder.
De regels die in de bruidsschat zijn opgenomen, hebben betrekking op geluid (§ 22.3.4.3 Geluid door windturbines) en op slagschaduw en lichtschittering (§ 22.3.18 Opwekken van elektriciteit met een windturbine). In de bruidsschat zijn geen regels opgenomen over externe veiligheidsrisico’s. Er zijn hierover ook geen regels opgenomen in paragraaf 4.30 van het Bal. Hiervoor zijn instructieregels opgenomen in het Bkl (in paragraaf 5.1.2.2 Veiligheid rond opslag, productie, gebruik en vervoer van gevaarlijke stoffen en windturbines, in het bijzonder de artikelen (plaatsgebonden risico: afstanden) en 5.11 (plaatsgebonden risico: beperkt kwetsbare gebouwen en locaties) juncto bijlage VII, onder D, onder 1 (Activiteiten met te berekenen afstanden voor het plaatsgebonden risico zonder vergunningplicht) van het Bkl). Deze regels zijn gericht tot gemeenten en van toepassing bij het nemen van besluiten over de toelating van nieuwe windturbines of wijziging met betrekking tot bestaande windturbines. Naast de regels die over geluid en slagschaduw als onderdeel van de bruidsschat in het tijdelijk deel van het omgevingsplan zijn opgenomen voor bestaande windturbines, zijn daarover ook instructieregels in het Bkl opgenomen. Voor geluid staan deze regels in paragraaf 5.1.4.2.3 Geluid door specifieke activiteiten, en voor slagschaduw in paragraaf 5.1.4.4a Slagschaduw van windturbines.
Deze instructieregels zijn weer gericht tot gemeenten die besluiten nemen over nieuwe windparken of wijzigingen van bestaande windparken. Voor dit milieuaspect geven deze regels ook direct de beoogde eindsituatie weer. Wanneer een gemeente ook voor bestaande windturbines regels over geluid of slagschaduw in het omgevingsplan heeft opgenomen, vervallen de regels die daarover als onderdeel van de bruidsschat in het tijdelijk deel van het omgevingsplan zijn opgenomen. 10.3 Overgangsregeling bij inwerkingtreding van de Omgevingswet voor één of twee losse windturbines buiten windparken Het voorgaande levert schematisch het volgende beeld op: Regelgeving voor één of twee losse windturbines buiten windparken (geen omgevingsvergunning verplicht)
1 Geregeld in
2 Betreft
A Tijdelijk deel omgevingsplan (bruidsschat)
B nieuw omgevingsplan
Op 1 januari 2024 toegelaten windturbines
Alle windturbines waarvoor het omgevingsplan in
C Bal (en evt. maatwerkvoorschri ft) Alle windturbines
D Bkl
Alle windturbines waarvoor het
55
een regeling voorziet 3 Geldingsduur
Vanaf moment van inwerkingtreding van de Omgevingswet tot regeling in het nieuwe omgevingsplan, uiterlijk tot 1 januari 2032
Permanent, vanaf moment van vaststelling van het omgevingsplan, na 1 januari 2024
4 Onderwerpen
- Geluid (in omgevingsplan, in § 22.3.4.3) (ook eerdere maatwerkvoorschrift en met afwijkende geluidnorm blijven gelden) - Schaduwhinder en Lichtschittering (in omgevingsplan, in § 22.3.18)
- Geluid (conform (instructieregels) - Schaduwhinder (conform (instructieregels) - Externe veiligheid (conform (instructieregels) - ruimtelijke inpassing - maatwerkregel t.o.v. onderwerpen die in het Bal zijn geregeld
Permanente, rechtstreeks werkende, tot exploitant gerichte, algemene regels, vanaf 1 januari 2024; opgenomen in paragraaf 4.30 van het Bal - Controle op veilig functioneren, herstel van gebreken en ontwerp (in § 4.30 (Windturbine) - Verlichting en lichthinder (vanaf moment van inwerkingtreding van het onderhavige besluit) (in § 4.30? (Windturbine))
omgevingsplan in een regeling voorziet Permanente instructieregels aan gemeenten, uiterlijk 1 januari 2032 te implementeren in het nieuwe omgevingsplan, vanaf 1 januari 2024 - Externe veiligheid (in § 5.1.2.2 Veiligheid rond opslag, productie, gebruik en vervoer van gevaarlijke stoffen en windturbines) - Geluid (in § 5.1.4.2.3 Geluid door specifieke activiteiten) schaduwhinder (in § 5.1.4.4a Slagschaduw van windturbines)
10.4 Werking van de bruidsschat (algemeen) Vervolgens zal in algemene zin een korte toelichting worden gegeven op de achtergronden en werking van de bruidsschat. Bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet zijn de voormalige rijksregels die betrekking hadden op aspecten van milieubelastende activiteiten die volgens de wetgever onder de Omgevingswet beter op lokaal niveau in de omgevingsplannen kunnen worden geregeld, komen te vervallen. Tevens zijn die bepalingen van rechtswege ingevoegd in het tijdelijke deel van het omgevingsplan. Hiervoor bood artikel 22.2, eerste lid, (omgevingsplanregels van rijkswege) juncto artikel 22.1, onder c, van de Omgevingswet de wettelijke grondslag. Op grond van deze bepaling is dit vervolgens geregeld in artikel 7.1 van het Invoeringsbesluit Omgevingswet. Hierin is bepaald dat de in hoofdstuk 7 opgenomen regels onderdeel uitmaken van het tijdelijke deel van het omgevingsplan. Deze (vervallen) voormalige rijksregels over aspecten van milieubelastende activiteiten die tot de reguleringsbevoegdheid van gemeenten zijn gaan behoren, worden de bruidsschat genoemd. De bedoeling van de bruidsschat is om na het vervallen van de voormalige rijksregels voor (een deel van) de onderwerpen die daarin werden geregeld, in het daarmee geboden beschermingsniveau voor omwonenden te blijven waarborgen.
In de tussentijd werd gemeenten de gelegenheid geboden om deze onderwerpen in hun nieuwe omgevingsplannen te regelen. De bruidsschat die in tijdelijk deel van het omgevingsplan is opgenomen, is op amvbniveau volledig uitgeschreven. De voormalige rijksregels, in dit geval de windturbinebepalingen die betrekking hadden op één of twee losse windturbines die geen deel uitmaken van een windpark met drie of meer windturbines, zijn inhoudelijk neutraal omgezet, maar wel aangepast aan de systematiek, het instrumentarium, de begrippen en de formuleringen van de Omgevingswet. Omdat de bruidsschat gelijkwaardig moest zijn
56
aan de voormalige rijksregels, zijn de wijzigingen in de bruidsschat ten opzichte van die rijksregels beperkt tot een goede inpassing in het nieuwe stelsel. Tot het tijdelijke deel behoren naast de bruidsschat ook de voormalige gemeentelijke bestemmingsplannen en beheersverordeningen (artikel 22.1 van de Omgevingswet). Dit tijdelijk deel van het omgevingsplan heeft dezelfde status als het omgevingsplan dat in de Omgevingswet is voorzien. Omdat het tijdelijk deel nog niet kon voldoen aan alle vereisten die daaraan in het kader van de Omgevingswet worden gesteld, zoals instructieregels in het Bkl, is in artikel 22.5 van de Omgevingswet bepaald dat nog niet aan alle vereisten van de Omgevingswet hoeft te zin voldaan. Het nieuwe deel van het omgevingsplan was bij inwerkingtreding van de Omgevingswet nog leeg. Uiterlijk op een bij koninklijk besluit te bepalen datum moeten gemeenten het tijdelijk omgevingsplan, met inbegrip van de bruidsschat, volledig in het nieuwe omgevingsplan hebben omgezet. Dit is een termijn van orde. Dat neemt niet weg dat van gemeente wordt verwacht dat zij de bruidsschat tijdig in het nieuwe omgevingsplan hebben omgezet. Door het treffen van deze overgangsregeling is gemeenten de tijd gegund die zij nodig hebben om omgevingsplannen in overeenstemming te brengen met de vereisten die de Omgevingswet daaraan stelt.
Het ligt in de meeste gevallen niet voor de hand dat gemeenten het tijdelijk deel van het omgevingsplan in één keer in het nieuwe omgevingsplan opnemen. Zij kunnen ook kiezen voor een stapsgewijze ombouw van het tijdelijke deel naar het nieuwe deel van het omgevingsplan. Het tijdelijk deel van het omgevingsplan kan bijvoorbeeld themagewijs of gebiedsgewijs worden omgezet. Daarbij spelen praktische overwegingen een rol, bijvoorbeeld of nieuwe ontwikkelingen zijn voorzien die in het omgevingsplan moeten worden ingepast. Als een gemeente nog niet toe is aan regulering in het nieuwe omgevingsplan, dan kan om een nieuwe ontwikkeling mogelijk te maken ook worden gekozen voor een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit. Bij iedere stap neemt de gemeente een besluit tot wijziging van het omgevingsplan. Regels in het tijdelijke deel kunnen niet worden aangepast, waardoor het tijdelijk deel zou worden bestendigd, maar kunnen alleen komen te vervallen en desgewenst worden vervangen door regels die in het nieuwe deel worden gesteld. Daarbij kunnen deze regels ook worden gewijzigd, zoals blijkt uit artikel 22.1, tweede lid, van de Omgevingswet. Het is van belang dat gemeente daarbij duidelijk aangeven welke (bruidsschat)regels uit het tijdelijke deel komen te vervallen en welke regels in het nieuwe deel worden toegevoegd.
Als het aspecten van milieubelastende activiteiten betreft die in de gemeente plaatsvinden en waarvoor in het Besluit kwaliteitseisen leefomgeving instructieregels zijn gesteld, is een gemeente verplicht in plaats van de bruidsschat regels in het nieuwe omgevingsplan op te nemen, waarmee de instructieregels worden uitgevoerd. De bruidsschat omvat ook veel regels waarvoor geen specifieke instructieregels zijn gesteld. In dat geval geldt het algemene criterium dat de omgevingsplanregels moeten zorgen voor een evenwichtige toedeling van functies aan locaties. Er is dan dus een ruime afwegingsruimte voor gemeenten om aspecten van milieubelastende activiteiten waarvoor de reguleringsbevoegdheid aan hen is overgedragen, naar bevind van zaken te regelen. Door overdracht van de rijksregels kunnen gemeenten ervoor kiezen om regels van de bruidsschat lokaal te vereenvoudigen, bijvoorbeeld omdat bepaalde situaties die in de voormalige rijksregels waren geregeld, zich in een gemeente niet voordoen en daarom in die gemeente ook niet meer geregeld hoeven te worden. De landelijke regels waren juist ingewikkeld geworden doordat ze recht moesten doen aan lokale verschillen. Ze moesten daarom gedifferentieerd worden voor de verschillende situaties die zich kunnen voordoen, maar sloten toch vaak niet goed aan op de lokale situaties.