Onderzoeksrapport inkomensgrens 120 of 130 procent
Tekst van het document
Een inkomensgrens van 120% of 130% als passende ondersteuning in een evenwichtig minimabeleid
1 november 2023
Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake het al dan verhogen van de huidige inkomensgrens van 120% naar 130% in het reguliere minimabeleid als passende vorm van ondersteuning in een evenwichtig minimabeleid gelet op de uitgangspunten van de participatiesamenleving, de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein en de ambities van de gemeente.
Deelconclusies 1. Het minimabeleid mag niet strijdig zijn met de wettelijke re-integratie opdracht, maar mag daar wel aan bijdragen. 2. Armoedeval is een terugval in besteedbaar inkomen onder het besteedbaar inkomen behorend bij een netto inkomen van 120% van de toepasselijk bijstandsnorm als het netto inkomen uit werk toeneemt. Hierdoor is het besteedbaar inkomen niet meer toereikend voor sociale participatie waardoor er sprake is van sociale armoede. 3. Het besteedbaar inkomen toont bij toename van het inkomen uit werk geen terugval als alleen gekeken wordt naar het landelijk stelsel van bruto naar besteedbaar inkomen. Het landelijke stelsel veroorzaakt daardoor geen armoedeval. 4. Het gemeentelijke minimabeleid veroorzaakt een forse inkomensterugval en (daardoor) mogelijk armoedeval als het netto inkomen uit werk net iets hoger wordt dan de inkomensgrens. 5. Het aantal kinderen in een huishouden heeft grote invloed op mogelijke inkomensterugval en daardoor armoedeval door met name de relatief forse inkomensondersteuning door de Webwinkel Meedoen en Jeugdfonds Sport en Cultuur. 6. Bij een hogere inkomensgrens vindt de inkomensterugval plaats bij een hoger inkomen uit werk. 7.
Op basis van de onderzoeksresultaten is een algemene vuistregel afgeleid dat een persoon/partner 0,1 fte, wat gelijk is aan 4 uur per week bij een 40-urige werkweek, tegen het wettelijk minimumloon (WML) meer moet werken, als hij meer verdient dan de inkomensgrens om het weggevallen inkomen uit het minimabeleid op te vangen. Aan de hand van de vuistregel volgen de conclusies dat: a. een inkomensgrens van 120% heeft niet zoals een inkomensgrens van 130% een ontmoedigende en daardoor remmende werking op (meer) werken. b. een inkomensgrens van 130% bij alleenstaanden bij enkel een geringe toename van het inkomen overeenkomstig tot 4 uur per week boven de inkomensgrens, de armoedeval opgevangen kan worden door de inkomensbuffer tussen 120% en 130% bijstandsnorm. Bij gehuwden deels. c. gehuwden samen 0,2 fte, wat gelijk is aan 8 uur per week bij een 40-urige werkweek, meer moeten werken om de inkomensterugval te compenseren. Hierdoor moeten zij bij een inkomensgrens van 130% gezamenlijk meer (uren) werken. Tegenover dit gunstige effect staan echter grotere negatieve effecten. d. een inkomensgrens van 130% (uitstroom naar) een fulltime baan tegen het wettelijk minimumloon in de weg staat. e. bij een inkomensgrens van 120% het voor alleenstaanden lonend is fulltime te werken. 8.
Verhoging van de inkomensgrens naar 130% betekent een forse stijging van de lasten met circa 22% bij een gemiddelde stijging en een groter financieel risico. 9. De inkomensgrens van 130% ligt niet in lijn met de uitgangspunten van de participatiesamenleving, zoals vervat in wet- en regelgeving. De huidige inkomens van 120% daarentegen wel. 10. De inkomensgrens van 130% ligt niet in lijn met de gemeentelijke uitgangspunten van het sociaal domein. De huidige inkomens van 120% daarentegen wel. 11. Er sprake is van evenwichtig minimabeleid als de hoogte van de inkomensgrens zich bevindt in de bandbreedte 100% tot en met 120% van de toepasselijke bijstandsnorm. 12. Op grond van de bovenstaande deelconclusies wordt geconcludeerd dat de inkomensgrens van 130% niet in lijn ligt met de ambities van de gemeente. De huidige inkomens van 120% daarentegen wel. Conclusie Het antwoord op de centrale onderzoeksvraag is dat de inkomensgrens van 130% geen passende ondersteuning is in een evenwicht minimabeleid, gelet op de uitgangspunten van de participatiesamenleving, de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein en de politieke keuzes verwoord door de ambities van de gemeente. De huidige inkomensgrens van 120% is dat daarentegen wel.
Inhoud Voorwoord
5
Samenvatting
6
1. 1.1 1.2 1.3
Inleiding Aanleiding Armoede in de actualiteit en in historisch perspectief Probleem, doelstelling en onderzoeksvraag
9 10 10 11
2. 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5
Het minimabeleid van de gemeente Borger-Odoorn Verplichte uitvoeringstaken en enige beleidsvrijheid Minimabeleid: inkomensgrens en vormen van aanvullende inkomensondersteuning Kader uitgangspunten van de participatiesamenleving Kader uitgangspunten van het sociaal domein: evenwichtig minimabeleid De ambities van de gemeente
11 11 13 16 16 17
3. 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6
Besteedbaar inkomen, inkomensterugval, armoedeval en werken loont (niet) Inleiding Van bruto naar besteedbaar inkomen uit landelijk stelsel en minimabeleid Besteedbaar inkomen uit landelijke stelsel en (geen) inkomensterugval Besteedbaar inkomen uit minimabeleid en inkomensterugval Armoedeval Werken loont (niet) bij doorgroei
18 18 18 19 19 20 21
4. 4.1 4.2
De financiële consequenties Inleiding De financiële consequenties
22 22 23
5. 5.1 5.1.1 5.1.2 5.1.3 5.2 5.2.1 5.2.2 5.2.3 5.2.4 5.3
De inkomensgrens van 120% en 130% in onderlinge samenhang gewogen Kader van de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein Vanuit eigen kracht en volwaardige en naar vermogen participatie (uitganspunten 1 en 2) De ondersteuning is zo licht, goedkoop en dichtbij mogelijk (uitgangspunt 3) Preventieve ondersteuning (uitgangspunt 4) De ambities van de coalitiepartners Iedereen doet mee: de inclusieve samenleving Passende ondersteuning Preventieve ondersteuning Borging ondersteuning door gezonde en solide financiële huishouding Evenwichtig minimabeleid en passende ondersteuning
24 24 24 25 25 26 26 26 26 26 27
6. 6.1 6.2
Conclusie en aanbeveling Conclusie: beantwoording van de onderzoeksvraag Aanbeveling: optimaliseren ondersteuning huidige doelgroep
28 28 29
Literatuurlijst
30
Besteedbaar maandinkomen uit landelijk stelsel Besteedbaar maandinkomen uit minimabeleid bij een inkomensgrens van 120% Besteedbaar maandinkomen uit minimabeleid bij een inkomensgrens van 130% Resultaat bijzondere bijstand 2022 en kostenraming 2023 bij een inkomensgrens van 130%
31 32 34 36 38
Bijlagen Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4
Voorwoord Bestaanszekerheid is een actueel onderwerp, niet op de laatste plaats vanwege prijzen die sneller stijgen dan het besteedbaar inkomen en (dreigende) recessie van de landelijke en mondiale economie. Op Prinsjesdag 2023 zijn extra maatregelen voor de bestaanszekerheid aangekondigd. Het kabinet investeert komend jaar €2 miljard in structurele maatregelen om ervoor te zorgen dat iedereen kan meedoen in de samenleving en om te voorkomen dat de armoede stijgt1. De Commissie sociaal minimum heeft onlangs door twee rapporten 2 het demissionaire kabinet geadviseerd het bestaansminimum te verhogen en die iedere 4 jaar te herijken aan de daadwerkelijke kosten van bestaan. Als de bijstandsnorm verhoogd wordt, zal de inkomensgrens die in voorliggend onderzoek centraal staat, gelijk blijven, maar wordt het inkomen wat hoort bij die inkomensgrens in verhouding ook hoger. Het voorliggende onderzoek staat in het teken van het in kaart brengen van de gevolgen van verhoging van de inkomensgrens van 120% naar 130% van de toepasselijke bijstandsnorm. Dit voornemen is opgenomen in het Bestuursprogramma gemeente Borger-Odoorn 2022-2026 met het oog op het bieden van passende ondersteuning aan minima. De inkomensgrens bepaalt naast eventuele andere criteria zoals de vermogensgrens het bereik van die ondersteuning.
Op basis van de uitkomsten van het onderzoek, neemt het college een besluit over eventuele verhoging van de inkomensgrens in het reguliere minimabeleid. Het onderzoek toont aan dat het bepalen van de hoogte van de inkomensgrens een complexe en technische materie betreft. Het gaat om het vinden van de juiste balans tussen ondersteuning naar betaald werk en aanvullende inkomensondersteuning, zodat in samenhang met de ambities van de gemeente er sprake is van passende ondersteuning in een evenwichtig minimabeleid. De hoogte van de inkomensgrens is dan als vorm van ondersteuning gericht op het behalen van de ambitie “iedereen doet mee” passend en dus betaalbaar.
1
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2023/09/19/prinsjesdag-2023-maatregelen-voor-meer-bestaanszekerheid
2
Commissie sociaal minimum, rapport 1 en 2 (juni resp. september 2023) Een zeker bestaan. Naar een toekomstbestendig stelsel van het sociaal minimum
Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake de inkomensgrens van 120% of 130%
5| P a g i n a
Een inkomensgrens van 120% of 130% is passende ondersteuning in evenwichtig minimabeleid? Samenvatting Het onderzoek In het Bestuursprogramma gemeente Borger-Odoorn 2022-2026 is het voornemen van het college opgenomen om de gevolgen van verhoging van de inkomensgrens van de huidige 120% naar 130% van de toepasselijke bijstandsnorm in kaart te brengen met als doel te bezien of verhoging een passende vorm van ondersteuning is in een evenwichtig minimabeleid. Voor het bepalen van passende ondersteuning zijn de ambities van de gemeente van belang. En ambities zijn politieke keuzes. Voor de beantwoording van de centrale onderzoeksvraag of een inkomensgrens van 130%, dan wel de huidige grens van 120%, een passende vorm van ondersteuning is in een evenwichtig minimabeleid, wordt gelet op: 1. de uitgangspunten van de participatiesamenleving vervat in wet- en regelgeving; 2. de uitgangspunten van het gemeentelijke sociaal domein; en 3. de ambities van de gemeente. Het onderzoek maakt het verloop van het besteedbaar maandinkomen van modelhuishoudens inzichtelijk bij doorgroei van netto inkomen uit werk van een inkomen op bijstandsniveau (100%) tot 170% van de toepasselijke bijstandsnorm. De modelhuishoudens zijn “gezonde”3 huishoudens zonder kostendelers die aanspraak maken op alle aangeboden gemeentelijke ondersteuning vanuit het minimabeleid, met uitzondering van de studietoeslag4.
Voor een structureel beeld zijn zowel de eenmalige energietoeslag 2023 als het eenmalige energiebudget Webwinkel Energie voor 2023 buiten beschouwing gelaten. Ook is de kinderopvangtoeslag buiten beschouwing gelaten gelet op uiteenlopende omstandigheden en persoonlijke voorkeuren. De modelhuishoudens wonen in een huurwoning zonder servicekosten en waarvan de kale huur €800 per maand bedraagt. De huur ligt daardoor net onder de sociale huurgrens van €808,06 in 2023, zodat aanspraak gemaakt kan worden op huurtoeslag. De volgende modelhuishoudens worden gehanteerd: 1. alleenstaande (1985); 2. alleenstaande ouder (1985) met een kind van 9 jaar; 3. gehuwd (beide 1985), eenverdiener, en 2 kinderen van 9 en 13 jaar; en 4. gehuwd (beide 1985), tweeverdiener, en 2 kinderen van 9 en 13 jaar. De participatiesamenleving Nederland heeft in de laatste twee decennia een omslag gemaakt van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving. Een participatiesamenleving wordt gekenmerkt door zelf- en samenredzaamheid door volwaardige en naar vermogen participatie in de samenleving waarbij de ondersteuning door de overheid zo min mogelijk is. Van iedereen die dat kan, wordt gevraagd verantwoordelijkheid te nemen voor zijn of haar eigen leven en omgeving. Via het Nederlands democratische stelsel zijn de uitgangspunten van de participatiesamenleving neergelegd in wet- en regelgeving.
Met de introductie van de Wet werk en bijstand (Wwb) in 2004, werd een omslag gemaakt in de gemeentelijke uitvoering van ondersteuning op het gebied van werk en inkomen naar een op uitstroom en re-integratie gerichte werkwijze. In het sociaal domein werd het recht op zorg vervangen door de zorgplicht van de gemeente om zorg te bieden als die noodzakelijk is. De dienstverlening werd gekanteld: de hulpvrager komt centraal te staan en niet langer het aanbod, waardoor de vraag achter de vraag achterhaald wordt voor integrale ondersteuning op maat. Medebewind en enige beleidsvrijheid De gemeente voert in medebewind verplichte uitvoeringstaken uit voor het landelijke beleid. Dat betekent dat de gemeente ondersteuning biedt bij re-integratie naar betaald werk. En als het nodig is (aanvullende) inkomensondersteuning biedt aan personen die niet voldoende verdienen om zelf te voorzien in de noodzakelijke kosten van het bestaan. Bij de uitvoering van (verplichte) gemeentelijke taken heeft de gemeente enige beleidsvrijheid. Die vrijheid wordt begrensd door hetgeen het Rijk tot zijn bestuurlijke reikwijdte rekent, de grondrechten en de (verstrekte) financiële middelen. In het kader van minimabeleid heeft het Rijk de beleidsruimte beperkt tot het gericht 3
Er is hierdoor geen recht op de regeling Tegemoetkoming chronisch zieken en mensen met een beperking.
4
De studietoeslag is bedoeld voor studenten die vanwege een beperking niet kunnen werken naast hun studie.
Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake een inkomensgrens van 120% of 130%
6| P a g i n a
Een inkomensgrens van 120% of 130% is passende ondersteuning in evenwichtig minimabeleid? bestrijden van noodzakelijke kosten die voortvloeien uit bijzondere omstandigheden die de draagkracht te boven gaan van een laag inkomen en eventueel bescheiden vermogen. Ten aanzien van hetgeen wordt verstaan onder “noodzakelijk” en “laag inkomen” en “bescheiden vermogen”, heeft de gemeente enige beleidsvrijheid. Belangrijk onderdeel van de gemeentelijke beleidsvrijheid betreft de inkomensgrens die naast eventuele andere criteria zoals een vermogensgrens, het bereik van de aanvullende inkomensondersteunende voorzieningen bepaalt. Ten aanzien van inkomensondersteuning in de vorm van een uitkering voor levensonderhoud heeft de gemeente geen beleidsvrijheid doordat de hoogte ervan door het Rijk bepaald wordt. Voor de bijstandsuitkering geldt de zogenaamde uitkeringsnorm per huishoudtype en de kostendelersnorm. Een uitkering is ongerichte inkomensondersteuning en is strikt voorbehouden aan het Rijk. Het uitgangspunt van een uitkering is dat een uitkering in beginsel passend en toereikend is om te voorzien in de noodzakelijke kosten van het bestaan. Het Rijk is dus verantwoordelijk voor de bestaanszekerheid ten aanzien van personen die niet genoeg verdienen om daarin zelf te voorzien.
Uitgangspunten gemeentelijk sociaal domein en gemeentelijke ambities Binnen het kader van wet- en regelgeving zijn gelet op de ambities van de gemeente en de beschikbare middelen, de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein voor het uitvoeren van de taken geformuleerd. Die uitgangspunten zijn vervat in bestuurlijke document en worden door het regenboogmodel (figuur 3) gevisualiseerd, en zijn: 1. Iedereen doet volwaardig en naar vermogen mee in de samenleving. 2. De eigen kracht, eigen inzet, zelfredzaamheid en samen-redzaamheid met de omgeving staan centraal. 3. De ondersteuning is zo licht, goedkoop en dichtbij mogelijk. 4. Inzet op preventieve ondersteuning. De gemeente voert ten aanzien van noodzakelijke kosten die voortvloeien uit bijzondere omstandigheden waarin een uitkering of een laag inkomen uit werk niet voorziet, minimabeleid om daarin te voorzien via minimavoorzieningen. Afhankelijk van de beleidsvrijheid die het Rijk gemeenten heeft gegeven, kan onder voorwaarden onder «bijzondere omstandigheden» ook het hebben van weinig middelen geschaard worden. Voor de invulling van de beleidsvrijheid zijn de ambities van de gemeente van belang. De ambities van de coalitiepartners zijn neergelegd in het Coalitieakkoord 2022-2026, Samen denken & samen doen, en ten aanzien van de huidige bestuursperiode door het college uitgewerkt in het Bestuursprogramma 2022-2026.
De ambities van de gemeente voor het sociaal domein zijn: 1. Iedereen doet mee: de inclusieve samenleving. 2. Passende ondersteuning met minimabeleid. 3. Inzet op preventieve ondersteuning. 4. Borging van de ondersteuning door het voeren van een gezonde en solide financiële huishouding. Het minimabeleid Het minimabeleid van de gemeente Borger-Odoorn kent verschillende vormen van aanvullende inkomensondersteuning. Figuur 1 toont de aanvullende positie van het minimabeleid binnen de dienstverlening van de gemeente. De inkomensgrens bepaalt naast eventuele andere criteria zoals de vermogensgrens het bereik van die voorzieningen. In dit onderzoek staat de inkomensgrens van het reguliere minimabeleid centraal. Het huidige minimabeleid kent verschillende minimavoorzieningen die gelet op een zachte of harde inkomensgrens onderverdeeld kunnen worden in: 1. individuele maatwerkvoorzieningen a. met een zachte inkomensgrens; b. met een harde inkomensgrens. 2. minimaregelingen die een harde inkomensgrens hebben. Bij een zachte inkomensgrens kan recht bestaan op een voorziening als de inkomensgrens is overschreden door netto inkomen uit werk. Alleen bij de verstrekking van individuele bijzondere bijstand wordt een draagkrachtberekening toegepast met een zachte inkomensgrens.
Bij een harde inkomensgrens is er alleen mogelijk recht op een voorziening als het netto inkomen op of onder de inkomensgrens ligt. Besteedbaar inkomen, inkomensterugval, armoedeval Voor het bepalen van een passende inkomensgrens in een evenwichtig minimabeleid, is nagegaan of er sprake is van inkomensterugval bij doorgroei van het netto inkomen uit werk, en of dat leidt tot armoedeval. Armoedeval is een terugval in besteedbaar inkomen onder het besteedbaar inkomen behorend bij een netto Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake een inkomensgrens van 120% of 130%
7| P a g i n a
Een inkomensgrens van 120% of 130% is passende ondersteuning in evenwichtig minimabeleid? inkomen van 120% van de toepasselijk bijstandsnorm als het netto inkomen uit werk toeneemt. Hierdoor is het besteedbaar inkomen niet meer toereikend voor sociale participatie waardoor er sprake is van sociale armoede. Indien alleen gekeken wordt naar inkomen uit het landelijke stelsel, schematisch weergegeven door figuur 1, blijkt dat doorgroei in stappen van 10% van de toepasselijke bijstandsnorm na de inkomensgrens niet leidt tot inkomensterugval, en dus ook niet tot armoedeval. Als echter ook de aanvullende inkomensondersteuning vanuit het minimabeleid in ogenschouw genomen wordt, blijkt dat het minimabeleid een forse inkomensterugval en mogelijk armoedeval veroorzaakt bij een kleine doorgroei van het netto inkomen. Werken loont (niet) bij doorgroei Na overschrijding van de inkomensgrens moet het weggevallen inkomen uit het minimabeleid eerst gecompenseerd worden door inkomen uit werk voordat werken weer loont. Uit de resultaten van het onderzoek kan met betrekking tot de omvang van de fte tegen het wettelijk minimumloon (WML) die nodig is voor het opvangen van weggevallen inkomen uit het minimabeleid een vuistregel afgeleid worden: een persoon/partner heeft 0,1 fte tegen het WML aan doorgroei nodig om het weggevallen inkomen te compenseren.
Bij een 40-urige werkweek bedraagt 0,1 fte 4 uur per week. Bij een inkomensgrens van 130% wordt bij geringe doorgroei tot 4 uur per week boven de inkomensgrens armoedeval bij alleenstaanden voorkomen door de inkomensbuffer boven 120% bijstandsnorm. Bij gehuwden wordt de armoedeval deels voorkomen omdat zij gezamenlijk 0,2 fte, ofwel 8 uur per week, meer moeten werken om de terugval te compenseren. Echter dit gunstige effect op armoedeval wordt overschaduwd door grotere negatieve effecten. Alleenstaanden moeten bij een inkomensgrens van 130% het weggevallen inkomen uit minimabeleid compenseren tussen o,9 fte en 1 fte. Hierdoor is een fulltime baan tegen het WML niet lonend. Bij een inkomensgrens van 120% moeten alleenstaanden het weggevallen inkomen compenseren tussen 0,8 fte en 0,9 fte. Hierdoor is een fulltime baan tegen het WML wel lonend. Gehuwden moeten tezamen 0,2 fte meer werken om de inkomensterugval te compenseren waardoor zij bij een inkomensgrens van 130% gezamenlijk meer (uren) moeten werken. En dat is zeker van belang als het niet gaat om willen maar om kunnen, als er niet meer gewerkt kan worden. Uitgangspunten van het sociaal domein: evenwichtig minimabeleid Als een inkomensgrens past binnen het kader van de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein, is er sprake van evenwichtig minimabeleid.
Geconcludeerd wordt dat een inkomensgrens van 130% een remmende werking heeft op (meer) werken en specifiek het hebben van een fulltime baan door alleenstaande (ouder) huishoudens. Een inkomensgrens van 130% kan daardoor verhinderen dat de inwoner naar vermogen in zijn eigen kracht gezet wordt. Hierdoor botst de inkomensgrens van 130% met het uitgangspunt dat iedereen volwaardig en naar vermogen meedoet in de samenleving waardoor de kosten van de ondersteuning hoger zijn dan noodzakelijk door de blijvende afhankelijkheid van de inkomensondersteuning uit het minimabeleid. In die zin is het duidelijk dat de inkomensgrens van 130% geen preventieve ondersteuning is. De conclusie is dat de inkomensgrens van 130% niet past binnen het kader van de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein en daardoor niet in een evenwichtig minimabeleid. De huidige inkomensgrens van 120% daarentegen wel. De ambities van de gemeente: passende ondersteuning Binnen het kader van de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein bepalen de gemeentelijke ambities de hoogte van de inkomensgrens. Er is dan sprake van passende ondersteuning in een evenwichtig minimabeleid.
Omdat de inkomensgrens van 130% niet past binnen het kader van de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein, past de inkomensgrens niet binnen een evenwichtig minimabeleid waardoor een inkomensgrens van 130% geen passende vorm van ondersteuning kan zijn. Financiële consequentie De ondersteuning vanuit het minimabeleid zijn zogenaamde open einde regelingen. Dat betekent dat als een persoon voldoet aan de geldende voorwaarden hij recht heeft op betreffende ondersteuning. Het minimabeleid wordt bekostigd uit vrij te besteden middelen. De uitkering van het Rijk aan gemeenten is afgestemd op de te verwachten noodzakelijke uitgaven van de gemeente en volgt het principe “samen trap op, samen trap af”. Hierdoor kunnen onverwachte schommelingen voorkomen in de hoogte van de uitkering die door gemeenten zelf opgevangen moeten worden. Een daardoor ontstaan tekort mag de dienstverlening niet in gevaar brengen. Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake een inkomensgrens van 120% of 130%
8| P a g i n a
Een inkomensgrens van 120% of 130% is passende ondersteuning in evenwichtig minimabeleid? Verhoging van de inkomensgrens van 120% naar 130% vergroot de doelgroep van het minimabeleid met ca. 300 huishoudens tot 1500 (tabel 1). De onderzoeksresultaten tonen aan dat de kosten van bijzondere bijstand bij een inkomensgrens van 130% aanzienlijk hoger kunnen uitvallen dan de in 2022 gerealiseerde last ad €525.011 en de geraamde kosten voor 2023 ad €539.235 bij een inkomensgrens van 120%. Bij een inkomensgrens van 130% bedraagt de geraamde gemiddelde toename van de kosten van het minimabeleid ten opzichte van de kosten bij een inkomensgrens van 120% ad €189.143. De totale lasten zijn dan met circa 22% gestegen. Bij volledig bereik bedraagt de stijging €1.396.914. Evenwichtig minimabeleid en passende ondersteuning Ten aanzien van de inkomensgrens is sprake van een evenwichtig minimabeleid als de inkomensgrens past binnen het kader van achtereenvolgend de uitgangspunten van de participatiesamenleving en de uitgangspunten van het gemeentelijke sociaal domein. Aanvullende inkomensondersteuning kan, met name in de vorm van preventieve ondersteuning, bijdragen aan re-integratie. Hiervoor moet de inkomensgrens niet te laag en ook niet te hoog zijn waardoor er conflict optreedt met een uitgangspunt van het gemeentelijk sociaal domein.
Er is derhalve sprake van een bandbreedte van de hoogte van de inkomensgrens waarbinnen sprake is van evenwichtig minimabeleid. Een te lage inkomensgrens draagt onvoldoende bij aan ondersteuning bij sociale participatie als voorbereiding op betaald werk. Een te hoge inkomensgrens brengt met zich mee dat de noodzakelijkheid van de ondersteuning, alsmede de motivatie voor volwaardige en naar vermogen participatie op de arbeidsmarkt, onverantwoord ondermijnd wordt. Hierdoor zijn de kosten van de gemeente hoger dan noodzakelijk, waardoor de dienstverlening van de gemeente onder druk komt te staan. Op grond van de deelconclusies van het onderzoek wordt geconcludeerd dat er sprake is van evenwichtig minimabeleid als de hoogte van de inkomensgrens zich bevindt in de bandbreedte 100% tot en met 120% van de toepasselijke bijstandsnorm. Op basis van de ambities van de gemeente, kan binnen die bandbreedte een voor de gemeente passende hoogte van de inkomensgrens bepaald worden. Er is dan evenwicht gevonden tussen enerzijds de primaire uitvoeringstaak ondersteuning te bieden naar betaald werk, en anderzijds aanvullende inkomensondersteuning, waarbij een inkomensgrens gehanteerd wordt die recht doet aan de ambities van de gemeente.
Het figuur op het voorblad is een schematische weergave van het kader waarbinnen ten aanzien van de inkomensgrens sprake is van evenwichtig minimabeleid en gelet op de ambities een passende vorm van ondersteuning. De deelconclusies tonen aan dat een inkomensgrens van 130% niet past in een participatiesamenleving doordat die vorm van ondersteuning volwaardige en naar vermogen participatie onaanvaardbaar ondermijnt. Hierdoor kan er geen sprake van zijn dat de inkomensgrens van 130% een passende vorm van ondersteuning is in een evenwichtig minimabeleid. Geconcludeerd wordt dat de huidige inkomensgrens van 120% daarentegen wel een passende vorm van ondersteuning is in een evenwicht minimabeleid doordat die grens past binnen het kader van de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal beleid en recht doet aan de ambities van de gemeente. Conclusie: beantwoording van de onderzoeksvraag Geconcludeerd wordt dat er sprake is van evenwichtig minimabeleid als de inkomensgrens ligt binnen de bandbreedte 100% tot en met 120% van de toepasselijke bijstandsnorm. Op basis van de ambities van de gemeente kan vervolgens binnen die bandbreedte de hoogte van de inkomensgrens als passende ondersteuning bepaald worden. Dit betreft daardoor een politieke keuze.
Uit de onderzoeksresultaten blijkt dat de inkomensgrens van 130% enkel een gunstig effect kan hebben op het (deels) voorkomen van armoedeval bij een kleine overschrijding van de inkomensgrens. Echter daar staan grotere negatieve effecten tegenover. Die inkomensgrens heeft een negatief effect op (meer) werken, het in eigen kracht komen en (daardoor) de betaalbaarheid van de ondersteuning. Hierdoor past een inkomensgrens van 130% niet in een evenwichtig minimabeleid en kan er geen sprake zijn van een passende vorm van ondersteuning. Geconcludeerd wordt dat de huidige inkomensgrens van 120% wel passende ondersteuning is in een evenwicht minimabeleid doordat die grens valt binnen voornoemde bandbreedte en recht doet aan de ambities van de gemeente. Het antwoord op de centrale onderzoeksvraag is dat de inkomensgrens van 130% geen passende ondersteuning is in een evenwicht minimabeleid, gelet op de uitgangspunten van de participatiesamenleving, de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein en de ambities van de gemeente. De huidige inkomensgrens van 120% is dat daarentegen wel.
Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake een inkomensgrens van 120% of 130%
9| P a g i n a
Een inkomensgrens van 120% of 130% is passende ondersteuning in evenwichtig minimabeleid? 1.
Inleiding
1.1 Aanleiding In de gemeentelijke ondersteuning wordt onderscheid gemaakt tussen het voorzien in bestaanszekerheid en het bieden van aanvullende inkomensondersteuning. De bestaanszekerheid betreft genoeg inkomen om in de noodzakelijke kosten van het bestaan te kunnen voorzien. De gemeente verstrekt daarvoor in opdracht van de rijksoverheid uitkeringen en heeft daarbij geen beleidsvrijheid. Ten aanzien van aanvullende inkomensondersteuning heeft de gemeente wel enige beleidsvrijheid die wordt vormgegeven door het minimabeleid. Het minimabeleid ondersteunt inwoners die door bijzondere omstandigheden te maken krijgen met noodzakelijke kosten die zij niet kunnen bekostigen. Als het Rijk daar de beleidsvrijheid voor geeft, kan onder bijzondere omstandigheden het hebben van weinig middelen geschaard worden. Voorbeelden van minimavoorzieningen zijn de regelingen Webwinkel Meedoen, het Jeugdfonds Sport en Cultuur en de maatwerkvoorziening individuele bijzondere bijstand. Het bereik van minimavoorzieningen wordt naast eventuele andere criteria zoals een vermogensgrens, bepaald door de inkomensgrens. De huidige inkomensgrens voor het reguliere minimabeleid is 120% van de toepasselijke bijstandsnorm. Door zowel de gemeente Coevorden5 als Emmen6 wordt thans ten aanzien van de “Doe mee” minimaregelingen een inkomensgrens van 110% van de toepasselijke bijstandsnorm gehanteerd.
In het Bestuursprogramma gemeente Borger-Odoorn 2022-2026 heeft het college het voornemen opgenomen de gevolgen van het verhogen van de huidige inkomensgrens van 120% naar 130% van de toepasselijke bijstandsnorm in kaart te brengen. Dit onderzoek staat in dat teken. 1.2 Armoede in de actualiteit en in historisch perspectief Armoede en zorg voor armen staat (nog steeds) hoog op de politieke agenda, zeker in deze tijd met hoge energieprijzen en inflatiecijfers. Recentelijk zijn drie onderzoeksrapporten over armoede en bestaanszekerheid gepubliceerd7. De zorg over armoede speelt ook in onze gemeente. In dat kader heeft de raad recentelijk twee moties ingediend8. Dit onderzoek heeft ook betrekking op armoedebestrijding. Voor een historisch perspectief in het kader van dit onderzoek, volgt hieronder In vogelvlucht een korte schets van de ontwikkeling van de armenzorg in Nederland en de rol van de overheid daarin. De armenzorg lag van oudsher bij kerkelijke en liefdadige particuliere instellingen. Het centraal regelen van sociale zorg werd lange tijd tegengehouden door de kerken. In Nederland zijn tijdens de Franse bezetting veel kloosters onteigend die na het vertrek van de Fransen niet heropend werden, waardoor veel armenzorg wegviel.
Sindsdien moesten gemeenten het Burgerlijk Armbestuur instellen voor de zorg van armen die nergens anders terecht konden en op grond van “volstrekte onvermijdelijkheid” zorg kregen. De armenzorg door de gemeenten was daardoor enkel aanvullend van aard. Met de Wet op het armbestuur uit 1854 werd dat ook wettelijk geregeld. Die wet werd in 1912 vervangen door de Armenwet. Hoewel in die wet de zorg voor armen duidelijker dan in de voorgaande wet tot plicht van de overheid werd verklaard, was de zorg door de overheid nog steeds alleen aanvullend. De wet verplichtte dat familieleden elkaar moesten bijstaan. Pas vanaf 1965 werd met de komst van de Algemene bijstandswet (ABW) de sociale zorg centraal door de overheid geregeld, en werd armenzorg een recht op bijstand. De introductie van die wet is tevens een mijlpaal voor de verzorgingsstaat Nederland. Het bleek dat de verzorgingsstaat niet meer betaalbaar en daardoor toekomstbestendig was. Binnen het sociaal domein is daarom de koers gezet naar Nederland Participatiesamenleving met de introductie van de nieuwe bijstandswet Wet werk en bijstand in 2004. Die wet werd in 2015 opgevolgd door de Participatiewet. In het sociaal domein werd het recht op zorg vervangen door de zorgplicht van de gemeente om zorg te bieden als die noodzakelijk is.
Tevens kwam de hulpvrager centraal te staan, en niet langer het aanbod waardoor de vraag achter de vraag achterhaald wordt voor integrale ondersteuning op maat. Een participatiesamenleving wordt 5
https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR648115/1
6
https://gemeente.emmen.nl/doe-mee-webshop
7
Commissie sociaal minimum, rapport 1 en 2 (juni resp. september 2023) Een zeker bestaan. Naar een toekomstbestendig stelsel van het sociaal minimum; SCP, Nibud, CBS (juni 2023) Op weg naar een nieuwe armoedegrens. Tussenrapport van het gezamenlijke project ‘Uniformering armoedeafbakening’, RUG (maart 2023) Verschillende gezichten, diverse paden. 8 Motie Amoedepact/netwerk en motie Preventief armoedebeleid.
Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake een inkomensgrens van 120% of 130%
10| P a g i n a
Een inkomensgrens van 120% of 130% is passende ondersteuning in evenwichtig minimabeleid? gekenmerkt door zelf- en samenredzaamheid door zoveel mogelijk op eigen kracht volwaardige en naar vermogen participatie in de samenleving door zoveel mogelijk zelf te voorzien in de kosten van het bestaan waarbij de ondersteuning door de overheid zo min mogelijk is. 1.3 Probleem, doelstelling en onderzoeksvraag In het Bestuursprogramma 2022-2026 wordt ten aanzien van de ambities een vertaalslag gemaakt naar het minimabeleid met het voornemen de gevolgen van het verhogen van de huidige inkomensgrens van 120% voor het reguliere minimabeleid naar 130% in kaart te brengen. Het in kaart brengen heeft als doel te besluiten of de huidige inkomensgrens al dan niet wordt verhoogd naar 130%. Het probleem is (namelijk) dat het onduidelijk is of een inkomensgrens van 130%, dan wel de huidige grens van 120%, een passende vorm van ondersteuning is in een evenwichtig minimabeleid. Er is sprake van evenwichtig minimabeleid als de ondersteuning past binnen het kader van achtereenvolgend de participatiesamenleving, vervat in wet- en regelgeving, en de uitgangspunten van het sociaal domein. Op basis van de ambities van de gemeente wordt vervolgens binnen het laatst genoemde kader een passende vorm van ondersteuning bepaald. Dit betreft daardoor een politieke keuze.
De doelstelling van voorliggend onderzoek is het beantwoorden van de vraag of een inkomensgrens van 130%, dan wel de huidige grens van 120%, een passende vorm van ondersteuning is in een evenwichtig minimabeleid, aan de hand waarvan het college een afgewogen keuze kan maken voor ofwel het behouden van de huidige inkomensgrens van 120% dan wel het verhogen van die grens naar 130% in het reguliere minimabeleid. Het probleem wordt opgelost door het bereiken van het doel door het beantwoorden van de centrale onderzoeksvraag: Is een inkomensgrens van 130%, dan wel de huidige grens van 120%, een passende vorm van ondersteuning in een evenwichtig minimabeleid gelet op de uitgangspunten van de participatiesamenleving, de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein en de ambities van de gemeente? De beantwoording van de centrale onderzoeksvraag vindt plaats aan de hand van de volgende deelvragen: 1. Wat is het minimabeleid van de gemeente Borger-Odoorn gelet op: 1. verplichte uitvoeringstaken en enige beleidsvrijheid; 2. de vormen van aanvullende inkomensondersteuning vanuit het minimabeleid; 3. het kader van de uitgangaspunten van de participatiesamenleving; 4. het kader van de uitgangspunten van het sociaal domein voor een evenwichtig minimabeleid; en 5. de ambities van de gemeente zoals verwoord in het Coalitieakkoord 2022-2026. 2.
Is er bij toename van netto inkomen uit werk sprake van inkomensterugval (doorgroeival) en daardoor sprake van armoedeval en heeft dat gevolgen voor de motivatie om te werken, gelet op: 1. van bruto naar besteedbaar inkomen uit het landelijke stelsel en het minimabeleid; 2. besteedbaar inkomen uit het landelijke stelsel; 3. besteedbaar inkomen uit het minimabeleid; en 4. werken is (niet) lonend bij doorgroei van het inkomen. 3. Wat zijn de financiële consequenties? 4. Hoe verhoudt zich de inkomensgrens van 130% tot: 1. de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein; 2. de ambities van de gemeente; 3. een evenwichtig minimabeleid en passende ondersteuning. 2.
Het minimabeleid van de gemeente Borger-Odoorn
2.1 Verplichte uitvoeringstaken en enige beleidsvrijheid De gemeente staat niet op zich. De gemeente is onderdeel van Nederland, en Nederland maakt deel uit van de Europese unie en de Nederlandse grondwet is ondergeschikt aan internationale verdragen. De Nederlandse overheid bestaat uit drie bestuurslagen. Van centraal naar decentraal zijn dat de centrale overheid (ook rijksoverheid of rijk genoemd), de provincies en de gemeenten. In het Nederlandse staatsbestel heeft elke bestuurslaag zijn eigen taken. In beginsel zijn de taken daar belegd waar die het beste tot zijn recht komen (subsidiariteitsbeginsel).
Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake een inkomensgrens van 120% of 130%
11| P a g i n a
Een inkomensgrens van 120% of 130% is passende ondersteuning in evenwichtig minimabeleid? Nederland is in de laatste twee decennia van een verzorgingsstaat overgegaan in een participatiesamenleving waarin iedereen volwaardig en naar vermogen meedoet en zoveel mogelijk zelf voorziet in de kosten van het levensonderhoud (zie ook par. 1.2). De gemeente voert in medebewind op grond van artikel 124 van de Grondwet verplichte uitvoeringstaken uit voor dat landelijke beleid. De gemeente biedt inwoners die daartoe niet op eigen kracht of met behulp van zijn omgeving in staat zijn, passende ondersteuning. Daarbij staan de eigen kracht en verantwoordelijkheid centraal. Binnen het sociaal domein biedt de gemeente in dat kader ondersteuning bij re-integratie naar betaald werk. En als het nodig is (aanvullende) inkomensondersteuning aan personen met te weinig middelen om zelf te voorzien in de noodzakelijke kosten van het bestaan. Bij de uitvoering van (verplichte) gemeentelijke taken heeft de gemeente enige beleidsvrijheid. Er is sprake van enige beleidsvrijheid doordat die vrijheid begrensd wordt door hetgeen het Rijk als de hogere overheid tot zijn bestuurlijke reikwijdte rekent via het wettelijke kader, de grondrechten en ook de (verstrekte) financiële middelen. Er kan sprake zijn van beleidsvrijheid bij verplichte uitvoeringstaken die gevorderd worden door het Rijk.
De uitvoering van verstrekking van individuele bijzondere bijstand en de re-integratieopdracht zijn daar voorbeelden van. Daarnaast is er sprake van enige beleidsvrijheid ten aanzien van uitvoeringstaken die niet gevorderd worden. De minimaregeling Jeugdfonds Sport en Cultuur die gebaseerd is op de Algemene subsidieverordening, is daar een voorbeeld van. In het kader van minimabeleid voor aanvullende inkomensondersteuning heeft de rijksoverheid de gemeentelijke beleidsvrijheid beperkt tot het gericht bestrijden van noodzakelijke kosten die voortvloeien uit bijzondere omstandigheden die de draagkracht te boven gaan van een laag inkomen en eventueel een bescheiden vermogen. Afhankelijk van de beleidsvrijheid die het Rijk gemeenten heeft gegeven, kan onder voorwaarden onder «bijzondere omstandigheden» ook het hebben van weinig middelen geschaard worden. Figuur 1 Aanvullende positie van het minimabeleid binnen de dienstverlening van de gemeente
De gemeente heeft ten aanzien van hetgeen wordt verstaan onder “noodzakelijk”, een “laag inkomen” en “bescheiden vermogen”, enige beleidsvrijheid. Belangrijk onderdeel van de gemeentelijke beleidsvrijheid betreft de inkomensgrens die naast eventuele andere criteria zoals een vermogensgrens, het bereik van de aanvullende inkomensondersteunende voorzieningen bepaalt. De gemeente heeft (echter) geen beleidsvrijheid bij het verstrekken van uitkeringen op grond van de Participatiewet (algemene bijstand en Bbz) en de IOAW/IOAZ ter voorziening in de noodzakelijke kosten van het bestaan, doordat de hoogte ervan door het Rijk bepaald wordt. Voor de bijstandsuitkering op grond van de Participatiewet geldt de zogenaamde uitkeringsnorm per huishoudtype en de kostendelersnorm als betreffend huishouden kostendelers heeft. Een uitkering is ongerichte inkomenssuppletie en is strikt voorbehouden aan het Rijk. Het uitgangspunt van een uitkering is dat een uitkering in beginsel passend en toereikend is om te voorzien in de noodzakelijke kosten van het bestaan. Het Rijk is dus verantwoordelijk voor de bestaanszekerheid ten aanzien van personen die niet
Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake een inkomensgrens van 120% of 130%
12| P a g i n a
Een inkomensgrens van 120% of 130% is passende ondersteuning in evenwichtig minimabeleid? genoeg verdienen om daarin zelf te voorzien. Figuur 1 toont de aanvullende positie van het minimabeleid binnen de dienstverlening van de gemeente. De gemeentelijke dienstverlening binnen het sociaal domein betreft uitvoering van verschillende taken gericht op ondersteuning bij volwaardige en naar vermogen participatie van de inwoners in de samenleving. De bestuurlijke context van de dienstverlening, alsmede de uitvoeringstaken binnen het sociaal domein, worden samengevat weergegeven in figuur 2. Figuur 2 Bestuurlijke context en dienstverlening sociaal domein
Op grond van het wettelijk kader en de daaruit voortvloeiende verplichte uitvoeringstaken in medebewind en de (geboden) enige beleidsvrijheid door de rijksoverheid, is de gemeentelijke ondersteuning enerzijds primair gericht op arbeidsinschakeling en anderzijds op (aanvullende) inkomensondersteuning. Hieruit volgt dat aanvullende inkomensondersteuning, en met name de minimaregelingen Webwinkel Meedoen en Jeugdfonds Sport en Cultuur, niet mogen conflicteren met de wettelijke re-integratie opdracht, maar daaraan wel mogen bijdragen. 2.2 Minimabeleid: inkomensgrens en vormen van aanvullende inkomensondersteuning Omdat minimabeleid beleid ten aanzien van minima-huishoudens betreft, is een algemeen beeld van de omvang van de doelgroep in de gemeente Borger-Odoorn van belang. Tabel 1 geeft inzicht in het aantal huishoudens en het aantal personen die daartoe behoren, van de gemeente Borger-Odoorn met een laag inkomen tot 150% van de toepasselijke bijstandsnorm. Tabel 1
Aantal huishoudens en personen naar inkomen tot 150% toepasselijke bijstandsnorm
Borger-Odoorn 2021 Laag inkomen
kind basisschool Huishoudens
Personen
Kinderen
5-18 jarigen
5-13 jarigen
kind vo/mbo 13-18 jarigen
Volwassenen
tot 101% bijstandsnorm
600
900
200
155
84
71
700
855
tot 105% bijstandsnorm
700
1100
200
155
84
71
900
1055
tot 110% bijstandsnorm
900
1400
200
155
84
71
1200
1355
tot 120% bijstandsnorm
1200
1900
300
233
126
106
1600
1833
tot 130% bijstandsnorm
1500
2400
400
310
168
142
2000
2310
tot 140% bijstandsnorm
1800
3000
400
310
168
142
2600
2910
tot 150% bijstandsnorm
2100
3500
500
388
210
177
3000
3388
Totaal
Bron: CBS, 2023 (t-2) en eigen bewerking
Het minimabeleid van de gemeente Borger-Odoorn kent verschillende vormen van aanvullende inkomensondersteuning. Schematisch ziet het minimabeleid er uit als weergegeven in figuur 3. Gelet op een zachte of harde inkomensgrens kunnen de minimavoorzieningen voor aanvullende inkomensondersteuning onderverdeeld worden in: 3. individuele maatwerkvoorzieningen a. met een zachte inkomensgrens; b. met een harde inkomensgrens. 4. minimaregelingen die een harde inkomensgrens hebben. Bij een zachte inkomensgrens wordt het inkomen boven de inkomensgrens tot de draagkracht gerekend. Bij een draagkrachtberekening is sprake van een zachte inkomensgrens. Hierdoor kunnen inwoners voor het verschil tussen de ontstane noodzakelijke kosten waarvoor bijstand is aangevraagd en de aanwezige draagkracht uit in aanmerking te nemen middelen, recht hebben op individuele bijzondere bijstand bij overschrijding van de inkomensgrens met netto inkomen.
Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake een inkomensgrens van 120% of 130%
13| P a g i n a
Een inkomensgrens van 120% of 130% is passende ondersteuning in evenwichtig minimabeleid? Bij een harde inkomensgrens bepaalt de inkomensgrens het al dan niet hebben van draagkracht. Met een inkomen op of onder de inkomensgrens is geen sprake van draagkracht uit inkomen waardoor er mogelijk recht bestaat op de betreffende regeling. Met een inkomen boven de inkomensgrens is sprake van draagkracht waardoor er geen recht bestaat op betreffende ondersteuning. Het algemeen toepassen van de draagkrachtberekening, en dus een zachte inkomensgrens voor alle minimavoorzieningen, is technisch mogelijk, maar gelet op fors hogere uitvoeringskosten, de vermindering van de snelheid van de ondersteuning en beperking van de toegankelijkheid van de ondersteuning door het proces van aanvraag, rechtmatigheidsonderzoek en beschikking zoals bij de verstrekking van individuele bijzondere bijstand, niet wenselijk. Daarnaast heeft een zachte inkomensgrens nadelen ten aanzien van de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein (par. 5.1), en specifiek voor het lonend zijn van werken (par. 3.5). Figuur 3 Schematische weergave minimabeleid gemeente Borger-Odoorn
Toelichting op figuur 3, het minimabeleid van de gemeente Borger-Odoorn: A. Individuele maatwerkvoorzieningen 1. Participatiewet a. Individuele bijzondere bijstand Individuele maatwerkvoorzieningen De individuele maatwerkvoorzieningen worden verstrekt op grond van de Participatiewet in de vorm van individuele bijzondere bijstand. Een maatwerkvoorziening wordt gekenmerkt door individueel maatwerk van de ondersteuning. Individuele bijzondere bijstand wordt verleend voor uit bijzondere omstandigheden voortvloeiende noodzakelijke kosten die de aanwezige draagkracht uit in aanmerking te nemen middelen overstijgen. Daartoe wordt ten aanzien van individuele bijzondere bijstand gebruik gemaakt van een draagkrachtberekening en een draagkrachtperiode van 12 maanden waarbij de inkomensgrens centraal staat. Hierdoor is de inkomensgrens zacht. Afwijkende inkomensgrens In afwijking van de huidige reguliere inkomensgrens van 120%, geldt voor de navolgende kostensoorten een inkomensgrens van 100%: a. Beschermingsbewind, curatele en mentorschap. b. Woonkostentoeslag (bijstand voor huur die boven de huurtoeslag grens ligt). c. Bijzondere bijstand voor levensonderhoud 18 tot en met 20 jaar (feitelijk algemene bijstand voor levensonderhoud). d. Eigen bijdrage kinderopvang. b.
Individuele bijzondere bijstand voor een specifieke groep Webwinkel Meedoen Individuele bijzondere bijstand kan als maatwervoorziening ook verstrekt worden aan een specifieke groep met bepaalde groepskenmerken die te maken krijgt met noodzakelijk geachte kosten die voortvloeien uit bijzondere omstandigheden waarin de personen die tot die groep behoren verkeren en die de aanwezige draagkracht te boven gaan. Het staat vast dat de personen die behoren tot de specifieke groep betreffende kosten maken. Met betrekking tot deze vorm van ondersteuning wordt de gemeentelijke vrijheid begrensd door de geboden beleidsvrijheid die de rijksoverheid gemeenten geeft. De rijksoverheid heeft gemeenten enige beleidsvrijheid gegeven op het vlak van gerichte inkomensondersteuning voor het bevorderen van maatschappelijke en culturele activiteiten9. Het is gemeenten nadrukkelijk niet toegestaan dat “onder de noemer van «voorzieningen voor maatschappelijke participatie» andersoortige verstrekkingen worden 9
TK, 2013-2014, 33 801, nr. 3, p. 21
Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake een inkomensgrens van 120% of 130%
14| P a g i n a
Een inkomensgrens van 120% of 130% is passende ondersteuning in evenwichtig minimabeleid? gedaan die liggen op het vlak van de afgeschafte categoriale regelingen 10” zoals de witgoedregeling die mogelijk was op grond van de Algemene bijstandswet, omdat een uitkering of overeenkomstig inkomen uit werk in beginsel toereikend en passend is voor de noodzakelijke kosten van het bestaan. In het kader van bestrijding van hoge energiekosten, heeft de gemeente nadrukkelijk toestemming van de rijksoverheid om een tijdelijke “witgoedregeling” aan te bieden. Deze wijze van ondersteuning heeft als voordeel dat de doelgroep snel bereikt kan worden en de uitvoeringkosten laag gehouden worden. Daar staat echter tegenover dat omwille daarvan, geen draagkrachtmeting, maar een harde inkomensgrens toegepast wordt voor de bepaling van de draagkracht. De WebwInkel Meedoen betreft een individuele maatwerkvoorziening voor de specifieke groep minimahuishoudens. Om deelname aan maatschappelijke en culturele activiteiten te bevorderen, heeft de gemeente een specifieke groep aangemerkt ten aanzien van kosten in verband met die activiteiten. Het verrichten van die activiteiten wordt bevorderd gelet op preventie van hulpvragen en de positieve uitstraling ervan op allerlei facetten, die ook in onderling verband kunnen staan, van belang voor volwaardige en naar vermogen deelname aan de samenleving.
Te denken valt aan positieve gezondheid, het ontwikkelen van sociale vaardigheden, zelf- en samen-redzaamheid en arbeidsinschakeling. De aangemerkte groep heeft als groepskenmerken: een netto inkomen tot de inkomensgrens van 120% en een bescheiden vermogen tot de vermogensgrens als bedoeld in artikel 34 van de Participatiewet. Die specifieke groep heeft recht op deelname aan de Webwinkel Meedoen. B. Minimaregelingen 2. Participatiewet a. Categoriale bijzondere bijstand Eenmalige energietoeslag 2023 De minimaregeling Eenmalige energietoeslag 2023 is tijdelijke categoriale bijzondere bijstand voor compensatie van hoge energiekosten en wordt verstrekt op grond van artikel 35, vierde lid, van de Participatiewet. De hoogte van de toeslag is €1.300 per huishouden. De inkomensgrens bedraagt in afwijking van de reguliere inkomensgrens 130% van de toepasselijke bijstandsnorm. Categoriale bijzondere bijstand betreft bijzondere bijstand zonder dat er individueel maatwerk aan ten grondslag ligt door uit te gaan van de aanname dat er ten aanzien van een bepaalde categorie personen sprake is van uit bijzondere omstandigheden voorvloeiende noodzakelijke kosten die de draagkracht te boven gaan en dat die kosten ook worden gemaakt. Die categorie personen kan naast eventuele andere criteria door middel van een inkomensgrens worden afgebakend. b.
Aparte regelingen Studietoeslag De studietoeslag is geen bijzondere bijstand maar ongerichte inkomensondersteuning als compensatie verstrekt aan studenten met een beperking voor het niet kunnen werken naast hun studie wat nietbeperkte studenten wel kunnen ter bevordering van volwaardige participatie in de samenleving. Deze regeling wordt verstrekt op grond van artikel 36b van de Participatiewet in samenhang met de Verordening individuele studietoeslag gemeente Borger-Odoorn 2015. Deze regeling kent geen inkomensgrens. Omdat er recht kan bestaan als de belanghebbende niet kan werken naast de studie, is er geen sprake van inkomsten naast studiefinanciering of tegemoetkoming WTOS. Individuele inkomenstoeslag De Participatiewet kent de individuele inkomenstoeslag als een bijzondere vorm van bijzondere bijstand omdat het niet verstrekt wordt ten aanzien van specifieke kosten. De toeslag wordt verstrekt op grond van artikel 36 van de Participatiewet in samenhang met de verordening individuele inkomenstoeslag gemeente Borger-Odoorn 2015. Deze vorm van ondersteuning is bedoeld voor inwoners die drie jaar of langer aangewezen zijn op een laag inkomen ter hoogte van maximaal de toepasselijke bijstandsnorm en geen uitzicht hebben op inkomensverbetering. De inkomensgrens voor die ondersteuning is 100% van de toepasselijke bijstandsnorm. 3.
Algemene Subsidieverordening gemeente Borger-Odoorn Minimaregeling Jeugdfonds Sport en Cultuur Op grond van de Algemene Subsidieverordening gemeente Borger-Odoorn wordt subsidie verstrekt aan het Jeugdfonds Sport en Cultuur die voor inwoners tot 18 jaar behorend tot een huishouden met een netto inkomen van ten hoogste 120% van de toepasselijke bijstandsnorm, kosten van activiteiten op het gebied van sport en cultuur betaalt. 10
TK 2003-2004, 28 870. nr. 13. P. 71
Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake een inkomensgrens van 120% of 130%
15| P a g i n a
Een inkomensgrens van 120% of 130% is passende ondersteuning in evenwichtig minimabeleid? 4. Rijksuitkering gemeentefonds Regeling Tegemoetkoming chronisch zieken en mensen met een beperking Personen met een chronische ziekte en/of een beperking met een inkomen niet hoger dan 120% van de toepasselijke bijstandsnorm, kunnen aanspraak maken op de regeling Tegemoetkoming chronisch zieken en mensen met een beperking. De tegemoetkoming bedraagt €300 per jaar per belanghebbende. 5. Specifieke uitkering van het Rijk voor aanpak energiearmoede Eenmalig energiebudget Webwinkel Energie voor 2023 Huishoudens die voor 2023 een Meedoen-budget hebben toegekend gekregen voor de webwinkel Meedoen, hebben recht op een eenmalig energiebudget Webwinkel Energie van €500 voor het verlagen van de energierekening. Het budget kan in 2023 besteed worden in de Webwinkel Energie van Borger-Odoorn aan isolerende producten en duurzame apparaten. De inkomensgrens is 120% van de toepasselijke bijstandsnorm. 6. Gemeentewet Kwijtschelding van gemeentelijke belastingen De inkomensgrens voor kwijtschelding van gemeentelijke belastingen is vastgesteld op de maximaal toegestane hoogte van 100% van de toepasselijke bijstandsnorm.
2.3 Kader uitgangspunten van de participatiesamenleving Nederland heeft in de laatste twee decennia een omslag gemaakt van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving waarin iedereen zoveel mogelijk op eigen kracht volwaardig en naar vermogen meedoet en zoveel mogelijk zelf voorziet in de kosten van het levensonderhoud waarbij de ondersteuning door de overheid zo min mogelijk is (par. 1.2). Naast ideologische overwegingen, zoals het richten op eigen kracht en verantwoordelijkheid, is de omslag niet op de laatste plaats ingegeven door de wens publieke voorzieningen betaalbaar te houden en daardoor te borgen voor de toekomst. In de troonrede van 17 september 2013 staat hieromtrent: “Het is onmiskenbaar dat mensen in onze huidige netwerk- en informatiesamenleving mondiger en zelfstandiger zijn dan vroeger. Gecombineerd met de noodzaak om het tekort van de overheid terug te dringen, leidt dit ertoe dat de klassieke verzorgingsstaat langzaam maar zeker verandert in een participatiesamenleving. Van iedereen die dat kan, wordt gevraagd verantwoordelijkheid te nemen voor zijn of haar eigen leven en omgeving.” Via het Nederlands democratische stelsel zijn de uitgangspunten van de participatiesamenleving neergelegd in wet- en regelgeving.
Met de introductie van de Wet werk en bijstand (Wwb) in 2004, werd een omslag gemaakt in de gemeentelijke uitvoering van ondersteuning op het gebied van werk en inkomen naar een op uitstroom en re-integratie gerichte werkwijze. In de memorie van toelichting op die wet staat dat: “De regelgeving dient maximale mogelijkheden en stimulansen te bieden voor reïntegratie en participatie, ook voor mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt.” Gelijktijdig met decentralisatie van centrale overheidstaken op het gebied van zorg, werk en jeugdhulp naar de gemeenten met ingang van 2015, is de citeertitel van de Wwb gewijzigd in de huidige titel Participatiewet om ook in de titel de omslag naar de participatiesamenleving aan te geven. De transitie van centrale overheidstaken naar gemeenten was enerzijds ingegeven door de noodzaak kosten te besparen omwille van de betaalbaarheid van de voorzieningen, en anderzijds door de wens de ondersteuning dichter bij de inwoner te organiseren met minder bureaucratie en te optimaliseren door het kunnen bieden van integraal maatwerk. Het zorgrecht is sindsdien in het sociaal domein vervangen door de zorgplicht: er werd gekanteld van zorgen voor naar zorgen dat. Dit bracht een cultuuromslag met zich mee: er wordt nu gekeken naar wat iemand nodig heeft in plaats van naar wat hij vraagt, waardoor de vraag achter de vraag achterhaald wordt.
Daardoor komt de eigen kracht, verantwoordelijkheid en de omgeving van de inwoner centraal te staan. De gemeente is alleen verplicht ondersteuning te bieden als dat noodzakelijk is doordat de inwoner er op eigen kracht of met behulp van zijn omgeving niet uitkomt. 2.4 Kader uitgangspunten van het sociaal domein: evenwichtig minimabeleid Het kader van het gemeentelijk sociaal domein wordt gelet op enige beleidsvrijheid en beschikbare middelen van de gemeente vormgegeven binnen het kader van de uitgangspunten van de participatiesamenleving. Het kader van de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein wordt op hoofdlijnen door de navolgende, in chronologische volgorde van vaststelling weergegeven, bestuurlijke documenten vormgegeven: 1. De kadernota sociaal domein 2012-2016: meedoen naar vermogen (raadsbesluit). 2. Het beleidsplan sociaal domein 2015-2016: de gemeente als nuchtere noaber (collegebesluit). 3. De nota Hervorming minimabeleid 2016-2020 (raadsbesluit). 4. Het Visiedocument Maatwerk in het sociaal domein (collegebesluit 2017). Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake een inkomensgrens van 120% of 130%
16| P a g i n a
Een inkomensgrens van 120% of 130% is passende ondersteuning in evenwichtig minimabeleid? 5. Vanzölf saomen! Beleidsplan sociaal domein 2017-2020 (collegebesluit). 6. De notitie regenboogmodel 2018 (raadsbesluit). De uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein zijn vervat in de voornoemde bestuurlijke documenten, en zijn: 1. Iedereen doet volwaardig en naar vermogen mee in de samenleving. 2. De eigen kracht, eigen inzet, zelfredzaamheid en samen-redzaamheid met de omgeving staan centraal. 3. De ondersteuning is zo licht, goedkoop en dichtbij mogelijk. 4. Inzet op preventieve ondersteuning. Het regenboogmodel getoond in figuur 4, visualiseert de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein: volwaardig en naar vermogen meedoen, waarbij eigen kracht, eigen inzet, zelfredzaamheid en samenredzaamheid centraal staan. Pas als de inwoner er op eigen kracht of met behulp van zijn omgeving niet uitkomt, kan de gemeente passende ondersteuning bieden. De inwoner wordt dan in zijn eigen kracht gezet door passende ondersteuning te bieden die zo dicht mogelijk bij de inwoner zelf is. Pas als passende ondersteuning niet geboden kan worden in de laagste boog, kan een boog omhoog gegaan worden. Uiteindelijk kan als dat noodzakelijk is, een individuele maatwerkvoorziening worden aangeboden.
Het uitgangspunt van preventieve ondersteuning is ook zichtbaar in het model en begint rondom het gezin/huishouden. Figuur 4 Regenboogmodel 2018: visualisatie uitgangspunten sociaal domein gemeente Borger-Odoorn
2.5 De ambities van de gemeente De ondersteuning vanuit het minimabeleid dient te passen binnen het kader van de uitgangspunten van het gemeentelijk sociaal domein. Vervolgens bepalen de ambities van de gemeente binnen de grenzen van de beleidsvrijheid en de financiële ruimte het gemeentelijke beleid. De ambities van de gemeente zijn door de coalitiepartners neergelegd in het Coalitieakkoord 2022-2026, Samen denken & samen doen, en ten aanzien van de huidige bestuursperiode door het college uitgewerkt in het Bestuursprogramma 2022-2026. De ambities van de gemeente voor het sociaal domein zijn: 1. Iedereen doet mee: de inclusieve samenleving. 2. Passende ondersteuning met minimabeleid. 3. Inzet op preventieve ondersteuning. 4. Borging van de ondersteuning door het voeren van een gezonde en solide financiële huishouding.
Een onderzoek in verband met besluitvorming inzake een inkomensgrens van 120% of 130%
17| P a g i n a
Een inkomensgrens van 120% of 130% is passende ondersteuning in evenwichtig minimabeleid? 3.
Besteedbaar inkomen, inkomensterugval, armoedeval en werken loont (niet)
3.1 Inleiding Bj toename van het netto inkomen uit werk kan sprake zijn van inkomensterugval (doorgroeival) van het besteedbaar inkomen. Inkomensterugval kan leiden tot armoedeval. Er is sprake van armoedeval wanneer het besteedbaar inkomen terugvalt onder het besteedbaar inkomen behorend bij een niet-veel-maar-toereikend (nvmt) netto inkomen voor sociale participatie als het netto inkomen uit werk toeneemt, waardoor er sprake is van sociale armoede. Die nvmt-inkomengrens is de grens voor sociale armoede en ligt volgens het CPB en SCP (2020)11 rond 120% van de toepasselijke bijstandsnorm. Er is vanaf die inkomensgrens toereikend besteedbaar inkomen voor sociale participatie (par. 5.1.3). Inkomensterugval heeft invloed op de beantwoording van de vraag of (meer) werken lonend is doordat (meer) werken zich vertaald naar een toename van het besteedbaar inkomen, en daardoor op de motivatie om (meer) te werken. Om werken (weer) lonend te maken na overschrijding van de inkomensgrens, moet eerst het weggevallen inkomen uit het minimabeleid gecompenseerd worden door netto inkomen uit werk. Wanneer het verlies aan inkomen uit het minimabeleid is gecompenseerd, is afhankelijk van de situatie van het huishouden en de inkomensgrens.