Onderzoeksrapport Biodiversiteit
Tekst van het document
BIODIVERSITEITSBELEID VERGELIJKING TUSSEN HET BIODIVERSITEITSBELEID VAN GEMEENTE NOORDENVELD EN GEMEENTE BORGER-ODOORN
NHL Stenden Hogeschool Minor Changing Government Bestuurskunde & Overheidsmanagement jaar 4 30 januari 2022
1
Biodiversiteitsbeleid Een vergelijking tussen het biodiversiteitsbeleid van gemeente Noordenveld en gemeente Border-Odoorn.
Evert Bok Rosemarijn Bouwer Jilmer Dykstra Maureen Hosman Myrddin Isidora
4533151 evert.bok@student.nhlstenden.com 4566181 rosemarijn.bouwer@student.nhlstenden.com 4600096 jilmer.dykstra@student.nhlstenden.com 4513843 maureen.hosman@student.nhlstenden.com 4576969 myrddin.isidora@student.nhlstenden.com NHL Stenden Thorbecke Academie Bestuurskunde & Overheidsmanagement, jaar 4 Minor Changing Government Docenten Bart-Jan Heine Roelof Lovink Ingeborg Veldkamp 30 januari 2022
2
Voorwoord Beste lezer, Voor u ligt het onderzoeksrapport over het biodiversiteitsbeleid van Noordenveld en BorgerOdoorn. Hierin wordt het biodiversiteitsbeleid van de gemeente Noordenveld en gemeente Borger-Odoorn met elkaar vergeleken. Allereerst willen bij de rekenkamercommissies van de gemeente Borger-Odoorn en Noordenveld bedanken voor het bieden van deze opdracht over biodiversiteitsbeleid. De contactpersoon van beide rekenkamercommissies, dhr. Elias de Haan, bedanken wij voor zijn ondersteuning en informatie gedurende het project. Wij willen de mensen van de gemeente Noordenveld en van de gemeente Borger-Odoorn bedanken voor het te woord staan en het beschikbaar stellen van de benodigde documenten. Onze dank gaat ook uit naar dhr. Bart-Jan Heine voor de begeleiding vanuit school. Daarnaast willen wij alle andere betrokkenen bedanken voor hun medewerking. Wij wensen u veel leesplezier, Riena Bhaggan Evert Bok Rosemarijn Bouwer Jilmer Dykstra Maureen Hosman Myrddin Isidora Leeuwarden, 30 januari 2022
3
Bedrijfssamenvatting Biodiversiteitsbeleid Uit een gesprek met Bart-Jan Heine zijn de samenvatting, conclusie en aanbevelingen van dit project aangepast. De aangepaste versie in hieronder te lezen. Ook is deze bedrijfssamenvatting in bijlage VI te vinden. In opdracht van de rekenkamer van Noordenveld en Borger-Odoorn is er onderzoek gedaan naar het biodiversiteitsbeleid van beide gemeenten. Om de benodigde informatie te vergaren zijn er interviews afgenomen en is er gebruik gemaakt van literatuuronderzoek. De hoofdvraag in dit onderzoek is: wat is het biodiversiteitsbeleid van de gemeente Noordenveld en BorgerOdoorn, hoe wordt dit in de praktijk gebracht en wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen beide gemeenten? Deze hoofdvraag wordt beantwoord door middel van een aantal deelvragen, namelijk: - Wat is het biodiversiteitsbeleid van de gemeente Noordenveld en Borger-Odoorn? - Hoe wordt dit in de praktijk gebracht? - Het laatste deel van de hoofdvraag is wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen beide gemeenten? In bijlage II zijn de elementen van biodiversiteit te vinden. Op basis van deze elementen hebben wij het (biodiversiteits)beleid van zowel gemeente Noordenveld als gemeente Borger-Odoorn vergeleken. In bijlage V is te zien hoe deze twee gemeenten scoren op de biodiversiteitselementen. Hier wordt een waardeoordeel aan gehangen.
Wanneer een gemeente geen beleid heeft op deze elementen, krijgt ze een oordeel van 0 (rood). Wanneer een gemeente alleen impliciet beleid heeft, krijgt ze een oordeel van 1 (oranje). Wanneer een gemeente alleen expliciet beleid (geel) heeft of zowel impliciet als expliciet beleid (groen) heeft, krijgt ze een waardeoordeel van 2. In tabel 7 is deze legenda ook te zien. In tabel 11 is dit puntenoverzicht te zien. Expliciet beleid is beleid wat duidelijk, letterlijk en apart geschreven wat betreft biodiversiteit. Er wordt beleid geschreven wat expliciet en alleen over de biodiversiteit in de gemeente. Het doel hiervan is om de biodiversiteit te verhogen. Impliciet beleid heeft niet als hoofddoel de biodiversiteit te verhogen, maar de verhoging van biodiversiteit is wel een neveneffect. Om duidelijke conclusies te kunnen trekken is de hoofdvraag verdeeld in drie onderdelen. Hieronder wordt elk onderdeel uitgelegd en wordt er een conclusie getrokken. Wat is het biodiversiteitsbeleid van de gemeente Noordenveld en Borger-Odoorn? In dit onderdeel wordt er onderscheid gemaakt tussen gemeente Noordenveld en BorgerOdoorn. Er wordt eerst gekeken naar het expliciet beleid van beide gemeenten en daarna naar het impliciet beleid. Biodiversiteitsbeleid gemeente Noordenveld De gemeente Noordenveld heeft expliciet beleid gemaakt om de biodiversiteit in de gemeente te verhogen.
In 2002 kwam de gemeente met twee beleidsrapportages: het Landschapsbeleidsplan Noordenveld en de Groenvisie Noordenveld. Het Landschapsbeleidsplan is een beheerplan dat specifiek kijkt naar de biodiversiteit op een aantal gebieden. Deze gebieden zijn landbouw, visserij, recreatie, toerisme en water. De groenvisie is een plan dat zich met name focust op het versterken van groenkwaliteit, groenstructuur en het behouden van culturele en karakteristieke uitstraling. Specifiek wordt er gekeken naar dorpskernen, dorpsranden, brinken en het planten en waarde geven van/aan bomen. Dit beleid richt zich onder andere meer aandacht voor de vormgeving van de natuurovergang van drop naar het landschap (Kloosterziel & Scheltens, 2002).
4
Naast deze twee beleidsplannen is er ook nog het Bermbeheerplan is het beleid voor de vormgeving, motoring en beheer van alle bermen in de gemeente. Het doel van dit plan is om de soorten variatie te verhogen. De ambitie van gemeente Noordenveld is om een bijdrage te leveren aan het aanleggen van nieuw groenbeheer en het verbeteren van de biodiversiteit. De verbeterde biodiversiteit zou voornamelijk moeten komen van maai- en afzuigmanieren in het groen en het planten van gevarieerde biodiversiteit verhogende kruidensoorten (Smid en Van der Wal, 2021). Veel biodiversiteit verhogende activiteiten in gemeente Noordenveld komen voort uit beleid gericht op andere onderwerpen, zoals beheerbeleid. Er is echter nauwelijks apart beleid geschreven dat puur over biodiversiteit gaat, er wordt dus in sommige beleidsplannen, met een ander onderwerp, zeer kort ingegaan op biodiversiteit. In tabel 10, beleidsoverzicht, is te zien dat gemeente Noordenveld op het gebied van een aantal elementen aandacht heeft besteed aan het maken en voeren van expliciet beleid. Aangezien er in totaal 42 onderdelen zijn en gemeente Noordenveld maar op negen van deze onderdelen expliciet beleid voert kan er geconcludeerd worden dat er veel wordt gedaan op dit gebied maar dat dit nadrukkelijker benoemd zou kunnen worden.
Biodiversiteitsbeleid gemeente Borger-Odoorn De gemeente Borger-Odoorn heeft nog geen expliciet biodiversiteitsbeleid (bijlage III). Wel wordt er aangegeven dat er veel waarde gehecht worden aan een bos met hoge natuurwaarden. Het doel is om de natuurwaarde te behouden en verder te ontwikkelen door in het beheer en onderhoud te sturen op een aantal aspecten, dit staat allemaal beschreven in de Bosvisie van gemeente Borger-Odoorn (Borger-Odoorn, 2020a). In deze visie staan ook wetten en regelingen met betrekking tot biodiversiteit op het gebied van bossen. De Kadernota Duurzame ontwikkeling 2011-2014 gaat in op duurzaamheidsthema’s en behandelt de ambities op het gebied van duurzame ontwikkelingen. In deze Kadernota wordt door de gemeente Borger-Odoorn aangegeven dat ze een voorbeeldfunctie willen vervullen waarbij duurzaamheid deel uit gaat maken van alle besluiten, beleid en uitvoerende taken. Dit moet op meerdere manieren bereikt worden, de beste manier is om dit te doen is door milieu en natuur in een vroeg stadium te betrekken, bijvoorbeeld al bij de planontwikkeling. Op deze manier worden kansen benut om de leefomgeving duurzamer te maken. Gemeente BorgerOdoorn heeft ook een groenvisie. Deze visie omvat een thematische uitwerking van het groenbeleidsplan. Het impliciet beleid wat in gemeente Borger-Odoorn gevoerd wordt valt onder te verdelen in twee categorieën.
De eerste categorie gaat over beleid waar wel over gesproken wordt maar niet in beleidsdocumenten is opgenomen. De tweede categorie gaat over externe partijen die samenwerken met de gemeente Border-Odoorn voor de bevordering van de biodiversiteit. Hierbij valt te denken aan private initiatieven en externe projecten van organisaties? In tabel 10, beleidsoverzicht, is te zien op welke onderdelen gemeente Borger-Odoorn expliciet beleid voert, in totaal zijn er 42 onderdelen.
5
In de onderstaande tabel 13 wordt er een schematische weergave gegeven van de onderdelen waar gemeente Noordenveld en gemeente Borger-Odoorn expliciet biodiversiteitsbeleid over hebben geschreven. Gemeente Noordenveld Herstel van cultuurlandschap Behoud en versterking van de algemene insectenpopulaties Natuurwaarden en ontwikkelmogelijkheden in beeld brengen Kwaliteit bos en bomen
Gemeente Borger-Odoorn Uitbreiden ecologisch groen Benutten van kansen schrale vegetaties buitengebied Versterken leefgebied van soorten gekoppeld aan specifiek landschap als erfvogels, weidevolgels en heidevogels Behoud en versterking van insectenpopulaties
Monitoring bos- en natuurgebieden Bos- en natuurbeleid Herstel insectenpopulatie Aanleg en onderhoud landschapselementen Beheer rondom bermen Beheer Akker- en rivierranden Minder verharding en meer groen in kernen Tabel 13: expliciet biodiversiteit in beide gemeenten Hoe wordt het biodiversiteitsbeleid van gemeente Noordenveld en Borger-Odoorn in de praktijk gebracht? In deze paragraaf wordt het biodiversiteitsbeleid van gemeente Noordenveld en Borger-Odoorn zoals het in de praktijk wordt gebracht beschreven. Het beleid in de praktijk gemeente Noordenveld In de gemeente Noordenveld is er in 2021 eenmalig €25.000.- euro geïnvesteerd in het verhogen van de biodiversiteit in de gemeente. Vanaf 2022 wordt er jaarlijks €5.000.- euro geïnvesteerd voor biodiversiteit. Naast het geld dat er wordt uitgegeven zijn er ook diverse maatregelen die worden genomen door de gemeente om de biodiversiteit te versterken. Deze maatregelen bestaan uit het aanleggen en beheren van boomrijen, houtwallen, singels en bermen. Bij het planten van deze nieuwe bloemen, bomen of gewassen wordt gelet op de kruidenrijkheid van de soort. Ook wordt er bij het onderhouden van grasland minder bestrijdingsmiddelen gebruikt en wordt er bij het planten van bloemen gekeken naar de effecten voor de insecten die daar leven.
Het beleid in de praktijk gemeente Borger-Odoorn Net zoals gemeente Noordenveld, geeft ook gemeente Borger-Odoorn jaarlijks geld uit om de biodiversiteit te verhogen. Er wordt €30.000.- euro uitgegeven aan het inzaaien van wilde bloemen langs akkers. Behalve deze investering neemt gemeente Borger-Odoorn ook verschillende maatregelen voor het verhogen van de biodiversiteit. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij het aanleggen van wegen, de verwerking van afvalwater en worden de onderhoudswerkzaamheden aan het groen op een ecologische en duurzame manier uitgevoerd. Ook verwijderen zij op een milieuvriendelijke manier onkruid zonder gif (Borger-Odoorn, 2011). Het planten van struiken onder eikenbomen is nog een goed voorbeeld, hierdoor krijgen eikenprocessierupsen minder kans om zich te verspreiden. Borger-Odoorn houdt rekening met biodiversiteit bij haar lopende projecten. In 2019 startte het meerjarig project: 3Bees. Dit staat voor Borger-Odoorn Bevordert Biodiversiteit. Uit de bovenstaande informatie is te concluderen dat beide gemeenten rekening proberen te houden met biodiversiteit. Er is een aantal lopende projecten dat als doel heet de biodiversiteit te vergroten. Biodiversiteit wordt dan gezien als een apart aspect wat bij een project komt
6
kijken. Ook valt te concluderen dat zowel gemeente Noorderveld als gemeente Borger-Odoorn hun beleid en acties rond biodiversiteit niet volledig in beeld hebben. Zo bleek uit de interviews dat er wel meer projecten waren, maar het niet helder was hoe deze verliepen en hoeveel projecten lopen. Ook kan er gezegd worden dat beide gemeenten een budget hebben om de biodiversiteit te verhogen.
7
Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen beide gemeenten? In het laatste onderdeel wordt er antwoord gegeven op de vraag welke verschillen er zijn tussen gemeente Noordenveld en gemeente Borger-Odoorn. In de onderstaande tabel (tabel 14) is een puntenoverzicht te zien. Dit zijn de waardeoordelen van de biosdiversiteitselementen per gemeente bij elkaar opgeteld. Er is gekeken naar het biodiversiteitsbeleid van zowel gemeente Noordenveld als gemeente Borger-Odoorn in hoofdstuk 4.1. Dit beleid is vergeleken met de biodiversiteitselementen die benoemd zijn in hoofdstuk 3.4. Per element is gekeken wat voor soort beleid (expliciet, impliciet of beide) hierover geschreven is. Op basis hiervan is er een waarde oordeel aan gegeven. Wanneer een gemeente geen beleid heeft op deze elementen, krijgt ze een oordeel van 0 (rood). Wanneer een gemeente alleen impliciet beleid heeft, krijgt ze een oordeel van 1 (oranje). Wanneer een gemeente alleen expliciet beleid (geel) heeft of zowel impliciet als expliciet beleid (groen) heeft, krijgt ze een waardeoordeel van 2. Op het moment dat een gemeente zowel expliciet als impliciet beleid heeft op een bepaald biodiversiteitselement, wordt dit beschouwd als alleen expliciet beleid. In tabel 10 (in het onderzoeksrapport) zijn alle elementen te zien.
In de onderstaande tabel zijn alleen de elementen te zien waar de beide gemeenten in verschillen. Dit is een overzichtelijke samenvatting om in één oogopslag te zien wat voor soort beleid de ene gemeente doet ten opzichte van de andere gemeenten op het gebied van een bepaald element. Punten
Waardeoordeel
Geen beleid
0
Impliciet beleid Expliciet beleid Impliciet en expliciet beleid
1 2 2
Tabel 7: Legenda waardeoordeel Onderwerp Behoud van soorten en populaties versterken
Soort Vogels
Amfibieën en reptielen Zoogdieren Biodiversiteit in Herstel bos- en achteruitgang natuurgebieden kwaliteit bosgebied Tegengaan verstoring en verfrommeling ect. Uitvoeren PAS maatregelen Monitoring
Elementen Versterken leefgebied van soorten gekoppeld aan specifiek landschap als erfvogels, weidevogels, heidevogels. Versterken leefgebied Herstel van het cultuurlandschap Kwaliteit bosgebied
Toezicht en handhaving Maatregelen Monitoring bos- en natuurgebieden
Gemeente Noorderveld Waardeoordeel: 1
Gemeente Borger-Odoorn Waardeoordeel: 2
Impliciet beleid
Expliciet beleid
Waardeoordeel: 1 Impliciet beleid Waardeoordeel:2 Expliciet beleid Waardeoordeel: 1
Waardeoordeel: 2 Expliciet beleid Waardeoordeel: 0 Geen beleid Waardeoordeel: 2
Impliciet beleid
Expliciet beleid
Waardeoordeel: 0
Waardeoordeel: 2
Geen beleid Waardeoordeel: 1 Impliciet beleid Waardeoordeel: 2
Expliciet beleid Waardeoordeel: 0 Geen beleid Waardeoordeel: 2
Impliciet en expliciet beleid
Expliciet beleid
8
Biodiversiteit in Akker- en het rivierranden buitengebied
Beheer rondom Akkeren rivierranden
Biodiversiteit in Groene bebouwd bedrijventerreinen gebied Operatie Steenbreek
Biodiversiteit op groene bedrijventerreinen versterken Minder verharding, meer groen in kernen
Bestrijden invasieve soorten
Tegengaan van biodiversiteitbedreigende soorten (o.a. de Eikenprocessierups) Stakeholders betrekken bij biodiversiteit
Biodiversiteit Participatie samen met anderen Tabel 14: verschillen in beleid tussen beide gemeenten
Waardeoordeel: 2
Waardeoordeel: 2
Impliciet en expliciet beleid Waardeoordeel: 1
Expliciet beleid
Impliciet beleid Waardeoordeel: 2
Geen beleid Waardeoordeel: 0
Expliciet beleid Waardeoordeel: 0
Geen beleid Waardeoordeel: 1
Geen beleid
Impliciet beleid
Waardeoordeel: 0
Waardeoordeel: 1
Geen beleid
Impliciet beleid
Waardeoordeel: 0
De biodiversiteitselementen zijn per onderwerp gebundeld en de waardeoordelen van de elementen die bij het onderwerp horen zijn bij elkaar opgeteld. Wanneer de bovenstaande tabel (tabel 14) vergeleken wordt met tabel 10 in bijlage V, kunnen er een paar conclusies getrokken worden over de verschillen tussen beide gemeenten. Biodiversiteitselementen Behoud van soorten en populaties versterken Biodiversiteit in bos- en natuurgebieden Biodiversiteit in het buitengebied Biodiversiteit in bebouwd gebied Biodiversiteit samen met anderen Totaal 36/84 Tabel 11: puntentotalen
Noordenveld 13/26
Borger-Odoorn 14/26
8/14
10/14
10/14
10/14
5/22
5/22
0/8
1/8 40/84
De algemene conclusie is dat de gemeenten op enkele deelaspecten verschillen. 1. Gemeente Borger-Odoorn heeft een waardeoordeel van 14. Dit is 1 punt hoger dan de gemeente Noordenveld. Dit komt omdat gemeente Borger-Odoorn expliciet beleid heeft op het gebied van vogels en amfibieën en reptielen in tegenstelling tot Noordenveld die alleen impliciet beleid heeft. Ook scoort gemeente Borger-Odoorn hoger op het element flora (benutten van kansen schrale vegetaties in het buitengebied) omdat hier zowel expliciet als impliciet beleid voor is geschreven. Ondanks gemeente Noorderveld lager heeft gescoord op het ‘behoud van soorten en populaties versterken, loopt zij wel voor op het gebied van het uitbreiden van ecologisch groen. Deze vergelijking is ook terig te zien in bijlage V. 2. Op het gebied van biodiversiteitsbeleid bos- en natuurgebieden loopt gemeente BorgerOdoorn ook voor. Dit verschil ligt met name bij het herstellen van de achteruitgang van de
9
kwaliteit van het bosgebied, de monitoring van het bosgebied en het tegengaan van verstoring, verfrommeling ect. Alhoewel gemeente Borger-Odoorn over het algemeen hoger heeft gescoord, loopt gemeente Noorderveld op één aspecten voor namelijk, het uitvoeren van PAS maatregelen (Borger-Odoorn scoort 1 en Noorderveld scoort 2). 3. Het laatste verschil tussen de beide gemeenten behoort tot de categorie: biodiversiteit samen met anderen. Ook hier is het verschil maar één punt. Het verschil komt doordat gemeente Borger-Odoorn impliciet beleid heeft gevoerd op het gebied van stakeholders betrekken bij biodiversiteit. Gemeente Noorderveld heeft hier geen beleid op geschreven. Deze drie conclusies laten zien dat er geen grote verschillen zijn tussen beide gemeenten. Toch kan er geconcludeerd worden dan de gemeenten wel van elkaar kunnen leren, ook al gaat het om kleine onderwerpen. Zoals al eerder is benoemd, worden deze verschillen in tabel 10 en in hoofdstuk 4.2 schematisch weergeven. Om dit overzicht duidelijker te maken zijn alle verschillen tussen beide gemeenten in tabel 14 gezet. Op deze manier kan er in één oogopslag gezien worden welke verschillen er zijn, wat voor soort beleid op dit onderwerp is geschreven of uitgevoerd is en welke waardeoordeel de gemeente op dit onderwerp heeft gekregen.
10
Aanbevelingen Het toevoegen van een natuurelement in beleid is een lastige opgave (Green Office Utrecht University, z.d.). Dit komt doordat het vaak in strijd is met het verbeteren van de economie, er zitten hoge kosten aan verbonden, de wensen en belangen van stakeholders lopen uiteen en eventueel ander beleid wat al gevoerd wordt. Juist om deze reden is het belangrijk om een overzicht te hebben met stakeholders, belangen, bestaande projecten en de medewerkers die op deze projecten zitten. Op deze manier ontstaat er een concreter beeld met wat er al gedaan wordt, wie er mee bezig is, welke interne en externe stakeholders hiermee bezig zijn en wat de bijbehorende belangen zijn. Op deze manier worden kosten bespaard omdat er samengewerkt wordt. Uit een interview met de IVN in Borger-Odoorn bleek dat inwoners moeite hebben met de uitvoering van het gevoerde beleid om de biodiversiteit te verhogen. Eén van de voorbeelden die hieruit kwam zijn de bermen. Inwoners willen hun omgeving mooi en strak houden, dus er moet gemaaid worden. Dit staat haaks tegenover het verhogen van de biodiversiteit. Hoe meer groen en wilde bloemen er komen, hoe groter de biodiversiteit wordt. Wanneer de stakeholders (intern en extern) aan de voorkant betrokken worden, wordt er een gezamenlijk belang gecreëerd. Dit zorgt voor meer acceptatie en draagvlak.
Hierbij valt te denken aan informatieavonden, folders en infographics met informatie over biodiversiteit. Door expliciet biodiversiteitsbeleid te voeren wordt er meer aandacht besteed aan de verhoging en verbetering van biodiversiteit. De elementen die in dit onderzoek zijn gebruikt kunnen hier een hulpmiddel voor zijn. Deze elementen kunnen nog verder worden gedefinieerd vanuit het perspectief van gemeente Noordenveld en gemeente Borger-Odoorn. In tabel 10 is te zien op welke onderwerpen, soorten en elementen beide gemeenten scoren. Een advies kan zijn om juist te focussen op de elementen met een waardeoordeel van ‘0’. Op deze onderwerpen en elementen is er het laagst gescoord. De kansen liggen het hoogst bij biodiversiteit in het bebouwde gebied en biodiversiteit samen met anderen. Het is belangrijk om van elkaar te leren. Het kijken naar (buur)gemeenten is een relatief makkelijke manier om dit te doen. Op deze manier kunnen gemeente Borger-Odoorn en Noordenveld van elkaar leren. Ook zijn er een tal andere gemeenten in Nederland die bezig zijn op het gebied van het verbeteren en verhogen van de biodiversiteit. Sommige gemeenten zijn al verder dan gemeente Noordenveld en Borger-Odoorn, met deze gemeenten zouden ze hun beleid kunnen vergelijken.
11
Inhoudsopgave Voorwoord............................................................................................................................................................................. 3 Samenvatting ..........................................................................................................Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 1.
Inleiding ..................................................................................................................................................................... 13 Leeswijzer ............................................................................................................................................................................................. 13
2.
Onderzoeksaanpak ................................................................................................................................................ 14 2.1.
3.
Onderzoeksmethode ......................................................................................................................................................... 14
Theoretisch kader .................................................................................................................................................. 17 3.1.
Kernbegrippen .................................................................................................................................................................... 17
3.2.
Bekendheid van biodiversiteit ...................................................................................................................................... 17
3.3.
Meetbaar maken................................................................................................................................................................ 22
3.4.
Elementen Biodiversiteit ................................................................................................................................................ 23
4.
Resultaten ................................................................................................................................................................. 26 4.1. Het biodiversiteitsbeleid van de gemeenten Noordenveld en Borger-Odoorn .......................................... 26 4.1.1. Noordenveld ............................................................................................................................................................ 26 4.1.2. Borger-Odoorn ....................................................................................................................................................... 27 4.2.
Verschillen tussen de gemeenten Noordenveld en Borger-Odoorn ............................................................... 30
4.3. Kansen voor de gemeenten Noordenveld en Borger-Odoorn........................................................................... 34 4.3.1. Specifieke maatregelen ....................................................................................................................................... 34 4.3.2. Kansen toekomstige plannen ........................................................................................................................... 34 4.3.3 Advies ............................................................................................................................................................................... 35 5.
Conclusie ................................................................................................................................................................... 37
6.
Discussie .................................................................................................................................................................... 42
7.
Literatuurlijst .......................................................................................................................................................... 44 10.1.
Lijst met Tabellen .............................................................................................................................................................. 47
10.2.
Lijst met figuren ................................................................................................................................................................. 47
Bijlage................................................................................................................................................................................... 48 II.
Elementen van biodiversiteit ............................................................................................................................................. 48
III.
Interview gemeente Noordenveld (notulen) .......................................................................................................... 50
IV.
Interview Borger-Odoorn ............................................................................................................................................... 51
V.
Beleidsoverzicht ...................................................................................................................................................................... 53
VI.
Puntentotaal ....................................................................................................................................................................... 56
VII.
Interview IVN Borger-Odoorn ...................................................................................................................................... 57
VIII.
Interview Provincie Drenthe ......................................................................................................................................... 58
12
1. Inleiding
In dit hoofdstuk worden de aanleiding en de doelstelling van het onderzoek beschreven, waaruit de hoofdvraag en deelvraag geformuleerd zijn. Daarnaast bevat de inleiding een leeswijzer. De gemeenten Noordenveld en Borger-Odoorn hebben beiden al bestaande beleidsstukken waarin biodiversiteit wordt betrokken. Waar de gemeente Noordenveld het onderwerp biodiversiteit vooral in bijzinnen bij andere projecten noemt, benoemt de gemeente BorgerOdoorn biodiversiteit explicieter bij leerbaarheid verhogend beleid (Heel Drenthe Zoemt, 2021), (IVN Natuureducatie Borger-Odoorn, z.d.). De gemeenten Noordenveld en Borger-Odoorn willen in 2022 expliciet beleid gaan maken op het gebied van biodiversiteit. Dit onderzoeksrapport is geschreven in opdracht van de rekenkamercommissies van de gemeenten Noordenveld en Borger-Odoorn. De doelstelling van dit onderzoek is om een vergelijking op te leveren van het gevoerde beleid van de gemeente Noordenveld en de gemeente Borger-Odoorn. Er wordt een vergelijkend en evaluerend onderzoek uitgevoerd om inzicht te geven in het biodiversiteitsbeleid van de beide gemeenten. Daarnaast geeft dit onderzoek de mogelijkheid om adviezen te geven over het biodiversiteitsbeleid van beide gemeenten.
Om de doelstelling van dit onderzoek te halen is er de volgende onderzoeksvraag geformuleerd: Wat is het biodiversiteitsbeleid van de gemeenten Noordenveld en Borger-Odoorn, hoe wordt dit in de praktijk gebracht en wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen beide gemeenten? De deelvragen die binnen dit onderzoek onderzocht worden voor het beantwoorden van hoofdvraag zijn; 1. Wat is het biodiversiteitsbeleid van de gemeenten Noordenveld en Borger-Odoorn? 2. Wat zijn de verschillen tussen de gemeente Noordenveld en Borger-Odoorn op het gebied van biodiversiteitsbeleid van deze gemeente? 3. Waar liggen de kansen voor de gemeente Noordenveld en de gemeente Borger-Odoorn?
Leeswijzer
Allereerst wordt de onderzoeksaanpak beschreven. De onderzoeksmethode, operationalisatie, betrouwbaarheid en het zoekproces worden toegelicht. In het theoretisch kader wordt er ingegaan op de begripsafbakening en de elementen van biodiversiteit. Ook wordt omschreven hoe de elementen in dit onderzoek meetbaar zijn gemaakt. Daarna komen de resultaten met antwoorden op de deelvragen aan bod. Tot slot wordt er in de conclusie antwoord gegeven op de hoofdvraag en wordt er gereflecteerd op het onderzoek in de discussie.
13
2. Onderzoeksaanpak
In dit hoofdstuk wordt beschreven welke methode wij hebben toegepast om dit onderzoek te kunnen doen. Allereerst zal de onderzoeksmethode worden toegelicht, om vervolgens de operationalisatie uit te lichten. Ook zal worden toegelicht hoe de verzamelde informatie voor het onderzoek meetbaar is gemaakt.
2.1.
Onderzoeksmethode
In dit hoofdstuk worden de verschillende methodes besproken voor hoe wij onze deelvragen gaan beantwoorden. Dit zal voornamelijk gaan via deskresearch en interviews met beleidsmedewerkers op het gebied van biodiversiteit. In de onderstaande tabel is te zien op welke manier wij de deelvragen hebben beantwoord. Deelvraag Onderzoek Methode Hoe Biodiversiteitsbeleid Deskresearch Literatuuronderzoek Er is gekozen om niet en de elementen van te kijken naar dit beleid statistische cijfers, maar om in gesprek te gaan met Het Fieldresearch Diepte-interview biodiversiteitsbeleid Deskresearch Literatuuronderzoek verschillende actoren die betrekking van de gemeenten hebben op dit Noordenveld en onderzoek. Ook is er Borger-Odoorn gekozen voor diepteinterviews omdat er Verschillen tussen de Fieldresearch Diepte-interview gemeente Deskresearch Literatuuronderzoek tijdens dit gesprek doorgevraagd kan Noordenveld en worden, wat een Borger-Odoorn groot voordeel biedt ten opzichte van een Kansen voor de Fieldresearch Diepte-interview gemeenten Deskresearch Literatuuronderzoek enquête. Noordenveld en Borger-Odoorn Tabel 1: beantwoording van deelvragen
Operationalisatie
Om tot beantwoording van de deelvragen te kunnen komen, is het nodig dat de deelvragen worden onderverdeeld in interviewvragen, zoals te zien in tabel 4 en 5. Deze interviewvragen zijn tot stand gekomen vanuit de informatiebehoefte die is ontstaan aan de hand van de conclusie van het theoretisch kader. De eerste deelvraag, over de elementen van biodiversiteit, is niet gebaseerd op de interviewvragen. Voor het beantwoorden van deze tweede deelvraag is er beknopt online onderzoek gedaan naar andere gemeenten met expliciet biodiversiteitsbeleid. Er is kort nagegaan waar deze gemeente is gevestigd en hoe groot deze gemeente is. In de onderstaande tabellen is te zien op welke interviewvragen gebruikt zijn om de deelvraag te kunnen beantwoorden. Deelvragen: Het biodiversiteitsbeleid van de gemeenten Noordenveld en BorgerOdoorn (5.2 & 5.3.) Verschillen tussen de gemeente Noordenveld en Borger-Odoorn Wat betekent Wat betekent Wat kunt u vertellen biodiversiteit voor u? biodiversiteitsbeleid over de het voor de gemeente? biodiversiteitsbeleid Onderdelen: in uw gemeente?
14
Wat is de focus (de onderwerpen die binnen dit beleid aanbod komen)?
Waarom is er gekozen voor deze focus?
In hoeverre is het biodiversiteitsbeleid een prioriteit binnen de gemeente?
Tabel 2: gestelde interviewvragen deelvraag 2 en 3
Deelvraag: (5.4.)
Kansen voor de gemeenten Noordenveld en Borger-Odoorn Wat zijn de kansen van het biodiversiteitsbeleid in de gemeenten
Onderdelen:
Wat kan er beter aan het biodiversiteitsbeleid in de gemeente? Waarom gaat dit goed?
Wat kan de gemeente specifiek doen op deze terreinen, om deze kansen te benutten? Wat zijn de sterke punten van het biodiversiteitsbeleid in de gemeente?
Wat kunt u vertellen over de het biodiversiteitsbeleid in uw gemeente? Wat gaat er goed op het gebied van biodiversiteit?
Tabel 3: gestelde interviewvragen deelvraag 4
Betrouwbaarheid Binnen dit onderzoek wordt er gewerkt met interviews. Om de betrouwbaarheid en de validiteit te bewaken zijn er bepaalde keuzes gemaakt. Deze keuzes worden in tabel 7 toegelicht. Kwaliteitsaspect
Maatregel - Standaardisatie van de vragenlijst
Betrouwbaarheid -
Proefinterview
-
Van elke gemeente wordt er gesproken met één werknemer
Interne validiteit
Externe validiteit
Motivatie Aan iedereen (per categorie) worden dezelfde vragen gesteld. Verhoeven (2019, p.196) zegt dat dit de betrouwbaarheid waarborgt. Voordat er met de actoren wordt gesproken, wordt er een proefinterview afgenomen. Dit verhoogt volgens Verhoeven (2018, p.196) ook de betrouwbaarheid. Om te voorkomen dat de validiteit in gevaar komt bij het selecteren van de proefpersonen, is het volgens Verhoeven (2018, p.172) verstandig om hetzelfde aantal mensen per gemeente te interviewen.
-
Manier van het meetbaar maken van de interviews
Om dit validiteit te bewaken is er gekozen voor een methode die een goed waardeoordeel kan hangen aan de interviews met de beleidsambtenaren van beide gemeenten.
-
Maximaal één beleidsambtenaar per gemeente wordt geïnterviewd
Vanwege de duur van dit onderzoek is het niet mogelijk om meer dan één beleidsmedewerker per gemeente te interviewen.
Tabel 4: betrouwbaarheid en validiteit
15
De bronnen en documenten die in 5.2 zijn gebruikt, zijn gekozen door de zoekopdracht biodiversiteit te combineren met officiële documenten van de gemeente of instanties gelieerd aan de gemeente. Voor gemeente Noordenveld zijn onder andere het Landschapsbeleidsplan, de Groenvisie en het Bermbeheerplan gekozen door aanbeveling vanuit de gemeente en eerder genoemde zoektechniek. De documenten voor Borger-Odoorn zijn onder andere de Bosvisie, de Kadernota Duurzame Ontwikkeling 2011-2014 en de Groenbeleidsvisie. Deze zijn op dezelfde manier gekozen als de documenten voor Noordenveld. Uit de zoektechnieken zijn we gekomen tot verschillende beleidsplannen van de gemeenten Noordenveld en Borger-Odoorn, maar ook van de gemeenten die worden behandeld in het resultaten hoofdstuk. Deze stukken zijn langs elkaar gelegd en daar zijn de overeenkomsten en verschillen van opgeschreven. Waar wij beleidsterreinen zagen waar meerdere gemeenten expliciet beleid op voeren, dan zijn die desbetreffende beleidsterreinen opgeschreven en meegenomen in het waardeoordeel.
Vanuit de interviews die we hebben gehouden met beleidsmedewerkers van de gemeenten Noordenveld en Borger-Odoorn, IVN Borger-Odoorn en een expert vanuit de provincie Drenthe hebben wij informatie en stukken gekregen op basis waarvan wij, mede met de beleidsstukken van de andere gemeenten, wij de kaders hebben bepaald van biodiversiteitsbeleid.
Verantwoording van het zoekproces
In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe het zoekproces is verlopen. Dit heeft geleid tot het theoretisch kader voor dit onderzoek. De rekenkamercommissies van de gemeente Noordenveld en de gemeente Borger-Odoorn willen weten wat de stand van zaken is op het gebied van biodiversiteitsbeleid. Biodiversiteitsbeleid wordt een steeds belangrijker onderwerp. Hierdoor moeten de gemeenten in Nederland meer aandacht besteden aan het in kaart brengen van informatie over dit belangrijke onderwerp. De opdrachtgevers van dit onderzoek zijn de rekenkamercommissies van de gemeente Noordenveld en de gemeente Borger-Odoorn, waardoor deze twee gemeenten met elkaar worden vergeleken. Aan het begin van dit onderzoek was er weinig bekend over het biodiversiteitsbeleid van gemeenten Noordenveld en Borger-Odoorn en hoe zij dit uitvoerden. Het eerste wat onderzocht diende te worden: “Wat is biodiversiteit precies? En wat is de invloed van biodiversiteit op de mens?” Om dit goed in beeld te krijgen is er gebruikt gemaakt van de volgende zoekmachines: Zoekmachine Term Google Scholar Biodiversiteit Google Scholar Ontwikkelingen biodiversiteit Google Scholar Geschiedenis biodiversiteit Google Scholar Invloed van biodiversiteit op de mens Tabel 5: zoekmachines en termen
Tijdens het zoeken naar deze termen werd een beeld geschetst over de inhoud van biodiversiteit, de geschiedenis van biodiversiteit en wat voor invloed dit heeft op burgers.
16
3. Theoretisch kader Om dit onderzoek te doen is het nodig om alle elementen en begrippen van biodiversiteit in kaart te brengen. In deze paragraaf worden de kernbegrippen, achtergrondinformatie van biodiversiteit en een tabel met elementen van biodiversiteit die in dit onderzoek worden gebruikt toegelicht.
3.1.
Kernbegrippen
Als het gaat om biodiversiteit zijn er een aantal begrippen die naar boven komen. In de onderstaande tabel staan de belangrijkste begrippen, de kernbegrippen, uitgelegd. Begripsafbakening Begrip Biodiversiteit
Biodiversiteitsbeleid Verarming van de biodiversiteit Impliciet biodiversiteitsbeleid Expliciet biodiversiteitsbeleid
Definitie Geeft de verscheidenheid van het leven op aarde aan te duiden. Het gaat om de verschillende soorten planten, dieren, microorganismen en schimmels, het genetisch materiaal dat zij bevatten, de levensgemeenschappen die zij vormen en de ecosystemen waarin zij leven genen (Europese Commissie, z.d.). De systematische wijze van behandeling van biodiversiteit (Ensie, z.d.). Doordat natuurlijke systemen onder grote druk staan, functioneren zij minder doeltreffend. Niet nadrukkelijk gezegd of geschreven. Er wordt bij het schrijven van beleid gedacht aan biodiversiteit (Ensie, 2021). Duidelijk, letterlijk en apart beleid geschreven over biodiversiteit. Er is alleen aandacht besteed aan hoe de gemeente biodiversiteit gaat aanpakken (Ensie, 2021).
Tabel 6: begripsafbakening
3.2.
Bekendheid van biodiversiteit
Het begrip biodiversiteit kan gedefinieerd worden als een containerbegrip. Dit is een begrip zonder een scherp afgebakende betekenis waaraan de taalgebruiker zelf een nader invulling kan geven en dat op veel verschillende toestanden, gebeurtenissen of zaken wordt toegepast. Biodiversiteit is een samenvoeging van twee woorden; biologisch en diversiteit. In dit onderzoek wordt het begrip gedefinieerd als: de verscheidenheid (soortenrijkdom) aan levensvormen in een bepaald gebeid. Het gaat om de verschillende soorten planten, dieren, micro-organismen en schimmels, het genetisch materiaal dat zij bevatten, de levensgemeenschappen die zij vormen de ecosystemen waarin zij leven (Buys et al., 2010). Elk natuurgebied wordt gekenmerkt door haar eigen ecosysteem. Ecosystemen zijn groepen organismen die samen een dynamisch evenwicht vormen en voor hun overleven van elkaar afhankelijk zijn. Hoe groter de biodiversiteit, hoe beter een ecosysteem functioneert. Voorbeelden van ecosystemen met een hoge diversiteit zijn moerassen, (tropische) bossen, koraalriffen. Zonder een goed functioneren ecosysteem zijn er geen grondstoffen (hout of stoffen voor de chemische of medische industrie), is er geen voedsel (landbouw), schoon drinkwater, zuurstof (geproduceerd door planten) en ook geen kustbescherming (duinbegroeiing en mangrovebossen).
17
Vaak worden de begrippen biodiversiteit en natuur door elkaar gehaald. ‘Natuur’ heeft een ruimere betekenis en kan ook duiden op bijvoorbeeld allerlei niet-biologische aspecten. Het onderstaande figuur laat zien dat biodiversiteit onderdeel is van de natuur, maar dat natuur niet een onderdeel van biodiversiteit is.
Figuur 1: Biodiversiteit is een veel omvattend begrip
Geschiedenis biodiversiteit
De huidige biodiversiteit is het resultaat van een zeer onregelmatige, principieel onvoorspelbaar evolutionair proces, gekarakteriseerd door tal van extreem asymmetrische verlopende ontwikkelingen. Het toeval speelt bij de evolutie een belangrijkere rol dan regels en wetmatigheid (Gittenberger, 1995). De geschiedenis van biodiversiteit kent geen patroon, door evolutionaire veranderingen zijn er zowel vele levensvormen uitgestorven als nieuwe levensvormen ontstaan en opgebloeid. Op de biologische evolutie is de term contingentie van toepassing. Enerzijds, terugkijkend, is het verloop van de biologische evolutie als een logisch samenhangend geheel te beschrijven, terwijl het proces anderzijds, een in hoge mate onvoorspelbaar karakter heeft, zeker als hier op lange termijn naar gekeken wordt. In Nederland daalde de biodiversiteit van ruim 40 procent in 1900 tot ongeveer 15 procent in 2000. In het onderstaande figuur is deze afname te zien (Gittenberger, 1995).
18
Figuur 2: ontwikkeling biodiversiteit (wereld, Europa en Nederland)
In figuur 2 is de biodiversiteit uitgedrukt als MSA: Mean Species Abundance. Een MSA van 15 procent betekent dat de populatie van inheemse planten- en diersoorten gemiddeld een omvang hebben van 15 procent van de natuurlijke situatie (Rijksoverheid z.d.). De MSA houdt dus bij hoeveel oorspronkelijke biodiversiteit nog over is. Een paar oorzaken van vermindering van biodiversiteit zijn landgebruiksveranderingen, milieudruk en de versnippering van ecosystemen. Als Nederland vergeleken wordt met Europa valt het op dat Nederland aanzienlijk minder biodiversiteit over heeft. In Europa als geheel resteert minder dan de helft van de oorspronkelijke biodiversiteit. De afname van biodiversiteit in Europa lijkt sinds 2000 minder snel te gaan. Wanneer er gekeken wordt naar de wereld, is nog 70 procent van de biodiversiteit behouden gebleven (Gittenberger, 1995). Voor veel soorten biodiversiteit heeft Nederland een grote internationale betekenis (Rijksoverheid, 2017). In het bijzonder geldt dit voor doortrekkende en overwinterende watervogels en voor migrerende vissen naar landen stroomopwaarts. In Nederland zijn er veel gebieden waar ook andere bijzondere dier- en plantensoorten voorkomen. Voor deze soorten en gebieden heeft Nederland dus een internationale verantwoordelijkheid.
Maatschappelijk belang van biodiversiteit
Biodiversiteit is belangrijk, het zorgt voor voedsel, energie, grondstoffen, lucht en water. In andere woorden, biodiversiteit zorgt voor de elementen die het leven mogelijk maken. Op dit moment staan talloze natuurlijke systemen onder een steeds grotere druk, hierdoor functioneren zij minder doeltreffend. Dit heet ook wel de verarming van de biodiversiteit.
19
Figuur 3: samenhang biodiversiteit en maatschappij
In figuur 3 is te zien wat de invloed en de rol is van de maatschappij. De maatschappij heeft een enorme invloed op de biodiversiteit. Vanwege de grote invloed van de maatschappij, is het belangrijk dat zij hier ook weer moeite in steekt om de diversiteit te behouden. Dit wordt onder andere gedaan door regionaal, provinciaal, nationaal en internationaal beleid te schrijven en regels op te stellen. Omdat mensen onderling verbonden zijn met de natuur en dus ook moeten vertrouwen op gezonde ecosystemen, die weer voor materialen zorgen die in het dagelijks leven gebruikt moeten worden. Deze materialen kunnen variëren van voedsel en medicijnen tot schone lucht en schoon water (Green Office Utrecht University, z.d.). De gevolgen van te weinig biodiversiteit kunnen er onder andere voor zorgen dat burgers nog maar drie verschillende soorten groenten of fruit kunnen eten. En dat burgers opeens veel meer moeten betalen voor bepaalde medicijnen omdat deze niet meer in Nederland gemaakt kunnen worden omdat er bepaalde planten niet meer groeien. Hoe kleiner de biodiversiteit, hoe minder de kwaliteit van leven er gaat ontstaan (Green Office Utrecht University, z.d.).
Ontwikkeling internationaal biodiversiteitsbeleid en de elementen De belangrijkste internationale afspraken voor behoud en versterking van natuur en diersoorten staan in het biodiversiteitsverdrag van de Convention on Biological Diversity (Algemene Zaken, 2021). Er zijn wereldwijd verschillende afspraken gemaakt om biodiversiteit te beschermen, waaronder: • Het CITES-verdrag: Dit verdrag regelt de internationale handel in bedreigde dieren en planten. • De Internationale Walvisvaartcommissie (IWC): Afspraken over regels voor de walvisvaart. • De Bern-Conventie: Voor het behoud van (met name bedreigde) wilde dier- en plantensoorten. Op basis van het Verdrag van Bern stellen landen rode lijsten op.
20
Binnen de Europese Unie zijn er afspraken gemaakt over de uitwerking van wereldwijde verdragen (Algemene Zaken, 2021). Voorbeelden van deze afspraken zijn: • De Europese Vogelrichtlijn: wijst de beschermingsbieden voor vogels aan. • De Habitatrichtlijn: beschermt de natuurgebieden. • De EU-Biodiversiteitsstrategie: bedoeld om het uitsterven van soorten te voorkomen. • De EU-Bossenstrategie: over het duurzaam beheren van bossen. • De Bonn-conventie: voor het behoud van (bedreigde) trekkende diersoorten. • De Europese vertaling van het CITES-verdrag. • De Exotenverordening: afspraken over de bestrijding van invasieve exoten. Het Nederlandse natuurbeleid heeft als generieke doelstelling gesteld om biodiversiteitsverlies te stoppen (Compendium voor de Leefomgeving, 2017). Volgens het CLO zijn er een aantal vragen en acties van belang om goed beleid te maken, biodiversiteitsdoelen te volgen en indien nodig beleid te kunnen bijstellen. 1. Inzicht krijgen in de toestand van biodiversiteit en veranderingen hierin. 2. Welke oorzaken liggen waar en in welke mate aan de veranderingen ten grondslag? 3. Wat zijn de maatschappelijke gevolgen van deze veranderingen? 4.
Wat doen de maatschappij en beleid vervolgens om biodiversiteit te verbeteren of de verliezen te beperken, en is dat effectief? Het CLO presenteert indicatoren op landelijk niveau die informatie geven over de toestand van biodiversiteit en veranderingen daarin vanuit verschillende perspectieven. Een aantal van onderstaande indicatoren komen direct voort uit Europese richtlijnen. De specifieke beleidsindicatoren VHR-indicatoren en KRW-indicatoren zijn beleidsmatig verankerd en beschrijven in hoeverre wettelijk afdwingbare biodiversiteitsdoelen worden bereikt (Compendium voor de Leefomgeving, 2017).
Figuur 4: karakterisering en samenhang in set van biodiversiteitsindicatoren om veranderingen in biodiversiteit te beschrijven
21
3.3.
Meetbaar maken
Omdat er twee gemeenten worden vergeleken die beide geen expliciet biodiversiteitsbeleid hebben, is het lastig om hier een conclusie uit te trekken. Als het er niet is, hoe kan iets dan vergeleken worden? Daarom is het belangrijk om er een waardeoordeel aan te geven. Er is gekeken naar het expliciete biodiversiteitsbeleid van andere gemeenten dan Noordenveld en Borger-Odoorn. Elke gemeente heeft in hun beleid ‘elementen’ waarover zij biodiversiteitsbeleid geschreven hebben. Deze onderwerpen hebben wij overgenomen en vertaald naar elementen. Gemeente Noordenveld en Borger-Odoorn worden aan deze elementen getoetst. Dit wordt gedaan door middel van een waardeoordeel. In dit onderzoek wordt expliciet beleid als beter beleid beschouwd dan impliciet beleid. Wanneer een gemeente geen beleid heeft geschreven krijgt zij een waardeoordeel van 0. Wanneer zij alleen impliciet beleid heeft geschreven krijgt zij een waardeoordeel van 1. Zoals te zien in de onderstaande tabel hebben twee punten hetzelfde waardoordeel. Dit onderzoek gaat over het voeren van expliciet beleid. Hierbij is niet opgenomen of dit daadwerkelijk beter is dan impliciet beleid. Beide gemeenten hebben aangegeven dat zij expliciet willen voeren, en dit is ook gecommuniceerd met de opdrachtgever. Hierdoor wordt er in het waardeoordeel met name gefocust op expliciet beleid. Dit krijgt dan een waardeoordeel van 2.
Als er zowel expliciet als impliciet beleid is geschreven krijgt dit ook een waardeoordeel van 2. Aangezien beide gemeenten al impliciet beleid hebben geschreven wordt hier vaak expliciet beleid bij gemaakt. Omdat het impliciete beleid dan blijft staan is het mogelijk dat gemeenten zowel impliciet als expliciet beleid uitvoeren. Impliciet beleid schrijven is minder effectief wanneer er al expliciet beleid is. In de onderstaande tabel (tabel 6) is dit schematisch weergegeven. In hoofdstuk 5.1 (tabel 8) is een tabel te zien met de elementen van andere gemeenten die wel expliciet biodiversiteitsbeleid hebben.
Punten Geen beleid Impliciet beleid Expliciet beleid Impliciet en expliciet beleid
Waardeoordeel 0 1 2 2
Tabel 7: waardeoordeel
Bij dit waardeoordeel hoort een stappenplan: 1. Aan iedere geïnterviewde beleidsmedewerker worden er dezelfde vragen gesteld om te weten te komen welke elementen er wel of niet is meegenomen in het impliciete beleid. Er wordt niet specifiek naar elk element gevraagd. 2. Vervolgens wordt er voor beide gemeenten de kleurencode toegevoegd. Zoals te zien is in tabel 6 heeft elke kleur een waardeoordeel. 3. Uiteindelijk worden in de conclusie alle waardeoordelen bij elkaar opgeteld om te kijken welke gemeente juist meer of minder beleid voert.
22
3.4.
Elementen Biodiversiteit
Zoals in voorgaande hoofdstukken te lezen in, is biodiversiteit een ruim omvattend begrip, oftwel een containerbegrip. Er zijn ruim twee miljoen soorten op aarde bekend, waaronder alle dier- en plantsoorten (Groenkennisnet, z.d.). Omdat zowel gemeente Noordenveld en gemeente BorgerOdoorn geen expliciet biodiversiteitsbeleid heeft, wordt er gekeken naar biodiversiteitselementen van andere gemeenten. In dit onderzoek worden gemeente Noordenveld en gemeente Borger-Odoorn ook aan deze elementen getoetst. De elementen zijn onder te verdelen in vijf categorieën; behoud van soorten en populaties versterken, biodiversiteit in bos- en natuurgebieden, biodiversiteit in het buitengebied, biodiversiteit in bebouwd gebied en biodiversiteit samen met anderen. De tabel hieronder zijn deze vijf categorieën te zien en welke elementen hierbij horen. Biodiversiteitselementen Categorie Behoud van soorten en populaties versterken
Biodiveristiet in bos- en natuurgebieden
Biodiversiteit in het buitengebied
Biodiversiteit in bebouwd gebied
Biodiversiteit samen met anderen
Elementen - Flora - Zoogdieren - Vogels - Amfibieën en reptielen - Paddenstoelen - Insecten - Bioformologische kaart - Herstel achteruitgang kwaliteit bosgebied - Monitoring boskwaliteit - Tegengaan verstorign, verrommeling - Uitvoeren PAS maatregelen - Monitoring - Landbeheer - Bos- en natuurbeheer - Natuurinclusieve landbouw - Herstel achteruitgang insecten - Landschappelijke versterking - Soortenvariatie kleinschalig (agrarisch) cultuurlandschap - Bodembeheer en grondgebied - Bermbeheer - Akker- en rieverranden - Groen en blauw netwerk - Natuurinclusief ontwerpen - Groene schoolpleinen - Natuurdaken - Groene gevels - Standlandbouw - Groen bedrijventerreinen - Organisatie Steenbreek - Tiny Forest - Participatie - Communicatie
Tabel 8: biodiversiteitselementen
23
De hierboven genoemde categorieën en elementen zijn samengevoegd tot een analysekader (tabel 9). De verkregen informatie over biodiversiteit van beide gemeentes wordt in dit analusekader geplaatst. Hierdoor kan er een vergelijking worden gemaakt tussen beide gemeentes over het biodiversiteitsbeleid. Analysekader elementen van biodiversiteit Behoud van 1. Flora Versterken botanische kwaliteiten soorten en Uitbreiden ecologisch groen populaties Benutten kansen schrale vegetaties versterken buitengebied 2. Zoogdieren Verbindingen leggen om landschap te ontsnipperen. Herstel cultuurlandschap Monitoring 3. Vogels Versterken leefgebied van soorten gekoppeld aan specifiek landschap als erfvogels, weidevogels, heidevogels. 4. Amfibieën en Versterken leefgebied reptielen 5. Paddenstoelen Laanbermen met betekenis voor bijzondere paddenstoelen specifiek beheren. 6. Insecten Bijvriendelijke gemeente Behoud en versterking insectenpopulaties algemeen. Preventie en toezicht bestrijdingsmiddelen 7. Bioformologische Natuurwaarden en ontwikkelmogelijkheden kaart in beeld brengen Biodiversiteit in 1. Herstel achteruitgang Kwaliteit bosgebied bos- en kwaliteit bosgebied natuurgebieden 2. Monitoring Kwaliteit bos en bomen boskwaliteit 3. Tegengaan Toezicht en handhaving verstoring, verrommeling etc. 4. Uitvoeren PAS Maatregelen maatregelen 5. Monitoring Monitoring bos- en natuurgebieden 6.
Laanbeheer Behoud ecologische waarden in lanen 7. Bos- en natuurbeheer Bos- en natuurbeleid Biodiversiteit in 1. Natuurinclusieve Stimuleren natuurinclusieve landbouw het landbouw buitengebied 2. Herstel achteruitgang Herstel insectenpopulatie insecten 3. Landschappelijke Aanleg en onderhoud landschapselementen versterking 4. Soortenvariatie Versterken habitats kleinschalig (agrarisch) cultuurlandschap 5. Bodembeheer en Beleid voor bodem- en grondbeheer grondbeleid 6. Bermbeheer Beheer rondom bermen 7. Akkeren Beheer rondom Akker- en rivierranden rivierranden 24
Biodiversiteit in bebouwd gebied
Biodiversiteit samen met anderen
1. Groen en blauw Versterken van de groen- en waterstructuren netwerk 2. Natuurinclusief Toetsen van plannen of deze bijdragen aan ontwerpen biodiversiteit Bij stedelijke ontwikkelingen nieuw groen en water steeds als maatwerk vorm te geven via natuurinclusief ontwerpen 3. Groene schoolpleinen Biodiversiteit verhogende maatregelen op schoolpleinen -zones 4. Natuurdaken Biodiversiteit verhogende maatregelen voor daken (exclusief subsidiemogelijkheden) 5. Groene gevels Biodiversiteit verhogende maatregelen voor gevels (exclusief subsidiemogelijkheden) 6. Stadslandbouw Stimuleren initiatieven stadslandbouw 7. Groene Biodiversiteit op groene bedrijventerreinen bedrijventerreinen versterken 8. Operatie Steenbreek Minder verharding, meer groen in kernen 9. Bestrijden invasieve Tegengaan van biodiversiteitsbedreigende soorten soorten (o.a. de Eikenprocessierups) 10. Tiny Forest Kleine bossen/groengebieden in bewoonde kernen 1. Participatie Stakeholders betrekken bij biodiversiteit Betrekken actief kennis en kunde van bewoners Kennisuitwisseling agrarische sector 2. Communicatie Biodiversiteit breed in de aandacht brengen o Initiatieven delen en inspireren o Stimuleren om natuurinclusief bouwen te integreren in hun ontwerp
Tabel 9: analysekader elementen van biodiversiteit
25
4. Resultaten
In dit hoofdstuk worden de resultaten beschreven die uit de interviews en deskresearch komen. Zoals eerder genoemd zijn de onderwerpen die aan bod komen: de ontwikkelingen op het gebied van biodiversiteitsbeleid, het biodiversiteitsbeleid van gemeente Noordenveld en gemeente Borger-Odoorn, de verschillen tussen deze gemeenten en hoe deze te verklaren kunnen zijn en wat beide gemeenten van elkaar kunnen leren.
4.1.
Het biodiversiteitsbeleid van de gemeenten Noordenveld en BorgerOdoorn
In deze paragraaf wordt het biodiversiteitsbeleid van de gemeenten Noordenveld en BorgerOdoorn beschreven. Welk biodiversiteitsbeleid hebben de gemeenten en welk beleid heeft betrekking tot biodiversiteit. Daarvoor wordt in deze paragraaf onderscheid gemaakt tussen expliciet en impliciet beleid rondom biodiversiteit. Expliciet beleid is beleid dat nadrukkelijk gemaakt is om een verandering in de biodiversiteit te bewerkstelligen. Impliciet beleid is beleid dat een verandering in de biodiversiteit tot gevolg heeft zonder dat het beleid deze verandering in de biodiversiteit tot doel had. Tot impliciet beleid wordt ook gerekend: gemeenteactiviteiten waarbij structureel rekening met biodiversiteit wordt gehouden zonder dat het formeel beleid is, omdat dit ook effect heeft op de biodiversiteit in de gemeente. 4.1.1. Noordenveld Hieronder is van het expliciete en impliciete biodiversiteitsbeleid in de gemeente Noordenveld beschreven. Voor de tekst hieronder is gebruik gemaakt van een interview, deze is te lezen in bijlage II. Expliciet De gemeente Noordenveld heeft specifiek beleid gemaakt om de biodiversiteit in de gemeente te verhogen. Hieronder wordt dat beleid beschreven. De gemeente kwam in 2002 met twee centrale beleidsrapportages waarvan veel huidige activiteiten afstammen, dit zijn het Landschapsbeleidsplan Noordenveld en de Groenvisie Noordenveld.
Het Landschapsbeleidsplan is een veelomvattend beheerplan, welke in veel onderdelen het behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit centraal stelt. Het beheerplan bevat de volgende sectoren die verband houden met de biodiversiteit: landbouw, visserij, recreatie, toerisme en water (Kloosterziel & Vis, 2002). De Groenvisie is een plan dat zich met name focust op het versterken van groenkwaliteit, groenstructuur en het behouden van culturele en karakteristieke uitstraling. Via die focuspunten richt de Groenvisie zich concreet op: dorpskernen, dorpsranden, brinken en het planten en waarde geven van/aan bomen. Dit beleid richt zich onder andere op meer aandacht voor de vormgeving van de natuurovergang van dorp naar het landschap (Kloosterziel & Scheltens, 2002). Als er gekeken wordt naar de afgelopen jaren dan valt het expliciet beleid voor biodiversiteit samen te vatten tot één enkel groot beleidsstuk, het Bermbeheerplan. Het Bermbeheerplan is het beleid voor de vormgeving, motoring en beheer van alle bermen in de gemeente. Hierbij is het centrale doel het verhogen van de biodiversiteit, dit door meer soortenvariatie te krijgen in planten, gewassen en insecten (Kloosterman, 2020). Verder spreekt de gemeente in haar jaarstukken en begrotingen over biodiversiteit.
In het meest recente jaarstuk wordt de ambitie uitgesproken bij nieuwe aanleg en beheer van groen een bijdrage te leveren aan het verbeteren van de biodiversiteit. De verbeterde biodiversiteit zou voornamelijk moeten komen van maai- en afzuigmanieren in het groen en het planten van gevarieerde biodiversiteit verhogende kruidensoorten (Smid & Van der Wal, 2021). Echter, stelt de gemeente over het verbeteren van de (volgens de gemeente zelf te slechte kwaliteit van) biodiversiteit in haar heroverwogen begroting 26
niet extra te investeren in biodiversiteit, dit vanwege haar financiële situatie. De gemeente wil wel binnen haar reguliere werkzaamheden en beheerbudgetten rekening houden met biodiversiteit (Smid et al., 2020). De gemeente heeft nog wel enkele middelen geïnvesteerd voor het verhogen van de biodiversiteit. Zo is volgens Suzanne Dekker(Beleidsadviseur Natuur & Landschap) naar aanleiding van een motie dit jaar eenmalig 25.000 euro geïnvesteerd in het verhogen van de biodiversiteit, dit bedrag kwam ten goede voor de akkerranden in de buitengebieden en bloembollen in de kernen. Tevens wordt volgens Dekker vanaf 2022 jaarlijks 5.000 euro gereserveerd voor biodiversiteit, dit zal worden geïnvesteerd in de akkerranden. In 2022 probeert de gemeente Noordenveld met een eigen biodiversiteitsbeleid komen (Bijlage II). Impliciet Hierboven is een kort overzicht is van expliciet biodiversiteitsbeleid in gemeente Noordenveld weergegeven. Om een verbreed beeld te geven van het beleid dat effect heeft op de biodiversiteit in de gemeente Noordenveld wordt hieronder verband houdend beleid beschreven. Veel biodiversiteit verhogende activiteiten komen voort uit beleid gericht op andere zaken, zoals beheerbeleid. Eén van de meest heldere voorbeelden hiervan zijn een aantal onderdelen binnen het Noordenveldse Landschapsbeleidsplan.
Het Landschapsbeleidsplan ook gaat over hoe het best om te gaan met de landschapstypen in de gemeente, hierbij is de focus op de variëteit, die variëteit wordt ook nagestreefd. Daarvoor worden onder ander maatregelen genomen om diversiteit te versterken, door boomrijen, houtwallen, singels, erfbeplanting en grasberm te beheren/aan te leggen. De gemeente Noordenveld geeft op de site van Bügel Hajema haar beleid weer. Op de site zijn beleidsstukken beschreven en ook plannen en wetten welke betrekking hebben tot biodiversiteit waaraan de gemeente zich heeft gecommitteerd. Zo bevat hoofdstuk 4 'Natuur en ecologie' gevarieerde plannen, met betrekking tot biodiversiteit bevat het hoofdstuk onder andere: habitat- en vogelrichtlijnen, omgang met natuurgebieden, de Flora- en faunawet, het natuurbeleidsplan (omschrijft: de centrale functie van de natuur), de Boswet (bevat: herplantplicht en kapverboden van bomen) en het ammoniakbeleid (Gemeente Noordenveld, z.d.). In andere hoofdstukken geeft de gemeente Noordenveld aan beleid voor: lucht- en bodemkwaliteit, bodemontreiniging, landinrichting, de intensieve veehouderij en het ruimtevoor-ruimte beleid (meer lege ruimte voor natuur i.p.v. huizen) (Gemeente Noordenveld, z.d.). Vanuit de gemeente komt ook het bomenplan, alles rondom het beheer van de bomen in de gemeente.