Libau-Jaarverslag 2020
Tekst van het document
LIBAU | JAARVERSLAG | 2020
VOORWOORD Dorien Fröling
3
3 - (BE)LEEFBAAR ERFGOED
32
1 - PUBLIEK EN PARTICIPATIE
4
INTERVIEW Gemeente Borger-Odoorn
34
VOORBEELDEN Gemeente Midden-Groningen, Gemeente Oldambt, Gemeente Loppersum
6
36
INTERVIEW Harry Tappel
8
VOORBEELDEN Gemeente Midden Groningen, Commissiewerk in Coronatijd, Gemeente Appingedam, Gemeente Emmen, Gemeente Tynaarlo, Gemeente Aa en Hunze, Gemeente Hoogeveen, Gemeente Stadskanaal, Gemeente Groningen, Erfgoedloket Groningen
VOORBEELDEN Gemeente Westerwolde, Gemeente Veendam, Gemeente Noordenveld, Gemeente Midden-Drenthe
12
INTERVIEW Eefje van Duin
42
2 - (LEEF)OMGEVINGSWAARDEN
16
4 - OVER LIBAU
46
VOORBEELDEN Gemeente Delfzijl, Overheden Groningen, Planbureau voor de leefomgeving, Waterschap Noorderzijlvest, Provincie Groningen
18
INTERVIEW Theo Hoek
48
BEMENSING COMMISSIES & SAMENSTELLING RVT 2020
52
INTERVIEW Ard van der Tuuk
22
ADVIESAANVRAGEN GRONINGEN & DRENTHE
53
JAARREKENING 2020
54
INTERVIEW Annemarie de Groot
26
WAARDERINGSGRONDSLAGEN 2020
56
VOORBEELDEN Gemeente Het Hogeland, Gemeente Westerkwartier, Gemeente De Wolden, Gemeente Pekela, Gemeente Het Hogeland, Gemeente Midden-Drenthe
28
JAARVERSLAG 2020
INHOUD
1
LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2020
De wereld om ons heen is volop in beweging. Onze leefomgeving staat centraal:
En ook al werd het persoonlijke contact vaak node gemist, langs de digitale weg is ook
in de dringende transities op het gebied van bijvoorbeeld klimaat, energie en
in 2020 weer veel moois tot stand gebracht. Dit jaarverslag maakt het inzichtelijk.
2
landbouw, maar ook in de problematiek rondom de mijnbouwschade die Groningen en delen van Drenthe nog altijd bezighoudt. De nieuwe Omgevingswet, die naar
De restricties van de Coronatijd lijken intussen weer achter ons te liggen. In ons werk
verwachting ergens in 2022 wordt ingevoerd, brengt daarbij veel veranderingen: de
om de verbondenheid van mensen met hun leefomgeving duurzaam gestalte te geven,
wet beoogt minder regels, schept meer ruimte voor een integrale aanpak, en zet in
kunnen we vanuit Libau weer fysieke ontmoetingen organiseren. We doen dit graag,
op een betrokken gemeenteraad en betrokken burgers.
maar zonder de winst die digitale werkwijzen in 2020 wel degelijk hebben opgeleverd uit het oog te verliezen natuurlijk.
De claim op schaarse ruimte was al groot, en zal na het afgelopen jaar eerder toedan afnemen. Corona heeft ons immers meer dan ooit doen beseffen hoe belangrijk
Libau blijft zich nu en in de komende jaren sterk maken voor de verbindende kracht
het leven in en om het huis is, en onze waardering vergroot voor de natuur, voor het
van een goede leefomgeving, want die zorgt voor geborgenheid in onze snel
buitenleven, en voor een ruime hoeveelheid aan recreatiemogelijkheden, zowel in het
veranderende tijd. Wij blijven ons inzetten voor duidelijke visies op erfgoed en ruimte,
groen als op en aan het water.
die breed worden gedragen door gemeenschappen, gesteund door vooruitziende politici en ambtenaren en begeleid door kundig advies van stedenbouwkundigen,
Er is veel te doen. Meer dan ooit is expertise op het gebied van ruimtelijke
architecten, archeologen en andere professionals. Samen met de burgers en
kwaliteit gevraagd. Libau biedt die expertise. Als onafhankelijke kennisorganisatie
overheden van Groningen en Drenthe staat Libau pal voor een eigentijdse inrichting
gespecialiseerd in erfgoed en ruimtelijke kwaliteit dient onze organisatie de
van de ruimte, waarbij verschillende functies op duurzame wijze naast elkaar kunnen
gemeenschap al bijna 100 jaar. Sinds onze oprichting staan wij paraat om overheden
bestaan. Het is een voorrecht dat wij hier elke dag mee bezig mogen zijn.
en gemeenschappen te versterken. Door mee te denken en in samenwerking met zoveel mogelijk belanghebbenden onze kennis en ervaring vruchtbaar te maken, helpen we onze opdrachtgevers te komen tot breed gedragen keuzes. Daarbij lopen we voorop in het benutten, nu al, van de ruimte voor participatie en initiatief die de komende Omgevingswet burgers gaat bieden. Zelf mocht ik in januari 2021 als opvolger van Theo Hoek bij Libau aan de slag. Meteen voelde ik mij opgenomen in ons hechte team van betrokken mensen, die zich vol passie en met ongelofelijk veel kennis inzetten voor het erfgoed en de ruimtelijke kwaliteit van Groningen en Drenthe. In het afgelopen jaar hebben zij zich, net als
Dorien Fröling, directeur-bestuurder Libau
JAARVERSLAG 2020
VOORWOORD
3
iedereen, moeten aanpassen aan door Corona gecreëerde nieuwe omstandigheden, collega’s en aan de relaties bij de gemeenten, provincies en samenwerkingspartners.
LIBAU
zowel thuis als op kantoor. Er is hard gewerkt aan het onderhouden van contacten met
CO-CREATIE
Het is prachtig om te zien waar particuliere initiatieven
Het betrekken van bewoners en andere partijen bij het
toe kunnen leiden. Neem het ‘Verduurzamingspark
maken van beleidsadviezen of het verzamelen van
Steendam’ waaraan Libau een bijdrage heeft mogen
bouwstenen voor beleid is verrijkend voor de producten
leveren. De dorpsbewoners van Steendam hebben
die we als Libau maken. Sterker nog, bij Libau zijn
een coöperatie opgericht die veel goed werk doet: van
we ervan overtuigd dat door samenwerking betere
het aanleggen van glasvezel en het oprichten van een
plannen ontstaan. We luisteren en zetten onze kennis
dorpshuis tot het zelf opwekken van duurzame energie.
en ontwerpkracht in een open proces graag zo integraal
LIBAU
mogelijk in. Het is in co-creatie met anderen dat Libau
Publiek en participatie spelen een belangrijke rol in de Omgevingswet. Bij Libau vinden we dit al sinds jaar en dag belangrijk. We zetten ons dag-indag-uit in voor de bewoners, de werkers en de bezoekers van ons prachtige Groningen en Drenthe. In ons bijna honderdjarig bestaan is de verhouding tussen overheid en samenleving sterk veranderd. Waar lange tijd de overheid als ‘Vadertje Staat’ voor ons zorgde, wordt de laatste decennia steeds meer het eigenaarschap en de zeggenschap over de directe leefomgeving neergelegd bij de burger. Meepraten en meebeschikken over je eigen leefomgeving wordt door velen als bijzonder plezierig ervaren.
Als je als overheid de burgers betrekt, is het belangrijk
helpt om de leefomgeving duurzaam in te richten, met
dat zij relevante informatie en regels van het bevoegd
oog voor ruimtelijke kwaliteit en cultureel erfgoed.
gezag makkelijk kunnen vinden. Voorbeelden van
Ook dit jaar hebben we ondanks Corona-beperkingen
gemeenten die hier met ondersteuning van Libau, ieder
de samenwerking toch zoveel mogelijk gezocht.
op hun eigen wijze, werk van maken zijn Veendam en
We hebben in de buitenlucht één op één gesprekken
Noordenveld. Veendam heeft een website ingericht
gevoerd en interviews afgenomen. Daarnaast hebben
met daarop alle informatie voor haar burgers, terwijl
we voor de samenwerking met grotere groepen
Noordenveld inzet op een website met daarop een
websites laten bouwen en filmpjes gemaakt.
Omgevingswetproof welstandsbeleid. Het is misschien
In projecten als de Ir. Mentropweg, het Centrumplan
goed om op te merken dat niet alle burgers in staat
Ter Apel en het Erfgoedloket Groningen hebben we
zijn om van de geboden ruimte gebruik te maken: niet
met diverse van deze vormen geëxperimenteerd.
iedereen beschikt over het ‘juiste’ netwerk, is even
De opgedane ervaringen smaken naar meer, juist
creatief, kundig, mondig of draagkrachtig genoeg
ook omdat betrokken partijen zeer positief hebben
om goede adviseurs in te schakelen. Hoe zorgen we
gereageerd. De komende jaren zullen we daarom als
ervoor dat iedereen volledig mee kan doen? Dat de
Libau meer met websites en films gaan werken.
basiskwaliteit van ieders leefomgeving op orde blijft? Dit blijft een zoektocht voor ons allemaal.
In de eerste maanden van 2020 en op momenten van versoepeling van Coronamaatregelen zijn we de fysieke ontmoeting blijven zoeken, onder meer aan de keukentafels van boerderijen en in dorpshuizen. Ook hiervan dragen we in dit hoofdstuk een paar interessante voorbeelden aan. Zo hebben we in opdracht van de gemeente Midden-Drenthe samen met een pluimveehouder in Witteveen een plan gemaakt voor een duurzamer en diervriendelijker bedrijf dat landschappelijk zorgvuldig is ingepast en bijdraagt aan de biodiversiteit. In het kader van de ruimte-voorruimte regeling is in Leermens aan de keukentafel een plan bedacht om verouderde stallen te slopen in ruil voor twee schuurwoningen. In de gemeente Oldambt hebben we met bewoners, leden van historische verenigingen en andere betrokkenen uit verschillende kernen in de gemeente de karakteristieke panden in diverse sessies in beeld gebracht. Deze panden zijn niet alleen maar ‘mooi’ maar zitten ook boordevol fascinerende verhalen die tijdens dit soort sessies goed in beeld zijn gekomen. Als professionals hebben we al luisterend ons hart echt kunnen ophalen. De verhalen willen we met de panden waaraan ze verbonden zijn samen met de gemeenschap koesteren en respectvol veiligstellen, zodat óók toekomstige generaties zich
5
optimaal thuis kunnen blijven voelen.
LIBAU
JAARVERSLAG 2020 - 1 PUBLIEK EN PARTICIPATIE
INCLUSIVITEIT
JAARVERSLAG 2020 2020 - 1 PUBLIEK EN PARTICIPATIE
4
PUBLIEK EN PARTICIPATIE
1
en Westerlee aan bod. De inventarisatie is uitgevoerd in samenspraak met werkgroepen, bestaande uit
GEMEENTE LOPPERSUM:
Ruimte voor Ruimte regeling Godlinzerweg te Leermens
Verduurzamingspark Steendam
leden van historische verenigingen, dorpsbelangen en
Het ‘Verduurzamingspark Steendam’ is een mooi
bebouwing wordt opgenomen in het bestemmingsplan
Als gevolg van schaalvergroting in de landbouw neemt
voorbeeld van een bottom-up project.
waarmee de panden en objecten worden beschermd
ook het aantal vrijkomende agrarische bedrijven toe.
De dorpscoöperatie heeft het Team Ruimtelijke Kwaliteit
tegen ongewenste sloop. Het gaat bijvoorbeeld om de
Voor het slopen van leegstaande, veelal ontsierende
van Libau om ondersteuning gevraagd. Samen met
zo kenmerkende Oldambtster boerderijen, die getuigen
bedrijfsbebouwing, kunnen initiatiefnemers gebruik
gedreven dorpsbewoners, vertegenwoordigers van
van de welvaart in de landbouw, maar ook om kerken,
maken van de provinciale Ruimte voor Ruimte regeling.
de gemeente, de provincie en het waterschap hebben
scholen, woonhuizen en voorzieningen zoals bruggen
Daarbij ontstaat, afhankelijk van de oppervlakte van de
we in een schetsatelier een aantal scenario’s in beeld
en transformatorhuisjes. Samen zijn ze bepalend voor
te slopen bebouwing, ruimte voor het maken van kavels
gebracht voor de inpassing van enkele kleinschalige
de unieke identiteit van het Oldambt.
met daarop woonbebouwing voor derden. Met de
andere geïnteresseerden. De lijst met karakteristieke
windturbines en een zonnepark in de dorpsomgeving
uitgifte van kavels wordt de sloop van opstallen en het
om het dorp energieneutraal te maken. Op basis van de
aanbrengen van landschapselementen ter versterking
uitkomsten van het schetsatelier is een voorkeurslocatie
van het erf en de omgeving bekostigd. Voor een
benoemd en vervolgens uitgewerkt. Bij de uitwerking
pluimveehouder aan de Godlinzerweg in de gemeente
zijn koppelkansen verkend en is het idee ontstaan om de inpassing van duurzame energie te verbinden
GEMEENTE OLDAMBT:
aan het ontwikkelen van natuur, het versterken van de
karakteristieke panden
biodiversiteit en het maken van een dorpsommetje: het
Het Oldambt kent een rijke geschiedenis.
‘Verduurzamingspark Steendam’ was geboren. Helaas zijn uiteindelijk slechts kleine onderdelen van dit park er gekomen, dit vanwege allerlei praktische redenen. Denk hierbij aan het ontbreken van middelen, ingrepen van verschillende partijen die qua planningen toch niet op elkaar afgestemd konden worden en uiteenlopende ambities van de verschillende stakeholders. Dit was teleurstellend, maar aan de andere kant is begin 2021 wél het zonnepark Steendam met zo’n 700 panelen geopend. Gemaakt door en voor het dorp. Zonder wanklank.
De vruchtbare zeekleipolders groeiden uit tot welvarend akkerbouwgebied. De streek kreeg met recht de naam ‘Graanrepubliek’. De bewogen geschiedenis ligt er nog steeds voor het oprapen. Je vindt er de statige boerderijen van de herenboeren, lanen vol arbeiderswoningen met de karakteristieke krimpjes, torens, een fabriek en slingertuinen. In opdracht van de gemeente Oldambt inventariseerde Libau het
Loppersum die zijn bedrijf wil beëindigen hebben wij in een gezamenlijk traject een op de situatie toegesneden kader geschetst. Dit kader gaat uit van het versterken van het erf als groen eiland in een verder open landschap. Het erf krijgt een heldere opbouw waarbij de bestaande kwaliteiten van de historische boerderij en het voorerf worden versterkt. Op het achtererf zorgen twee onder een lichte hoekverdraaiing geplaatste woningen in de vorm van schuurachtige volumes
7
voor een samenhangend bebouwingsbeeld. Nieuwe beplanting brengt het oude en nieuwe deel van het erf tot een logisch geheel samen.
waardevolle gebouwde erfgoed in het buitengebied en in de dorpskernen. In 2020 kwamen Winschotencentrum, Scheemda, Beerta, Finsterwolde, Heiligerlee
LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2020 2020 - 1 PUBLIEK EN PARTICIPATIE
GEMEENTE MIDDENGRONINGEN:
JAARVERSLAG 2020 2020 - 1 PUBLIEK EN PARTICIPATIE
6
VOORBEELDEN
GEMEENTE NOORDENVELD: DRENTEN WINNEN ERFGOEDPRIJS 2020
door diverse projecten heenloopt. De gemeente laat
Kijk bijvoorbeeld eens in je eigen omgeving, wat
zien dat het mogelijk is om relatief snel met elkaar te
zie je en wat waardeer je? Doorzichten, openheid,
komen tot omvorming van beleid waarin zorgvuldigheid,
karakteristieke elementen in het dorp, oude paden?
continuïteit en compleetheid trefwoorden zijn én
Daarvan werd men zich meer bewust en dat leidt
waarmee een grote stap wordt gezet om de doelen van
tot meer waardering voor dorp en landschap en dat
de Omgevingswet waar te maken.
is waardevol.” Wat Harry Tappel betreft wordt deze
Als het gaat om omgevingskwaliteit kun je zeggen dat
Tijd versus betrokkenheid
de gemeente Noordenveld het in 2020 bepaald ‘niet
Reden genoeg voor een gesprek met Harry Tappel,
Tappel mijmert nog even verder over de Gids
slecht’ heeft gedaan. De Drentse gemeente ontving
voor de gemeente Noordenveld werkzaam als adviseur
Omgevingskwaliteit. Daarin is rekening gehouden met
immers de Erfgoedprijs 2020, waaraan naast de eer
bouwen en wonen, met als aandachtsgebieden
de wijzigingen die de Omgevingswet met zich mee gaat
ook een bedrag van 25.000 euro verbonden is.
welstand en cultureel erfgoed. Hij kijkt tevreden terug
brengen. Hij erkent dat mensen nog moeten wennen
De prijs gaat naar de gemeente die het meest
op 2020, onder meer vanwege de totstandkoming van
aan die veranderingen. Maar Tappel ziet ook kansen,
innovatief omgaat met cultureel erfgoed. Volgens de
de Gids Omgevingskwaliteit, Eigentijdse Noordenveldse
meer ruimte voor maatwerk: “De landelijke regelgeving
jury ondersteunt Noordenveld met veel enthousiasme
welstandsnota. Tappel: “Het ontstaan van deze gids is
vergunningsvrij bouwen staat wel eens op gespannen
de talrijke initiatieven van bewoners en vrijwilligers
een schoolvoorbeeld van hoe projecten samen opgezet
voet met bijvoorbeeld een beschermd dorpsgezicht.
op het gebied van lokale geschiedenis en cultureel
kunnen worden, met meerdere instanties en participatie
Pogingen van de gemeente om meer grip te houden
erfgoed. Ook roemt de jury de inzet van het
van inwoners. Zo zijn er bijvoorbeeld bijeenkomsten
op de situatie zijn dan niet in lijn met die regelgeving.
gemeentelijke erfgoedteam voor een goed bewaarde
gehouden in diverse dorpen waar mensen hun mening
Je ziet gewoon dat die regelgeving niet altijd passend
historische omgeving.
konden geven over wat men belangrijk vond in hun
is voor een gemeente zoals Noordenveld. Ik hoop dan
omgeving. Inwoners werden dus actief betrokken.”
ook dat dat met de Omgevingswet beter gaat, dat daar
werkwijze een gewoonte, ook al is het arbeidsintensief.
Kijken we naar ruimtelijke kwaliteit, dan heeft
meer op ingespeeld kan worden. In landelijk gebied kun
Noordenveld ook bij Libau hoge ogen gegooid.
Natuurlijk kost deze manier van werken extra tijd,
je er nog over discussiëren hoever je gaat met
Wij hebben de gemeente genomineerd voor de
erkent hij: “Maar participatie is mooi en de deelnemers
je bemoeienis.”
Mooiwaarts-wisseltrofee van de Federatie Ruimtelijke
hebben een goede, wezenlijke bijdrage geleverd.
Kwaliteit. Personen of organisaties die op een
Ook hun reacties zijn verwerkt. Vlak ook niet uit dat
inspirerende manier samenwerken aan ruimtelijke
dit heeft geleid tot meer bewustwording. De inwoners
kwaliteit kunnen voor deze trofee worden genomineerd,
werden zo gedwongen na te denken over ruimtelijke
bijvoorbeeld vanwege vernieuwend omgevingsbeleid.
kwaliteit en hoe je dat beschermt. Daarvoor zijn regels
Wij kozen voor Noordenveld omdat het werken aan
nodig. Inwoners willen dat meestal niet, maar op zo’n
omgevingskwaliteit bij deze gemeente als rode draad
bijeenkomst zag men nut en noodzaak wél in.
9
LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2020 2020 - 1 PUBLIEK EN PARTICIPATIE 8
‘‘SAMEN MET INWONERS NOORDENVELD INRICHTEN’’
JAARVERSLAG 2020 2020 - 1 PUBLIEK EN PARTICIPATIE
INTERVIEW
LIBAU
“De concept-waardenstelling werd vervat in een poster
Als het gaat om het erfgoed, dan is een mooi voorbeeld
parkeerplaatsen, maar begint nu te verslechteren.
en begin 2020 aangeboden aan de gemeente, met
natuurlijk Veenhuizen. Het ‘gevangenisdorp’ staat op
Er is een wildgroei ontstaan aan schuttingen en bij
het idee om het product daarna met bewoners te
de nominatielijst voor UNESCO Werelderfgoed en dat
een aantal woningen wordt in de voortuin geparkeerd.
verfijnen. De uitkomst daarvan was dan de basis voor
proces is al jaren gaande. Volgens Tappel leidt dit tot
Bovendien is de wijk niet klimaatadaptief ingericht.
het toekomstige inrichtingsplan. De Coronapandemie
meer bewustwording en aandacht voor historische
Bewoners trokken aan de bel bij de gemeente en
gooide echter roet in het eten, het concept kon niet
kostbaarheden in de gemeente, bij alle partijen. Tappel:
wilden graag aan de slag met de herinrichting van
in een fysieke bijeenkomst met de bewoners worden
“Zo kwam bijvoorbeeld een project van de grond
de openbare ruimte in hun wijk. Dat hebben we als
besproken. Er is toen besloten om de waarden van
aan de Ir. Mentropweg, eveneens in Veenhuizen.
gemeente opgepakt, mét bewoners, architectenbureau
de woonbuurt te presenteren aan de bewoners door
Een bijzondere buurt, met woningen uit de jaren ’70,
KAW en Libau. Zo zijn tijdens een gezamenlijke
middel van een korte film. Daarin zijn ook bewoners te
oorspronkelijk aangelegd voor het personeel van de
rondgang in de buurt eerst de cultuurhistorische en
zien die worden geïnterviewd.”
penitentiaire inrichting in het dorp. Het sluit echter niet
stedenbouwkundige waarden in beeld gebracht. Het is
Tappel vervolgt: “Via chatsessies met de
meer aan bij behoeftes die mensen nu hebben, zoals
immers een zeer karakteristieke buurt, een aspect dat
gemeente, KAW en Libau kon men reageren op de
de auto vlakbij huis kunnen parkeren en meer privacy.
wel behouden moet blijven.”
waardenstelling. Wensen voor de inrichting konden
De wijk is destijds aangelegd vanuit collectief
via een enquête worden geuit. Zo ontstond een goed beeld van de gedragen waarden en een programma van wensen voor de nieuwe inrichting van de openbare ruimte. Met een stedenbouwkundige en een architect wordt nu gekeken naar ideeën voor herinrichting, met natuurlijk deze waardenstellingen in het achterhoofd.” Tot slot voegt Harry Tappel toe: “Wat mij betreft is dit een mooi voorbeeld van bottom-up werken, met inwoners samen Noordenveld inrichten.
“JE WOONT HIER ALS HET WARE IN HET BOS”
Voor herhaling vatbaar!”
11
Benieuwd naar de korte film? Neem dan een kijkje op onze website! https://www.libau.nl/actueel/herinrichting-openbareFilm
ruimte-ir-mentropweg-veenhuizen/
LIBAU
JAARVERSLAG 2020 2020 - 1 PUBLIEK EN PARTICIPATIE
gedachtegoed, dus bijvoorbeeld met gezamenlijke
JAARVERSLAG 2020 2020 - 1 PUBLIEK EN PARTICIPATIE
10
Erfgoed en participatie
webpagina met allerlei ‘informatiehuizen’. In opdracht
centrumplan Ter Apel
van, en in goede samenwerking met de gemeente,
Het Team Ruimtelijke Kwaliteit van Libau kreeg van de
‘huis Omgevingskwaliteit’ inhoud gegeven. Het heeft
gemeente Westerwolde de opdracht om een flexibel
drie ‘kamers’. Kamer 1 bevat de gemeentelijke kaders
centrumplan te maken voor Ter Apel. Dit plan helpt
waar initiatiefnemers mee te maken krijgen als ze een
om keuzes te maken en een beeld te schetsen, zodat
omgevingsvergunning nodig hebben. In Kamer 2 zijn
marktpartijen, de gemeente en andere betrokkenen
inspiratie en tips verzameld, bedoeld om het maken
samen kunnen bouwen aan een mooi en levendig
van een ruimtelijk ontwerp dat past in de omgeving
centrum voor Ter Apel. Maar hoe maak je nou een plan
te versimpelen. Tot slot bevat Kamer 3 de procedure
met elkaar als er geen bijeenkomsten mogelijk zijn als
om te komen tot een omgevingsvergunning, compleet
gevolg van het Coronavirus? De gemeente en Libau
met een beschrijving van de rol die de gemeentelijke
besloten een website te maken om ideeën op te halen en
adviescommissie hierbij speelt.
heeft het Team Ruimtelijke Kwaliteit van Libau het
13
tussenproducten te delen. De website was door de grote inzet van de gemeente en een handige opzet met QRcode een groot succes: in de campagne zijn meer dan 300 leuke, slimme en creatieve reacties binnengekomen! Daarnaast hebben we digitale overleggen gehad met ambtenaren van de gemeente, met Ondernemers- en handelsvereniging Mercurius en met andere stakeholders zoals vastgoedeigenaren, Kunstkring Westerwolde, EcoDorp Noordeland en jongerencentrum Hebe. Aanvullend zijn nog enkele eenop-eengesprekken in het centrum van Ter Apel gevoerd. Zo lukte het om binnen de planning en het budget met elkaar een breed gedragen koers te ontwikkelen voor het centrum van Ter Apel. Het plan zet in op het ‘vergroenen en het versterken van het verblijfskarakter’, ‘levendige functies’ en een ‘kwaliteitsimpuls voor de bebouwing’. In het plan zijn om deze ambities te bereiken tot slot enkele spelregels geformuleerd.
GEMEENTE VEENDAM:
Veendam vooruit
De gemeente Veendam grijpt de Omgevingswet aan om meer regie en verantwoordelijkheid bij haar burgers
GEMEENTE NOORDENVELD:
Eigentijdse Noordenveldse welstandsnota wordt ‘Gids Omgevingskwaliteit’
neer te leggen bij de ontwikkeling van initiatieven.
De gemeente Noordenveld heeft het Team Ruimtelijke
De gemeente zet in op overleg aan de voorkant
Kwaliteit van Libau gevraagd te ondersteunen bij
van het proces zodat de kwaliteit van de plannen
het maken van een Eigentijdse Noordenveldse
met de gemeenteraad zijn doorgenomen. Nadat de
op de aanwezige waarden en zijn geformuleerd als
en aanvragen toeneemt en het vergunningentraject
welstandnota. In vijf stappen is deze nota tot
gemeenteraad richting had bepaald, is ten vierde
doelen. Hierdoor ontstaat meer ruimte voor initiatief en
soepel kan worden doorlopen. Dit vraagt om één
stand gekomen. Allereerst is in gesprekken met
een offertevraag opgesteld, een uitvraag in de markt
‘meedenken’. Om het vergunningentraject te versnellen
centrale plaats waar alle relevante informatie en beleid
bewoners en vertegenwoordigers van de bouwwereld
gedaan, en bureau BügelHajema geselecteerd.
zijn in de gids voor veelvoorkomende bouwinitiatieven
voor de burger te vinden is. Deze centrale plaats is
inhoud gegeven aan de begrippen ‘Eigentijds’ en
Ten vijfde is het welstandsbeleid Omgevingswetproof
sneltoetscriteria opgenomen. De gids heeft de vorm
het ‘Omgevingsplein’ geworden. Om iedereen in de
‘Noordenvelds’. Op basis hiervan is ten tweede
uitgewerkt en is de nota omgedoopt tot ‘Gids
gekregen van een website. De informatie is daardoor
opbouw en inrichting van dit digitale plein mee te
een programma van wensen voor de nieuwe
Omgevingskwaliteit‘. De welstandsgebieden in de
makkelijk te raadplegen voor iedereen
nemen is de campagne ‘Veendam Vooruit’ opgestart.
welstandsnota opgesteld. Ten derde is dit programma
gids zijn gebaseerd op de kernkarakteristieken van de
met bouwplannen.
Het ‘Omgevingsplein’ is daarbij gepresenteerd als een
van wensen vertaald in een aantal scenario’s die
gemeente. De spelregels per gebied zijn afgestemd
LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2020 2020 - 1 PUBLIEK EN PARTICIPATIE
GEMEENTE WESTERWOLDE:
JAARVERSLAG 2020 2020 - 1 PUBLIEK EN PARTICIPATIE
12
VOORBEELDEN
LIBAU
De buurt Ir. Mentropweg, naar ontwerp van architect H.P. Thieme, is gebouwd in de jaren ’70 en heeft het karakter van een woonerfbuurt. Door de buurt loopt een weg voor de auto met daaraan gekoppeld het parkeren. Vanaf de parkeerplaatsen lopen bewoners via woonpaden over het woonerf naar hun voordeur. De woonerven hebben een autoluw karakter en geven volop ruimte voor ontmoeten, spelen en groen. De bebouwing is zo geplaatst dat de bosachtige omgeving
15
maximaal beleefbaar is. Tot slot zijn de rijen met woningen verbijzonderd door de geschakelde woningen ten opzichte van elkaar te laten verspringen. Dit komt de privacy ten goede, geeft de woning een meer individueel karakter en zorgt ook voor een interessant silhouet. Het Team Ruimtelijke Kwaliteit van Libau heeft de waarden van de buurt in beeld gebracht. Vervolgens zijn de waarden geverifieerd bij de bewoners. Hierover kunt u meer lezen in het interview met Harry Tappel in dit hoofdstuk. Deze waardenstelling wordt gebruikt als onderlegger voor de herinrichting van de openbare ruimte.
GEMEENTE MIDDEN-DRENTHE:
Daarna gaan we met elkaar aan de slag en bepalen
dit tot veranderingen zoals een toename van het
maatwerkmethode Mr. J.B. Kanweg Witteveen
gezamenlijk de plek, de maat en schaal en de richting
stalvloeroppervlak. Ook de inrichting van uitloopweides
van de bebouwing maar ook de erfinrichting en de
is van invloed op het landschapsbeeld, zeker
overgangen van het erf met het landschap.
wanneer de context een open landschap is zoals het
Het Team Ruimtelijke Kwaliteit heeft al zo’n 15 jaar
Ook worden uitgangspunten geformuleerd voor de
veenkoloniale landschap waar het bedrijf onderdeel van
ervaring met de ‘maatwerkmethode’. Deze methode is
architectuur. De uitkomsten van het overleg worden
uitmaakt. Het ‘maatwerkadvies’ gaat uit van het opdelen
ontwikkeld om agrarische schaalvergroting in goede
gebundeld in een ‘maatwerkadvies’. Voor de uitbreiding
van de bebouwing in twee clusters. De bebouwing
banen te leiden. Onze adviseurs voeren aan de
van een pluimveehouderij aan de Mr. J.B. Kanweg in
neemt de landschappelijke hoofdrichting aan en
keukentafel gesprekken met agrarisch ondernemers.
Witteveen stelden we een maatwerkadvies op.
wordt omzoomd met beplanting. Het voorerf krijgt een
We luisteren naar hun toekomstplannen en we
De eigenaar wil zijn bedrijf ontwikkelen tot een volledig
representatief karakter met boomgaarden en tuinen.
vertellen over de karakteristieken van het landschap.
biologische pluimveehouderij. Ruimtelijk gezien leidt
LIBAU
JAARVERSLAG 2020 2020 - 1 PUBLIEK EN PARTICIPATIE
waardenstelling Ir. Mentropweg, Veenhuizen
JAARVERSLAG 2020 2020 - 1 PUBLIEK EN PARTICIPATIE
14
GEMEENTE NOORDENVELD:
LIBAU
De Omgevingswet is een grote stelselwijziging die vraagt om een cultuuromslag, een andere manier van werken. Begrippen als ‘(leef)omgevingswaarden’, ‘kernkarakteristieken’, ‘adviseren aan de voorkant van planprocessen’, ‘meer mogelijk maken’, ‘integraliteit’ en ‘bouwcultuur’ spelen hierbij een belangrijk rol. In dit hoofdstuk staan we nader stil bij deze begrippen en geven we aan hoe Libau anticipeert op de komst van de Omgevingswet.
De Omgevingswet vraagt om een andere manier van
INTEGRALITEIT EN DE CULTUUR VAN SAMENWERKEN
De wetgever neemt in de Omgevingswet ‘de omgeving’
werken. Dit betekent onder andere dat de aandacht
De Omgevingswet, maar ook de maatschappelijke
als vertrekpunt voor ruimtelijke ontwikkelingen. Onze
van adviescommissies verschuift van het beoordelen
uitdagingen waar we voor staan zoals de
omgeving wordt bepaald door tal van op elkaar
‘achteraf’ naar ‘vooraf’ meedenken bij de ontwikkeling
klimaatadaptatie, het versterken van de biodiversiteit,
inwerkende factoren. Denk hierbij aan de geologische
van plannen. De door een gemeente vastgestelde
het verduurzamen van de landbouw, het oplossen
processen op basis waarvan onze ondergrond is
welstandsnota bepaalt de ruimte die daarvoor
van de woningnood en de energietransitie vragen
gevormd en die het planten- en dierenleven hebben
beschikbaar is. Door te investeren in de voorkant van
om het integraal oppakken van opgaven op het
beïnvloed, en natuurlijk ook aan het handelen van
het ontwerpproces wordt optimaal gebruik gemaakt van
juiste schaalniveau. Onze adviseurs ondersteunen
generaties bewoners die de omgeving steeds opnieuw
de aanwezige ontwerpkracht, is er vaak meer mogelijk
gemeenten in toenemende mate bij het formuleren
naar hun hand hebben gezet. Iedere plek heeft
dan vooraf gedacht en verloopt het vergunningentraject
van de integrale opgave, bijvoorbeeld vanuit de
hierdoor zijn eigen unieke DNA. Het is belangrijk om
soepeler. Libau faciliteert voor gemeenten in de
Steunpunten Ruimtelijke Kwaliteit en Cultureel Erfgoed
dit DNA in beeld te brengen, te koesteren en bij nieuwe
provincies Groningen en Drenthe commissies
die Libau namens en in de provincie Groningen mag
ruimtelijke initiatieven door te ontwikkelen. Libau
voor welstand- en monumentenzorg. In Groningen
organiseren. Daarnaast brengt het streven naar
brengt, vanuit haar kennisvelden cultureel erfgoed,
betreft het twee aparte commissies, in Drenthe is
integraliteit een intensivering van samenwerkingen met
ruimtelijke kwaliteit en welstand/uiterlijk van gebouwen,
de geïntegreerde Commissie Ruimtelijke Kwaliteit
zich mee. Dit vraagt om een kritische reflectie op de
kernkarakteristieken in beeld. Zo hebben we voor de
en Cultuurhistorie al jaren actief. De commissies in
huidige cultuur van samenwerking. Dit wordt ook wel
voormalige gemeente Delfzijl de kernkarakteristieken
Groningen en Drenthe anticiperen al geruime tijd op
‘Bouwcultuur’ genoemd. We proeven in het werkveld
van het landschap en de kernen geïnventariseerd.
de Omgevingswet. Zo worden in Groningen de
een behoefte aan trajecten met heldere stappen
Deze karakteristieken worden als bouwstenen gebruikt
adviezen van de twee aparte commissies inhoudelijk
waarin verschillende waarden worden meegenomen
voor de gemeentelijke Omgevingsvisie. Ook voor
op elkaar afgestemd en de commissies in Groningen
en gewogen en ontwerpkracht als rode draad door het
het waterschap Noorderzijlvest hebben we zo een
en Drenthe adviseren beiden in toenemende mate aan
proces loopt. Een mooi voorbeeld hiervan is het project
bijdrage geleverd aan de Blauwe Omgevingsvisie
de voorkant van het planproces. De interviews met
Erfgoed + Ruimte in opdracht van het Planbureau
(BOVi). Daarnaast worden we vaak gevraagd om op
Ard van der Tuuk, voorzitter van de ‘grote commissie
voor de Leefomgeving. ‘Bouw Gronings’, het initiatief
basis van kernkarakteristieken samen met andere
Groningen’, en Annemarie de Groot, adviseur
van Libau en GRAS voor een bouwmanifestatie is een
belanghebbenden ruimte gerelateerde beleidskaders
ruimtelijke kwaliteit en cultuurhistorie, geven een kijkje
pleidooi om de grote bouwopgaven waar we voor staan
te ontwikkelen. Het gaat hierbij om kaders voor (her)
in de keuken van de adviescommissies. Ook passeren
met liefde te omarmen en de Groninger Bouwcultuur
ontwikkelingslocaties, maar bijvoorbeeld ook over de
een aantal voorbeelden de revue van gemeenten
een impuls te geven.
inpassing van duurzame energie in het landschap zoals
in Groningen en Drenthe die illustratief zijn voor de
in de Regionale Energie Strategie Groningen.
geschetste werkwijze.
MEEDENKEN AAN DE VOORKANT
17
LIBAU
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
16
(LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
DE OMGEVING ALS VERTREKPUNT VOOR ONTWIKKELING
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
2
tot corporaties. ‘Bouw Gronings’ is een provinciale
PLANBUREAU VOOR DE LEEFOMGEVING:
inventarisatie kernkarakteristieken voor omgevingsvisie
manifestatie. Het gaat over wát we bouwen, hoe dat
Libau heeft in opdracht van de voormalige gemeente
elkaar aan concrete projecten werken die binnen nu
Cultureel erfgoed en ruimtelijke kwaliteit raken als
Delfzijl de kernkarakteristieken in beeld gebracht
en pakweg tien jaar ook daadwerkelijk het aanzien
gevolg van integraal werken meer en meer met
voor het gehele gemeentelijke grondgebied. Van het
van Groningen bepalen. Zo werken we aan een
elkaar verweven. In dit licht vroeg het Planbureau
landschap en de kernen zijn aantrekkelijk vormgegeven
mooi en aantrekkelijk Groningen en een hernieuwde
voor de Leefomgeving (verder PBL) zich af hoe je
(GIS) kaarten gemaakt, gelardeerd met drone-
bouwcultuur. De resultaten van de manifestatie worden
er met elkaar voor zorgt dat erfgoed in ruimtelijke
foto’s, historische kaarten en beknopte ruimtelijke en
gedeeld tijdens een rondreizende tentoonstelling door
vraagstukken zorgvuldig wordt ingebracht, gewogen
cultuurhistorische verhaallijnen.
de provincie. De provincie Groningen onderzoekt
en meegenomen. PBL benaderde hiervoor Libau, waar
De gemeente gebruikt de kernkarakteristieken,
momenteel of en hoe ‘Bouw Gronings’ een stap verder
al jaren de werkvelden erfgoed en ruimtelijke kwaliteit
die zijn gebundeld in een handzaam werkboek, als
gebracht kan worden.
samenwerken. In de zoektocht naar een antwoord
bouwsteen voor de omgevingsvisie. Daarnaast worden de kernkarakteristieken van het landschap en de
eruitziet én de samenwerking tussen professionals en bewoners. De manifestatie wil impact: we gaan met
OVERHEDEN GRONINGEN
kernen ook ingezet bij het opstellen van ander ruimte-
manifestatie ‘Bouw Gronings’
gerelateerd gemeentelijk beleid en de ontwikkeling
De provincie Groningen staat voor een grote
van ruimtelijke plannen en/of de afweging van concrete initiatieven. Door de kernkarakteristieken te gebruiken als onderlegger en vertrekpunt bij ruimtelijke ontwikkelingen kan de gemeente, geheel in lijn met de Omgevingswet, haar unieke karakter behouden en op passende wijze worden doorontwikkeld.
verbouwing. De versterkingsoperatie, klimaatadaptatie, energietransitie en circulaire economie hebben vrijwel allemaal direct invloed op de gebouwde omgeving. Het gaat leiden tot een ander landschap, tot aanpassing van panden of zelfs het geheel vervangen daarvan. Tegelijk is Groningen prachtig en heeft de provincie mede door het eeuwenoude cultuurlandschap een uniek DNA. Medewerkers van gemeenten en de provincie vragen zich af hoe we ervoor zorgen we dat dit kenmerkende DNA en die eeuwenoude schoonheid bij deze verbouwing zichtbaar blijven? Op
Erfgoed + Ruimte
is een handreiking opgesteld, welke bestaat uit drie delen. Allereerst zijn in een ‘routekaart’ de stappen, zogenaamde haltes, van initiatief tot vergunning en de rolverdeling tussen initiatiefnemer en het bevoegd gezag geduid. Ten tweede bevat de handreiking ‘gereedschap voor gesprek’. Het maken van plannen is altijd maatwerk en kwaliteit ontstaat door gesprekken hierover. Per halte zijn een aantal vragen geformuleerd om dit gesprek tussen partijen op gang te helpen. Het laatste onderdeel van de handreiking is een matrix met relevante kaders. Al met al is de handreiking een instrument geworden voor het werken aan ruimtelijke
19
vraagstukken in de geest van de Omgevingswet met aandacht voor de cultuur van samenwerken (Bouwcultuur) en ontwerpkracht als rode draad.
zoek naar antwoorden hebben GRAS en Libau ‘Bouw Gronings’ bedacht en aangescherpt met een breed scala aan betrokkenen van bouwers, ontwikkelaars
LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
GEMEENTE DELFZIJL:
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
18
VOORBEELDEN
LIBAU
De Blauwe Omgevingsvisie (BOVi)
Werkboek Ruimte, Regionale Energie Strategie Groningen
De meeste overheden zijn bezig met het opstellen van
In verband met de energietransitie is Nederland
een omgevingsvisie of treffen hiervoor voorbereidingen.
verdeeld in 30 RES-regio’s. Van iedere regio
Los van de komst van de Omgevingswet zijn er ook
verwachtte het Rijk voor 1 juni 2020 een Regionale
inhoudelijke redenen om juist nu een omgevingsvisie
Energie Strategie 1.0 voor het invullen van de totale
op te stellen. Maatschappelijke uitdagingen zoals
35 terawattuur, die in 2030 met zon en wind op land
klimaatadaptatie vragen om het verleggen van
moet worden opgewekt. In Groningen valt de regio
de koers zodat we met elkaar toe kunnen werken
samen met de provinciegrens. In werkgroepen is aan
naar een duurzame leefomgeving met ruimtelijke
de RES Groningen gewerkt. In de werkgroep Ruimte,
kwaliteit. Om dit doel te bereiken, zullen we breder
onder leiding van H+N+S landschapsarchitecten is met
en anders moeten kijken. Kijken naar de bodem die
ondersteuning van het Team Ruimtelijke Kwaliteit van
letterlijk de basis vormt én het water dat de hoofdrol
Libau langs 4 parallelle sporen ‘elektriciteit’, ‘warmte’,
speelt. Alhoewel waterschappen niet verplicht zijn
‘koppelkansen’ en ‘lokaal eigenaarschap’ samen met
om een omgevingsvisie te maken, zijn zij gelet op
andere partijen geschetst aan bouwstenen voor het
het bovenstaande een partij met een belangrijke
opstellen van de RES. De resultaten van het onderzoek
sleutel voor een duurzame toekomst. Waterschap
zijn gebundeld in het werkboek Ruimte. Het werkboek
Noorderzijlvest, met een waterbeheergebied van het
laat zien dat de energietransitie in Groningen in
Wad tot op het Drents Plateau, heeft een Blauwe
ruimtelijk opzicht een geheel eigen invulling kan krijgen,
Omgevingsvisie opgesteld. Team Ruimtelijke
waarbij de kwaliteiten van het gebied en de kansen
Kwaliteit Libau is gevraagd het waterschap hierbij te
voor de samenleving ten volle kunnen worden benut.
ondersteunen. Zo hebben wij onze kennis van het landschap gedeeld, meegedacht hoe de ruimtelijke
21
kwaliteit kan worden geborgd, en bijdragen geleverd aan de verschillende GIS-kaarten die de visie van het waterschap illustreren.
LIBAU
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
PROVINCIE GRONINGEN:
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
20
WATERSCHAP NOORDERZIJLVEST:
De Groninger en een aantal Drentse gemeenten hebben de uitvoering van welstandsadvisering opgedragen aan Libau. In de provincie Groningen maken alle gemeenten, met uitzondering van de gemeente Groningen, gebruik van de diensten van Libau voor onder andere het beoordelen van bouwplannen op basis van welstandscriteria.
LIBAU 22
Deze criteria zijn door elke gemeente individueel bij raadsbesluit vastgesteld in de gemeentelijke welstandsnota. Voor het beoordelen van bepaalde plannen wordt de welstandscommissie ingeschakeld, bekend als ‘de grote commissie’. Die buigt zich over omvangrijke plannen, plannen die sterk van invloed zijn op de omgeving en over de plannen die om een beleidswijziging vragen. In de grote commissie rouleren twee voorzitters, twee
VOORZITTER ARD VAN DER TUUK VAN DE GROTE COMMISSIE VAN GRONINGEN
stedenbouwkundigen en drie architecten omwille van een gevarieerde samenstelling. Burgemeester Ard van der Tuuk van de gemeente Westerkwartier is sinds 2017 voorzitter. Hij deelt het voorzitterschap met Koos Wiersma, voormalig
burgemeester van de Marne en interim voor
Terugkijkend op deze vier jaar, wat zijn dan
Appingedam. We vroegen Van der Tuuk naar zijn
jouw ervaringen?
ervaringen met de grote commissie, na vier jaar
“Ik heb geen verstand van ruimtelijke kwaliteit, maar
voorzitterschap.
stukje bij beetje heb ik een aantal zaken geleerd. Mijn rol houd ik bewust zo klein mogelijk. Als het nodig is,
Waarom heb je deze functie aangenomen?
leid ik het gesprek weer in juiste banen. Soms zorg ik
“Toen ik hiervoor werd gevraagd, dacht ik, waarom
er bijvoorbeeld voor dat het steeds weer herhalen van
ik? Ik heb hier helemaal geen verstand van. Dat
argumenten stopt. Als dat herhalen niks meer toevoegt,
bleek precies de bedoeling te zijn. Ze zochten een
dan is het mijn taak voor het maken van een volgende
onafhankelijk en onbevooroordeeld iemand, die
stap in het proces. Ingrijpen is echter vaak niet nodig.
meekijkt met het proces en de vergaderingen.
De gesprekken verlopen over het algemeen prima.
Puur iemand dus voor het bewaken van het
De insteek is immers voor iedereen hetzelfde: we
vergaderproces, los van de inhoudelijke discussie.
willen samen naar een goed, definitief plan. Dat we ons
Dat is iets wat ik graag doe, zorgen dat er goede
samen in een vroeg stadium over een ontwerp buigen,
gesprekken plaatsvinden, dat mensen die langskomen
dat is in ieders voordeel. Dat ik daarbij samenwerk met
voor een advies worden gehoord en dat er wordt
mensen die ik in mijn functie als burgemeester nooit
geluisterd naar de leden van de commissie. Daarom
zou treffen, zoals bijvoorbeeld stedenbouwkundigen en
dus destijds een ‘ja’ als antwoord op het verzoek.
architecten, zie ik als een cadeautje.
Inmiddels vervul ik deze rol al vier jaar met veel plezier. Een andere ervaring is dat ik waardering heb gekregen Het onafhankelijk zijn spreekt mij erg aan. En laat
voor de rol van deze commissie. De deskundigheid van
duidelijk zijn: Libau staat hier ook onafhankelijk in.
de leden heeft echt toegevoegde waarde.
Het is nog wel eens een misverstand dat Libau de
De aanvragers hebben er baat bij dat deskundigen
welstandscommissie ís. De bezetting van de commissie
meekijken in het plan en nadenken over hoe je
rouleert en ofschoon Libau de leden van de commissie
bijvoorbeeld het ontwerp nog mooier kunt maken.
voordraagt, worden ze uiteindelijk benoemd door de
Waarbij het gebruik van materialen en inpassen in de
gemeenten. De rayonarchitecten van Libau zijn lid van de
bestaande omgeving ook heel belangrijk zijn en de
commissie. Daarnaast zijn er dus diverse andere leden.”
nodige aandacht krijgen.
23
LIBAU
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
“ZORGEN DAT ER GOEDE GESPREKKEN PLAATS VINDEN, DAT IS DE KERN”
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
INTERVIEW
LIBAU
Met de komst van de Omgevingswet gaat er nogal
gebruiken in mijn werk als burgemeester van
Voor dit voorzitterschap zou ik dat niet hebben bedacht
wat veranderen en is het aan de gemeenten hoe
Westerkwartier, maar ik merk wél dat ik anders kijk als
en nu heb ik wel aandacht voor
ze de adviesaanvragen in de toekomst gaan
ik door mijn eigen gemeente rijd sinds ik deze rol heb.
deze zaken.”
behandelen. Hoe ziet de voorzitter dan de rol van de adviescommissie?
Ik heb altijd al oog gehad voor de schoonheid van het
Na wat verder filosoferen over behoud en
“Lastig om hier antwoord op te geven, ik heb op dit
landschap. Maar door de kennis en inzichten die ik heb
authenticiteit klinkt het opeens enthousiast:
gebied weinig specifieke expertise. Zoals ik het zie is
opgedaan door het bijwonen van de vergaderingen,
“Samenhang, dat moet ik niet vergeten te
het echter van groot belang om de deskundigheid die
ben ik zelf ook anders naar zaken gaan kijken.
noemen!”. Van der Tuuk licht vervolgens
nu bestaat in stand te houden. Want kijk eens hoe mooi
Naar het ontwerp van gebouwen bijvoorbeeld en de
toe waarom niet.
de omgeving is waar we nu in leven en daar draagt de
materiaalkeuze. Daarom heb ik nu bij de verbouw van
”Nu we het toch hebben over voordelen van dit werk
welstandscommissie zeker aan bij. Want wat de wet- en
onze woonboerderij in Niebert ook bewust gekozen
en de waarde van de welstandscommissie wil ik graag
regelgeving ook is, laten we niet vergeten dat we met
om bepaalde authentieke elementen in het pand te
dit toevoegen: samenhang. Er moet samenhang zijn in
heel veel mensen op een klein oppervlak leven. Daar
behouden. En, omdat ik altijd bij Libau hoor dat het
de inrichting van de ruimte: bouwwerken, landschap,
moeten we zorgvuldig mee omgaan, dus laten we deze
ook zo belangrijk is dat een pand past in de omgeving,
infrastructuur, alles moet op elkaar afgestemd zijn.
overlegstructuren vooral in stand houden. Als ik daar
hebben mijn vrouw en ik een landschapsarchitect
Dat hoor je zo goed terug in de commissies. Het is
een bijdrage aan mag leveren dan doe ik dat graag,
gevraagd om de waardevolle zaken in het landschap
goed om te zien dat deskundigen samen kijken naar
absoluut.”
om de boerderij heen in kaart te brengen en te kijken
samenhang en elkaar adviseren. Hoe mooi is het dat de
hoe we die zo goed mogelijk kunnen bewaren en
authenticiteit van de dorpen bewaard blijft, ook al staan
meer benadrukken.
daar nieuwe gebouwen.”
25
LIBAU
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
Wel bijzonder om deze verandering in mijzelf te zien.
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
24
Daar heb ik ook veel van geleerd. Dat kan ik niet
LIBAU 26
mond, maar geeft daarnaast wel uitgebreide uitleg over
Wél een keuze
het waarom. Daardoor is er bij veel aanvragers sprake
Daarnaast helpt ze mensen met de verbouwings- en/of
van grote acceptatie.
herbestemmingsplannen voor hun erfgoed, geeft uitleg over de subsidieregelingen of over het aanstaande
Gevoel van onmacht
versterkingsproces.
De Groot werkt met hart en ziel. Haar werk voor het
“Wat belangrijk is, is dat er een versterkingsplan ligt dat
Annemarie de Groot, inmiddels 66 jaar ‘jong’, is sinds
Erfgoedloket Groningen, ondergebracht bij Libau, heeft
past bij het monument. En dat mensen zich er bewust
2012 werkzaam bij Libau als adviseur ruimtelijke
echter wel een speciaal plekje in haar hart. Vooral
zijn van dat er soms wél keuzes zijn. Je krijgt een
kwaliteit en cultuurhistorie en je kunt haar zien als
als het gaat om de bezoeken aan mensen met een
aanbod tot versterken, maar je bepaalt zelf tot hoever
de verpersoonlijking van de integraliteit die Libau als
historisch pand die kampen met mijnbouwschade.
je wilt gaan. Een woning aan de binnenzijde versterken,
organisatie te bieden heeft. Haar werkzaamheden
Op verzoek neemt ze schaderapporten door om te
waardoor kamers kleiner worden, is bijvoorbeeld niet
variëren van het adviseren van mensen die kampen
zien of er respectvol met monumentale waarden
niks. Dan wordt vaak door de emotie vergeten dat
met bevingsperikelen, tot een herbestemmingsopgave,
wordt omgegaan, geeft zij advies wanneer zaken
je zelf met behulp van subsidies ook een heel eind
het behoud van erfgoed en het in kwaliteitsteams
onvoldoende worden toegelicht in een dergelijk rapport
kunt komen. Mensen hebben vaak niet het gevoel dat
meedenken met gemeenten over nieuwbouwopgaven.
en geeft soms raad hoe om te gaan met zienswijzen.
ze een keuze hebben, maar als ik ze duidelijk heb
Ze is kind aan huis bij de gemeenten Emmen,
Daarnaast is ze veel betrokken bij het versterken van
gemaakt dat dit gevoel onterecht is, ontspannen ze.”
Hoogeveen, De Wolden en Borger-Odoorn vanwege de
gebouwen, ook daar staat het respectvol omgaan met
welstandsvergaderingen die daar worden gehouden.
de monumentale waarden centraal.
De Groot: “Dit kost veel tijd, maar is noodzakelijk”.
ANNEMARIE DE GROOT, ADVISEUR RUIMTELIJKE KWALITEIT EN CULTUURHISTORIE BIJ LIBAU
Ze zegt: “Zoals ik het zie, ben ik er in mijn werk psycholoog en maatschappelijk werker bij geworden
Ze legt uit waarom ze dat vindt: “Mijn inzet is om in
“Wat ik soms zie zijn mensen die volledig stuk zijn door
in de afgelopen jaren. Dat past bij mij. Ik heb niet de
een zo vroeg mogelijk stadium van planvorming de
alle bevingsschade die ze aan hun pand hebben. Ze
focus op willen presteren, maar kijk altijd naar wat
aanvragers van bouwplannen aan tafel te krijgen. Op
vallen van de ene in de andere organisatie. Er raken
wél mogelijk is met hun pand. Dat zal vast ook met
die manier kunnen direct alle gestelde criteria voor de
dossiers zoek. Ook komt het voor dat mensen een
mijn leeftijd te maken hebben”, zegt ze glimlachend.
betreffende locatie worden meegegeven. Ook kun je
versterking in het vooruitzicht hebben, terwijl schades
Annemarie gaat in 2021 deels met pensioen. Helemaal
meekijken hoe het plan zo goed mogelijk aansluiting
niet opgelost zijn en buiten de versterking om worden
uit beeld verdwijnt ze gelukkig niet. Het werk is te leuk
bij zijn directe omgeving vindt. Hoe eerder hierbij
aangepakt. Ze vertellen mij hun frustraties en angsten.
en daarvoor is er te veel te doen.
meegekeken wordt wat mogelijk is om de wensen
Dat laat mij niet onberoerd. De onmacht die ik dan
van de aanvrager toch zoveel mogelijk binnen de
ervaar staat mij weleens in de weg. Wat mij dan helpt
criteria bij de omgeving te laten aansluiten, hoe sneller
zijn gesprekken met collega’s. Samen vinden we dan
en makkelijker het proces verder gaat.” Tijdens het
vaak een oplossing, waarmee ik de gedupeerden
adviseren neemt De Groot meestal geen blad voor haar
verder kan helpen.”
27
LIBAU
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
“UITLEG OVER HET WAAROM, ZORGT VOOR ACCEPTATIE”
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
INTERVIEW
29
GEMEENTE WESTERKWARTIER:
Zuidhorn ‘Tussen de Gasten’
Op de locatie ‘Tussen de Gasten’, gelegen tussen het station en de nieuwbouwwijk ‘Oostergast’, zijn een aantal landschappelijke ‘kamers’ gemaakt die ontwikkeld kunnen worden met woningbouw. De ontwikkeling van de eerste ‘kamer’ is in 2020 ter hand genomen en het ontwerp is voorgelegd aan de
GEMEENTE DE WOLDEN:
voor een woon-werkpand. In een vroeg stadium van
bedrijfskavels Ekelenberg in Zuidwolde
de planvorming heeft de ontwerper de adviseur
rondom een hof. Onderdeel van het ontwerp vormt een
Aan de zuidoostkant van Zuidwolde ligt ‘Ekelenberg’. In
meedenken heeft geleid tot een betere koppeling
gemeenschapsgebouw dat ook als logies kan dienen.
deze wijk wordt ruimte gegeven voor het mengen van
tussen woonhuis en bedrijfshal, meer samenhang in
gekoppeld aan het materiaalgebruik, doet bijvoorbeeld
De adviescommissie heeft aandacht gevraagd voor de
wonen en werken. Om te voorkomen dat bedrijfskavels
de materialisering van de voorgevel van hal en het
denken aan een ‘ark’. De haveninrichting rondom het
plaatsing van dit gemeenschapsgebouw en het
de uitstraling krijgen van een regulier bedrijventerrein
woonhuis, en het aanpassen van de kleurstelling van
spreekt de commissie haar waardering uit voor de hoge
gebouw wordt heringericht en verrijkt met een mini-
onderhoud van de openbare tuin rondom de woningen.
is extra sturing gewenst. Hiervoor is door de gemeente
het stucwerk naar een minder schril contrast. Door in
kwaliteit van het ontwerp. Het ingewikkelde programma
kwelderlandschap waardoor het wad doorloopt tot aan
In de de definitieve aanvraag is het ontwerp is het
een beeldkwaliteitsplan opgesteld. De ontwerper van
een vroeg stadium het overleg met elkaar aan te gaan,
Mandrup A/S, waarbij het Groninger bureau DE UNIE
van eisen is omgezet in een duidelijke hoofdvorm met
het fraaie gebouw met internationale allure.
ontwerp op deze punten verbeterd en aangescherpt
Kroepnevel 2 heeft op basis van het beeldkwaliteitsplan
is in een soepel proces het ontwerp naar het oordeel
ARCHITECTEN is betrokken als supervisor.
een interessante route, die door het gebouw leidt.
zodat het ontwerp ook in de toekomst mooi blijft.
samen met de initiatiefnemer een bouwplan ontwikkeld
van alle partijen verbeterd.
GEMEENTE HET HOGELAND:
welstandscommissie. Het ontwerp bestaat uit een Dit bureau heeft ook het verkennende
Het gebouw, uitgevoerd in hout, heeft een poëtische
aantal houten bouwvolumes in een informele plaatsing
Sea World Heritage
structuuronderwerp gemaakt met alle betrokken
uitstraling, dat diverse associaties oproept.
partijen. Voor de omgeving van het centrum
De bijzondere locatie direct aan de Waddenzee,
Het ontwerp voor het Wadden Sea World Heritage
is een inrichtingsplan gemaakt door LAOS
Center in de haven van Lauwersoog is ter advisering
landschapsarchitectuur en stedenbouw. In het advies
voorgelegd aan de welstandscommissie. Het is een prijswinnend ontwerp van de Deense architecte Dorte
welstand van Libau gevraagd mee te denken. Dit
LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
28
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
VOORBEELDEN
LIBAU
bouwplan ‘Oldekerkermeer’
De Groningse EAZ Wind turbine past goed bij de maat en schaal van een boerenerf, heeft een aansprekend
Dit initiatief, de eerste van een reeks van drie
ontwerp en draagt bij aan de energietransitie. EAZ
woonblokken, gaat uit van bouwvolumes met patio
Wind hecht aan een zorgvuldige plaatsing van
appartementen met een plat dak. De platte afdekking is
turbines en laat zich hierover door Team Ruimtelijke
in strijd met de welstandscriteria. In het gesprek tussen de initiatiefnemer en de welstandscommissie is aangegeven dat er gelet op de ligging aan de rand van
GEMEENTE PEKELA:
Clockstraat oostelijk hiervan. De commissie heeft er
GEMEENTE HET HOGELAND:
prima voegen in hun omgeving. Het ontwerp van
Scholenprogramma versterkingsoperatie
Kantens, gelegen in een kwetsbare omgeving tegen
molenbiotoop het woongebouw opgedeeld in meerdere
In het kader van de versterkingsoperatie in het
daarentegen nog om een ontwerpslag. Door het
geconcentreerd en/of onttrokken, vindt sloop/
panden met een dorpse schaal. Het woongebouw op
aardbevingsgebied is het scholenprogramma
architectenbureau en de adviseurs vanuit welstand is
is aandacht gevraagd voor de terreininrichting, de
nieuwbouw plaats en wordt de openbare ruimte
de Action-locatie roept associaties op met een fabriekje
ontwikkeld om de kwaliteit van de schoolgebouwen,
het ontwerp op basis van het welstandsadvies in een
gevelcompositie én kleur van het metselwerk.
aangepakt om de kern vitaal te houden. De ontwerpen
en is een knipoog naar het industriële verleden.
de duurzaamheid hiervan en het onderwijs een stevige
aantal digitale sessies nader opgedeeld in kleinere
De architect van de initiatiefnemer heeft samen met het
voor twee woongebouwen, van twee verschillende
De welstandscommissie heeft zich, ter voorkoming
impuls te geven. Door de gemeente Het Hogeland zijn
volumes. In een goede samenwerking is het gelukt
gemandateerde lid van de commissie het ontwerp
architectenbureaus op de locaties ‘Kooistra’ en
van een rommelig beeld met schuttingen in het
tegelijkertijd vier ontwerpen voor scholen in Kantens,
om onder hoge tijdsdruk het ontwerp te verbeteren.
verbeterd. Door inzet van ontwerpkracht in dit proces
‘Action’ zijn ter advisering voorgelegd aan de
centrum, bij beide ontwerpen hard voor gemaakt voor
Roodeschool, Usquert en Warffum van de hand van
Hierdoor krijgt ook het mooie Kantens een veilige
is er meer mogelijk en ook heeft het proces geleid
welstandscommissie. De Kooistra-locatie grenst aan
zorgvuldig ontworpen overgangen tussen privé en
verschillende architectenbureaus ter advisering aan de
school die prima in haar omgeving past.
tot versnelling van het vergunningentraject van de
het Raadhuisplein met molen ‘De Onrust’
openbare ruimte.
welstandscommissie voorgelegd. De commissie
andere woonblokken.
en de Action-locatie bevindt zich aan de Feiko
bouwplannen centrum
waardering voor dat de ontwerpen inspelen op hun
mits het ontwerp van bovengemiddelde kwaliteit is
In het centrum van Oude Pekela worden winkels
(‘ja, mits’ in plaats van ‘nee, tenzij’). Door de commissie
de locatie mogelijkheden zijn voor een platte daken
omgeving. Op de Kooistra-locatie is als gevolg van de
is positief over de ontwerpen die zich doorgaans
de wierde, nabij historische bebouwing, vraagt
Kwaliteit van Libau adviseren aan de voorkant van het planproces. Doel van de advisering is dat de turbine zo geplaatst wordt dat deze zich laat lezen als onderdeel van het erf. Zo wordt verrommeling van het landschap voorkomen. Een positief plaatsingsadvies wordt door EAZ bijgevoegd bij een vergunningaanvraag. Het gemandateerd lid van
31
welstand checkt of de aanvraag in overeenstemming is met dit plaatsingsadvies en geeft, als hiervan sprake is, een positief welstandsadvies. In Groningen zijn zo al tal van boerenbedrijven verduurzaamd met ruimtelijke kwaliteit. Ook in Drenthe zijn de turbines in opkomst, zoals in dit voorbeeld in Midden-Drenthe.
LIBAU
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
plaatsingsadvies Garmingerstukken 10
GEMEENTE WESTERKWARTIER:
JAARVERSLAG 2020 2020 - 2 (LEEF) OMGEVINGSWAARDEN
30
GEMEENTE MIDDEN-DRENTHE:
Niets is zo veelzijdig en duurzaam als ons erfgoed, dat immers door de tijd heen telkens is aangepast aan veranderende behoeften. De adviseurs van Libau zetten zich ervoor in dat ons erfgoed op een
LIBAU
verstandige manier wordt gebruikt, en niet wordt verbruikt. Dat doen ze op allerlei manieren. De bijdrage over het archeologisch onderzoek in
Erfgoed verbindt mensen en zorgt voor een thuisgevoel in onze dynamische samenleving. Met elkaar geven we telkens opnieuw invulling en betekenis aan ons erfgoed. Dit erfgoed is continu in ontwikkeling; op kleine en soms ook op grote schaal vinden allerlei veranderingen plaats. Of het nou gaat om de herbestemming van een watertoren, een voormalig gemeentehuis, de verbouw van een woonboerderij, het verbouwen van een koetshuis tot woning, het onderbrengen van nieuwe voorzieningen in een kerkzaal of het beleefbaar maken van een kalkoven. Dit soort initiatieven, in dit hoofdstuk nader toegelicht, blazen ons erfgoed nieuw leven in en haken tegelijkertijd in op brede maatschappelijke opgaven zoals herbestemming en verduurzaming.
Borger laat bijvoorbeeld zien hoe de samenwerking tussen de gemeente en Libau in de praktijk uitpakt op het moment dat er een compleet dorp wordt teruggevonden op de plek van een nieuw te bouwen woonwijk. In opdracht van gemeenten geven we handen en voeten aan archeologiebeleid zodat van tevoren heldere beleidskeuzes worden gemaakt met ons zeer diverse bodemarchief. Op het gebied van gebouwd erfgoed werken we onder meer aan lijsten van karakteristieke panden of gemeentelijke monumenten die een weerspiegeling zijn van het rijke erfgoed in onze provincies. Voor deze inventarisaties hebben we een beproefde methode ontwikkeld waarbij de lokale betrokkenheid, kennis en kunde vanaf het begin een belangrijke plek krijgt.
ERFGOED IN DE FRONTLINIE Bij alle werkzaamheden is de missie van Libau: ‘het bevorderen en in stand houden van de landschappelijke en bouwkundige schoonheid in Groningen en
Drenthe’. De mijnbouwproblematiek in Groningen
ingesteld voor het aardbevingsgebied waar sprake
raakt deze doelstelling in de kern. De kwaliteit van
is van acute en gestapelde problematiek vanwege
onze leefomgeving staat op het spel. Het bijzondere
de gevolgen van de gaswinning. Het Erfgoedloket
erfgoed, zoals de fraaie boerderijen, kerken en borgen,
Groningen voorziet duidelijk in een behoefte; ieder
ligt in de frontlinie. Alleen al van de ongeveer 2.760
jaar kloppen honderden monumenteigenaren bij ons
rijksmonumenten in de provincie Groningen staan er
aan. De functie van vraagbaak is uitgebreid en nu ook
zo’n 1.450 in het aardbevingsgebied, op circa 2.800
beschikbaar voor eigenaren van karakteristieke panden.
adressen.
Veel vragen gaan ook over de subsidiemogelijkheden.
Naast schadeherstel vormt met name de versterking
Eigenaren van monumenten maar ook van
van erfgoedpanden in het aardbevingsgebied een
karakteristieke panden in de aardbevingsgemeenten
veelomvattende en zeer ingrijpende operatie. Bij de
kunnen subsidie aanvragen als bijdrage aan het
versterking gaat het erom dat maatregelen worden
bekostigen van onderhoud. Hier wordt veel gebruik van
getroffen die ervoor zorgen dat het pand kan voldoen
gemaakt. De subsidieregelingen zijn het resultaat van
aan de veiligheidsnorm. Daarbij neemt de constructeur
het Erfgoedprogramma Groningen, waaraan door de
het voortouw. Vanuit de opgave gedacht is dat
provincie Groningen en andere partijen hard is gewerkt.
begrijpelijk. Tegelijkertijd is van het grootste belang dat de eigenaar kan meedenken over de aanpak van
Daarnaast helpen we gemeenten in de provincie
versterken en duurzaam herstel. De versterking van
Groningen bij de uitvoering van hun erfgoedtaken,
monumenten komt nu pas echt op gang; we zien
vanuit het Steunpunt Cultureel Erfgoed.
daarbij dat de beste resultaten worden geboekt als de
We ondersteunen gemeenten zodat ze hun rol optimaal
eigenaar daarbij een centrale rol krijgt en neemt.
kunnen invullen en hún erfgoedeigenaren nog beter
CRUCIALE ROL VOOR DE EIGENAAR
kunnen bijstaan. Collega Eefje van Duin vertelt verderop in dit hoofdstuk over wat ze tegenkomt in haar dagelijkse werk bij de ondersteuning van zowel eigenaren als gemeenten. Haar hart gaat sneller
Erfgoed is van ons allemaal en tegelijkertijd is een
kloppen als ze een bijdrage kan leveren aan het
cruciale rol weggelegd voor de eigenaar. Zonder
behoud en de duurzame doorontwikkeling van de
eigenaren die zich met hart en ziel inzetten voor hun
kwaliteit van onze leefomgeving, vooral als het om
monument, valt de bodem uit de monumentenzorg.
cultureel erfgoed gaat.
Deze eigenaren ondersteunt Libau onder meer door middel van het Erfgoedloket Groningen, speciaal
33
LIBAU
JAARVERSLAG 2020 2020 - 3 (BE)LEEFBAAR ERFGOED
ERFGOED GEBRUIKEN EN NIET VERBRUIKEN
JAARVERSLAG 2020 2020 - 3 (BE)LEEFBAAR ERFGOED
32
(BE)LEEFBAAR ERFGOED