Klimaatbestendig Borger-Odoorn 2026-2030
Tekst van het document
Buitengebied Hoewel dit plan zich richt op de kernen, krijgt het buitengebied ook te maken met klimaatverandering. Droogte is vooral een risico dat in onze regio optreedt, en de hoger gelegen delen van Borger-Odoorn zijn hier het meest kwetsbaar voor. Bewoners geven ook in de enquête aan dat droogte het thema is waar zij de meeste zorgen over hebben. Door toenemende droogte kent de regio, en dan vooral de Hondsrug, bovendien een groter risico op natuurbranden. In onderstaande kaarten van de Klimaateffectatlas is te zien waar in de gemeente deze risico’s precies spelen. Deze problemen kunnen deels door de gemeente aangepakt worden (bijvoorbeeld via groen), maar moeten ook in samenwerking met waterschappen en de veiligheidsregio benaderd worden. Natuurbrandrisico
Gemeentebrede opgaven Via prioritaire locaties pakken we knelpunten aan. Daarnaast zijn er nog acties die we gemeentebreed kunnen aanpakken. Het gaat dan vooral om samenwerkingen met andere organisaties en acties die gericht zijn op bewustwording en gedragsverandering. Als gemeente werken we samen met bijvoorbeeld woningcorporaties, dorpsbelangen, sociale teams en de GGD. Dit zijn partijen die in contact staan met kwetsbare bewoners en invloed kunnen uitoefenen waar we dat als gemeente minder kunnen. Een voorbeeld is het opstellen van een lokaal hitteplan, waarin met verschillende partijen samengewerkt wordt om inwoners in de gehele gemeente te beschermen tijdens periodes van extreme hitte. Ook zetten we in op bewustzijn over droogte en stimuleren we zuinig omgaan met water. Risico op droogtestress
8
Strategie
In hoofdstuk 6 wordt ingegaan op welke richtlijnen de gemeente hanteert. Hoofdstuk 7 laat zien waar de gemeente deze doelstellingen nog niet behaalt. Dit hoofdstuk, strategie, gaat in op hoe de gemeente deze doelstellingen wil bereiken. Hiervoor wordt gebruikt gemaakt van de adaptatiepiramide, de toepassing van de richtlijnen en de overheidsrollen gedefinieerd door de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB).
Adaptatiepiramide
De adaptatiepiramide is ontwikkeld door Climate Adaptation Services (CAS) en vormt de basis voor de nieuwe handreiking risicodialogen van I&W, die eind 2025 uitkomt. De piramide bestaat uit drie lagen die belangrijk zijn bij klimaatadaptatie, namelijk: natuurlijk systeem benutten, technische maatregelen treffen en handelen bij extremen. Alle lagen zijn nodig om tot een robuust klimaatsysteem te komen. Natuurlijk systeem benutten Een stevige basis is belangrijk voor een robuuste adaptatiepiramide: het natuurlijk systeem en de sponswerking van de bodem worden maximaal benut. Het water- en bodemsysteem vormen het fundament bij de inrichting van onze omgeving.
In Borger-Odoorn zorgen we daarom voor zoveel mogelijk groen in onze omgeving. Ook beperken we verharding tot een minimum. Waar mogelijk houden we water vast of infiltreren het. Op deze manier behouden we een robuust en adaptief water- en bodemsysteem.
Technische maatregelen treffen Het natuurlijk systeem kan ons echter niet tegen alle klimaatextremen beschermen. Daarom is het ook nodig om technische maatregelen te nemen. Denk hierbij aan het aanpassen van de riolering, het vergroenen van daken of gevels en het aanleggen van wadi’s.
De inwoners, bedrijven, instellingen en hulpdiensten moeten op deze situaties voorbereid zijn en weten wat ze dan moeten doen. Sommige gevolgen van klimaatverandering moeten we dus accepteren. Deze bovenste laag van de piramide kunnen we echter zo klein mogelijk houden als de basis van het klimaatsysteem robuust en stevig is. Hier ligt ook een opgave om in combinatie met sociaal domein op te pakken: het gaat immers om de bescherming van kwetsbare doelgroepen en het bevorderen van gezondheid.
We nemen technische maatregelen op prioritaire locaties om daar aan onze doelstellingen te voldoen. Ook nemen we klimaatadaptatie mee op plekken waar een schop in de grond gaat. Tot slot ondersteunen we bewoners en organisaties bij het nemen van maatregelen op eigen terrein.
Handelen bij extremen Ook na het nemen van technische maatregelen kunnen mogelijk niet alle gevolgen van klimaatextremen voorkomen worden. Daarom is het belangrijk om voorbereid te zijn op extreme gebeurtenissen. Denk hierbij aan een extreme hittegolf, extreme neerslag of een overstroming. Bron: Stichting CAS
Toepassing richtlijnen In hoofdstuk 6 zijn richtlijnen opgesteld voor de gemeente Borger-Odoorn. Deze richtlijnen kunnen verschillende niveaus van verplichting hebben, zoals weergegeven in de figuur hiernaast. De volgende mogelijkheden bestaan, van meest vrijblijvend naar meest verplichtend: 1. 2. 3. 4. 5.
Richtlijnen als hulpmiddel: de richtlijnen zijn een hulpmiddel voor gemeente en andere partijen om ontwikkelingen klimaatbestendig te laten plaatsvinden. Toepassen waar het kan: de doelen dienen toegepast te worden waar dat redelijkerwijs mogelijk is. Inspanningsverplichting: gemeente en andere partijen hebben een plicht tot inspanning om de doelen te behalen, en moeten kunnen aantonen dat zij inzet geleverd hebben. Pas toe of leg uit: doelstellingen moeten toegepast worden, tenzij goed uitgelegd kan worden waarom dat in een bepaalde situatie niet mogelijk is. Resultaatsverplichting: gemeente en andere partijen hebben een plicht om de beoogde resultaten te behalen.
Omdat klimaatverandering ons voor een serieuze opgave zet, willen we niet dat de richtlijnen te vrijblijvend zijn. Echter, we willen ook niet dat deze richtlijnen andere uitdagingen in de weg staan. Om te leren omgaan met deze richtlijnen geldt op de korte termijn (tot en met 2030) een inspanningsverplichting: we doen ons best om de richtlijnen te volgen, maar accepteren dat dit nog niet overal lukt. Op deze manier wennen we aan de richtlijnen en leren we waar nog knelpunten bestaan.
Op de middellange termijn streven we naar een strengere toepassing van de richtlijnen: we hanteren het “pas toe of leg uit-principe”. We verplichten onszelf om aan de richtlijn te voldoen, maar mogen hier bij uitzondering van afwijken, bijvoorbeeld omdat er andere zwaarwegende belangen spelen die toepassing onmogelijk maken.
VERPLICHTEND
5
Resultaatsverplichting
4
Pas toe of leg uit
3
Inspanningsverplichting
2
Toepassen waar het kan
1
Richtlijnen als hulpmiddel
VRIJBLIJVEND
Overheidsrollen Ook overheidsrollen zijn een belangrijk onderdeel van de strategie. Als gemeente kunnen we verschillende overheidsrollen aannemen bij het treffen van maatregelen. Maatregelen zijn onder te verdelen in vier overheidsrollen:
• • • •
Realiserend: we gaan zelf aan de slag, bijvoorbeeld door het aanpakken van wegen, aanleggen van wadi’s of het planten van bomen. Regulerend: we dwingen acties of maatregelen af bij andere partijen via regels of vergunningen. Zo verplichten we bewoners en bedrijven nu al om hemelwater te bergen op eigen terrein. Samenwerkend: we zoeken de samenwerking met andere partijen op, waarbij kosten en verantwoordelijkheden verdeeld worden. Ondersteunend: we ondersteunen andere partijen die zelf het initiatief nemen voor maatregelen. Resultaat SAMENWERKENDE OVERHEID We zoeken de samenwerking met andere partijen
REGULERENDE OVERHEID We dwingen acties of maatregelen af bij andere partijen
ONDERSTEUNENDE OVERHEID We ondersteunen andere partijen die zelf het initiatief nemen
Alleen
Randvoorwaarden
Door deze factoren zorgvuldig af te wegen, kiezen we per situatie de rol die het meest effectief bijdraagt aan het behalen van onze ambities. Wanneer onze ambities al (bijna) zijn bereikt en de omvang van de opgave klein is, is het doorgaans niet nodig om ingrijpende maatregelen te nemen of extra regelgeving op te stellen. Ligt er daarentegen nog een grote opgave, dan zijn uitsluitend stimulerende maatregelen meestal niet voldoende. In zulke situaties is het nodig om krachtigere instrumenten in te zetten, zoals regulerende of realiserende maatregelen. Daarnaast verschilt de invloed van de gemeente per thema. Ook dit speelt een belangrijke rol bij het kiezen van de meest passende overheidsrol. Een realiserende rol is bijvoorbeeld niet geschikt wanneer de gemeente slechts beperkte invloed kan uitoefenen. In de praktijk maken we gebruik van een mix van overheidsrollen. We nemen zelf fysieke maatregelen om doelstellingen te halen, maar stellen ook regels in voor nieuwe ontwikkelingen. Daarnaast zoeken we de samenwerking op met andere partijen en kijken waar we hen kunnen ondersteunen.
Samen
REALISERENDE OVERHEID We gaan zelf aan de slag
De keuze voor een specifieke rol hangt af van twee factoren: • De omvang van de opgave die voor ons ligt • De invloed die we als gemeente kunnen uitoefenen op het betreffende thema.
STRATEGIE Korte termijn (2026 - 2030)
Middellange termijn Lange termijn
Gemeentebrede maatregelen • Uitzetten van acties voor handelen bij extremen (bijv. het opstellen van een lokaal hitteplan) • Borging klimaatadaptatie door het nemen van niet-fysieke acties (bijv. het integreren van klimaatadaptatie in huidige en nieuwe beleidsstukken) • Opzoeken samenwerkingen met externe partijen en bewoners. Zowel samenwerkingen als stimulerende maatregelen treffen.
Gemeentebrede maatregelen • Borging klimaatadaptatie door vertaling naar het omgevingsplan
Fysieke maatregelen • Uitvoeren fysieke maatregelen prioritaire locaties. Realiseren van zowel technische maatregelen als maatregelen in het natuurlijke systeem. • Nader onderzoek opgaven niet prioritaire locaties • Benutten koppelkansen overige locaties → integrale afweging op projectniveau
Toepassen richtlijnen als “pas toe of leg uit”
Toepassen richtlijnen als inspanningsverplichting
Fysieke maatregelen • Uitvoeren fysieke maatregelen niet-prioritaire locaties. Realiseren van zowel technische maatregelen als maatregelen in het natuurlijke systeem. • Benutten koppelkansen overige locaties → integrale afweging op projectniveau
Fysieke maatregelen • Benutten koppelkansen overige locaties → integrale afweging op projectniveau
Klik om terug te gaan naar de richtlijnen
Bijlage 1a: toelichting richtlijnen hitte
Doelstellingen Hoofddoel Tijdens hitte biedt de bebouwde omgeving een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving. Zorgen onderwijsinstellingen ondervinden geen overlast van hitte. Percentage groen We houden de bomenbalans minimaal op peil (herplantplicht) en streven naar de volgende minimale percentages groen per gebied: • Woonwijken: 40% • Centra: 30% • Bedrijventerreinen: 25%
We hanteren bovenstaande minimale percentages, tenzij goed uitgelegd kan worden waarom dat in een bepaalde situatie niet mogelijk is. Onder groen verstaan we al het oppervlak aan groen dat vanuit de lucht waarneembaar is, zowel op openbaar als particulier terrein. Het gaat dan om het groen op maaiveldniveau (inclusief open verharding), groen op daken en boomkronen. Bomen zichtbaar Elke woning heeft zicht op minimaal 3 bomen op privaat of openbaar terrein.
Percentage schaduw Er is tenminste 40% schaduw op belangrijke verblijfplekken, wandel- en fietsroutes en speelplekken, tenzij dit strijdig is met het behoud van open zichtlijnen in het veengebied. Bij voorkeur komt deze schaduw van bomen.
Programma van Eisen De schaduw wordt gemeten op 21 juni om twaalf uur ‘s middags. We willen dat onze inwoners zich aangenaam en prettig door en tussen onze kernen kunnen verplaatsen ook tijdens extreem warme dagen. Het verschil in gevoelstemperatuur overdag in en uit de schaduw kan namelijk wel 10-15 graden verschillen. Het schaduwpercentage van 40% is gekozen omdat dan een keuze tussen schaduw en zon mogelijk is.
Afstand tot koele, groene verblijfsplek Alle woningen hebben een koele, groene verblijfsplek binnen 300m loopafstand. De voorwaarde voor een koele, groene plek zijn: • Temperatuur: De gevoelstemperatuur van de koele plek is beduidend lager dan de maximale gevoelstemperatuur. • Grootte: De koele plek is een openbare buitenruimte van tenminste 200m². • Afstand tot wegen: Een koele plek heeft een minimumafstand tot wegen. Hoe hoger de maximumsnelheid op een weg, hoe verder de koele plek ervandaan moet liggen. Bij 30 km/uur wegen houden we 1,8 m afstand, bij 50 km/uur wegen houden we 10 m afstand. • Vorm: Koele plekken moeten breed genoeg zijn. Een lange uitgerekte smalle plek voldoet dus niet aan de criteria voor een koele plek. • Functie: De koele plek nodigt uit tot verblijf.
Bij nieuwbouw en (her)inrichting van de openbare ruimte gelden de volgende normen: • Per woning wordt tenminste één boom geplant. Bij nieuwbouw wordt binnen de ontwikkeling voor elke nieuwe woning minstens één boom geplant. Per 100m2 bedrijventerreinen wordt minimaal één boom geplant van de 1e of 2e grootte. Hierbij wordt een goede ondergrondse groeiplaats verzorgd. Hierbij zorgen we ervoor dat bestaand groen beschermd wordt en natuur ruimte krijgt. Tenminste 40% van de oppervlakten wordt warmtewerend. Het plangebied wordt zo ingericht dat een belangrijk deel van de oppervlakten (gevels en daken) warmtewerend is. Door rekening te houden met kleur en materiaalgebruik, groen (op gevel, daken en op de kavel), reflectie, oriëntatie, etc. kan opwarming in de woning en de omgeving worden voorkomen. •
Kinderopvangen en maatschappelijke instellingen hebben een koele plek op eigen terrein. Nieuwe voorzieningen voor organisaties met minder mobiele personen (zoals kinderdagverblijven en maatschappelijke instellingen) hebben een koele groene plek op eigen terrein. •
• Speelplekken worden schaduwrijk ingericht Bij het ontwikkelen van nieuwe speelplekken, wordt rekening gehouden met schaduw.
Bijlage 1a: toelichting richtlijnen hitte
Principes Voorkeursvolgorde We hanteren de volgende voorkeursvolgorde voor koelen: 1. Koele groene omgeving 2. Warmtewerend 3. Passief koelen 4. Actief koelen 1.
2.
3.
4.
Het aanplanten en behoud van bomen met een groot kroonvolume is de meest effectieve manier om de omgeving te verkoelen. Warmte kan geweerd worden door groene gevels/daken (mits zelfvoorzienend), ander materiaalgebruik en zonwering. Door rekening te houden met kleuren materiaalgebruik, reflectie en oriëntatie kan warmte in de woning worden voorkomen. Goed ventileren kan helpen om te verkoelen. Buiten kan dit door wind en binnenshuis door ramen en deuren ‘s nachts open te zetten. Actieve koelinstallaties (airco’s) hebben niet de voorkeur omdat ze de omgeving opwarmen.
Klik om terug te gaan naar de richtlijnen
Klik om terug te gaan naar de richtlijnen
Bijlage 1b: toelichting richtlijnen droogte
Doelstellingen
Programma van Eisen
Principes
Hoofddoel Langdurige droogte leidt niet tot structurele schade aan bebouwing, funderingen, wegen, groen, water en vitale of kwetsbare functies.
Hergebruik en zuinig gebruik van drinkwater • We bouwen drinkwaterzuinig en leveren drinkwaterzuinige woningen op.
We hanteren de volgende voorkeursvolgorde voor verharding: 1. Groen of geen verharding 2. Halfverharding 3. Verharding
De impact van langdurige perioden van droogte is zoveel mogelijk geminimaliseerd • Indien nodig dragen we bij aan het herstel van de grondwaterstand. • We kiezen voor klimaatbestendige beplanting die past bij de bodem en de grondwaterstand. • We zorgen voor onderhoud van bestaande en nieuwe beplanting. • We spannen ons in om oppervlaktewater voldoende kwaliteit te laten behouden en voldoende op peil te houden. • We houden zo veel mogelijk water het hele jaar vast.
De gevolgen van droogte kun je ook beperken door de vraag naar drinkwater te doen afnemen. Bij de bouw van woningen kan rekening gehouden worden met de drinkwaterbehoefte. Wij hebben de ambitie van 100 L per persoon per dag. •
We leggen bij herontwikkeling en uitbreiding alleen de noodzakelijke verharding terug. Waar mogelijk wordt verharding vervangen door groen in de openbare ruimte en stimuleren we de aanleg van groen op privaat terrein.
1.
2. 3.
We zorgen voor zoveel mogelijk groen en verminderen verharding zodat infiltratie van hemelwater bevorderd wordt. Waar verharding nodig is gaan we (indien mogelijk) voor halfverharding om de negatieve impact op infiltratie te beperken. Indien halfverharding onwenselijk is, kiezen we voor verharding.
Klik om terug te gaan naar de richtlijnen
Bijlage 1c: toelichting richtlijnen wateroverlast
Doelstellingen
Programma van Eisen
Principes
Hoofddoel Hevige neerslag leidt niet tot waterschade aan gebouwen, infrastructuur en voorzieningen. Kwetsbare en vitale functies en voorzieningen blijven beschikbaar.
Infiltreren > bergen > vertraagd afvoeren • Bij uitbreiding van een verhard oppervlak (bebouwde kom, uitbreidingsplannen en glastuinbouw) met meer dan 150m 2 wordt een voorziening aangelegd met een waterbergend vermogen van 80 L/m 2.
We hanteren de volgende voorkeursvolgorde voor hemelwater: 1. Benutten en besparen 2. Vasthouden en infiltreren 3. Bergen 4. Afvoeren
In de bebouwde kom, uitbreidingsplannen en glastuinbouwgebieden moet er bij een uitbreiding van het verhard oppervlak van meer dan 150 m2 een voorziening worden aangelegd met een waterbergend vermogen van 80L/ m 2 voor het geheel aan toename van verhard oppervlak. Aandachtspunten voor het aanleggen van de voorziening is dat deze robuust moet zijn en niet te klein.
1.
Bij een bui die eens in de 100 jaar plaatsvindt blijven vitale functies en kwetsbare infrastructuur beschikbaar. • Water op straat is acceptabel maar leidt niet tot blokkering van belangrijke doorgaande infrastructuur (<15 cm water op straat). • Er komt niet meer dan 30cm water tegen panden te staan als gevolg van regenwater (<30 cm water tegen panden). NB: Voor een bui met een herhalingskans van 1:100 gaan we uit van een bui van 70 mm in één uur. Dit is een extreme situatie. Hiervoor geldt: • Hoofdwegen blijven begaanbaar, of er is een goede alternatieve route beschikbaar. • Hoofdwegen zijn onbegaanbaar als er meer dan 15 cm water op een deel van de weg staat. Bij hogere waterstanden neemt de aanrijdtijd van hulpdiensten aanzienlijk toe.
In overige gebieden geldt dit voor een toename van verhard oppervlak van meer dan 1.500 m 2. We volgen hierbij de eis uit de waterschapsverordening van Waterschap Hunze en Aa’s, ook als deze in de toekomst veranderd. •
Voor nieuwbouw geldt: 80 mm waterberging op eigen terrein.
Bij nieuwbouw wordt een waterberging aangelegd die tenminste 80 mm aan hemelwater kan opvangen. Bij ergere buien is het acceptabel dat hemelwater afstroomt naar de openbare ruimte.
2. 3. 4.
Gezien de dalende grondwaterstanden en toenemende druk op de watervoorraad moeten we bewuster met ons water omgaan. Daarom zetten we in op waterbesparing. Ook houden we water vast waar het valt en infiltreren we water d.m.v. wadi’s, infiltratieputten. Bij hevige regenval kan niet al het water vastgehouden worden waar het valt. In dat geval kiezen we voor bergen. Als de eerdere mogelijkheden niet werkbaar zijn wordt water afgevoerd (via watergang, hemelwaterriool of anders gemengd riool).
Bijlage 2a: Opgavekaarten
Water op straat
Klik om terug te gaan naar de opgaven
Bijlage 2b: Opgavekaarten
Water tegen de gevel
Klik om terug te gaan naar de opgaven
Bijlage 2c: Opgavekaarten
Schaduw op loop- en fietsroutes
Klik om terug te gaan naar de opgaven
Bijlage 2d: Opgavekaarten
Bomen in zicht
Klik om terug te gaan naar de opgaven
Colofon Titel: Opdrachtgever: Ingenieursbureau: Team TAUW: Projectleider gemeente: Kenmerk: Aantal pagina’s: Datum:
Klimaatbestendig Borger-Odoorn 2026-2030 Gemeente Borger-Odoorn TAUW Barbara Bekhof, Casper Bennink, Tjalf van Minnen Manouk Bornkamp Klimaatbestendig Borger-Odoorn 62 6 januari 2026