Klimaatbestendig Borger-Odoorn 2026-2030
Tekst van het document
Bron: Wikipedia
Klimaatbestendig Borger-Odoorn 2026-2030 6 januari 2026
Voorwoord Trots op Borger-Odoorn Borger-Odoorn is een gemeente om trots op te zijn. We wonen en werken in een groene en ruime omgeving met sterke dorpen en betrokken inwoners. Ons landschap geeft ons identiteit. Maar deze leefomgeving staat onder druk. Klimaatverandering merken we nu al: hevige regenbuien zorgen voor wateroverlast, lange periodes van droogte raken natuur en landbouw, en warmere zomers hebben gevolgen voor onze gezondheid.
We willen dat Borger-Odoorn ook in de toekomst een veilige, gezonde en fijne plek blijft om te wonen, werken en recreëren. Dat vraagt om keuzes. Soms kosten die geld en zien we niet direct resultaat. Toch zijn ze nodig om grotere problemen en kosten later te voorkomen. Door nu te investeren, voorkomen we schade aan huizen, wegen en natuur. Bovendien hebben klimaatmaatregelen vaak meerdere voordelen: meer groen zorgt niet alleen voor verkoeling, maar ook voor een prettige leefomgeving, meer biodiversiteit en ruimte om elkaar te ontmoeten. Met ‘Klimaatbestendig Borger-Odoorn’ maken we duidelijk waarom we inzetten op aanpassing aan het veranderende klimaat en hoe we dat als gemeente willen aanpakken. Klimaatbestendig betekent dat we onze leefomgeving slimmer en robuuster inrichten: beter omgaan met water, meer ruimte geven aan groen, hittestress verminderen en kwetsbare gebieden en groepen beschermen. Dit klimaatadaptatieplan helpt ons om gericht keuzes te maken, prioriteiten te stellen en samen te werken met inwoners, ondernemers, agrariërs en maatschappelijke partners. De gemeente kan dit niet alleen. Klimaatbestendig vraagt om samenwerking en gedeelde verantwoordelijkheid. Iedereen kan bijdragen, op eigen schaal en op een manier die past bij Borger-Odoorn. We kiezen voor een realistische aanpak: stap voor stap, samenhangend en passend bij onze gemeente.
We blijven leren, bijsturen en aansluiten bij initiatieven uit de samenleving. Want daar zit onze kracht. Met dit plan zetten we een belangrijke stap naar een klimaatbestendig Borger-Odoorn: een gemeente die voorbereid is op veranderingen, verstandig omgaat met geld en investeert in kwaliteit van leven. Voor nu en voor komende generaties.
Klaas Smidt,
Wethouder Duurzaamheid
Samenvatting Het klimaat verandert en dat merken we ook in Borger-Odoorn. Extreme neerslag, droogte en hitte leveren steeds vaker problemen op. Met klimaatbestendig Borger-Odoorn beschermen we inwoners en maken we de gemeente toekomstbestendig. Onze aanpak sluit aan bij nationaal en regionaal beleid, zoals het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA), de landelijke maatlat voor klimaatadaptief bouwen en het Toekomstgericht Landelijk Gebied Drenthe (TLGD). Ook zijn we binnen de gemeente al bezig om de gevolgen van klimaatverandering te beperken. Zo werken we aan vergroening door het vergroenen van schoolpleinen en de groene subsidieregeling. Ook sturen we bij nieuwe gebiedsontwikkelingen al zoveel mogelijk op een toekomst- en klimaatbestendige inrichting. De ambitie van gemeente Borger-Odoorn is om in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust ingericht te zijn. Op de thema’s hitte, droogte en wateroverlast zijn ambities opgesteld waarmee we concreet maken wanneer we als gemeente klimaatbestendig zijn. Waar mogelijk zijn meetbare doelstellingen opgenomen zodat bekeken kan worden welke delen van de gemeente wel en niet voldoen aan de doelstelling. Op deze manier is ook bepaald welke kernen in de gemeente als prioritaire locaties aangemerkt worden. Dit zijn locaties waar meerdere doelstellingen nog niet gehaald worden.
Op basis van de ambities en doelstellingen is een strategie bepaald om richting te geven aan welke maatregelen we willen nemen en wanneer. Hierbij kijken we op de korte termijn vooral naar de grootste opgaven en koppelkansen bij bestaande werkzaamheden. Daarnaast werken we samen met partijen binnen en buiten de gemeente en ondersteunen bewoners met duurzame maatregelen die ze zelf kunnen nemen. Deze strategie zal worden verwerkt in de uitvoeringsagenda waarin maatregelen worden opgenomen voor de komende vier jaar. Klimaatverandering raakt aan veel thema’s en is voor iedereen belangrijk. Dit programma is daarom opgesteld in samenwerking met verschillende partijen. Ambities zijn opgesteld met betrokkenen uit verschillende beleidsvelden bij de gemeente. Bovendien hebben bewoners via een vragenlijst inzichten en ideeën gedeeld over klimaatverandering. Zij gaven aan hoe ze klimaatverandering hebben ervaren en wat ze vinden van bepaalde maatregelen. Ook zijn er keukentafeldialogen gevoerd met Woonservice en Drents Landschap. De wensen van de verschillende belanghebbenden zijn meegenomen bij de besluitvorming.
Inhoud
1. Inleiding
2. Beleidskader 3. Wat is het probleem? 4. Wat doen we al? 5. Kosten en Baten
6. Richtlijnen 7. Opgaven 8. Strategie
Klik om direct naar het hoofdstuk te gaan
1
Inleiding
Aanleiding We krijgen vaker te maken met extreem weer. Door klimaatverandering komen extreme regenval, hittegolven en droogte in de toekomst vaker voor, ook in Borger-Odoorn. Dit kan leiden tot problemen: er komt water op straat te staan, natuur verdroogt en hitte veroorzaakt gezondheidsproblemen. Ook neemt de kans op natuurbranden toe. Gelukkig kunnen we onze leefomgeving hierop aanpassen. Zo beperken en voorkomen we deze effecten zoveel mogelijk. Hiermee houden we de leefbaarheid in de gemeente op peil. Het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) stelt dat Nederland in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig moet zijn. Gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk werken samen aan dit programma. Samen hebben ze ambities opgesteld om wateroverlast, droogte, hittestress en de gevolgen van overstromingen te beperken. De gemeente Borger-Odoorn deelt deze ambities. We willen zorgen dat zo weinig mogelijk inwoners last hebben van hitte, hoofdwegen begaanbaar zijn bij regenval en de natuur en groenvoorziening behouden blijven in droge periodes. Om deze ambities te halen bereiden we ons nu al voor op het toekomstige klimaat.
Doel We zorgen dat klimaatadaptatie mee wordt genomen in onze bredere plan- en besluitvorming. Bij de aanleg van wegen voorkomen we bijvoorbeeld dat we onnodige verharding aanleggen. Ook zorgen we ervoor dat wijken koel blijven door de schaduw van bomen. Hiermee voorkomen we investeringen waar we later spijt van krijgen. Bij het aanpassen en inrichten van onze leefomgeving kijken we dus vooruit: we ontwerpen op basis van het toekomstige klimaat, want de omgeving die we nu ontwerpen bestaat over vijftig jaar nog steeds.
Participatie Klimaatadaptatie hangt dus samen met andere opgaven zoals mobiliteit, gezondheid, duurzaamheid, biodiversiteit en riolering. We hebben hiervoor een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Als gemeente hebben we hierbij medewerking nodig van inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Dit klimaatadaptatieplan is daarom opgezet in samenspraak met verschillende partijen. Er is een enquête gehouden onder inwoners en er zijn gesprekken gevoerd met woningbouwcorporaties en de Stichting Drentse Landschap. Door deze partijen tijdens de ontwikkeling van het adaptatieplan aan tafel te laten aanschuiven, zorgen we voor een goede praktische uitwerking van dit plan. We beginnen niet nu pas met klimaatadaptatie. Met andere partijen uit het Samenwerkingsverband Noordelijke Vechtstromen (SNV) zijn we al bezig met een regionale adaptatiestrategie (RAS). In de afgelopen jaren is budget vanuit het Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) beschikbaar gesteld voor klimaatadaptieve maatregelen. Ook hebben we als gemeente subsidies ingezet om bewoners te stimuleren om zelf te vergroenen. Lokale Adaptatiestrategie en de Omgevingswet In 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Met de Omgevingswet zijn thema’s zoals bodem, water, lucht, natuur, bouwen, energietransitie en klimaatadaptatie gebundeld in één wet.
De Omgevingswet gaat uit van leefbaarheid en gezondheid als speerpunten voor beleid en regelgeving op het gebied van de fysieke leefomgeving. Daarom zijn maatschappelijke opgaven zoals klimaatadaptatie een belangrijk onderdeel van de nieuwe wet.
Borger-Odoorn: een gemeente met verschillende landschappen Borger-Odoorn is een gemeente met een afwisselend landschap. Die verschillen zie je niet alleen in het uitzicht, maar ook in hoe water, bodem en klimaat werken. Grofweg bestaat de gemeente uit twee delen: de hogere zandgronden van de Hondsrug en de lagere veen- en veenkoloniale gebieden. Deze verschillen zijn belangrijk om te begrijpen waarom klimaatverandering niet overal dezelfde gevolgen heeft.
Zandgronden: sneller droog, sneller warm Het oostelijke en centrale deel van de gemeente ligt op de Hondsrug. Dit gebied ligt hoger en bestaat vooral uit zand. Regenwater zakt hier snel de bodem in en stroomt ook sneller weg. Dat was vroeger een voordeel, maar bij het huidige klimaat zorgt dit juist voor problemen. Door langere droge perioden en warmere zomers droogt de bodem sneller uit. Groen verdroogt, bomen en natuur komen onder druk te staan en de omgeving warmt sneller op. Ook neemt het risico op natuurbranden toe in bos- en heidegebieden. Veel dorpen, zoals Borger, Exloo, Odoorn en Drouwen, liggen op deze zandgronden. Daardoor komen droogte, hitte en bebouwing hier samen, wat de gevolgen extra voelbaar maakt voor inwoners. Veen: natter, maar met andere risico’s Het westelijke deel van Borger-Odoorn bestaat uit veen- en veenkoloniale gebieden, zoals Nieuw-Buinen en de monden. Deze gebieden liggen lager en zijn van nature natter. Water blijft hier langer staan en de grondwaterstand is hoger. Daardoor is droogte hier minder snel een probleem dan op het zand. Dat betekent niet dat het veengebied geen
opgaven kent. Juist hier spelen risico’s zoals wateroverlast en bodemdaling door veenoxidatie, vooral bij langdurige droogte. Deze effecten zijn vaak minder direct zichtbaar in de dorpen, maar hebben op de langere termijn grote gevolgen voor landschap, landbouw en infrastructuur. Daarom vraagt het veengebied om een andere aanpak, vaak samen met waterschap, provincie en landbouw. Waarom de meeste knelpunten op het zand liggen Uit analyses blijkt dat veel van de meest urgente klimaatproblemen in de dorpskernen zich op de zandgronden voordoen. Dat komt doordat deze gebieden sneller uitdrogen en warmer worden, terwijl hier ook de meeste bebouwing en voorzieningen liggen. De impact op het dagelijks leven is daardoor groter en directer. Dat betekent niet dat het veengebied wordt overgeslagen. De verschillen in landschap zorgen ervoor dat de problemen en oplossingen per gebied anders zijn. Klimaatbestendig BorgerOdoorn is daarom maatwerk: op de zandgronden ligt de nadruk op het vasthouden van water, vergroening en verkoeling, terwijl in het veengebied vooral wordt gewerkt aan waterbeheer en het beperken van bodemdaling. Door rekening te houden met deze landschappelijke verschillen kan de gemeente gerichte keuzes maken en zorgen voor een leefbare en veilige omgeving, nu en in de toekomst.
Afbakening Adaptatie In dit plan richten we ons op klimaatadaptatie, niet op mitigatie. Mitigatie gaat over het voorkomen van klimaatverandering, bijvoorbeeld door uitstoot van broeikasgassen zoals CO2 te verminderen. Bij klimaatadaptatie passen we ons aan aan de gevolgen van klimaatverandering die al onvermijdelijk zijn. We nemen maatregelen om schade te voorkomen of te beperken. Ook maken we onze leefomgeving robuust en weerbaar tegen extreem weer. Tot slot werken we aan bewustwording en klimaatbestendig gedrag van burgers en bedrijven. Dorpskernen Dit plan richt zich in eerste instantie op de dorpskernen. Hier zijn de effecten van klimaatverandering het grootst en heeft de gemeente als eigenaar of beheerder van de grond een grote invloed. Via andere wegen wordt bovendien al gewerkt aan klimaatadaptatie in het landelijk gebied en zijn in de afgelopen jaren grote stappen gezet. Als gemeente zoeken we samenwerking met partijen als Drents Landschap en omliggende gemeenten om hen te ondersteunen. Ook kijken we naar de samenhang tussen dorpskernen en buitengebied. Hitte, droogte, wateroverlast, gezondheid Dit plan richt zich op de klimaatthema’s hitte, droogte en wateroverlast. Per thema bekijken we wat we al doen en wat er nog nodig is. Op basis hiervan wordt bepaald welke maatregelen we de komende jaren gaan nemen. Hierbij is er ook aandacht voor gezondheid.
Dit vormt geen apart thema, maar raakt wel aan de klimaatthema’s. 2026-2030 De gemeente stelt in 2026 het Klimaatadaptatieplan vast. Het plan heeft betrekking op de periode tot en met 2030.
Leeswijzer Hoofdstuk 2 schetst de relevante landelijke, regionale en gemeentelijke beleidscontext. Hoofdstuk 3 brengt de huidige problematiek in beeld. We laten zien waar de gemeente Borger-Odoorn kwetsbaar is voor de effecten van klimaatverandering: waar wateroverlast optreedt bij piekbuien, waar hittestress ontstaat en waar sprake is van droogte. Ook de ervaringen van bewoners en andere belanghebbenden komen aan bod, zodat inzicht ontstaat in de lokale impact van klimaatverandering. In hoofdstuk 4 is meer informatie te vinden over klimaatadaptieve acties en maatregelen die de afgelopen jaren zijn genomen. Het plan beschrijft de mogelijke schade en baten die gepaard gaan met klimaatverandering in hoofdstuk 5. Daarbij wordt benadrukt dat het niet nemen van maatregelen aanzienlijke maatschappelijke en economische kosten met zich meebrengt. Door te investeren in veerkrachtige infrastructuur, een groene leefomgeving en gezondheidsbevorderende maatregelen kunnen we schade beperken en de baten van klimaatadaptatie benutten.
In hoofdstuk 6 ligt de focus op de ambitie: wat verstaan we onder klimaatbestendig zijn? Wanneer is het goed genoeg? Het gaat hierbij om doelstellingen, een Programma van Eisen en principes. In hoofdstuk 7 beschrijven we de opgaven in de gemeente Borger-Odoorn. We beschrijven op welke locaties de gemeente nog niet aan bepaalde doelstellingen voldoet. Zo krijgen wij inzicht in welke locaties wij moeten gaan aanpakken.
De strategie wordt toegelicht in hoofdstuk 8. In dit hoofdstuk gaan we, aan de hand van de adaptatiepiramide en overheidsrollen, in op hoe de gemeente onze doelstellingen wil bereiken.
Klik op de link om direct naar het hoofdstuk te gaan
2
Beleidskader
In dit klimaatadaptatieplan beschrijven we hoe we de gemeente Borger-Odoorn weerbaar maken tegen klimaatverandering. Daarbij sluiten we aan bij landelijk en regionaal beleid. Hieronder lichten we de belangrijkste kaders toe die richting geven aan onze aanpak. Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie Het Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie bereidt Nederland voor op een toekomst met extremer weer. Het doel van dit programma is een waterrobuust en klimaatbestendig Nederland in 2050. Het programma gaat uit van zeven ambities: 1. Kwetsbaarheden in beeld brengen door middel van stresstesten 2. Risicodialogen voeren en strategie opstellen 3. Een uitvoeringsagenda opstellen op basis van deze strategie 4. Koppelkansen identificeren en benutten 5. Kennisdeling stimuleren en faciliteren 6. Ruimtelijke adaptatie borgen in beheer, onderhoud en inrichting van de leefomgeving 7. Handelen bij onvoorkoombare calamiteiten.
Klik op de links voor meer informatie
Kamerbrief Water en Bodem sturend De Kamerbrief Water en Bodem sturend schetst de nationale koers waarin water en bodem leidend worden bij ruimtelijke keuzes. De brief benadrukt dat ruimtelijke ontwikkeling moet plaatsvinden binnen de grenzen van wat het watersysteem en de bodem aankunnen. Deze visie betekent voor Borger-Odoorn dat we bij ruimtelijke planvorming nadrukkelijk rekening houden met waterveiligheid, droogte en bodemdaling. Landelijke maatlat voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving De Landelijke maatlat voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving is in het leven geroepen om landelijk gelijke regels en een klimaatbestendige inrichting te bevorderen. De maatlat bevat doelen, eisen en principes op nationaal niveau en wordt gebruikt als hulpmiddel voor klimaatadaptief bouwen. Hierdoor kan de maatlat bijdragen aan een gecoördineerde aanpak van klimaatadaptatie op zowel landelijk als regionaal niveau. Het Rijk werkt aan de borging van de landelijke maatlat. Tot dan geldt het principe 'pas toe of leg uit' voor gemeenten en stakeholders.
Regionaal beleid Toekomstgericht Landelijk Gebied Drenthe Dit provinciale programma – voorheen onderdeel van het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) – richt zich op het landelijk gebied, waarbij opgaven als water, natuur en klimaat aandacht krijgen en rekening wordt gehouden met vitaliteit, leefbaarheid en het sociaal-economisch perspectief voor landbouw. Onder dit programma wordt bijvoorbeeld gewerkt aan het tegengaan van veenoxidatie en de aanleg van natuurlijke oevers.
Landschapsvisie Hunzedal Landschapsvisie Hunzedal presenteert een integrale aanpak van het Hunzedal. De visie dient als een ruimtelijk denkkader waar gemeenteraden, bestuur van het waterschap en Provinciale Staten inspiratie uit kunnen halen voor hun eigen visies en plannen. In deze visie is bijvoorbeeld gewerkt aan herstel van natuur en erfgoed, wat positieve effecten heeft op de waterhuishouding in onze gemeente. Woonzorgakkoord Het Woonzorgakkoord is gesloten tussen gemeenten Borger-Odoorn, Coevorden en Emmen en andere regionale partijen. In dit akkoord werken gemeenten, woningcorporaties en provincie Drenthe samen aan het uitvoeren van de woondeal om voldoende woningen te realiseren. Hierbij is in het bijzonder aandacht voor welzijn, gezondheid en zorg.
Gemeente Borger-Odoorn ligt in de waterbeheergebieden van twee waterschappen, namelijk Hunze en Aa’s en Vechtstromen. Het beleid van beide waterschappen is daarom van toepassing op onze gemeente. Waterschap Vechtstromen is bovendien onderdeel van de DPRA-werkregio Noordelijke Vechtstromen.
Waterbeheerprogramma Hunze en Aa’s Het waterbeheer van Hunze en Aa’s van 2022 tot 2027 is vastgelegd in dit programma. Hierin staan maatregelen tegen watertekorten en – overschotten. Zo is opgenomen dat er ruimte komt voor waterberging en dat water zoveel mogelijk wordt vastgehouden zodat het benut kan worden in periodes van droogte. Ook werkt het waterschap aan de aanpak van veenoxidatie. Watervisie Vechtstromen Vanuit Waterschap Vechtstromen wordt ingezet op duurzaam waterbeheer, waarbij regenwater benut wordt, de bodem benut wordt voor waterberging, het waterbewustzijn versterkt wordt en gewerkt wordt om de effecten van droogte te voorkomen en beperken. RAS Noordelijke Vechtstromen De Regionale Adaptatiestrategie (RAS) komt voort uit het Samenwerkingsverband Noordelijke Vechtstromen (SNV) en omvat een strategie op thema’s als hitte, droogte en wateroverlast. Ambities uit deze strategie zijn geconcretiseerd in de regionale uitvoeringsagenda (RUA).
Gemeentelijk beleid Omgevingsvisie Buitengewoon Borger-Odoorn De omgevingsvisie voor Borger-Odoorn is vastgesteld in oktober 2023. Duurzaamheid is hierin als urgent thema naar voren gekomen en is uitgewerkt in de Duurzaamheidsagenda 20242030. Duurzaamheidsagenda In deze agenda komen de volgende thema’s naar voren: energietransitie, duurzame mobiliteit, klimaatadaptatie, circulaire economie en natuur en biodiversiteit. Voor klimaatadaptatie is opgenomen dat de omgeving klimaatbestendiger en veerkrachtiger wordt ingericht om schade als gevolg van droogte, wateroverlast en hitte te voorkomen. Inwoners worden geïnformeerd en aangezet om zelf maatregelen te nemen. Het opzetten van een lokale adaptatiestrategie (LAS) op basis van de Regionale adaptatiestrategie (RAS) is hierin ook vastgelegd als ambitie.
Uitvoeringsprogramma duurzaamheidsagenda De uitwerking van de duurzaamheidsagenda voor 2024-2030 vindt plaats via het uitvoeringsprogramma, waarin de volgende hoofdactiviteiten zijn vastgelegd: 1. Het principe ‘water en bodem sturend’ vormt de leidraad bij ruimtelijke afwegingen. 2. Klimaatadaptatie wordt een uitgangspunt bij afspraken met externe partijen. 3. We zetten samen met bewoners en ondernemers proeftuinen en pilots op.
Gemeentelijk Rioleringsplan We werken via ons rioleringsplan al aan maatregelen tegen droogte en wateroverlast. Zo wordt gewerkt aan het afkoppelen van hemelwater van het riool. In 35% van het stelsel is gescheiden riolering aanwezig. Daar wordt het hemelwater via infiltratievoorzieningen naar het grondwater afgevoerd of afgevoerd naar oppervlaktewater. In dit plan is opgenomen dat de leefomgeving zoveel mogelijk wordt voorbereid op hevige neerslag. Dit betekent dat een bui van 70 mm in een uur zo weinig mogelijk problemen mag geven. Hinder op straat wordt acceptabel geacht, maar water op straat vanuit de riolering en blokkering van belangrijke doorgaande infrastructuur dienen te worden beperkt. Schade in panden bij een vloerpeil van 30cm of hoger boven straatpeil wordt voorkomen.
Bosvisie en Groenvisie In de Bosvisie Borger-Odoorn staat beschreven hoe de gemeente bossen beheert en de functies die zij leveren voor gezondheid, leefbaarheid, duurzaamheid en biodiversiteit. De Groenvisie zet beleid uit om het groene karakter van de gemeente te behouden en versterken. Hierbij hoort ook het klimaatbestendig maken van (de omgeving door) groen, bijvoorbeeld door het weghalen van verharding waar mogelijk en te sturen op een minimale boomkroondekking van 30% binnen de bebouwde kom.
Bewegen in de Openbare Ruimte (BIOR) Via de Visie openbare sport-, beweeg- en ontmoetplekken zet gemeente Borger-Odoorn in op het faciliteren van sport en beweging ter verbetering van de fysieke en mentale gezondheid van haar inwoners. In dit beleid is bijvoorbeeld opgenomen dat beweeg- en ontmoetingsplekken gerealiseerd worden nabij de kernen. Ook wordt beweging op dagelijkse routes laagdrempeliger gemaakt, bijvoorbeeld door het aantrekkelijker en veiliger maken van wandel- en fietsroutes.
Op dit beleid is overlap te vinden met groen en klimaatadaptatie. Groene plekken in de openbare ruimte zijn aantrekkelijk voor beweging, maar bieden ook voordelen voor klimaatadaptatie, bijvoorbeeld als het gaat om koeling of waterberging. Aan de andere kant kan klimaatadaptatiebeleid helpen met het bevorderen van beweging, bijvoorbeeld door schaduw te realiseren op veelgebruikte loop- en fietsroutes. Cittaslow Netwerk Gemeente Borger-Odoorn is aangesloten bij Cittaslow. Dit is een wereldwijd netwerk en keurmerk van steden en gemeenten die bezig zijn met duurzame ontwikkeling, waarbij eigen identiteit en authenticiteit behouden blijven.
3
Wat is het probleem?
De KNMI’23-klimaatscenario’s waarschuwen voor meer hittegolven, langere periodes van droogte en extremere buien. Ook voor Borger-Odoorn heeft dit gevolgen. Een beschrijving van de risico’s op basis van de Klimaateffectatlas volgt hieronder. Hitte Volgens het KNMI is de gemiddelde jaarlijkse temperatuur sinds het begin van de metingen met zo’n 2 graden Celsius gestegen. Volgens alle KNMI'23-klimaatscenario's zet deze stijging in Nederland ook de komende jaren door. Vooral in de zomer zal de temperatuur toenemen. Het aantal zomerse dagen (25°C of hoger) per jaar zal in Nederland toenemen van 28 in 2025, naar 49 in 2050. Het aantal tropische dagen (30°C of hoger) neemt toe van 3-6 naar 15-18. Het aantal warme nachten zal toenemen van enkele dagen naar enkele weken per jaar. Hitte veroorzaakt verschillende problemen, zoals mentale, psychische en fysieke ongemakken. Dit komt vooral voor bij kwetsbare groepen zoals jonge kinderen, ouderen en mensen met een zwakke gezondheid. Koele plekken en voldoende schaduw zijn van belang voor de gezondheid van kwetsbare groepen.
Borger-Odoorn is vrij goed bestand tegen de hitte doordat de gemeente erg groen is. Er wordt weinig warmte vastgehouden in de omgeving en er is in de hele gemeente een koele groene plek binnen loopafstand. In de grotere kernen – met name Borger – ligt de gevoelstemperatuur vaak iets hoger dan in de rest van de gemeente. We moeten wel rekening houden met de sociale kwetsbaarheid voor hitte. Niet iedereen is namelijk even goed in staat om maatregelen te nemen om zichzelf te beschermen. Ouderen, mensen met een laag inkomen en mensen met gezondheidsproblemen zijn hier minder toe in staat. Kwetsbare mensen wonen vooral in de dorpskernen. Daarom is de sociale kwetsbaarheid voor hitte hier hoger dan in het omliggend gebied. Voor deze groepen is dus mogelijk extra aandacht nodig. Droogte In de afgelopen jaren hebben we in Nederland al af en toe te maken met droogte door neerslagtekorten. Dit levert vooral problemen op in hete zomers. De voorspelling is dat droogte in de toekomst erger kan worden. Ook worden de periodes zonder neerslag langer. De grondwaterspiegel zal dus dalen, wat verschillende gevolgen met zich meebrengt.
Een lage grondwaterstand veroorzaakt aanzienlijke schade, zoals versnelde bodemdaling (met als gevolg verzakking van gebouwen, wegen en ondergrondse infrastructuur), droogstand van houten funderingspalen (met als gevolg paalrot) en schade aan groen en natuur. Ook de natuur is kwetsbaar voor droogte en de kans op berm- en bosbranden zal toenemen. Dit risico speelt vooral in de hogere delen van de gemeente. Volgens de stresstesten kent de omgeving van Borger-Odoorn lage grondwaterstanden, die bovendien verder kunnen dalen als gevolg van klimaatverandering. Voornamelijk de hogere delen van Borger-Odoorn zijn gevoelig voor gewasschade door watertekorten. De meest droogtegevoelige locaties bevinden zich rondom Borger en Drouwen. De lager gelegen veengronden langs de Hondsrug zijn juist het meest kwetsbaar voor bodemdaling. Dit komt vooral voor in het westelijk deel van het veengebied, maar lijkt geen groot risico te vormen in de kernen.
Wateroverlast Door klimaatverandering kan wateroverlast in de toekomst vaker voorkomen. De verwachting is dat vooral winters natter en zomers droger worden. Over het hele jaar zal de neerslag toenemen en zullen we vaker zware buien krijgen waarbij veel neerslag valt in korte tijd. In de winter zal de grondwaterstand ook hoger zijn. Dit kan leiden tot overlast in woningen en op wegen, maar ook in natuurgebieden. In de zomer zal de grondwaterspiegel juist iets lager liggen, maar kunnen nog wel kortdurende hevige buien voorkomen. Hierdoor kan er ook in de zomer wateroverlast optreden. De lager gelegen gebieden zijn kwetsbaar voor grondwateroverlast. Verschillende plekken in de gemeente zijn kwetsbaar voor water bij een bui die eens per 100 jaar kan voorkomen. In een dergelijke situatie kan er water op straat komen te staan in verschillende delen van NieuwBuinen, Borger en Exloo. Ook kan er een grote hoeveelheid water komen te staan op de doorgang van de Provinciale Weg (N34) onder de Borgerveldweg (N374). Water op straat kan voor problemen zorgen met betrekking tot de bereikbaarheid van hulpdiensten.
Biodiversiteit De natuur en biodiversiteit in Nederland zijn in de afgelopen decennia sterk afgenomen, wat gevolgen heeft voor zowel mens als dier. Deze afname is voor een deel te wijten aan klimaatverandering. Veranderingen in temperatuur, neerslagpatronen en andere extreme weersomstandigheden zorgen namelijk voor een verstoring van natuurlijke habitats, waardoor veel planten- en diersoorten moeite hebben met overleven. Biodiversiteit en natuur hebben veel positieve effecten. De aanwezigheid van natuur nodigt mensen uit om te gaan sporten en spelen, wat bijdraagt aan onze fysieke en mentale gezondheid. Ook maken natuur en biodiversiteit ons weerbaar tegen een veranderend klimaat. Zo zorgen bomen voor schaduw en kunnen groene plekken water opvangen tijdens extreme buien of overstromingen. Bovendien voorziet de natuur in ons voedsel en levert ze de basis voor veel van onze medicijnen. Kortom: zij is onmisbaar en we moeten er zuinig mee omgaan.
Meer informatie Voor meer inzichten in de effecten van klimaatverandering in Borger-Odoorn bieden de klimaateffectatlas en stresstesten een goed overzicht. Daarnaast is er voor dit klimaatadaptatieplan een aantal opgavekaarten gemaakt die voor Borger-Odoorn specifiek extra inzicht bieden op bepaalde thema’s.
Bewonersenquête In september 2025 is een enquête uitgezet onder bewoners van de gemeente BorgerOdoorn. Deze enquête is uitgezet om op te halen in hoeverre inwoners al last hebben van de weersextremen, in hoeverre ze bereid zijn daar zelf iets tegen te doen en om op te halen wat voor rol ze hierin zien voor de gemeente. Deze inzichten zijn gebruikt om de opgaven, de ambities, de strategie en de uitvoeringsmaatregelen aan te scherpen.
Wat betreft bereidheid voor maatregelen tegen wateroverlast geeft 47% van de inwoners aan dat hun huis en/of tuin al bestand is tegen dergelijke problemen. Van de overige respondenten neemt 26% al zelf maatregelen, terwijl 8% aangeeft dit alleen te willen doen wanneer daar subsidie voor beschikbaar is. Daarnaast vindt 11% de gevolgen van wateroverlast door regen acceptabel en ziet daarom geen noodzaak tot aanpassingen.
Uit een enquête onder 128 respondenten blijkt dat droogte het meest (76%) ervaren wordt als effect van klimaatverandering. Hitte en water worden ongeveer even vaak genoemd, 34% en 38% respectievelijk. Ongeveer 8% merkt helemaal geen effecten op. Bij droogte wordt vooral verdroging van groen rondom het huis ervaren, bij hitte leidt dit vooral tot slechtere nachtrust en bij wateroverlast wordt voornamelijk hinder door water op straat genoemd.
Ook is gevraagd naar de bereidheid om maatregelen te nemen tegen overlast door een hoge grondwaterstand. Hieruit blijkt dat 22% van de inwoners hun huis en/of tuin al bestendig acht tegen deze situatie. Van de overige respondenten geeft 12% aan al eigen maatregelen te nemen en 17% wil dit alleen doen met financiële ondersteuning. Voor 8% zijn de gevolgen van een hoge grondwaterstand acceptabel, terwijl 30% vindt dat het oplossen van deze problematiek primair een taak is voor de gemeente en het waterschap. Een verhoging van rioolheffing is hierbij acceptabel.
Wateroverlast en droogte Uit de bewonersenquête blijkt dat circa 97% van de respondenten al maatregelen heeft genomen tegen wateroverlast en/of droogte in en rond de woning. Veel inwoners hergebruiken regenwater, hebben hun tuin vergroend of de regenpijp afgekoppeld. Als mogelijke gemeentelijke maatregelen worden onder andere het aanleggen van wadi’s of vijvers voor regenwateropvang en half verharde parkeerplaatsen genoemd.
Tot slot is ingegaan op gevolgen van langdurige droogte. Door langdurige droogte vallen vijvers droog en sterft groen af. Uit de enquête blijkt dat de helft van de respondenten bereid is om zelf extra maatregelen te nemen tegen droogte. Daarnaast geeft 13% aan dat hun huis en/of tuin al voldoende bestand is tegen de gevolgen hiervan. Voor 9% zijn deze gevolgen acceptabel, waardoor zij geen verdere actie nodig achten.
Een kleine groep, 2% van de respondenten, wil alleen maatregelen treffen als daar subsidie voor beschikbaar is. Tot slot vindt 18% dat het nemen van maatregelen tegen droogte primair een taak is van de gemeente en dat een verhoging van de rioolheffing hierbij acceptabel is. Hitte Uit de bewonersenquête blijkt dat 97% van de respondenten al maatregelen in en rondom de woning heeft genomen tegen hitte. Het merendeel heeft zonwering aangebracht en/of bomen geplant om schaduw te creëren. Daarnaast heeft 23% een airconditioning of ventilatiesysteem aangeschaft. Als mogelijke maatregelen door de gemeente worden onder meer het planten van extra bomen in de wijk en het ontstenen en vergroenen van de woonomgeving genoemd, bijvoorbeeld met gras, struiken of vaste planten.
Wat betreft bereidheid voor maatregelen tegen hitte, geeft 38% van de inwoners aan hier zelf toe bereid te zijn. Een kwart van de respondenten stelt dat hun huis en/of tuin al bestand is/zijn tegen hoge temperaturen. Van de overige groep wil 9% alleen extra maatregelen treffen wanneer daar subsidie voor beschikbaar is, terwijl eveneens 9% de gevolgen van hitte acceptabel vindt en geen noodzaak ziet tot ingrijpen. 14% van de respondenten geeft aan dat het primair aan de gemeente is om te zorgen voor meer schaduw in de wijk, ook als hier extra kosten aan verbonden zijn.
4
Wat doen we al?
Vanuit regionale samenwerkingsverbanden en onze lokale duurzaamheidsagenda heeft gemeente Borger-Odoorn reeds concrete acties ondernomen om de negatieve effecten van klimaatverandering aan te pakken. Vanuit de duurzaamheidsagenda werken we al aan een aantal klimaatadaptieve maatregelen. Zo werken we door onze gemeente heen aan het vergroenen van schoolpleinen. Daarnaast stimuleren we bewoners om via onze groene subsidieregeling zelf klimaatadaptieve maatregelen te nemen. Zo subsidiëren we het planten van bomen, gemengde heggen of vogelbosjes, ontstening en de aanleg van groengevels, groene daken, wadi’s en opslagvoorzieningen voor regenwater.
We zijn bovendien bezig om meer stappen te ondernemen. Zo gaan we werken aan het weerbaar maken van de omgeving tegen hevige buien of lange droogte, werken we met regionale partners om het belang duidelijk te maken en informeren we inwoners.
Meerjarenplanning groen Bij de van groenrenovaties worden in de bebouwde kommen extra bomen en groen aangeplant. Daarbij planten we verschillende soorten bomen en zoveel mogelijk inheems plantmateriaal en hun cultivars. Hierbij kijken we naar de bodem en de waterhuishouding. Bredere samenwerkingen Naast de acties die we binnen de gemeente zelf uitvoeren, wordt er op een groter schaalniveau al geruime tijd gewerkt aan klimaatadaptieve maatregelen, met name in het buitengebied. Zo wordt vanuit de Landschapsvisie Hunzedal gewerkt aan natuurontwikkeling en beekdalherstel. Dit heeft er al toe geleid dat er in ons buitengebied ruimte is ontstaan voor waterberging. Ook zien we in de nattere delen van de gemeente een toename in soortenrijkdom, zowel bij planten als vogels. Ook op het gebied van natuurbrandrisico’s vinden al samenwerkingen plaats. De veiligheidsregio heeft de primaire verantwoordelijkheid, maar werkt samen met natuurbeheerders en andere partners om brandrisico’s te beperken en ervoor te zorgen dat er bij een incident snel en effectief kan worden opgetreden.
Uitgangspunten voor gebiedsontwikkeling Bij nieuwe gebiedsontwikkelingen sturen we al zoveel mogelijk op een toekomst- en klimaatbestendige inrichting van nieuwe woongebieden of herstructurering van woongebieden. Daarbij hanteren we zoveel mogelijk het principe water en bodem sturend en ontwerpen we vanuit het toekomstige klimaat. Klimaatadaptatie, hittestress, wateroverlast en duurzaamheid worden integraal meegenomen vanaf de eerste stedenbouwkundige verkenning tot en met de inrichting van de openbare ruimte.
In het algemeen zetten wij binnen gebiedsontwikkeling in op de volgende uitgangspunten en maatregelen: Robuust en toekomstbestendig rioolstelsel Bij nieuwbouw wordt standaard een gemengd rioolstelsel aangelegd. Bij herstructurering wordt, waar sprake is van een bestaand gemengd stelsel, dit omgebouwd naar een gescheiden stelsel. Daarmee wordt regenwater zoveel mogelijk losgekoppeld van afvalwater en wordt het rioolstelsel minder belast bij piekbuien. Infiltratie van regenwater waar mogelijk Daar waar de bodem en de ruimtelijke situatie dit toelaten, passen we bij het regenwaterriool een infiltratieriool toe. Regenwater wordt daarmee lokaal in de bodem geïnfiltreerd, wat bijdraagt aan het verminderen van wateroverlast én aan het vasthouden van water in tijden van droogte.
Water vasthouden en bergen in het plangebied Naast ondergrondse voorzieningen wordt regenwater zoveel mogelijk bovengronds opgevangen en vertraagd afgevoerd, bijvoorbeeld via wadi’s, groenstroken en waterbergende openbare ruimte. Het uitgangspunt is dat water tijdelijk mag blijven staan in het gebied zonder schade aan gebouwen of belangrijke infrastructuur. Beperken van verharding Verharding wordt tot het strikt noodzakelijke beperkt. Bij de inrichting van wegen en openbare ruimte passen wij de minimaal vereiste wegbreedtes toe, afgestemd op de functie en het gebruik van de weg. Hiermee voorkomen we onnodige verharding en creëren we meer ruimte voor groen, water en verblijfskwaliteit. In 30 km/uur-gebieden worden geen afzonderlijke voetpaden aangelegd. In plaats daarvan richten we de openbare ruimte in volgens het principe van shared space, waarbij auto, fiets en voetganger de ruimte delen. Dit leidt tot minder verhard oppervlak, lagere rijsnelheden, een veiligere verkeerssituatie en een hogere verblijfskwaliteit.
Bij herstructurering worden bestaande, afzonderlijke voetpaden en overmaat aan verharding waar mogelijk opgeruimd of teruggebracht ten gunste van groen, waterinfiltratie en een meer dorpse inrichting. Zo wordt de openbare ruimte niet alleen klimaatbestendig, maar ook overzichtelijker en gebruiksvriendelijker.
Beperken van hittestress We zetten zoveel mogelijk in op een groen woonmilieu met voldoende bomen en groenstructuren. Duurzaam en circulair materiaalgebruik Bij nieuwbouw zetten we zoveel mogelijk in op het toepassen van duurzame en kwalitatief hoogwaardige materialen met een lange levensduur. In de openbare ruimte geven we, waar passend, de voorkeur aan materialen als gebakken straatstenen in plaats van betonstraatstenen. Deze materialen sluiten beter aan bij het dorpse karakter, hebben een langere technische levensduur en zijn beter geschikt voor hergebruik. Bij herstructurering wordt nadrukkelijk gekeken naar het hergebruik van bestaande materialen. Materialen die vrijkomen bij aanpassingen in de openbare ruimte worden, waar mogelijk, opnieuw toegepast binnen het project of elders in de gemeente. Op deze manier beperken we het gebruik van primaire grondstoffen, verminderen we afvalstromen en dragen we bij aan een circulaire inrichting van de openbare ruimte.
Passend groen en biodiversiteit Groen wordt gebiedseigen en klimaatbestendig ingericht en vervult meerdere functies: wateropvang, verkoeling, biodiversiteit en verblijfskwaliteit.
Voorbeeld gebiedsontwikkeling: Koesteeg De Koesteeglocatie in Borger is een nieuwe woningbouwontwikkeling aan de westzijde van Borger. De locatie vormt een belangrijke schakel in de afronding en versterking van Borger-West en draagt bij aan de woningbouwopgave van gemeente Borger-Odoorn. Met deze ontwikkeling wordt ingespeeld op de groeiende behoefte aan passende, betaalbare en toekomstbestendige woningen binnen Borger. Het plan voorziet in een gevarieerd woonprogramma van ca. 180 woningen met ruimte voor verschillende doelgroepen, waaronder starters, gezinnen en ouderen. De nadruk ligt op grondgebonden woningen en levensloopbestendige woningen, aangevuld met kleinschalige meergezinswoningen en bijzondere woonvormen. Hiermee wordt ingezet op een mix van jong en oud, passend bij het dorpse karakter van Borger en de uitkomsten van het woonwensenonderzoek. Voor de Koesteeglocatie in Borger worden de uitgangspunten voor gebiedsontwikkeling daar waar mogelijk concreet uitgewerkt. De stedenbouwkundige opzet is nadrukkelijk ontworpen vanuit het landschap, met oog voor de overgang van esdorp naar beekdal en het natuurlijke hoogteverschil in het gebied.
Concreet betekent dit voor het project: Hoogteverschillen voor waterbeheer Het bestaande maaiveld en de natuurlijke hoogteverschillen worden benut voor waterafvoer en -berging. Water kan tijdelijk worden opgevangen in het plangebied, zonder directe afvoer naar het riool.
Waterinfiltratie en -berging in het plangebied Regenwater van daken en verhardingen wordt afgekoppeld en geïnfiltreerd via wadi’s, groene zones en andere infiltratievoorzieningen. Voor het regenwaterriool wordt een infiltratieriool toegepast. Dit beperkt wateroverlast bij piekbuien en draagt bij aan het aanvullen van het grondwater. Regenwater wordt lokaal in de bodem geïnfiltreerd, wat bijdraagt aan het verminderen van wateroverlast én aan het vasthouden van water in tijden van droogte. Groen casco als klimaatbestendige drager De bestaande en historische groenstructuren langs de Koesteeg, Rolderstraat en het Nuisveen worden behouden en waar mogelijk versterkt. Deze groene structuren vormen samenhangend groen wat zorgt voor verkoeling, biodiversiteit en een landschappelijke inpassing van de wijk. Beperken van verharding Bij de inrichting van de Koesteeglocatie wordt het beperken van verharding nadrukkelijk toegepast. De openbare ruimte wordt ontworpen met minimaal noodzakelijke wegbreedtes, passend bij het dorpse karakter en het beoogde woonmilieu. Hiermee wordt
onnodige verharding voorkomen en ontstaat meer ruimte voor groen, waterberging en infiltratie. Het woongebied wordt ingericht als 30 km/uur-gebied, waarbij geen aparte voetpaden worden aangelegd. De openbare ruimte wordt vormgegeven volgens het principe van shared space, waarin auto, fiets en voetganger de ruimte delen. Dit stimuleert lage rijsnelheden, vergroot de verkeersveiligheid en draagt bij aan een rustige, kindvriendelijke en verblijfsgerichte woonomgeving. Het parkeren wordt zoveel mogelijk geclusterd waarbij de verharding voor het parkeren uitgevoerd wordt met duurzame waterdoorlatende materialen Beperken van hittestress Door een groene inrichting, voldoende boomaanplant en schaduwrijke openbare ruimtes wordt hittestress tegengegaan. Loop- en verblijfsroutes worden waar mogelijk beschaduwd ingericht. Duurzaam en dorps materiaalgebruik In aansluiting op het concept Wonen op oergrond wordt ingezet op duurzame, robuuste en bij voorkeur circulaire materialen, zoals gebakken materialen en natuurlijke verhardingen, passend bij het dorpse karakter van Borger. Met deze aanpak sluit de Koesteeglocatie aan bij de ambities uit het programma Klimaatbestendig Borger-Odoorn en laat het project zien hoe klimaatadaptatie in de praktijk al wordt toegepast binnen nieuwe gebiedsontwikkelingen.
Harde cijfers Volgens de klimaatschadeschatter ligt de verwachte klimaatschade (tot 2050) op de thema’s hitte, droogte en wateroverlast voor gemeente Borger-Odoorn tussen de €211 en €488 miljoen. In de nevenstaande grafieken zie je welke schade er verwacht wordt per thema in de toekomst. Klik hier voor de bijbehorende methodiek.
Hierbij enkele belangrijke kanttekeningen: • De schade door wateroverlast bestaat in dit geval enkel uit schade door extreme neerslag en niet door hoge grondwaterstanden of overstromingen. • Bij schade aan groen door droogte is enkel gemeentelijk groen meegenomen. Het gaat hier niet om schade aan bossen en natuurgebieden.
Als we nu niets doen is de verwachting dat overlast vaker zal voorkomen én extremer zal zijn bij bestaande knelpunten. Gelukkig kunnen we onze omgeving aanpassen en weerbaar maken tegen de effecten van klimaatverandering. Stichting CAS stelt dat 75% van de schadekosten te voorkomen zijn door te investeren in klimaatbestendigheid.
Extra schade t /m 2050 in mi ljoen €
Particuliere schade De klimaatschademonitor van het Verbond van Verzekeraars rapporteert particuliere schade als gevolg van wateroverlast (en overstromingen). Volgens deze monitor is in gemeente Borger-Odoorn tussen 2007 en 2021 €1,375 miljoen uitgekeerd aan schade door wateroverlast. Dit komt neer op ruim €80.000 per jaar.
Extra schade t /m 2050 in mi ljoen €
Met klimaatadaptatie beperken en voorkomen we schade in de toekomst. Hoewel je een investering niet meteen terug ziet op de rekening, besparen we hiermee dus hoge kosten. Het levert daarnaast ‘zachte’ baten op, zoals een verbeterde kwaliteit van de leefomgeving (zie volgende pagina voor toelichting).
Hittestress gemeente Borger-Odoorn
Extra schade t /m 2050 in mi ljoen €
5
Kosten en baten
12
Min Max
12
Eikenprocessierups (mi ljoen €):
10
9
8
0,8 – 3,2
6
6,4
Schade per i nwoner in €:
4 2 0
400 – 500
1,9
0,2
Arbeidsproductiviteitsverlies
St erft e
Zi ekenhuisopnames
Totaal
Droogte gemeente Borger-Odoorn
409
400
Min Max
308
300
200
Gem. schade per inwoner in €:
146 116
100
78
22 0
1
5800 – 16.100
1
Wateroverlast gemeente Borger-Odoorn 70
60
67 53,2
40
42,1
30
64
20
13,6
10
0
Min Max
56
50
Wateroverlast
Hagel
Gem. schade per inwoner in €: 2200 – 2600
Totaal
Baten van klimaatadaptatie Niet alle baten zijn in geld uit te drukken. De nietfinanciële voordelen van klimaatadaptatie noemen we zachte baten. Deze zijn voor ons net zo belangrijk als de harde cijfers. Als gemeente zijn we immers niet alleen verantwoordelijk voor een sluitende begroting, maar ook voor de openbare orde en veiligheid in onze gemeente. Daarnaast dragen we bij aan het beschermen en bevorderen van de gezondheid van onze inwoners. Baten Klimaatadaptatie heeft meer baten dan alleen het verminderen van overlast en schade. Uit onderzoek van Nivel blijkt dat deze voordelen betrekking hebben op onze leefomgeving, leefbaarheid en gezondheid. Ondanks deze voordelen zien we dat groene klimaatadaptieve maatregelen vaak niet voldoende worden geïntegreerd bij ruimtelijke ontwikkelingen. Dit is zonde, want groen speelt een belangrijke rol bij het bevorderen van de gezondheid, biodiversiteit en klimaatbestendigheid van onze gemeente. Hieronder worden voorbeelden gegeven van de voordelen die groene, klimaatadaptieve maatregelen opleveren. Groen is geen kostenpost, maar een investering die de moeite waard is.
“De WOZ-waarde van een pand in een groene omgeving kan wel 4-8% hoger zijn” – WUR
Groen en gezondheid Investeringen in groen, met name in stedelijke gebieden, hebben verschillende voordelen. Het heeft niet alleen een esthetisch effect, maar ook een positieve invloed op de gezondheid van bewoners. Mensen voelen zich prettiger en gaan meer bewegen in een groene omgeving. Dit leidt tot lagere zorgkosten en minder ziekteverzuim. Sociale betekenis groen Goed en functioneel groen in de bebouwde omgeving draagt bij aan sociale cohesie en gemeenschapsgevoel.
“Buurtgroen en buurtparken zijn essentieel voor het functioneren van wijken” - Nivel Parken, pleinen en andere groene ruimtes kunnen ontmoetingsplekken zijn voor buurtbewoners, waardoor er meer sociale interactie en verbondenheid ontstaat. Buurtgroen en buurtparken zijn essentieel voor het functioneren van wijken. Bij het ontwerpen van groene ruimtes moet rekening worden gehouden met de behoeften van verschillende leeftijdsgroepen en culturen in de buurt. Economische waarde We zien dat investeren in klimaatadaptatie ook economisch waardevol is. Investeren in klimaatadaptatie kan leiden tot een hogere waarde van vastgoed in de omgeving en tot een verlaging van structurele kosten en vaste lasten.
Bijkomende voordelen van klimaatadaptatie Hogere waarde omgeving (vastgoed) • Groen in de omgeving zorgt voor een hogere vastgoedwaarde en maakt voor een aantrekkelijker vestigingsklimaat. • Groene daken/gevels zorgen voor hogere vastgoedwaarde en/of huurwaarde van een gebouw. • Uit onderzoek van de WUR blijkt dat de WOZ-waarde van een pand in een groene omgeving wel 4-8% hoger kan zijn dan van een vergelijkbaar pand in een grijze omgeving.
Verlaging structurele kosten/vaste lasten door klimaatbestendige inrichting • Efficiëntere werking van het riool- en watersysteem door de opvang en het gebruik van hemelwater. • Minder toekomstige schade(uitkeringen) door realiseren klimaatadaptieve maatregelen. • Besparing op beheer door klimaatadaptieve uitvoering van woningen en openbare ruimte. • Benutten van 'koppelkansen’. • Lagere zorgkosten door een afname van ongevallen als gevolg van extreem weer. • Minder economische schade als gevolg van wateroverlast en hitteoverlast. • Minder emotionele schade door wateroverlast of droogte. Bijvoorbeeld stress bij een zomerse hoosbui.
6
Richtlijnen
De hoofdstukken 3 en 5 gaan in op wat er gebeurt als zich weersextremen voordoen. Dit laat echter nog niet zien hoe “erg” men dit vindt in BorgerOdoorn. Sommige gevolgen van extreem weer zijn niet te voorkomen en kun je als overmacht zien. Andere gevolgen zijn weer dusdanig klein dat ze als acceptabel kunnen worden gezien. Dit hoofdstuk licht toe wat we verstaan onder een klimaatbestendig BorgerOdoorn. We stellen richtlijnen op. Richtlijnen zijn onderverdeeld in doelen, doelstellingen, eisen en principes. Door dit zo concreet mogelijk te doen geven we richting aan een klimaatbestendige gemeente. De richtlijnen gaan in op drie thema’s, namelijk hitte, droogte en wateroverlast. De richtlijnen zijn opgesteld op basis van landelijke handreikingen – waaronder de Landelijke Maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving – en lokaal beleid, waaronder het gemeentelijk rioleringsplan (GRP). Daarnaast zijn inzichten meegenomen van medewerkers uit verschillende beleidsdomeinen binnen de gemeente.
In dit hoofdstuk komen doelen, doelstellingen, eisen en principes aan bod: •
Een doel is een hoog-over streven om iets op de lange termijn te bereiken.
•
Een doelstelling is een concrete vertaling van het doel. Deze doelstellingen gelden voor bestaand gebied. Waar mogelijk zijn de doelstellingen vertaald naar opgavekaarten.
•
De eisen uit het Programma van Eisen gelden niet voor bestaande bouw, maar voor nieuwbouw en reconstructies. Daar waar ontwikkelingen plaatsvinden, worden deze meegegeven.
•
De principes geven richting aan de maatregelen/oplossingen die worden genomen. Deze zijn soms thema specifiek en soms thema overstijgend.
Lokaal ambitiekader Gemeente Borger-Odoorn Hitte
Droogte
Wateroverlast
Doelen Tijdens hitte biedt de gebouwde omgeving een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving. Zorg- en onderwijsinstellingen ondervinden geen overlast van hitte.
Doelen Langdurige droogte leidt niet tot structurele schade aan bebouwing, funderingen, wegen, groen, water en vitale of kwetsbare functies.
Doelen Hevige neerslag leidt niet tot waterschade aan gebouwen, infrastructuur en voorzieningen. Kwetsbare en vitale functies en voorzieningen blijven beschikbaar.
Doelstellingen We houden de bomenbalans minimaal op peil (herplantplicht) en streven naar de volgende minimale percentages groen per gebied: • Woonwijken: 40% • Centra: 30% • Bedrijventerrein: 25%
Doelstellingen De impact van langdurige perioden van droogte is zoveel mogelijk geminimaliseerd • Indien nodig dragen we bij aan het herstel van de grondwaterstand. • We kiezen voor klimaatbestendige beplanting die past bij de bodem en de grondwaterstand. • We zorgen voor onderhoud van bestaande en nieuwe beplanting. • We spannen ons in om oppervlaktewater voldoende kwaliteit te laten behouden en voldoende op peil te houden. • We houden zo veel mogelijk water het hele jaar vast.
Doelstellingen Bij een bui die eens in de 100 jaar plaatsvindt (70 mm in een uur), blijven vitale functies en kwetsbare infrastructuur beschikbaar. • Water op straat is acceptabel maar leidt niet tot blokkering van belangrijke doorgaande infrastructuur (<15 cm water op straat) • Er komt niet meer dan 30cm water tegen panden te staan als gevolg van regenwater (<30 cm water tegen panden)
Bomen zichtbaar • Elke woning heeft zicht op minimaal 3 bomen, op privaat of openbaar terrein Percentage schaduw • Er is tenminste 40% schaduw op belangrijke verblijfplekken, wandel- en fietsroutes, tenzij dit strijdig is met het behoud van open zichtlijnen in het veengebied. Bij voorkeur komt deze schaduw van bomen.
Afstand tot koele, groene verblijfsplek • Alle woningen hebben een koele, groene verblijfsplek binnen 300 m loopafstand. Programma van Eisen Bij nieuwbouw en (her)inrichting van de openbare ruimte gelden de volgende normen: • Per woning wordt tenminste één boom geplant. • Tenminste 40% van de oppervlakten wordt warmtewerend. • Kinderopvanglocaties en maatschappelijke instellingen hebben een koele plek op eigen terrein. • Speelplekken worden schaduwrijk ingericht.
Programma van Eisen Hergebruik en zuinig gebruik van (drink)water • We bouwen drinkwaterzuinig en leveren drinkwaterzuinige woningen op • We leggen bij herontwikkeling en uitbreiding alleen de noodzakelijke verharding terug. Waar mogelijk wordt verharding vervangen door groen in de openbare ruimte en stimuleren we de aanleg van groen op privaat terrein.
Programma van Eisen Infiltreren > Bergen > Vertraagd afvoeren • Bij uitbreiding van een verhard oppervlak (bebouwde kom, uitbreidingsplannen en glastuinbouw) met meer dan 150m2 wordt een voorziening aangelegd met een waterbergend vermogen van 80 L/m2. • Voor nieuwbouw geldt: 80 mm waterberging op eigen terrein.
NB: Bovenstaande richtlijnen zijn opgesteld in lijn met Waterschap Vechtstromen en Waterschap Hunze en Aa’s. Bij wijzigingen in hun beleid worden onze richtlijnen overeenkomstig aangepast.
Principes gemeente Borger-Odoorn Principes
•
We kiezen voor natuurlijke oplossingen eerst, daarna pas techniek. Dit betekent o.a.: • Het natuurlijke systeem van Borger-Odoorn is het uitgangspunt (water en bodem sturend). • We verharden alleen daar waar het moet en houden water vast waar dat kan. • Groene oplossingen gebaseerd op natuurlijke processen hebben de voorkeur boven technische oplossingen: groen tenzij. • We zorgen voor een evenwichtige spreiding van groen in de wijk. • We kiezen voor klimaatbestendige beplanting die past bij de bodem en de grondwaterstand. • We koppelen zo veel mogelijk hemelwater af van het riool. Natuurlijke en bovengrondse afvoer van hemelwater heeft de voorkeur boven ondergrondse afvoer.
•
We doen het samen met de kernen. Dit betekent dat onze inwoners en ondernemers zich bewust zijn van wat ze kunnen doen en meedoen met het klimaatbestendig maken van de kernen. We helpen iedereen mee te doen om klimaatbestendig te worden. Hierbij houden we rekening met inwoners met een kleine beurs.
•
Bij het realiseren van onze doelen houden we rekening met verschillende schaalniveaus: het gebied, het gebouw en de gebruiker. Dit betekent dat we maatregelen nemen in de buitenruimte (gebied), aan panden (gebouwen), maar ook dat we weten hoe te handelen bij weersextremen (gebruiker).
Voorkeursvolgorde hitte We hanteren de volgende voorkeursvolgorde voor koelen: 1. Koele groene omgeving 2. Warmtewerend 3. Passief koelen 4. Actief koelen Voorkeursvolgorde droogte We hanteren de volgende voorkeursvolgorde voor verharding: 1. Groen of geen verharding 2. Halfverharding 3. Verharding
Voorkeursvolgorde wateroverlast We hanteren de volgende voorkeursvolgorde voor hemelwater: 1. Benutten en besparen 2. Vasthouden en infiltreren 3. Bergen 4. Afvoeren
7
Opgaven
In Borger-Odoorn streven we naar een klimaatbestendige inrichting van onze gemeente. We vinden Borger-Odoorn klimaatbestendig als we voldoen aan de richtlijnen uit hoofdstuk 6.
Voor enkele doelstellingen hebben we kaarten gemaakt die laten zien welke delen van de gemeente wel en niet aan doelstellingen voldoen. Dit is gedaan voor de doelstellingen waarvoor meetbare waarden gesteld zijn en informatie op gebouw-, buurt-, of wijkniveau beschikbaar is. Deze kaarten zijn gemaakt voor de doelstellingen: • Water op straat: de waterdiepte op straat bij een bui die eens per 100 jaar voorkomt. • Water tegen de gevel: de waterdiepte tegen gebouwen bij een bui die eens per 100 jaar voorkomt. • Percentage groen: percentage groen op buurtniveau dat te zien is vanuit de lucht (in verhouding tot doelstelling per wijk). • Schaduw op fiets- en looproutes: het percentage schaduw op deze routes. • Loopafstand tot koelte: de kortste loopafstand van een woning naar een openbare koele groene plek. • Bomen zichtbaar: het aantal bomen zichtbaar vanuit een woning.
Water op straat
Percentage groen
Koele groene plek op loopafstand
Water tegen de gevel
Schaduw op fiets- en looproutes
Bomen zichtbaar
Prioritaire locaties Door opgavekaarten naast elkaar te leggen zien we waar opgaven zich opstapelen. Een plek is prioritair wanneer meerdere doelstellingen niet gehaald worden, bijvoorbeeld als er water op hoofdwegen kan staan én er weinig schaduw op loop- en fietsroutes valt. Hieronder lichten we per thema de doelstellingen toe. Wateroverlast Voor wateroverlast kijken we naar twee doelstellingen, namelijk water op straat en water tegen de gevel. In beide gevallen houden we rekening met een bui met een herhalingstijd van eens per honderd jaar. Het beperken van water op straat zien we als de belangrijkste doelstelling. Als er te veel water op straat staat kan dit namelijk de aanrijdtijd van hulpdiensten in gevaar brengen. Hierdoor kunnen mensen overlijden. In vrijwel elke kern kan bij een hevige bui plaatselijk water op straat komen te staan. We stellen dat er een opgave ligt wanneer water komt te staan op belangrijke toegangswegen, waardoor delen van de gemeente lastig of niet bereikbaar worden. Een inzicht in de opgaven is te vinden in bijlage 2a. Water tegen de gevel is een andere belangrijke doelstelling. Hoewel dit geen levens zal kosten, kan water in panden leiden tot financiële en materiële schade. Kwetsbare panden liggen verspreid door de gemeente, maar op de kaart zijn in meerdere kernen enkele opvallende clusters te zien.
Een inzicht in de opgaven is te vinden in bijlage 2b.
Hitte Bij dit thema kijken we naar een mix van doelstellingen, waarmee we ervoor zorgen dat in elke kern voldoende groen aanwezig is. Ook zorgen we ervoor dat groen goed verspreid is, dat men zich in de schaduw kan verplaatsen en dat iedereen toegang heeft tot een groene, koele plek. Het percentage groen per buurt gaat over het oppervlak aan groen dat vanuit de lucht zichtbaar is. Doordat gemeente Borger-Odoorn erg groen is, ligt het groenpercentage in de meeste kernen voldoende hoog. Uit de Klimaateffectatlas blijkt dat het percentage nog niet gehaald wordt in Borger. Er wordt in deze data geen onderscheid gemaakt tussen buurten binnen een dorp, waardoor verschillen binnen een kern niet duidelijk worden. Wel zorgen we via andere doelstellingen voor een goede spreiding van groen. Door voldoende schaduw op loop- en fietsroutes zorgen we ervoor dat inwoners van de gemeente zich ook tijdens een hete periode veilig kunnen bewegen op hun gebruikelijke routes. Er liggen verspreid door de gemeente routes waar de doelstelling van 40% nog niet wordt gehaald. Het gaat dan bijvoorbeeld om routes in en rondom Borger of Nieuw-Buinen. Ook veel routes in het veengebied voldoen niet aan de doelstelling. Wel geldt hier voor sommige routes een uitzondering ter behoud van zichtlijnen. Een inzicht in de opgaven is te vinden in bijlage 2c.
Uit de analyse van kaartmateriaal van de Klimaateffectatlas komt naar voren dat de loopafstand tot een koele groene plek in de gehele gemeente Borger-Odoorn minder is dan 300 meter. Dit betekent dat vrijwel alle bewoners dichtbij hun woning een koele verblijfsplek kunnen aantreffen. Op dit onderdeel ligt dus geen opgave binnen de gemeente. Tot slot is de doelstelling zicht op drie bomen in beeld gebracht. Door als doel te stellen dat iedereen drie bomen kan zien vanaf zijn of haar woning, zorgen we ervoor dat bomen verspreid liggen door de wijk, waardoor bewoners overal beschermd worden tegen hitte. Plekken die hier nog niet aan voldoen zijn onder meer te vinden in Borger, Nieuw-Buinen en Odoorn. Een inzicht in de opgaven is te vinden in bijlage 2d.
Op de volgende pagina laten we zien welke kernen naar voren komen als prioritaire locaties.
Prioritaire locaties De opgavekaarten laten zien dat er in gemeente Borger-Odoorn zes kernen liggen waar meerdere opgaven niet gehaald worden. In de tabel hieronder is te zien welke kernen aangewezen zijn als prioritaire locaties. Voor al deze kernen geldt dat er bij een hevige bui water kan komen te staan op belangrijke wegen. Dit kan ertoe leiden dat de aanrijdtijd van hulpdiensten toeneemt of zelfs dat sommige straten onbereikbaar worden. In deze kernen is ook een risico op water tegen de gevel. Verder voldoen sommige van deze kernen nog niet aan alle hitte-doelstellingen.
Deze selectie van locaties geeft een eerste beeld van waar opgaven liggen. Het geeft nog niet aan welke specifieke acties benodigd zijn. Daarvoor is het belangrijk om de locaties nader te bestuderen. In hoofdstuk 8 lichten we toe wat voor strategie we hanteren om de gemeente klimaatbestendig te maken. Ook beschrijven we hier op welke manier prioritaire locaties extra aandacht krijgen.
Doelstellingen Water op hoofdwegen Water tegen de gevel Percentage groen per buurt
Schaduw op loop- en fietsroutes Loopafstand tot koele groene plek
Drie bomen in zicht
1. Borger 2. Nieuw-Buinen 3. Odoorn 4. Exloo
5. Drouwen 6. Ees
Overige opgaven Zoals de naam al aangeeft krijgen de prioritaire locaties op korte termijn de meeste aandacht. Echter, dit zijn niet de enige plekken die te maken krijgen met klimaatverandering. Ook in de overige kernen en het buitengebied liggen aandachtspunten. Daarnaast zijn er opgaven die gemeentebreed aandacht verdienen. Overige kernen Op de vorige pagina is zichtbaar dat in zes kernen sprake is van een stapeling van opgaven. Daarnaast zijn er enkele kernen waar één specifiek thema tot knelpunten kan leiden. Buiten de prioritaire locaties is de kans op water op straat het grootst in Klijndijk. Hier is een risico dat water op straat belemmeringen vormt voor hulpdiensten. Verspreid door de gemeente liggen meer kernen waar water op straten en tegen gevels kan optreden. Zo is er in Valthe en Buinen een groot aantal kwetsbare gebouwen. Aanpak van deze locaties kan mogelijke waterschade beperken. Ook op het gebied van hitte liggen er nog opgaven. Sommige kernen, zoals Valthermond, Drouwenermond en Buinerveen, halen op buurtniveau niet het streefpercentage voor schaduw langs loop- en fietsroutes. Dit zijn echter wel locaties waar schaduw op loop- en fietsroutes lastig te realiseren is vanwege het behoud van open zichtlijnen in het veengebied.