Kadernota 2026
Tekst van het document
Kadernota 2026
Inhoudsopgave Kadernota 2026 ....................................................................................................1 Inhoudsopgave .....................................................................................................2 Voorwoord ............................................................................................................3 Samenvatting op hoofdlijnen...................................................................................5 Bestuursprogramma ............................................................................................11 Meerjarig investeringsplan ....................................................................................13 Financiële ontwikkelingen .....................................................................................16 Onze inwoners ....................................................................................................18 Sociaal Domein ...................................................................................................19 Dienstverlening ...................................................................................................20 Onze economie....................................................................................................21 Economische ontwikkeling
....................................................................................22 Recreatie en Toerisme ..........................................................................................23 Onze Toekomst ...................................................................................................24 Duurzame ontwikkeling ........................................................................................25 Onze leefomgeving ..............................................................................................26 Ruimte en groen ..................................................................................................27 Wonen en leefbaarheid .........................................................................................28 Openbare orde en veiligheid ..................................................................................30 Wegen en verkeer ...............................................................................................31 Onze portemonnee ..............................................................................................32 Financiële kaders voor Onze portemonnee ..............................................................37 Bijdragen Gemeenschappelijke Regelingen (GR'en) ..................................................42 Dynamische prioriteitenlijst (DPL)
..........................................................................44 Zoektocht naar financiële ruimte ............................................................................52 Indexaties ..........................................................................................................58
2
Voorwoord Dit is de laatste kadernota van deze bestuursperiode. Op 18 maart 2026 zijn er verkiezingen voor een nieuwe gemeenteraad. We tonen graag verantwoordelijkheid door het nieuwe bestuur een financieel goede start te geven met de mogelijkheid om te blijven investeren en eigen beleidskeuzes te maken. En dat is gelukt! We zijn er trots op dat onze financiële positie net zo is als bij het begin van deze bestuursperiode. En dat terwijl we in financieel roerige tijden leven waarin het gemeentefonds in onrustig vaarwater zit door landelijke keuzes. We hebben een behoedzame financiële positie waarin we zorgvuldig omgaan met gemeenschapsgeld. Onze gemeente groeit Het is goed om te zien dat er groei zit in onze gemeente. Er komen steeds meer woningen bij. Ook zien we de laatste jaren een toename in het aantal overnachtingen. Het voorgaande maakt dat we meer inkomsten uit de OZB en toeristenbelasting ontvangen. Dat biedt financiële mogelijkheden om voorzieningen in stand te houden. Zoals scholen en sportverenigingen. Het is goed dat we groeien, maar tegelijk zorgt dit voor groeipijnen. Kijk maar naar het nieuwe Esdal College in Borger, dat door een toename van het aantal leerlingen uit zijn jasje is gegroeid. Er zijn twee extra lokalen nodig om alle leerlingen te kunnen opvangen. Dat is één van de keuzes die we met deze kadernota voorleggen aan uw raad.
Andere grote investeringen zijn de ontwikkeling van een MFA in 2e Exloërmond en de toekomst van de twee scholen in Valthermond. En zoals elk jaar gaan we aan de slag met de uitvoering van het Gemeentelijk Verkeers- en Vervoersplan en het onderhoud van bruggen en wegen. We zetten in op preventie Jeugdzorg en Wmo vragen steeds meer middelen. Dit komt onder andere door de vergrijzing en een toenemende vraag naar jeugdzorg. We kijken wat we kunnen doen om te voorkomen dat kinderen in de jeugdzorg terechtkomen. Daarom investeren we in kansencoaches, budgetcoaches, het vergroten van mentale weerbaarheid en voldoende en groene speelplekken voor kinderen. Naast een individuele aanpak zetten we ook in op een collectieve aanpak. We vragen de raad om financiële middelen voor het in stand houden van de buurtkamers. Tevens willen we kijken naar eventuele uitbreiding. Kansen door Nedersaksenlijn en Ontwikkelperspectief Zuid- en Oost-Drenthe Het kabinet heeft besloten om in de Voorjaarsnota 2025 een bedrag van 1,9 miljard euro vrij te maken voor de realisatie van de Nedersaksenlijn. Dit betekent namelijk een forse impuls voor de bereikbaarheid van onze gemeente en regio.
Hiermee worden voorzieningen op het gebied van zorg en onderwijs beter bereikbaar, komt een groter aanbod aan opleidingen en banen beschikbaar voor onze jongeren en onze regio wordt nog aantrekkelijker om te wonen en economisch te vestigen. Kortom, een ontwikkeling met een enorme sociaal-maatschappelijke impact. Met deze stap staat het sein op groen en willen we nu concreet aan de slag gaan met de ontwikkeling van het gebied in de omgeving van de beoogde stationslocatie voor NieuwBuinen en Stadskanaal. Denk hierbij aan wonen, werken, voorzieningen, welzijn en infrastructuur. Dit maakt tevens onderdeel uit van het Ontwikkelperspectief Zuid- en Oost-Drenthe waarin onze gemeente met Coevorden, Emmen en Hoogeveen samenwerkt. Het doel is om gezamenlijk een regionaal toekomstplan op te stellen. Met volle vaart vooruit We zien het laatste bestuursjaar van deze periode met vertrouwen tegemoet. Een jaar waarin we nog steeds goed afgewogen financiële keuzes moeten maken, maar met de wetenschap dat de financiële ruimte er is. Het jaar 2024 hebben we afgesloten met een positief resultaat van ruim twee miljoen euro. Het ravijnjaar, dat is het jaar waarin alle gemeenten minder geld krijgen van het Rijk, is uitgesteld tot 2028. We krijgen daardoor 3
2 jaar extra om ons hier goed op voor te bereiden. We blijven behoedzaam, maar gaan ook met volle vaart vooruit!
College van burgemeester en wethouders
4
Samenvatting op hoofdlijnen In dit hoofdstuk geven we een samenvatting op hoofdlijnen. Eerst gaan we in op de beslispunten in deze kadernota. Vervolgens staan we stil bij de geactualiseerde saldi knop 1, knop 2 , budget indexaties, MJIP en financiële ruimte. 1. Beslispunten 1.1 Ambities en speerpunten Het eerste beslispunt voor de raad is om in te stemmen met de ambities en speerpunten voor het jaar 2026. De ambities en speerpunten werken wij in de begroting 2026 verder uit. De huidige UMO's zijn nog steeds actueel. Ze zijn daarmee belangrijke input voor het opstellen van de nieuwe ambities en speerpunten. Anders dan voorgaande jaren hebben we in deze kadernota de ambities bij de verschillende thema's toegevoegd. Deze ambities sorteren voor op de ambities van de Begroting 2026. 1.2 Financiële kaders Het tweede beslispunt voor de raad is om in te stemmen met de financiële kaders. We stellen voor om één kader toe te voegen: 25% van de areaaluitbreiding opbrengsten OZB voegen we toe aan het budget voor Beheer openbare ruimte. Financiële kaders zijn kaders voor het omgaan met de baten en lasten van onze portemonnee. Deze financiële kaders zijn leidend voor de gehele budgetcyclus. Ze zijn de basis voor het opstellen van de Begroting 2026 en de Meerjarenraming 2027-2029.
Wordt voorgesteld om van een kader af te wijken? Dan wordt dit een expliciet beslispunt in het raadsvoorstel van de Begroting, Kadernota of Bestuursrapportage. In het thema 'Onze portemonnee' lichten wij de kaders nader toe. In bijlage 1 staat een overzicht van de huidige financiële kaders. In deze kadernota stellen wij voor om één kader toe te voegen. Namelijk om een deel (25%) van de areaaluitbreiding opbrengsten OZB toe te voegen aan het budget voor Beheer openbare ruimte. Deze toevoeging is noodzakelijk omdat we door de UMO Wonen zien dat er sprake is van een aanzienlijke areaaluitbreiding. Dit betekent voor onze gemeente extra opbrengsten OZB. De areaaluitbreiding betekent ook extra lasten voor het beheer van de openbare ruimte voor bijvoorbeeld de Koesteeglocatie en het centrumplan Exloo. Het percentage van 25% is een inschatting. De inschatting is gebaseerd op verwachte kosten in relatie tot baten voor Beheer openbare ruimte. Ook hebben we bij andere vergelijkbare gemeente gekeken. Bij de evaluatie van IBOR beoordelen we of het percentage een realistische inschatting is en bij een significant afwijking komen we daar in de begroting 2026 of Kadernota 2027 op terug. In de kadernota 2024 en 2025 hebben we geconstateerd dat het huidig kader Indexering niet toekomstbestendig is.
Volgens dit kader passen wij, op grond van de huidige inflatiepercentages, geen prijsstijgingen toe voor veel onderdelen van de begroting. Een oplossing hiervoor is de stelpost Indexatie. De stelpost is bedoeld om extreme prijsstijgingen op te vangen. De stelpost is een incidentele oplossing voor de gestegen prijzen en geen structurele oplossing. De komende periode blijven we de inflatiecijfers nauwlettend volgen. We zien dat de extreme prijsstijgingen tot het verleden behoren, maar ook dat de prijsstijgingen nog wel relatief hoog zijn. Als de inflatiecijfers stabiliseren op ongeveer 2% (doelstelling Europese Centrale Bank), dan is een toekomstige aanpassing van dit kader niet nodig. We stellen in deze kadernota niet voor om het kader van prijsstijging aan te passen. Maar wel om de verwachte voordelen door prijscompensatie opgenomen in de meicirculaire 2025 en septembercirculaire 2025, te reserveren voor de stelpost Indexatie. 1.3 Autonome bestedingsvoorstellen 5
Het derde beslispunt voor de raad is om in te stemmen met de autonome bestedingsvoorstellen. Deze kadernota bevat enkele autonome bestedingsvoorstellen. Deze voorstellen beschouwen we als onvermijdelijk en zijn feitelijk bijstellingen van budgetten. We hebben de volgende autonome voorstellen opgenomen. In de bijlage Dynamische Prioriteitenlijst (DPL) lichten we de autonome voorstellen toe. Onderwerp
Structureel
Incidenteel
2026
2026
Autonome voorstellen 1 Regio Deal Zuid- en Oost-Drenthe (jaarlijkse bijdrage)
225.000
2 Sociaal domein (Jeugd en Wmo huishoudelijke hulp)
1.000.000
3 Huisvesting peuterspeelzalen
-64.500 Subtotaal:
0
1.160.500
1.4 Instemmen met een onttrekking uit de VAR Het vierde beslispunt van de raad is om een onttrekking te doen uit de Vrije Algemene Reserve (VAR). Deze onttrekking is noodzakelijk om de begroting 2026 sluitend te maken. De onttrekking bedraagt € 350.000. Hierbij wordt ook rekening gehouden met het kader om € 250.000 beschikbaar te hebben voor BERAP I van 2026. 1.5 Lokale lasten Het vijfde beslispunt van de raad is om het tarief toeristenbelasting voor 2026 niet te wijzigen ten opzichte van 2025. Toeristenbelasting De tarieven zijn (net als in 2025): - Groepsaccommodaties € 0,60 per overnachting; - Campings € 1,30 per overnachting; - Hotels/BenB/bungalowparken € 1,75 per overnachting. In deze Kadernota doen wij een voorstel om de tarieven toeristenbelasting 2026 gelijk te houden. Dit is conform het bestuursprogramma 2022-2026. OZB In deze kadernota doen wij geen voorstel voor de opbrengsten OZB 2026. Het is onze intentie om voor 2026 de opbrengst OZB met 2,75% te verhogen. Dit is conform het bestuursprogramma 2022-2026. In de begroting 2026 doen wij een voorstel voor de opbrengsten OZB 2026. 1.6 Bestuurlijke bestedingsvoorstellen en voorstellen in MJIP Het zesde beslispunt van de raad is om in te stemmen met de denkrichting ten aanzien van de bestuurlijke bestedingsvoorstellen en de voorstellen in het Meerjarig investeringsplan.
Hieronder staat een overzicht van de voorstellen die op de Dynamische Prioriteiten Lijst (DPL) staan. We benadrukken dat dit het beeld is vanuit ons als college. Wij vragen uw raad om mee te denken en alternatieven aan te geven. In bijlage 2 worden de voorstellen toegelicht. Structureel Incidenteel 2026
6
2026
Voorstellen Kadernota 2026 Investeringen pm Subtotaal:
0
0
Beleidsmatige voorstellen uit DPL begroting 2025 1 Trainees
265.000
2 Uitvoeringsbudget bewegen in de openbare ruimte
100.000
3 Griffie
96.000
4 Mentale weerbaarheid ter voorkoming schooluitval
90.000
5 Kansencoach
210.000
6 Budgetcoaches en projectcoördinator Financieel Team
175.000
7 LEADER bijdrage Oost-Drenthe 2024-2027
38.000
8 Dutch TechZone
26.000
9 Bijdrage programma Vitale Vakantieparken Drenthe 20252027 10 Beleidsadviseur Openbare Orde en Veiligheid
20.000
11 BOA
50.000
12 Griffie / verkiezingen inwerken nieuwe raad
65.000
13 Informatieveiligheid extra kosten
100.000
14 Omgevingswet: geluid (aandachtsgebieden) in beeld brengen 15 Volkshuisvestingsprogramma
18.000
16 Pilot Tiny houses uitvoeren
10.000
17 Streektaal op plaatsnaamborden
70.000
18 Herijking gezondheidsbeleid incidenteel
25.000
19 Sport- en cultuurgala
10.000
20 Werkbudget buurtsport coaches/cultuurcoaches
30.000
21 Ketenaanpak: Overgewicht en obesitas kinderen
50.000
22 Borgen ketenaanpakken Preventie en Inclusie
70.000
23 Naschoolse activiteiten
75.000
24 Behouden buurtkamers
75.000
25 Ketenaanpak: Welzijn op Recept
38.000
26 Kinderraad
15.000
90.000
50.000
Subtotaal:
0
1.861.000
MEERJARIG INVESTERINGSPLAN Wij nodigen uw raad in het bijzonder uit een reactie te geven op ons voorstel voor het meerjarig investeringsplan. Het meerjarig investeringsplan is een afzonderlijk document dat wij gelijktijdig met de Kadernota 2026 aanbieden. In dit document lichten wij de investeringsvoorstellen afzonderlijk toe. Hieronder ziet u een overzicht van de voorstellen van het MJIP waar ons college een hoge prioriteit aan geeft. Investering Structureel
Investeringen met hoge prioriteit
2026 1 Bruggen 2 Uitbreiding Esdal College Borger 7
196.800
11.000
1.425.110
56.771
3 2e Exloërmond, scholen IHP en MFA
5.000.000
250.000
4 Valthermond, scholen IHP en MFA
2.500.000
125.000
600.000
45.000
9.721.910
487.771
5 Investering GVVP 2026 Totaal:
In een afzonderlijk hoofdstuk Meerjarig Investeringsplan lichten wij de investeringen toe. 1.7 Ruimte voor nieuw beleid Het zevende beslispunt gaat over het zoeken naar (financiële) investeringsruimte. We willen voor de nieuwe bestuurders in de volgende bestuursperiode een zogenaamde 'warme overdracht'. Aan het begin van de huidige bestuursperiode hebben wij van het vorige bestuur financiële middelen ontvangen voor nieuw beleid. We hanteren als uitgangspunt dat de structurele en incidentele ruimte voor nieuw beleid in de Begroting 2026 vergelijkbaar is met die van de Begroting 2022. Om dit te realiseren, zoeken we financiële (investerings)ruimte ter hoogte van indicatief € 1 miljoen structureel en € 3 miljoen incidenteel. Voor het kunnen maken van een goede afweging komen we met voorstellen ter hoogte van € 1,5 miljoen structureel en € 4 miljoen incidenteel. We geven een denkrichting voor het zoeken naar financiële (investeringsruimte) voor nieuw beleid.
8
Onderwerp
Bedrag Prioriteren
Niet prioriteren
1 Ruimte binnen de bedrijfsvoering
310.000
310.000
2 Toeristenbelasting (verwachte toename overnachtingen) 3 Algemene Uitkering minder behoedzaam ramen.
250.000
250.000
4 Algemene Uitkering stelpost schrappen
150.000
150.000
5 Hogere opbrengst Onroerende-zaakbelasting
75.000
75.000
6 Minimabeleid
35.000
35.000
7 Aanpassen onderhoudsniveau gazon binnen bebouwde kom 8 Aanpassen onderhoudsniveau op de begraafplaatsen 9 Samenwerking Andes en Sociale Teams BorgerOdoorn 10 Flexibel budget sociaal cultureel werk
50.000
50.000
50.000
50.000
11 Hogere opbrengst (bouw)leges
112.500
112.500
12 Vluchtelingenwerk
20.000
20.000
13 Bijstellen investeringsbudget Openbare verlichting
7.500
7.500
14 Gefaseerd maaien brede bermen
50.000
50.000
15 Omvormen van gazons binnen de bebouwde kom
50.000
50.000
16 Re-Integratie
75.000
75.000
Totaal 1.500.000 1.000.000
500.000
200.000
40.000
200.000
40.000
25.000
25.000
In een afzonderlijke bijlage staat een toelichting op de hierboven genoemde onderwerpen. 1.8 Vaststellen Kadernota 2026 Het laatste beslispunt is het vaststellen van de Kadernota 2026. Daarmee stemt uw raad in met de inhoud van deze kadernota. 2. Geactualiseerde saldi knop 1, knop 2 , budget indexaties, MJIP en Financiële ruimte Hieronder staan de geactualiseerde saldi van saldo begroting (knop 1), budget beleidsintensivering (knop 2), het budget voor indexaties, het budget voor de uitvoering van het MJIP en de Financiële ruimte.
Stand Kadernota 2026 Knop 1 :Saldo Beginstand begroting 2025 begroting overheveling naar knop 2 Eindsaldo knop 1
9
2026 678.698
2027 189.944
2028 93.787
2029 970
-650.000
0
0
0
28.698
189.944
93.787
970
Knop 2 : Beleidsintensivering DPL
Budget voor indexaties
Beginstand begroting 2025
1.115.772
overheveling van knop 1
650.000
zoektocht (incidenteel)
500.000
autonome voorstellen
-1.160.500
overhevelen naar indexaties
-1.200.000
onttrekking uit de VAR
350.000
Eindsaldo knop 2
255.272
Beginstand begroting 2025
-309.683
960.718 1.590.042 1.083.084
effecten decembercirculaire
307.693
410.907
0
511.491
0
511.491
mutaties
-1.158.931 -1.274.520 -1.315.709 -1.222.688
van knop 2
1.200.000
Eindsaldo indexaties Meerjarenin- Beginstand begroting 2025 vesteringsplan (MJIP) verhoging financiële ruimte vanaf 2026
39.079
97.105
785.824
371.887
2.901
2.901
2.901
2.901
500.000
500.000
500.000
500.000
500.000
500.000
500.000
-487.771
-487.771
-487.771
-487.771
15.130
515.130
515.130
515.130
802.179 1.394.741
887.987
verhoging financiële ruimte vanaf 2027 voorzet college MJIP Eindsaldo MJIP
338.179 Financiële ruimte
0
voorzet mutaties financiële ruimte
1.000.000 1.000.000 1.000.000 1.000.000
overhevelen naar MJIP
-500.000 -1.000.000 -1.000.000 -1.000.000
overhevelen naar knop 2
-500.000
Eindsaldo financiële ruimte Eindsaldo Kadernota
0 338.179
0
0
0
802.179 1.394.741
887.987
De begroting 2026 en de meerjarenraming 2026-2029 hebben een positief eindsaldo. Voor een groot deel (€ 500.000) is dit eindsaldo bestemd voor nieuw beleid in de nieuwe collegeperiode (post MJIP). Daarnaast is het saldo bestemd voor prijsstijgingen (post indexatie). Het saldo van 2026 is voor een groot deel (€ 250.000) bestemd voor nieuw beleid in BERAP 2026 I. Voor een specificatie van het budget voor indexaties wordt verwezen naar blz 58. De knoppen 1 en 2 lichten wij bij het thema 'Onze portemonnee' (de knoppen) toe. Wij lichten de stelpost Indexatie in een afzonderlijke bijlage en de post Meerjareninvesteringsplan in een afzonderlijk hoofdstuk toe.
10
Bestuursprogramma Het Bestuursprogramma 2022-2026 is in de voorgaande begrotingen uitgewerkt aan de hand van vijf urgente maatschappelijke opgaven (UMO's): - Wonen; - Armoede en bestaanszekerheid; - Duurzaamheid - Zorg dichterbij en voorzieningen; - Preventie en inclusie. Belangrijke leidraden voor de uitvoering van deze opgaven zijn participatie en regionale samenwerking. Afronding bestuursprogramma Nu we het laatste jaar van deze bestuursperiode ingaan, zijn we druk bezig met de afronding van het huidig bestuursprogramma. In dat verband kunnen we melden dat het aantal geplande nieuwe woningen van 200 in Borger-Odoorn zeker wordt gehaald. Er staat bovendien een aantal projecten in de pijplijn die in 2026 tot oplevering zullen leiden. In deze bestuursperiode komen we nog met een beleidsplan bestaanszekerheid. Daarin leggen we de contouren vast van hoe we in Borger-Odoorn de komende jaren bestaanszekerheid kunnen vergroten. Dit doen we als gemeente natuurlijk niet in ons eentje, dit doen we samen met een reeks maatschappelijke partners. Energiearmoede De gasprijzen hebben inmiddels een ‘normaler’ niveau bereikt. Hierdoor daalt de energierekening voor huishoudens en neemt het aantal huishoudens dat te maken heeft met energiearmoede af. In het veenkoloniaal gebied gaat het om een daling naar onder de 20%.
Maar dit percentage is wat ons betreft nog steeds te hoog! Bedenk daarbij dat de definitie van energiearmoede is dat huishoudens meer dan een kwart van hun besteedbaar inkomen aan energie kwijt zijn. In dat kader is het van belang dat we volop verder gaan met het ondersteunen van inwoners bij het energiezuiniger maken van woningen. En dat is nodig ook, omdat een naar verhouding groot deel van de woningvoorraad in Borger-Odoorn uit onvoldoende geïsoleerde woningen bestaat. Duurzaamheid De basis van onze Duurzaamheidsagenda en het daaruit voortkomende uitvoeringsprogramma werken we in 2026 een warmteprogramma uit als routekaart naar een aardgasvrije gemeente in 2050. Dit is een vervolg op de in 2021 door de raad vastgestelde Transitievisie Warmte. Daarnaast werken we samen met Enexis om het elektriciteitsnet te verzwaren, ondersteunen we inwoners en ondernemers bij het maken van duurzame keuzes en werken we aan het klimaatadaptief inrichten en vergroenen van onze leefomgeving. Ook zetten we in op het verduurzamen van mobiliteit door bijvoorbeeld het gebruik van de fiets te stimuleren. Hierbij leggen we de prioriteit bij de ontwikkeling van de Doorfietsroute Borger-Exloo-Valthe-Emmen. Buurtkamers In het begin van deze bestuursperiode zijn we gestart met twee buurtkamers in NieuwBuinen en Valthermond.
In onze ogen belangrijk voor inwoners om op een laagdrempelige manier een ontmoetingsplek te creëren waar men ook zonder afspraak terecht kan. De buurtkamers zijn geëvalueerd. Daarbij is uitgesproken dat het belangrijk is om de bestaande buurtkamers goed te blijven borgen. De bereikbaarheid, beschikbaarheid en veiligheid staan hierbij centraal. Preventie Wij vinden het belangrijk om te blijven investeren in preventie, zoals de kansencoaches en budgetcoaches. Het voorkomen dat mensen in de problemen komen staat hierbij centraal. Dit is belangrijk omdat repareren of het oplossen van plots opkomende 11
vraagstukken vaak ingrijpender en duurder is dan het voorkomen ervan. We zetten hier ook in op collectieve vraagstukken. Daarnaast is het inclusiepanel begonnen met het adviseren over toegankelijkheid van voorzieningen en het meedoen van inwoners in de breedste zin van het woord. Participatie Begin dit jaar is een participatieadviseur gestart binnen onze gemeente. Voor het eind van deze bestuursperiode leggen we een participatievisie, omgezet in beleid en vastgelegd in een participatieverordening, aan uw raad voor. Samenwerking Al bij eerdere gelegenheden hebben we aangegeven dat Borger-Odoorn de verschillende opgaven die voor ons liggen niet in haar eentje kan oppakken. Dit zullen we samen moeten doen met andere overheden, ondernemers en het onderwijs. Elke Regio Telt! In het kader van Elke Regio Telt! (ERT!) is de Regio Zuid- en Oost-Drenthe door het Rijk aangewezen als een van de elf pilot-regio’s. ERT! heeft als doel de samenwerking tussen Rijk en regio te verbeteren en te komen tot een andere beleid- en investeringslogica en een toekomstplan per regio. Inmiddels is ERT! uitgemond in de Rijksregeling Nationaal Plan Vitale Regio's (NPVR). Ontwikkelperspectief Zuid- en Oost-Drenthe Samen met de Zuid- en Oost-Drentse gemeenten (Borger-Odoorn, Emmen, Coevorden en Hoogeveen) en de provincie Drenthe werken wij aan het Ontwikkelperspectief: het regionale toekomstplan.
Het Ontwikkelperspectief wordt uitgewerkt in een meerjarig uitvoerings- en investeringsprogramma. Op basis daarvan gaan we in gesprek gaan met het Rijk over de benodigde investeringen in onze regio. Investeringen die we samen moeten doen om onze regio vitaal en gezond te houden. Nedersaksenlijn Belangrijk onderdeel van het Ontwikkelperspectief en de regionale samenwerking is de Nedersaksenlijn. De komst hiervan heeft naar verwachting een grote invloed op onze gemeente en onze omgeving. Ook voor de Nedersaksenlijn werken we nauw samen met andere gemeenten en de provincie Drenthe. Regio Deal Zuid- en Oost-Drenthe Ondertussen biedt de Regio Deal Zuid- en Oost-Drenthe volop mogelijkheden om binnen de regio van elkaar te leren door samen te werken in innovatieve en vernieuwende projecten, zoals het project ‘Wonen en Zorg’ en het project ‘Toekomstbestendige Bedrijventerreinen’. Ook blijven we investeren in een vitale en toekomstbestendige lokale economie. Onder meer vanuit onze samenwerking binnen de Dutch TechZone en de Agenda voor de Veenkoloniën. En we zetten in op de kwalitatieve versterking van onze toeristisch-recreatieve voorzieningen. Bijvoorbeeld waar het gaat om de planontwikkeling voor de vernieuwing van het Hunebedcentrum en het benutten van de potentie van de Veenkoloniën. P10 Tot slot kan de samenwerking in P10-verband niet onvermeld blijven.
Samen met andere grote plattelandsgemeenten in Nederland proberen we vraagstukken die juist in dit soort gemeenten spelen hoger op de politieke agenda te krijgen. En dat lukt gelukkig ook steeds beter is onze ervaring.
12
Meerjarig investeringsplan Inleiding De eerste versie van het meerjarig investeringsplan (MJIP) is aangeboden bij de Begroting 2022. Het plan is een dynamisch document en wordt bij elke kadernota en begroting geactualiseerd. U vindt het geactualiseerde MJIP bij deze kadernota als bijlage. In de bijlage geven wij ook een toelichting op de voorstellen die in het MJIP zijn opgenomen. Financiële ruimte MJIP In het MJIP is budget beschikbaar voor de meerjarige investeringen. Uit de begroting 2025 blijkt dat de volgende bedragen nog beschikbaar zijn: Budget MJIP
2026
2027
2028
2029
Begroting 2025
2.901
2.901
2.901
2.901
Na de besluitvorming van de begroting 2025 worden twee mutaties voorgesteld en toegelicht. Financiële ruimte voor investeringen In de raadscommissie van 3 april 2025 zijn de denkrichtingen financiële investeringsruimte besproken. In een brief is uw raad geïnformeerd dat het college de ambtelijke organisatie de opdracht heeft gegeven om financiële ruimte te zoeken in de begroting 2026 en latere jaren. Op dit moment verwachten wij dat indicatief een bedrag van € 1 miljoen structureel en € 3 miljoen incidenteel voldoende is om invulling te geven aan een solide en stabiel meerjarenperspectief. Waarbij voldoende ruimte aanwezig is voor toekomstige investering. In deze Kadernota voegen we het structurele bedrag van € 1 miljoen toe aan het budget MJIP. �Financiële ruimte nieuwe bestuursperiode We willen als college een 'warme overdracht' aan de nieuwe bestuurders voor de volgende bestuursperiode. Zo hebben de nieuwe bestuurders financiële ruimte voor investeringen. In de begroting 2022 is voorgesteld en besloten om € 500.000 te reserveren voor het MJIP. Dit is gedaan in het kader van een 'warme overdracht', zodat bij aanvang van de nieuwe bestuursperiode structureel middelen beschikbaar zijn voor nieuwe investeringen. We willen net als in de begroting 2022 € 500.000 in deze Kadernota reserveren voor investeringen in de nieuwe bestuursperiode.
Actuele financiële ruimte Na bovenstaande mutaties/voorstellen bedraagt de financiële ruimte: Budget MJIP
2026
2027
2028
2029
Begroting 2025
2.901
2.901
2.901
2.901
1. Financiële ruimte voor investeringen
1.000.000
1.000.000
1.000.000
1.000.000
2. Financiële ruimte nieuwe bestuursperiode
-500.000
-500.000
-500.000
-500.000
Totaal:
500.000
500.000
500.000
500.000
Totaal
502.901
502.901
502.901
502.901
Mutaties/voorstellen
Keuzes en fasering Meerjarig investeringsplan
13
Uit het Meerjarig investeringsplan blijkt dat de totale investeringen ruim € 70 miljoen bedragen. Dit betekent een kapitaallast van ruim € 4 miljoen. Het is duidelijk dat de totale beschikbare ruimte voor bestuurlijke bestedingsvoorstellen beperkt is en dat er keuzes moeten worden gemaakt. Ook is duidelijk dat investeringen gefaseerd moeten worden uitgevoerd. Denkrichting Financiële ruimte De zesde beslispunt van de raad is om in te stemmen met de denkrichting voor de voorstellen in het Meerjarig investeringsplan. Hieronder vindt u een overzicht van de voorstellen van het MJIP waar het college een hoge prioriteit aan geeft. Investering Structureel
Investeringen met hoge prioriteit
2026 1 Bruggen
196.800
11.000
2 Uitbreiding Esdal College Borger
1.425.110
56.771
3 2e Exloërmond, scholen IHP en MFA
5.000.000
250.000
4 Valthermond, scholen IHP en MFA
2.500.000
125.000
600.000
45.000
9.721.910
487.771
5 Investering GVVP 2026 Totaal: We lichten de voorzet van ons college kort toe:
1. Bruggen In het MJIP is voor het groot onderhoud van bruggen een totaalbedrag van € 984.000 opgenomen. In het beleidsplan bruggen wordt voorgesteld om het groot onderhoud over 5 jaren gefaseerd uit te voeren. De kapitaallast behorende bij de investering in jaarschijf 2026 is als structurele last verwerkt. 2. Uitbreiding Esdal College Borger Het nieuwe Esdal College Borger is per 1 januari 2024 in gebruik genomen. De bouw was gebaseerd op het huisvesten van 154 leerlingen. Op dit moment zijn er 208 leerlingen en is tussentijdse instroom niet meer mogelijk. Hiermee heeft het Esdal College een fors ruimteprobleem. Het is onze wettelijke zorgplicht te voorzien in voldoende en adequate onderwijshuisvesting. Door de uitbreiding blijft goed (voortgezet) onderwijs gewaarborgd. De uitbreiding is gebaseerd op een uitbreiding naar 223 leerlingen. De totale investering bedraagt € 1.676.600. Aurelia Onderwijs betaalt 15%. Onze gemeente betaalt dan 85% (€ 1.425.110). 3. 2e Exloërmond, scholen IHP en MFA De scholen in 2e Exloërmond zijn in blok 2 (periode 2027-2030) van het IHP opgenomen. In de begroting 2025 heeft de raad besloten om middelen te reserveren voor de scholen en een MFA. Het bedrag dat gereserveerd is zijn het investeringsbedrag (€ 5.077.000) dat in het IHP is opgenomen voor Kindcentrum De Wegwijzer (€ 2.249.000), OBS De Westhoek (€ 1.492.000) en voor de MFA € 1.500.000.
Het bedrag voor de MFA is indicatief en bedoeld als eerste reservering. Uit de verkenning blijkt dat het kansrijk is dat de scholen samen met andere maatschappelijke voorzieningen samengebracht kunnen worden in een MFA. Ook was er recentelijk een draagvlakonderzoek in 2e Exloërmond. Uit dit onderzoek blijkt dat er veel draagvlak is voor een MFA. De verkenning geeft aan dat het kansrijk is om een structurele oplossing te bieden voor de voetbalkleedruimte en -kantine, het dorpshuis en ook de sporthal. De sporthal is niet duurzaam en ook niet rendabel. Een totaaloplossing is mogelijk om dit allemaal op te lossen. Dit vraagt een indicatieve investering van € 5.000.000.
14
4. Valthermond, scholen en MFA De OBS De Aanloop in Valthermond is in het IHP in blok 1 opgenomen. In de Begroting 2024 is hiervoor € 1.624.000 gereserveerd. De CKC Rehoboth in Valthermond is in blok 4 (vanaf 2035) opgenomen. Uit de verkenning komt naar voren dat nieuwbouw en centralisatie van deze scholen bij de MFA gewenst is. Ook blijkt uit de verkenning dat er een structurele oplossing van MFA Brughuus gewenst is. Oplossing kunnen zijn: nieuwe gebruikers om de MFA meer rendabel te maken en bouwkundige aanpassingen. Graag gaan we met uw raad in gesprek voor een totaaloplossing voor Valthermond. We stellen voor om hiervoor indicatief een bedrag van € 2,5 miljoen te reserveren. 5. Investering GVVP Het GVVP is vastgesteld voor de periode 2019-2029. Om projecten uit het GVVP te kunnen uitvoeren, stellen wij voor om evenals eerdere jaren een bedrag van € 600.000 beschikbaar te stellen. Niet geprioriteerde investeringen In een afzonderlijke bijlage van de Kadernota 2026 presenteren wij het MIJP. In het MJIP staan alle investeringen: zowel de geprioriteerde als de niet-geprioriteerde investeringen. We hebben het MJIP ten opzichte van de Begroting geactualiseerd. Toegevoegd is: Wijkrenovatie Bij de behandeling van de Kadernota 2025 is de motie Wijkrenovatie aangenomen.
Vervolgens is in de Begroting 2025 de bestemmingsreserve Wijkrenovatie ingesteld en is hiervoor incidenteel voor 2025 € 250.000 gedoteerd. Uit de Begroting 2025 blijkt verder dat aanwending hiervan niet eerder is voorzien dan in de volgende bestuursperiode We hebben een technisch-planologische analyse laten uitvoeren van een zestal wijken die in aanmerking komen voor wijkrenovatie. Op basis van deze analyse is per wijk een eerste globale kostenraming gemaakt. De bedragen per wijk hebben wij in het MJIP opgenomen. Wij gaan op korte termijn met uw raad in gesprek over de prioritering en de wijze waarom wij de procesaanpak inclusief participatie willen vormgeven.
15
Financiële ontwikkelingen Inleiding In dit hoofdstuk staan de financiële ontwikkelingen voor de komende periode. Het gaat om ontwikkelingen die mogelijk een forse impact op de gemeentelijke financiën hebben. Middelen van het Rijk - Gemeentefonds Gemeenten zijn in het algemeen financieel erg afhankelijk van de inkomsten van het Rijk. Dit geldt ook voor onze gemeente. In totaal ontvangen wij ongeveer € 71 miljoen van het Rijk. Dat is circa 70% van de totale baten. De belangrijkste bijdrage van het Rijk is het gemeentefonds (€ 62 miljoen). De andere € 9 miljoen bestaat uit de uitkering voor de bijstandsgerechtigden en meerdere specifieke uitkeringen. Uitkomsten Voorjaarsnota 2025 van het Rijk Zoals gebruikelijk stelt het ministerie van Financiën de Voorjaarsnota op. De Voorjaarsnota 2025 geeft naast informatie over de rijksbegroting ook informatie over zaken die de gemeenten raken. De zaken die gemeenten raken zijn de (slechts gedeeltelijke) demping van het ravijnjaar 2026, meer geld voor de uitvoering van de jeugdwet en een aantal zaken over de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Demping ravijnjaar 2026: in de Voorjaarsnota 2025 zijn structurele middelen opgenomen om de terugval van het gemeentefonds in 2026 te dempen. De terugval van ongeveer € 2,4 miljard wordt in 2026 met € 400 miljoen gedempt, oplopend naar € 424 miljoen in 2030.
Dat betekent dat circa 2 miljard nog niet is gecompenseerd. Uitvoering jeugdwet: er zijn incidentele en structurele bedragen toegevoegd aan het gemeentefonds. De adviezen van de commissie van Ark zijn (grotendeels) verwerkt. Zo wordt het structurele tekort in de jeugdzorg verdeeld over Rijk en gemeenten. Er wordt een eigen bijdrage ingevoerd voor jeugdzorg per 1 januari 2028 en er wordt gestuurd op trajectduur van de jeugdzorg. Wet maatschappelijke ondersteuning: er wordt onderzoek gedaan naar een passende geobjectiveerde indexering, die ook rekening houdt met kostenontwikkeling en demografie/vergrijzing. De invoering van de inkomens- en vermogensafhankelijke eigen bijdrage wordt uitgesteld tot 1 januari 2027. De verwachting is dat de Voorjaarsnota van het rijk, bij een volledige verwerking, een positieve invloed heeft op het begrotingssaldo van onze gemeente. Meicirculaire Alle hierboven genoemde bedragen zijn landelijke bedragen. Voor onze gemeente betekent dit als globale indicatie een bedrag van (in totaal bijna) € 2 miljoen, helaas is het grootste deel van dit bedrag incidenteel en dus niet structureel. Deze bedragen worden toegevoegd aan het budget voor indexaties en/of het sociaal domein. De financiële vertaling van deze bedragen voor Borger-Odoorn wordt in de meicirculaire 2025 zichtbaar.
Met een memo informeren we de raad over alle financiële effecten van de meicirculaire 2025. Prijsstijgingen Wereldwijde geopolitieke spanningen zorgen voor veel onzekerheid en zijn in toenemende mate een bedreiging voor onze economie. We hebben te maken met naijleffecten van een hoge inflatie door onder andere CAO-stijgingen. De inflatie is weliswaar minder hoog dan een jaar geleden maar fors hoger dan waar we in onze begroting rekening mee houden. Dit zien we terug in de begroting van de gemeente bij onder andere energiekosten, bouwkosten en lonen.
16
Uit de financiële kaders van de raad (bijlage 1) blijkt dat de gemeente weinig lasten in de begroting indexeert voor inflatie. In hoofdzaak worden de lasten van bedrijfsvoering (2%) en de gemeenschappelijke regelingen wel geïndexeerd. Dit betekent dat bijvoorbeeld niet de lasten van het sociaal domein worden geïndexeerd. Ongeveer de helft van de totale gemeentelijke begroting wordt niet geïndexeerd. In voorgaande begrotingen is besloten om een zogenaamde stelpost indexering te vormen. Deze stelpost is bedoeld om extreme prijsstijgingen op te vangen. De voordelen van voorgaande circulaires zijn aan deze stelpost toegevoegd. In deze kadernota willen we voorsorteren op het begrotingsjaar 2026. DNB verwacht voor 2025 een inflatie van 3,2% en voor 2026 2,8%. Vanwege de hoge inflatie in de afgelopen jaren is het voor onze gemeente een grote uitdaging om een sluitende begroting 2026 aan te bieden. We stellen niet voor om de financiële kaders bij te stellen op het gebied van indexatie, maar wel om de verwachte voordelen als gevolg van prijscompensatie van de meicirculaire 2025 en de septembercirculaire 2025 te reserveren in de stelpost indexatie.
17
Onze inwoners
Subthema’s: - Sociaal domein; - Dienstverlening.
18
Sociaal Domein Ambitie Het Sociaal Domein richt zich op het bevorderen van welzijn en gezondheid door preventie, toegankelijke zorg, gezamenlijke inspanningen en betaalbare voorzieningen. Dit omvat diverse, onderling verbonden, initiatieven zoals de Hervormingsagenda Jeugd, het Gezond Actief Leven Akkoord (GALA), de inzet van kansencoaches, Bewegen in de openbare ruimte en de budgetcoaches in samenwerking met het financieel team. Ondanks de financiële uitdagingen van deze ontwikkelingen blijft het Sociaal Domein zich inzetten voor een collectieve en betaalbare aanpak om een gezonde en inclusieve samenleving te realiseren. Hervormingsagenda Jeugd In juni 2023 is de Hervormingsagenda Jeugd vastgesteld. Hierin staan acht maatregelen om de veiligheid en gezondheid van kinderen in de gemeente te verbeteren. De uitvoering is deels al gestart met zowel individuele als collectieve maatregelen, zoals de inzet van POH-Jeugd en kansencoaches op scholen. De komende periode zal duidelijk maken hoe het zorglandschap op verschillende niveaus wordt vormgegeven. Op 15 april 2025 is een wetsvoorstel aangenomen dat gemeenten verplicht om samen te werken bij de regionale inkoop van specialistische jeugdzorg. Wmo inkomensafhankelijke bijdrage Het Rijk heeft de afschaffing van het abonnementstarief – en daarmee de invoering van de inkomensafhankelijke bijdrage – per 1 januari 2026 uitgesteld.
Vooralsnog staat deze wijziging gepland voor 1 januari 2027. De verwachting is dat deze voorgenomen wijziging een positief effect op de financiële middelen van gemeenten heeft. GALA - UMO Preventie en inclusie, continuïteit en duurzame inzet op preventie In 2023 zijn wij gestart met het Gezond Actief Leven Akkoord (GALA). GALA omvat 15 regelingen en vervangt een eerdere preventieve regeling. Het programma ondersteunt het uitvoeringsbeleid voor sport en gezondheid in de gemeente, waaronder de financiering van buurtsportcoaches en het sport- en gezondheidsakkoord. Ook de UMO preventie en inclusie en de opzet van vijf ketenaanpakken vallen hieronder. Na 2025 vervallen 4 van de 15 regelingen van GALA. Dit geeft onzekerheid over thema's als overgewicht en welzijn op recept in 2026. Na 2026 is er geen zicht op verlenging van alle 15 regelingen. Preventie vereist langdurige en duurzame inzet, maar de huidige financiering vanuit het Rijk is daarvoor onvoldoende. Sociaal domein en gebiedsontwikkeling In 2026 gaan we verder met de uitvoeringsagenda voor Bewegen in de Openbare Ruimte. Gebiedsontwikkeling vanuit het Brede Welvaart-perspectief krijgt meer vorm. Dit komt ook door de mogelijkheden die de komst van de Nedersaksenlijn biedt. Wij zien hierin kansen om een meer sociale en gezonde samenleving te creëren.
Daarnaast wordt met het Woon Zorg Akkoord gewerkt aan geschikte woon- en zorgvoorzieningen voor ouderen. Zodat zij langer zelfstandig en met plezier kunnen wonen.
19
Dienstverlening Ambitie Het borgen van de kwaliteit van onze dienstverlening blijft erg belangrijk. De wensen van onze inwoners nemen we serieus en proberen we te vertalen in onze bedrijfsvoering. De samenleving verandert in hoog tempo onder invloed van digitalisering en inzet van nieuwe instrumenten zoals AI (artificial intelligence). De verwachtingen van onze inwoners veranderen hierdoor. In 2025 ronden we onze nulmeting naar dienstverlening af en brengen we een “Mijn Omgeving” voor inwoners en bedrijven in de lucht. In 2026 voegen we stapsgewijs meer diensten aan de “Mijn Omgeving” toe. Zo kunnen inwoners en bedrijven gemakkelijker digitaal zaken doen met de gemeente en de voortgang volgen. Digitale dienstverlening We moeten de komende jaren fors investeren in onze digitale dienstverlening. We onderzoeken daarbij de mogelijkheden van slimme technologie zoals AI. Parallel aan deze nieuwe vormen van digitale dienstverlening zorgen we dat we ons aan onze afspraken over dienstverlening houden. Bijvoorbeeld bij afspraken over het aantal dagen waarbinnen we terugbellen. We zetten technische hulpmiddelen in om dit te bewaken en te toetsen. En gebruiken instrumenten (bijvoorbeeld klanttevredenheidsonderzoeken en klachtenprocedure) om onze kwaliteit van dienstverlening te meten. Naast deze toenemende digitalisering houden we de menselijk maat in beeld.
Het op verzoek thuisbezorgen van reisdocumenten is hier een voorbeeld van. Bedrijfscontinuïteit Verstoringen kunnen in allerlei vormen en maten voorkomen. Bijvoorbeeld een elektriciteitsstoring of een brand. Dit kan grote impact hebben op de bedrijfscontinuïteit en dus ook op de dienstverlening door de gemeente. Om ervoor te zorgen dat cruciale processen door kunnen lopen bij verstoringen, werken wij aan een bedrijfscontinuïteitsplan. We gaan de nodige maatregelen treffen om, ongeacht de omstandigheden, de continuïteit van de meest kritische bedrijfsprocessen te garanderen. De impact van verstoringen in de dienstverlening van onze gemeente worden hierdoor beheersbaar. In de situatie van een onderbreking van één of meerdere van deze bedrijfsprocessen moeten wij in staat zijn snel en besluitvaardig op te treden. Zodat we deze activiteiten binnen de kortst mogelijke termijn kunnen herstellen. Op dit moment is nog niet duidelijk welke middelen het bedrijfscontinuïteitsbeheer gaat vragen.
20
Onze economie
Subthema’s: - Economische ontwikkeling; - Recreatie en toerisme.
21
Economische ontwikkeling Ambitie Wij willen een ondernemersvriendelijke en verbindende gemeente zijn met een laagdrempelige en proactieve houding richting ondernemers. De nadruk ligt hierbij op het versterken van de landbouwsector, het verbeteren van het vestigingsklimaat en te komen tot sterk georganiseerde ondernemersverenigingen en toekomstbestendige bedrijventerreinen. We organiseren netwerkbijeenkomsten en bedrijfsbezoeken om de behoeften van ondernemers te begrijpen. En we spelen actief in op thema’s zoals circulariteit, duurzaamheid en innovatie.
Verder zetten we in op samenwerking binnen regionale netwerken zoals Dutch Tech Zone, de Agenda voor de Veenkoloniën en de Regio Deal Zuid- en Oost-Drenthe om innovatie en ontwikkeling te stimuleren.
We werken aan de actualisering van onze economische beleidsvisie. Hierin spelen we in op de veranderende economie met een centrale plek voor de brede welvaart en regionale samenwerking. Een uitvoeringsprogramma voor de periode 2026-2030 is hier onderdeel van.
22
Recreatie en Toerisme Ambitie Wij zijn een levendige gemeente en trots op onze cultuurhistorie, waardevolle natuurgebieden en karakteristieke dorpen. We willen deze kernkwaliteiten beschermen en versterken. Tegelijk zorgen we voor een bloeiende vrijetijdseconomie. Niet alleen de economische waarde telt. Maar ook wat recreatie en toerisme kunnen betekenen voor onze lokale brede welvaart.
Ons toeristisch-recreatieve aanbod is kwalitatief sterk, duurzaam en divers en ontwikkelt zich in balans met de draagkracht van de leefomgeving van onze inwoners.
23
Onze Toekomst
Subthema’s: - Duurzame ontwikkeling;
24
Duurzame ontwikkeling Ambitie We voeren het uitvoeringsprogramma 2024-2026 van de duurzaamheidsagenda uit. Hieronder beschrijven wij de belangrijkste onderdelen. Voor de energietransitie stellen we in 2026 een warmteprogramma vast. Hierin brengen we de mogelijkheden van duurzame, alternatieve warmtebronnen in beeld. Deze vertalen we naar concrete plannen. We geven aan in welke wijken of gebieden we de komende 5 tot 10 jaar aan de slag gaan. We zetten hierbij in op zogeheten no-regret maatregelen. Een voorbeeld hiervan is een grootschalige isolatie-aanpak waarmee we inwoners zoveel mogelijk ontzorgen. We investeren in sterkere ondersteuning van bewonersinitiatieven naar aardgasvrije wijken en we verkennen innovatieve oplossingen. We zetten ons actief in voor structurele oplossingen voor knelpunten in en de uitbreiding van het elektriciteitsnet. En we werken aan de doorontwikkeling van beleid voor de plaatsing van kleine windmolens. Voor klimaatadaptatie stellen we een lokale adaptatiestrategie vast. Hierin werken we maatregelen en plannen uit die voor onze gemeente van belang zijn vanwege de gevolgen van klimaatverandering.
25
Onze leefomgeving
Subthema’s: - Ruimte en groen; - Wonen en leefbaarheid; - Openbare orde en veiligheid; - Wegen en verkeer.
26
Ruimte en groen Ambitie Het groen draagt bij aan een prettige leefomgeving voor mens én dier. Met de vastgestelde groenvisie zorgen we voor een perspectief waar we samen naartoe kunnen werken. De visie geeft ons richting en kaders, zeker als het gaat om het stellen van prioriteiten. Samen met de visie leggen we ook de groenstructuur vast met de belangrijkste groene structuren in onze gemeente. In de toekomst willen we meer gaan sturen op de waarden van het groen: biodiversiteit, klimaatbestendigheid, identiteit & beleving en gezondheid & welzijn. Dit vraagt om andere inzichten, creatieve oplossingen en integrale samenwerking. Met de groenvisie gaan we op een andere manier naar ons groen kijken en stellen we ambities voor de verschillende waarden van het groen.
27
Wonen en leefbaarheid Ambitie Ontwikkelingen woningbouwopgave Met de komst van 500 nieuwe woningen in de periode 2023-2030, weggezet in een goede mix, spelen we in op het woningtekort in onze gemeente. De nieuwe woningen geven mogelijkheden voor senioren om kleiner te gaan wonen, mogelijkheden voor starters, maar ook voor mensen die graag in bijzondere woonvormen willen wonen. Het aantal huurhuizen in het goedkope en middensegment neemt toe. Het bouwen van nieuwe woningen bevordert de doorstroom. Er komt ruimte voor jonge gezinnen om in Borger-Odoorn te wonen. Bij het ontwikkelen van nieuwe woningbouwplannen, maar ook bij lopende plannen, spelen we in op de kansen die zich voordoen in de markt. Woonvisie 2022+ Deze woningbouwontwikkelingen sluiten aan bij de ambitie ‘groei van het inwonersaantal’. Deze ambitie is vertaald naar de Woonvisie 2022+ gemeente BorgerOdoorn en bijbehorende uitvoeringsagenda. Dit beleid richt zich op de korte termijn (komende 2-4 jaar). Maar er is ook aandacht voor de middellange termijn (tot 2030). Dit koppelen we onder andere aan de mogelijke inbreidingslocaties in de dorpen (opgehaald bij de dorpen), met daarnaast de focus op eigen gronden. Zoals in Borger, Drouwenermond en Nieuw-Buinen. Deze lijn zetten we de komende jaren door. De verschillende projecten lopen.
We proberen processen te versnellen en waar mogelijk een goede prioriteitstelling bij nieuwe initiatieven te stellen. Het betekent ook dat we soms goed afgewogen risico’s moeten nemen om de doelen te realiseren. Denk aan het aankopen van nieuwe gronden en het goed kijken naar de effecten van het Didam-arrest. Ook betekent het in een aantal gevallen dat we onderbouwd 'nee' moeten verkopen, omdat het niet past in het woonprogramma. De komende jaren investeren we structureel in het woonprogramma. Het gaat hierbij gedeeltelijk om voorfinanciering, die de gemeente weer terug krijgt vanuit de grondexploitatie en de anterieure overeenkomsten. En gedeeltelijk om inzet van externe expertise. Nieuw woonbeleid De huidige Woonvisie 2022+ loopt in 2026 af. Er ligt het wetsvoorstel ‘Regie versterking volkshuisvesting’. Hierin staat dat een volkshuisvestingsprogramma verplicht is. Dit programma vervangt de woonvisie en krijgt een plek in de beleidscyclus van de Omgevingswet. Deze verplichting geldt volgens het wetsvoorstel vanaf 2026. Het volkshuisvestingsprogramma richt zich op de woonbehoefte, inclusief zorg- en ondersteuningsbehoeften van aandachtsgroepen en ouderen en voldoende betaalbare woningbouw. Daarbij moeten we in samenwerking met omliggende gemeenten afspraken maken over de verdeling van sociale huur, middenhuur en huisvesting voor aandachtsgroepen.
In 2026 gaan wij met een volkshuisvestingsprogramma aan de slag. Maatschappelijk vastgoed Het maatschappelijk vastgoed in onze gemeente is speerpunt van beleid. We geven uitvoering aan dit beleid om met name de onderwijs- en binnensportaccommodaties te vernieuwen. De plannen voor de vernieuwing van de onderwijsaccommodaties in Valthermond en 2 e Exloërmond gaan we uitwerken. De school in Buinerveen wordt gerealiseerd.
28
29
Openbare orde en veiligheid Ambitie De weerbaarheid tegen ondermijnende criminaliteit is ook in 2026 nog steeds de rode draad in de werkzaamheden. In dat jaar worden de inspanningen voor het de 'Drentse aanpak ondermijning' afgerond. Dit is een convenant tussen de provincie Drenthe, de 12 Drentse gemeenten en de 4 inliggende waterschappen dat begin 2024 is aangegaan. Met de bij deze begroting gevraagde extra middelen voor formatie-uitbreiding willen we in 2026 ook beginnen met het inlopen van ontstane achterstanden in het werk. Dit zijn achterstanden die zijn ontstaan door het substantieel achterblijven van de OOV-formatie in Borger-Odoorn ten opzichte van de formatieve ontwikkelingen bij de andere Drentse gemeenten.
30
Wegen en verkeer Ambitie We hebben 3 kernopgaven voor het verkeersbeleid. Deze hebben wij geformuleerd op basis van de beleidskaders, de toekomstige trends, ontwikkelingen en overkoepelende aandachtspunten. 1. Het bewaken en bevorderen van de kwaliteit van de leefomgeving. Dit sluit aan bij de toekomstige ontwikkelingen op het gebied van wonen, recreatie en toerisme. 2. Het creëren van een heldere en eenduidige verkeersstructuur. 3. Het bieden van een verkeersveilig verkeerssysteem voor alle verkeersdeelnemers. In het Gemeentelijk Verkeer- en Vervoersplan (GVVP) zijn de kernopgaven doorvertaald naar doelstellingen, uitgangspunten en maatregelen. Het Fietsplan Borger-Odoorn is leidend voor de fietsinfrastructuur. Dit plan is een uitwerking van het GVVP op dit thema. Daarnaast werken we samen met onze partners aan de planontwikkeling voor de realisatie van de Nedersaksenlijn en de beoogde nieuwe stationslocatie voor NieuwBuinen en Stadskanaal. Wij willen beschikken over een goed en veilig wegennetwerk tegen zo laag mogelijke onderhoudskosten. Naast de belangrijke hoofdstructuur (doorgaande wegen) zijn wij ook eigenaar van veel plattelandswegen in de buitengebieden. Om onderhoudskeuzes te kunnen maken, hebben wij de verhardingen binnen de gemeente ingedeeld in weegcategorieën. Elke wegcategorie kent een eigen onderhoudsbeleid.
De indeling in wegcategorieën gebruiken wij ook bij het prioriteren van de onderhoudsprojecten.
31
Onze portemonnee Financiële kaders Inleiding Jaarlijks houden we in de kadernota de financiële kaders tegen het licht. Dit zijn kaders voor het omgaan met de baten en lasten van onze portemonnee. Deze financiële kaders zijn leidend voor de gehele budgetcyclus. Ze zijn de basis voor het opstellen van de Begroting 2026 en de Meerjarenraming 2027-2029. Een eventueel voorstel om van een kader af te wijken wordt een expliciet beslispunt van het raadsvoorstel in de begroting, kadernota of bestuursrapportage. In deze kadernota stellen wij voor om één kader toe te voegen: 25% van de areaaluitbreiding opbrengsten OZB worden gereserveerd voor het beheer van de openbare ruimte. Wij lichten dit hieronder bij onderdeel 15 toe. Toelichting kaders In bijlage 1 staat een overzicht van de huidige financiële kaders. In dit hoofdstuk lichten wij enkele kaders ter verheldering toe. Wij gebruiken daarbij dezelfde nummering van de kaders als in de bijlage. Wij stellen voor om: - in te stemmen met de financiële kaders; - een nieuw kader toe te voegen: 25% van de areaaluitbreiding opbrengsten OZB worden gereserveerd voor beheer openbare ruimte. 5. Gemeentefonds Voor 2025 en daarna is het nog afwachten wat er met het Gemeentefonds gaat gebeuren. Op het moment van samenstellen van deze kadernota is de meicirculaire nog niet klaar.
In de meicirculaire 2025 worden de financiële effecten van het regeringsbeleid voor het Gemeentefonds bekendgemaakt. Halverwege juni informeren we uw raad over de uitkomsten van de meicirculaire. U kunt dan de uitkomsten betrekken bij de besluitvorming over de financiële stukken in de raad van 27 juni 2025. Door de hoge inflatie in de afgelopen jaren is het voor onze gemeente een grote uitdaging om een sluitende begroting 2026 aan te bieden. We stellen niet voor om de financiële kaders bij te stellen op het gebied van indexatie. Maar wel om de verwachte voordelen door prijscompensatie van de meicirculaire 2025 en de septembercirculaire 2025 te reserveren in de stelpost indexatie. 8. Prijsstijging In bijlage 1 blijkt bij dit onderdeel: aanpassen budgetten 0%. Dit betekent dat budgetten in principe niet worden geïndexeerd. Een beperkt aantal budgetten wordt wel geïndexeerd, namelijk bedrijfsvoering (2%) en gemeenschappelijke regelingen en stichtingen (werkelijke indexatie). Concreet betekent dit dat ongeveer de helft van de lasten van de begroting niet wordt geïndexeerd. Zie verder de toelichting bij het hoofdstuk Financiële ontwikkelingen (kopje Prijsstijging). 9. Bedrijfsvoering Afspraak raad Wij hebben met uw raad een zogenaamde volumeafspraak. Deze afspraak houdt in dat we de budgetten voor personele kosten jaarlijks met 3% indexeren.
Deze indexering zetten wij in voor: Cao-ontwikkelingen en premies en sociale lasten (2%); Organisatieontwikkelingen (1%).
32
Deze afspraak geldt niet voor nieuwe taken. De huidige CAO voor gemeente loopt tot 31 maart 2025. In april is er een onderhandelaarsakkoord bereikt over onze nieuwe CAO. Deze moet nog worden teruggelegd naar de achterban, na ledenraadpleging zal deze definitief worden. In deze kadernota gaan we uit van een geschatte verhoging van de personeelskosten van 5%. Dit is ten opzichte van het kader (2%) een overschrijding van 3%. Daarom stellen wij voor om het budget bedrijfsvoering te verhogen met € 840.000 (3% van € 25 miljoen personeelskosten en 3% van € 3 miljoen ICT-kosten), ten laste van de stelpost indexatie. Als we kijken naar de inhoud van het onderhandelaarsakkoord kunnen we voorzichtig concluderen dat we kunnen volstaan met deze ophoging. 10. Gemeenschappelijke regelingen Bij het opstellen van de Kadernota 2026 hebben we de begrotingen 2026 en meerjarenramingen 2027-2029 van de 7 gemeenschappelijke regelingen (GR’en) gecontroleerd. We hebben geïnventariseerd in hoeverre de gevraagde bijdrage voor de komende jaren in onze begroting is opgenomen. De verschillen tussen onze raming en de ramingen in de begroting van de GR brengen we ten laste van het begrotingssaldo. In onderstaande tabel is een positief verschil een voordeel en een negatief verschil een nadeel. We nemen de extra kosten mee in de stelpost indexatie.
Totale mutatie:
2026
2027
2028
2029
41.207
-74.382
-115.571
-22.550
Uit de bovengenoemde mutaties blijkt dat de verhogingen beperkt zijn en voor 2026 zelfs een verlaging van de bijdrage aan de gemeenschappelijke regelingen. Voorgaande jaren was de jaarlijkse verhoging van de budgetten ongeveer € 300.000. 15. Belastingen: Onroerende zaakbelasting In deze kadernota doen wij geen voorstel voor het OZB-opbrengst 2026. Dit gebeurt in de begroting 2026. Het is onze intentie om voor 2026, conform het bestuursprogramma 2022-2026, de opbrengsten met 2,75% te verhogen. Dit percentage is lager dan de huidige en de verwachte inflatiecijfers. 15. Belastingen: Onroerende zaakbelasting en Beheer Openbare ruimte In deze kadernota stellen wij voor om één kader toe te voegen: 25% van de areaaluitbreiding opbrengsten OZB worden gereserveerd voor beheer openbare ruimte. Deze toevoeging is noodzakelijk, want door de UMO Wonen zien we een aanzienlijke areaaluitbreiding. Dit betekent voor onze gemeente extra opbrengsten OZB. Maar ook dat er extra lasten zijn voor het beheer van de openbare ruimte voor bijvoorbeeld de Koesteeglocatie en het centrumplan Exloo. 15. Belastingen: Toeristenbelasting Op basis van het bestuursprogramma 2022-2026 zijn de tarieven Toeristenbelasting voor 2023, 2024 en 2025 als volgt vastgesteld: - Groepsaccommodaties € 0,60 per overnachting; - Campings € 1,30 per overnachting; - Hotels/BenB/bungalowparken �€ 1,75 per overnachting.
In deze kadernota doen wij een voorstel om de toeristenbelasting 2026 niet te wijzigen. Dit is conform het bestuursprogramma 2022-2026.
De knoppen
33
In dit onderdeel beschrijven we de beschikbare bestedingsruimte voor de meerjarenbegroting 2026-2029. We beschrijven hoe de bestedingsruimte zich heeft ontwikkeld ten opzichte van de begroting 2025. Met deze bestedingsruimte kunnen we onze nieuwe of gewijzigde ambities realiseren. De bestedingsruimte bestaat uit 5 knoppen: Knop saldo begroting: de structureel beschikbare middelen die we kunnen inzetten voor meerjarige uitgaven.
Knop beleidsintensivering: de incidenteel beschikbare middelen die we kunnen inzetten voor eenmalige uitgaven.
Knop belastingen: de mogelijkheid om financiële ruimte te creëren door de belastingen extra te verhogen.
Knop Financiële ruimte: de middelen die we kunnen vrijspelen door oud beleid te schrappen om ambities en dus nieuw beleid te realiseren.
Knop vrije algemene reserve (VAR): de middelen die we eventueel aanvullend incidenteel beschikbaar hebben in de VAR om onze ambities te realiseren.
Knop 1: bestedingsruimte en bestedingsvoorstellen vanuit saldo begroting In onderstaand overzicht is het verloop van knop 1 saldo begroting zichtbaar. De beginstand is de stand van de begroting 2025.
Knop 2: bestedingsruimte en bestedingsvoorstellen vanuit beleidsintensivering In onderstaand overzicht is het verloop van knop 2 budget beleidsintensivering zichtbaar.
34
Knop 3: bestedingsruimte en bestedingsvoorstellen vanuit ontwikkeling belastingen De wijzigingen van de belastingen hebben geen effect op deze knop.
Knop 4: Financiële ruimte Voor de zoektocht naar financiële ruimte verwijzen we naar de bijlagen.
Knop 5: bestedingsruimte en bestedingsvoorstellen vanuit VAR Bij te weinig beschikbare middelen kunnen we een onttrekking aan de VAR doen. Voor 2026 is het voorstel om € 350.000 uit de VAR te halen voor de voorgestelde doelen.
35
36
Financiële kaders voor Onze portemonnee Jaarlijks houden we in de kadernota de financiële kaders tegen het licht. Deze financiële kaders zijn leidend voor de hele P&C cyclus. In deze kadernota stellen we voor één kader toe te voegen, namelijk 25% van de extra opbrengsten OZB die zijn ontstaan door areaaluitbreiding, worden toegevoegd aan het budget voor beheer openbare ruimte, zoals eerder is toegelicht. De overige kaders zijn niet gewijzigd. Een aantal kaders is toegelicht in Onze portemonnee. Hieronder staat een overzicht van de huidige financiële kaders. Als het voorstel is om van een kader af te wijken of een kader toe te voegen, dan wordt dit expliciet in het beslispunt raadsvoorstel van de begroting, kadernota of bestuursrapportage opgenomen. Het toegevoegde kader is dan ook als afzonderlijk onderdeel in het beslispunt Kaders in het raadsvoorstel van deze kadernota opgenomen. N r 1
Omschrijving
Uitgangspunt
Begroting (knop 1)
Basis
2
Beleidsintensivering (knop 2)
Incidentele bestedingsvoorstell en
Structureel sluitende begroting Knop 1 (saldo begroting), knop 3 (belastingen) en knop 4 (bezuinigingen) inzetten om structurele risico’s op te kunnen vangen en of structureel nieuw beleid te financieren. Minimum bedrag voor toekenning van nieuw beleid bij de begroting en Bestuursrapportage I