Gemeentelijk Rioleringsplan 2023 tot en met 2029 (GRP)
Tekst van het document
Gemeentelijk Rioleringsplan Borger-Odoorn 2023 tot en met 2029 ▹ Invulling van de zorgplichten voor afvalwater, hemelwater en grondwater
Verantwoording Titel
Gemeentelijk Rioleringsplan Borger-Odoorn 2023 tot en met 2029
Subtitel
Invulling van de zorgplichten voor afvalwater, hemelwater en grondwater
Projectnummer Referentienummer Revisie
375982 NL21-648800269-1578 Ontwerp-GRP
Datum Opdrachtgever
27-09-2022 Gemeente Borger-Odoorn
Auteur E-mailadres
Renske ter Horst, Elwin Leusink Renske.terhorst@sweco.nl
Gecontroleerd door Paraaf gecontroleerd
Karst Jan van Esch
Goedgekeurd door Paraaf gecontroleerd
Elwin Leusink
2
Inhoudsopgave Verantwoording
2
Samenvatting
4
1
Een nieuw gemeentelijk rioleringsplan
7
1.1
Aanleiding
7
1.2
Met de regio opgesteld
7
1.3
Opbouw van het plan
7
2
Beleid en regelgeving
8
2.1
Het Europese en landelijke beleid en Europese en landelijke regelgeving
9
2.2 Provinciaal beleid en provinciale regelgeving
10
2.3 Waterschapsbeleid en -regelgeving
12
2.4 Gemeentelijk beleid en -regelgeving
12
2.5 Gevolgen voor beleid gemeente Borger-Odoorn
12
3
Visie - Werken vanuit onze doelen
13
3.1
Van visie naar doelen naar maatregelen
14
4
Plan - Samen zijn we verantwoordelijk
17
4.1
Gemeentelijke zorgplicht
19
4.2 Opstellen Omgevingsplan
19
4.3 Wat verwachten we van inwoners en bedrijven
19
5
Beheer - Het huidige areaal
20
5.1
We werken vanuit het huidige areaal
21
5.2 Technische staat
23
5.3 Hoe werken we samen?
23
6
Programma – Wat gaan we doen
24
6.1 Onze aanpak voor de komende jaren
25
6.2 Aanpak stedelijk afvalwater
25
6.3 Aanpak hemelwater
28
6.4 Aanpak grondwater
31
6.5 Aanpak oppervlaktewater
32
6.6 Samenwerken om doelen te bereiken
33
6.7 Nieuwe aanleg
34
7
Middelen – Personele capaciteit en financiën
35
7.1
Personele capaciteit
36
7.2
Financiën
37
Bijlage 1 Terugblik op de afgelopen planperiode Bijlage 2 DoFeMaMe Bijlage 3 Uitgangspunten kostendekkingberekening Bijlage 4 Kostendekkingberekening Bijlage 5 IBA’s en overstorten Bijlage 6 Grondwaterbeleidsplan
3
Samenvatting Een nieuw gemeentelijk rioleringsplan voor Borger-Odoorn Goede riolering, voor de inzameling en het transport van (afval)water, is nodig voor de bescherming van de volksgezondheid, het milieu en het beperken van wateroverlast. Als gemeente hebben we de taak om voor die riolering te zorgen: we hebben de zorgplicht voor stedelijk afvalwater, voor afvloeiend hemelwater en voor grondwater. In dit gemeentelijk rioleringsplan (GRP) staat hoe de gemeente met deze drie zorgplichten omgaat. Met dit GRP dragen we bij aan negen van de zeventien duurzaamheidsdoelen (Sustainable Development Goals) van de Verenigde Naties. We dragen vooral bij aan goede gezondheid en welzijn, schoon water en sanitair, industrie, innovatie en infrastructuur, duurzame steden en gemeenschappen en klimaatactie.
Figuur 1: duurzaamheidsdoelen van de Verenigde Naties
Wat hebben we nu? Bijna alle percelen binnen onze gemeente zijn aangesloten op de riolering. In onderstaande tabel zijn de kenmerken van ons rioolstelsel weergegeven. Object
Aantal
Eenheid
% t.o.v. geheel
Vrijvervalriolen
288
km
100%
- gemengd - hemelwaterriool - infiltratieriool - vuilwaterriool - duiker - overstortriool
175 44 8 48 9 4
km km km km km km
61% 15% 3% 17% 3% 1%
Gemalen
48
stuks
-
Drukrioolunits
371
stuks
-
Pers- en drukriolen
110
km
-
IBA’s
92
stuks
-
BBB
1
stuks
-
319
stuks
-
Overstorten Tabel 0 1: objecten
4
Stedelijk afvalwater Stedelijk afvalwater zamelen we in en transporteren we naar de waterzuivering via ons rioolstelsel. Ons rioolstelsel functioneert goed. We hebben goed inzicht in de staat van ons vrijvervalstelsel doordat we inspecties uitvoeren. De komende jaren onderhouden we onze objecten volgens plan. We zijn gestart met het functiegericht beheren van ons vrijvervalstelsel, dit zetten we voort. Voor drukriolen, drukrioolunits en gemalen voeren we een nulmeting uit om de huidige staat goed in beeld te krijgen.
Personele middelen In het onderzoek Branchestandaard Gemeentelijke Watertaken dat binnen de samenwerking is uitgevoerd, is onderzocht of we voldoende mensen met de juiste capaciteiten en kennis hebben. We maken onderscheid tussen de binnendienst en de buitendienst. De binnendienst pakt de beleidswerkzaamheden op, zet de projecten uit en zorgt dat onderzoeken worden uitgevoerd. Er is een klein tekort aan capaciteit bij de binnendienst, er is geen capaciteit om aanvullende taken uit te voeren. Onze buitendienstmedewerkers doen veel beheertaken zelf, zoals het onderhoud, uitvoeren van reparaties en kleine vervangingswerkzaamheden.
In het buitengebied zijn sommige percelen niet aangesloten op het riool. Deze beschikken over een individueel systeem om afvalwater te zuiveren (een IBA). Binnen de huidige wettelijke kaders en regelgeving leggen we geen IBA aan als aangesloten kan worden op het riool. Daarnaast voeren we de komende jaren een nulmeting en onderzoek uit om te bepalen hoe de IBA’s functioneren en besluiten we daarna hoe we in de toekomst omgaan met de IBA’s in onze gemeente.
Rioolheffing Om onze riolering goed te onderhouden hebben we ongeveer € 2,8 miljoen per jaar nodig, daarom hebben we een rioolheffing. De heffing voor burgers en bedrijven bestaat uit een eigenarendeel en een gebruikersdeel. De totale rioolheffing voor een gemiddelde woning is € 247,- (heffingsjaar 2023). Conform de begroting is per 1 januari 2023 de stand van de rioleringsvoorziening € 517.000,-.
Hemelwater We volgen de kwalitatieve trits schoonhoudenscheiden-zuiveren. Het heeft onze voorkeur het relatief schone hemelwater schoon te houden en apart in te zamelen van het vuile water. Alleen het vuile water brengen we naar de zuivering. Voor het verwerken van hemelwater volgen we de kwantitatieve trits vasthouden-bergen-afvoeren. Dit betekent dat we het hemelwater willen vasthouden op de plek waar het valt, en het daar in de bodem laten infiltreren. Wanneer dit niet kan, bergen we het water op een plek waar het niet of nauwelijks tot overlast of schade leidt. Lukt dat ook niet, dan voeren we het water af naar sloten, vijvers en kanalen.
We hebben drie kostendekkingsscenario’s in beeld gebracht waarin er drie knoppen zijn om aan te draaien: ▶ verhouding vervangen/relinen ▶ economische afschrijvingstermijn van bouwkundige objecten ▶ stijgingspercentage van de rioolheffing
Er is gekozen voor een verhouding van 60% vervangen en 40% relinen. Bij relinen wordt de buis van binnenuit vernieuwd waardoor de bovengrond niet opengaat. Dit bespaart kosten. Het nadeel is dat daardoor lastig meekoppelkansen met andere projecten in de leefomgeving kunnen worden opgepakt. Op basis van het areaal vrijvervalriolering is een inschatting gemaakt waar meekoppelkansen zich voor kunnen doen en waar dit niet het geval is relinen dus een goede optie is. Met name in de kernen liggen veel meekoppelkansen, bijvoorbeeld het klimaatadaptief inrichten van de bovengrond.
Grondwater Grondwater is lokaal lastig te beïnvloeden, maar kan grote invloed hebben op de functie van een locatie. We willen de grondwaterstromen zo veel mogelijk natuurlijk houden. In het functiegericht beheer van onze riolering, zorgen we ervoor dat de grondwaterkwaliteit in drinkwaterbeschermingsgebieden niet negatief wordt beïnvloed door de riolering. We hebben zelf geen grondwatervoorzieningen. Het waterschap heeft de grondwaterpeilbuizen in beheer. We doen onderzoek en treffen maatregelen als hier aanleiding voor is. Oppervlaktewater De watergangen in onze gemeente zijn een belangrijk onderdeel van het watersysteem. Ze voeren het hemelwater vanuit het stedelijk gebied af naar het regionale watersysteem. Daarom willen we dat de watergangen goed doorstromen. We baggeren en onderhouden de watergangen in gemeentelijk eigendom.
Op pagina 26 is een kaart opgenomen waarop is aangegeven welke strengen we verwachten te relinen en welke strengen we verwachten te vervangen.
▹▹
5
Verhouding vervangen / relinen
Economische afschrijvingstermijn bouwkundige objecten
Jaarlijks stijgingspercentage van de rioolheffing
Scenario 1 (huidige aanpak)
100% vervangen
25 jaar
0,75%
Scenario 2
60% vervangen, 40% relinen
60 jaar
0,75%
Scenario 3
60% vervangen, 40% relinen
60 jaar
1,75%
Tabel 0 2: knoppen om aan te draaien in de kostendekkingberekening
Figuur 2: scenario’s kostendekkingberekening
Voor de komende jaren raden we de gemeenteraad aan te kiezen voor scenario 2 waarin de jaarlijkse stijging gelijk blijft aan afgelopen periode, namelijk 0,75%. Het tarief stijgt tot 2082, waarna het tarief gelijk kan blijven op € 383,- per eenheid. In dit scenario gaan we voor het rioolonderhoud uit van 60% vervangen en 40% relinen, en een aangepaste economische afschrijvingstermijn voor bouwkundige objecten van 60 jaar.
6
1 | Een nieuw gemeentelijk rioleringsplan 1.1
Aanleiding De riolering is van oudsher aangelegd om de volksgezondheid te beschermen. Door verschillende deskundigen in binnen- en buitenland wordt de aanleg van de riolering zelfs gezien als de grootste bijdrage aan de volksgezondheid van de 20e eeuw. Tegenwoordig zijn het verbeteren van de leefbaarheid door ontwatering en afwatering van het stedelijk gebied en de bescherming van het milieu tegen vervuiling ook belangrijke doelen.
1.3
In hoofdstuk 3 beschrijven we de relatie met en bijdrage aan de duurzaamheidsdoelen van de Verenigde Naties. Ook bekend als Sustainable Development Goals. In hoofdstuk 4 zetten we de richting voor de komende jaren uit. Wat willen we bereiken en waarom?
In dit gemeentelijk rioleringsplan (GRP) beschrijven we hoe we omgaan met water en riolering in de gemeente Borger-Odoorn. Er geldt een wettelijke verplichting voor een actueel gemeentelijke rioleringsplan (tot de invoering van de Omgevingswet), daarom evalueren we het vorige GRP (zie bijlage 1) en actualiseren we het beleid in dit nieuwe GRP. Op basis van het GRP berekenen we de jaarlijkse rioolheffing. 1.2
Opbouw van het plan In hoofdstuk 2 beschrijven we het huidige beleid in de waterketen en de regelgeving waar we aan moeten voldoen.
In hoofdstuk 5 beschrijven we ons vertrekpunt: waar staan we nu? Hierin hebben we ook oog voor nieuwe ontwikkelingen. Hoofdstuk 6 is ons programma voor de komende periode. Hierin beschrijven we per thema wat we willen bereiken en wat we gaan doen.
Met de regio opgesteld Dit GRP hebben we opgesteld in een gezamenlijk doorlopen proces met de Samenwerking Noordelijke Vechtstromen. Het samenwerkingsverband bestaat uit de gemeenten Borger-Odoorn, Coevorden, Emmen, Hardenberg en Ommen, waterschap Vechtstromen en Watermaatschappij Drenthe. In het GRP traject hebben we samen opgetrokken met gemeenten Coevorden, Hardenberg en Ommen. De overige partners van het samenwerkingsverband, inclusief waterschap Hunze en Aa’s zijn aangehaakt in het proces. In interviews, overleggen en workshops hebben we visies, beleid en beheer gedeeld.
Hoofdstuk 7 ten slotte gaat in op de randvoorwaarden. Wat hebben we nodig om ons programma uit te voeren? Hierin gaat het vooral over personele capaciteit en de financiën. In bijlage 1 geven we een terugblik op het vorige GRP. De doelen, eisen, maatstaven en meetmethoden zijn in één groot overzicht opgenomen in bijlage 2. Daarna beschrijven we de uitgangspunten voor de kostendekkingberekening in bijlage 3, gevolgd door de kostendekkingberekening in bijlage 4. Een overzicht van de IBA’s en overstorten ingevoegd in bijlage 5. Bijlage 6 ten slotte bevat het Grondwaterbeleidsplan.
7
2
Beleid en regelgeving
8
2.1
Het Europese en landelijke beleid en Europese en landelijke regelgeving Hieronder is een samenvatting gegeven van het Europese en landelijke beleid en de landelijke regelgeving die belangrijk is voor de keuzes die in dit GRP zijn gemaakt.
Naast de gemeente heeft ook het waterschap zorgplichten (taken) in de waterketen. De zorgplichten voor het waterschap zijn: ▶ Zuivering van stedelijk afvalwater, gebracht in een openbaar vuilwaterriool, in een zuiveringstechnisch werk (Waterwet artikel 3.4 lid 1, Omgevingswet artikel 2.17, lid 1a 2).
2.1.1 Wet milieubeheer, Waterwet en Drinkwaterwet In dit rioleringsplan geven we aan hoe we onze wettelijke zorgplichten voor stedelijk afvalwater, afvloeiend hemelwater en grondwater invullen. Ook voor drinkwater geldt een zorgplicht, die gemeenten invullen samen met andere overheden. Dit heeft raakvlakken met de riolering en daarom staat het ook benoemd.
▶ Beheer van watersystemen, voor zover aan het waterschap toegedeeld bij provinciale verordening of bij ministeriële regeling (artikel 3.2 Waterwet, artikel 2.17, lid 1a 1 Omgevingswet). ▶ Zorg voor een duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening (samen met provincie en gemeenten, Drinkwaterwet artikel 2).
Stedelijk afvalwater Op grond van de Wet milieubeheer artikel 10.33 (straks Omgevingswet artikel 2.16 lid 1a-3) is elke gemeente verantwoordelijk voor de inzameling en het transport van stedelijk afvalwater dat vrijkomt van de in de gemeente gelegen percelen. Alle percelen binnen de bebouwde kom zijn daarom aangesloten op (vrijverval)riolering. Buiten de bebouwde kom zijn alle percelen aangesloten op vrijvervalriolering, drukriolering, IBA of een geoorloofd alternatief.
In onderstaande figuur is de waterketen, waar de gemeente, waterschap, provincie en drinkwaterbedrijf gezamenlijk verantwoordeijk voor zijn, schematisch weergegeven.
Hemelwater Vanuit de Waterwet artikel 3.5 (straks Omgevingswet artikel 2.16 lid 1-a1) zijn gemeenten verplicht om zorg te dragen voor een doelmatige inzameling en verwerking van afvloeiend hemelwater, maar alleen als degene die zich er van wil ontdoen niet redelijkerwijs het water zelf kan verwerken op het eigen perceel, door het in de bodem of in het oppervlaktewater te brengen. Grondwater In de Waterwet, artikel 3.6 (straks Omgevingswet artikel 2.16 lid 1-a2), is bepaald dat de gemeente de zorg heeft om structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken. Dit doet de gemeente door maatregelen te treffen in het openbaar gemeentelijke gebied voor zover deze doelmatig zijn en niet tot de zorg van de (grondwater)beheerder of het waterschap of de provincie behoort.
Figuur 3: waterketen
2.1.2 Kader Richtlijn Water De Kader Richtlijn Water is een Europees plan dat erop is gericht om de waterkwaliteit te verbeteren. De richtlijn verplicht om per stroomgebied plannen op te stellen om een goede waterkwaliteit te krijgen van natuurlijke waterlichamen (dit zijn waterlichamen die op een natuurlijk wijze zijn ontstaan) en een goed ecologisch potentieel van kunstmatige of sterk veranderde waterlichamen (dit zijn gegraven waterlichamen, of natuurlijke waterlichamen die sterk zijn aangepast). Provincies, waterschappen en gemeenten moeten hiervoor gezamenlijk de doelen formuleren, plannen opstellen en aanpassingen doorvoeren. De beoogde doelen moeten uiterlijk in 2027 zijn behaald.
Drinkwater Zorg voor een duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening (samen met provincie en waterschap, Drinkwaterwet, artikel 2). Dit betekent bijvoorbeeld dat lekkende riolen in drinkwatergebieden moeten worden voorkomen of snel moeten worden aangepakt.
9
2.1.3 Bestuursakkoord Water In 2011 hebben het Rijk en de koepelorganisaties Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG), Interprovinciaal Overleg (IPO) en Unie van Waterschappen (UvW) het Bestuursakkoord Water gesloten. Hierin hebben ze afspraken gemaakt om de doelmatigheid in het waterbeheer te vergroten. Door minder bestuurlijke drukte, heldere verantwoordelijkheden en slim en kosteneffectief samenwerken moest dit worden bereikt. Onder andere de regionale samenwerking met de buurgemeenten, het waterschap en het Watermaatschappij Drenthe is hieruit voortgekomen. Dit bestuursakkoord had een looptijd tot 2021.
klimaatadaptatie vastgelegd zijn in beleid en handelen; ▶ voor 2050 moet Nederland klimaatbestendig zijn gemaakt.
In 2018 zijn er aanvullende afspraken gemaakt in een addendum op het Bestuursakkoord Water. Hierin is besproken om samen te werken in de kansen die de informatiesamenleving biedt, de risico’s van digitale dreigingen samen op te pakken, de regionale samenwerking op peil te houden en gezamenlijk te zorgen voor een goede implementatie van de Omgevingswet in de waterketen. 2.1.4 Omgevingswet Volgens de huidige planning wordt medio 2023 de Omgevingswet ingevoerd. De Omgevingswet is een grote wetswijziging, waarbij meerdere wetten worden samengevoegd, de planstructuur wijzigt en de mogelijkheid tot het stellen van regels verschuift tussen overheden. Met de Omgevingswet wordt beoogd om een meer integrale en gebiedsgerichte werkwijze te bereiken. Naast veranderingen in wetten en plannen, geeft het daarmee ook een verandering in cultuur en werkwijzen. Figuur 4: ambities uit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie
Met de invoering van de Omgevingswet vervalt de wettelijke verplichting om een GRP op te stellen. Wel blijft het verplicht om de hoogte van de rioolheffing te onderbouwen en is het belangrijk om plangericht te werken aan de gemeentelijke watertaken. Het GRP zal daarom minimaal als verantwoording van de kostendekking blijven bestaan. De komende periode bepalen we in welke vorm het GRP blijft bestaan.
2.2
Provinciaal beleid en provinciale regelgeving Hieronder is een samenvatting gegeven van het provinciale beleid en de provinciale regelgeving die belangrijk is voor de keuzes die er in dit GRP zijn gemaakt.
2.2.1 Regionaal Waterprogramma 2022-2027 In het regionaal waterprogramma 2022-2027 is het waterbeleid van de provincie Drenthe beschreven: ▶ De ambitie is om een zo groot mogelijke voorraad zoet grondwater veilig te stellen; ▶ Een robuust watersysteem te verkrijgen, een goede oppervlaktewaterkwaliteit te krijgen en een goede grondwaterkwaliteit te krijgen; ▶ In het waterprogramma zijn de gebieden aangegeven waar drinkwaterbronnen zijn of kunnen komen, omdat hier extra maatregelen nodig zijn om de zoetwatervoorraad te beschermen;
2.1.5 Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie In het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie van 2018 zijn er 7 ‘ambities’ gegeven om Nederland klimaatbestendig in te richten. Alle overheden moeten hier invulling aan geven, de koepelorganisaties hebben die namens de gemeenten, provincies en waterschappen ondertekend. Er is een tijdspad bij gegeven: ▶ voor 2020 moest de kwetsbaarheid in beeld zijn gebracht; ▶ voor 2021 moest de risicodialoog zijn gevoerd, een uitvoeringsprogramma zijn opgesteld en
10
▶ Er is aangegeven hoe de waterkwaliteit wordt beschermd en wat er wordt gedaan om aan de Kader Richtlijn Water te voldoen (zie figuur 5); ▶ Er zijn normen aangegeven voor overstromingsrisico’s van regionale wateren, dit mag bijvoorbeeld 1x per 100 jaar voorkomen in stedelijk gebied.
2.3
Figuur 5: KRW-oppervlaktewateren (bron: regionaal waterprogramma van de Provincie Drenthe)
Waterschapsbeleid en -regelgeving Hieronder is een samenvatting gegeven van het waterschapsbeleid en -regelgeving die belangrijk is voor de keuzes die er in dit GRP zijn gemaakt.
Figuur 6: waterschappen binnen de gemeente Borger-Odoorn
2.2.2 Provinciale Omgevingsverordening In de Provinciale Omgevingsverordening zijn de regels opgenomen die de provincie oplegt om de beoogde doelen te bereiken. Belangrijk is dat de provincie waterwingebieden, grondwaterbeschermingsgebieden en verbodszones voor diepe boringen hebben benoemd. Voor deze gebieden geldt een zorgplicht die stelt dat bij al het handelen dat de kwaliteit van het grondwater kan schaden, dit handelen niet moet worden uitgevoerd of er alles aan moet worden gedaan om schade aan de grondwaterkwaliteit te voorkomen.
2.3.1 Waterbeheerprogramma 2022-2027 Hunze en Aa’s In het waterbeheerprogramma 2022-2027 is het beleid van het waterschap Hunze en Aa’s beschreven. Vanuit de visie voor een robuust, duurzaam en in de omgeving passend watersysteem is beschreven wat het waterschap de komende jaren gaat doen. Zo staan het opnieuw laten meanderen van de Voorste Diep en Achterste Diep beschreven, het aanleggen van vismigratievoorzieningen en het verbeteren van de zwemwaterkwaliteit. En er is een aanpak benoemd om de kans op wateroverlast te verkleinen, waarbij is gekeken naar een goede opvang, berging en afvoer van water (de kans op ‘horizontale’ wateroverlast) en naar de verwerking van hemelwater op de plek waar het valt (de kans op ‘verticale’ wateroverlast). Het waterschap geeft verder nog aan hoe ze wil samenwerken met de inliggende gemeenten. 2.3.2 Waterbeheerplan 2016-2021 Vechtstromen In het waterbeheerprogramma 2022-2027 is het beleid van het waterschap Vechtstromen beschreven. Het waterschap zorgt voor een goede bescherming tegen hoog water, een goed functionerend regionaal watersysteem en voor het zuiveren van afvalwater. In het waterbeheerplan is beschreven hoe dit gebeurt en welke maatregelen nodig zijn om dit te bereiken.
2.3
Waterschapsbeleid en -regelgeving 11
2.3.3 Keur In de Keur van het waterschap Hunze en Aa’s staan de regels beschreven die gelden voor het waterschapsgebied. Hierin is vooral de regel belangrijk voor het lozen van hemelwater van nieuwe verharde oppervlakken. In de bebouwde kom, uitbreidingsplannen en glastuinbouwgebieden moet er bij een uitbreiding van het verhard oppervlak van meer dan 150 m2 een voorziening worden aangelegd met een waterbergend vermogen van 80 liter/m2 voor het geheel aan toename aan verhard oppervlak. In de overige gebieden geldt dit voor een toename van verhard oppervlak van meer dan 1.500 m2.
2.4
In het hydraulisch handboek van waterschap Vechtstromen zijn de eisen* aan de maximale afvoer uit stedelijk gebied opgenomen. Er geldt: ▶ Een T=100 gebeurtenis is maatgevend voor toetsing. We gaan uit van de neerslagstatistiek volgens Stowa rapport nr 19, 2019 en neerslag volgens huidige klimaat +10%. De maatgevende bui-duur is 48 uur. De neerslaghoeveelheid komt dan neer op 122 mm. ▶ Er wordt gerekend met 3 mm berging op straat en dak. ▶ De maatgevende afvoer (lozingscapaciteit minus berging) is 1,6 l/s/ha, dit is 28 mm bij een bui-duur van 48 uur. ▶ Dit betekent dat er 91 mm waterberging nodig is voor het gebied dat is toegenomen in verhard oppervlak, waarbij het oppervlaktewaterpeil van de waterberging tot straatniveau mag stijgen. *
Gemeentelijk beleid en -regelgeving Bij uitvoering van projecten moet worden voldaan aan de verordening van de gemeente. ▶ In de Aansluitverordening Borger-Odoorn 1999 is beschreven welke eisen er zijn voor het maken van een aansluiting. ▶ In de Bouwverordening 2012 staan regels beschreven voor projecten op particulier terrein. Een aantal vormen van nieuw- en verbouw zijn vergunningplichtig. De gemeente kan vergunning verlenen en toetst aan de relevante en actuele wet- en regelgeving. Er wordt toezicht gehouden op de naleving hiervan. Ook wordt toezicht gehouden op lozingen op het riool. Periodiek worden bedrijven onderzocht om te toetsen of ze voldoen aan de lozingsvoorwaarden. Dit wordt uitgevoerd door de Omgevingsdienst (RUD).
2.5
Omdat gemeente Borger-Odoorn voor het grootste gedeelte in Waterschap Hunze en Aa’s ligt, vindt afstemming plaats over welke eisen gevolgd worden.
2.3.4 Waterketenplan Noordelijke Vechtstromen In het Waterketenplan Noordelijke Vechtstromen hebben de samenwerkingspartners hun gezamenlijke visie op de waterketen vastgelegd. De waterketen draagt bij aan de bescherming van de volksgezondheid, het voorkomen van schade aan het milieu en het creëren van ruimtelijke meerwaarde. We willen naar een duurzame waterketen en beschouwen het afvalwater niet als afval, maar zetten afvalwater om in grondstoffen, schoon water en energie. De kosten voor inwoners voor het inzamelen, transporteren en zuiveren van afvalwater zullen op langere termijn minder stijgen.
12
Gevolgen voor beleid gemeente Borger-Odoorn Het Europese, landelijke, provinciale en waterschapsbeleid en de bijbehorende regelgeving geven ons een aantal richtingen mee: ▶ In het GRP leggen we het beleid van de gemeentelijke watertaken vast. Dit brengen we in voor de Omgevingsvisie en het Omgevingsprogramma. Voor het Omgevingsplan hebben we in de regionale samenwerking al de gewenste regels uitgewerkt. ▶ Bescherming van drinkwater is belangrijk. Zoals de provinciale regels van ons vragen letten wij extra op mogelijke vervuiling van grondwater in drinkwaterbeschermingsgebieden. De riolen in deze gebieden inspecteren we vaker en we grijpen sneller in bij een vermoeden van ‘lekke’ riolen. ▶ Het waterschap Hunze en Aa’s legt regels op voor een toename van verhard oppervlak van meer dan 150 m2 (binnen de bebouwde kom) of 1.500 m2 (buiten de bebouwde kom) (Vechtstromen volgt voor Borger-Odoorn het beleid van Hunze en Aa’s). Wij hanteren dezelfde regel als streven voor elke toename van verhard oppervlaak, zodat er eenduidigheid bestaat bij alle ontwikkelingen. Dit betekent dat we het in principe verwachten, maar als er goede argumenten zijn hiervan kunnen afwijken. Bijvoorbeeld als het ondoelmatig is om voor een heel kleine toename van verhard oppervlak een dure voorziening aan te leggen.
3
Visie
Werken vanuit onze doelen
13
3.1
Van visie naar doelen naar maatregelen Als overkoepelend geheel volgen we de duurzaamheidsdoelen van de Verenigde Naties. Ook bekend als de Sustainable Development Goals (SDG’s) of afgekort de Global Goals. Deze geven aan hoe we willen komen tot een langjarig duurzame samenleving. Vanuit het stedelijk water en klimaatadaptatie dragen we hier aan bij. De doelen waar wij een bijdrage aan leveren zijn: ▶ Doel 3: goede gezondheid en welzijn ▶ Doel 4: kwaliteitsonderwijs ▶ Doel 6: schoon water en sanitair ▶ Doel 9: industrie, innovatie en infrastructuur ▶ Doel 11: duurzame steden en gemeenschappen ▶ Doel 12: verantwoorde consumptie en productie ▶ Doel 13: klimaatactie ▶ Doel 14: leven in het water ▶ Doel 17: partnerschap om doelstellingen te bereiken
Figuur 8: duurzaamheidsdoelen van de Verenigde Naties
We beschrijven per doel hoe we hier invulling aan geven. Voor sommige doelen doen we dit uitgebreid, omdat we hier als waterketen veel aan bijdragen. Voor sommige doelen doen we dit beperkt, omdat we hier vanuit de waterketen beperkt aan bijdragen.
Een alternatief voor een rioolaansluiting is toegestaan, maar moet dan wel een zuiveringsrendement hebben dat voldoet aan de landelijke normen en aantoonbaar goed worden beheerd.
We beschermen de volksgezondheid en het welzijn van onze inwoners. Riolering helpt om de volksgezondheid te beschermen. Door het vuile water weg te halen uit de leefomgeving, wordt de kans kleiner dat mensen er ziek van worden.
Duidelijke informatie en bewustwording. We willen dat het riool gebruikt wordt waar het voor is bedoeld. Sommige afvalstoffen horen niet in het riool thuis. We zorgen voor bewustwording door het verspreiden van informatie en lesmateriaal op scholen.
Vanuit dit doel vinden we het belangrijk dat alle panden worden aangesloten op de riolering.
14
Iedereen heeft recht op schoon drinkwater en goede sanitaire voorzieningen. We zamelen het vervuilde water in en voeren dit af naar een plek waar het afvalwater gezuiverd wordt. Dit gezuiverde water wordt teruggebracht in het milieu.
meldingen zijn we het aanspreekpunt voor onze inwoners. We staan voor duurzame productie en consumptie. Bij het inrichten van de waterketen wentelen we knelpunten in waterkwantiteit en waterkwaliteit als het kan niet af op aangrenzende gebieden, of op toekomstige generaties.
Waterleidingmaatschappij Drenthe (WMD) is verantwoordelijk voor het leveren van drinkwater in de provincie Drenthe. We hebben in de gemeente drinkwaterwingebieden, de bron waar ons kraanwater vandaan komt. De kwaliteit van het drinkwater is sterk verbonden met de grondwater- en bodemkwaliteit. Het gebruik van de ondergrond, en de bovengrondse inrichting en het gebruik van de leefomgeving hebben hier invloed op. Daarom is het belangrijk dat de drinkwatervoorziening, ook in de toekomst, goed is ingebed in de leefomgeving.
We richten de leefomgeving klimaatadaptief in. Het klimaat verandert: het wordt natter, heter en droger. We passen de inrichting van onze leefomgeving aan op de veranderende omstandigheden. Vanuit onze zorgplichten bevorderen we een waterrobuuste omgeving. Ook hebben we aandacht voor het tegengaan van droogte, door water zo veel mogelijk te infiltreren in de ondergrond, daar waar de druppel valt.
Als gemeente dragen we, samen met de provincie en het waterschap, zorg voor een duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening.
We maken duurzaam gebruik van wateren. We streven, samen met de waterschappen, naar schoon en gezond oppervlaktewater. De waterkwaliteit sluit aan bij de functie van het water. Voor zwemwater stellen we bijvoorbeeld hogere eisen aan de kwaliteit, in het belang van de gezondheid. We willen zo min mogelijk riooloverstortingen, en plaatsen de noodzakelijke overstorten zo veel als mogelijk op plekken waar ze het minst overlast veroorzaken.
We leggen robuuste en toekomstbestendige infrastructuur aan en innoveren waar nodig. We beheren ons rioleringsstelsel functiegericht. Door te inspecteren hebben we goed zicht op de staat van onze objecten en zorgen ervoor dat ze goed functioneren. De gegevens die we over ons stelsel verzamelen leggen we overzichtelijk vast in onze beheerpakketten. Deze data vertalen we naar informatie die ons meer inzicht geeft in het stelsel. Bij nieuwbouw en reconstructies houden we rekening met grondwaterstanden, andere omgevingsfactoren en toekomstige ontwikkelingen. Zo zorgen we voor een duurzaam systeem.
We werken samen om onze doelen te bereiken. We werken samen in de waterketen met omliggende gemeenten, waterschappen en drinkwaterbedrijven.
We creëren duurzame kernen en gemeenschappen. In plannen, aanbestedingen en projecten is duurzaamheid belangrijk. Duurzaamheid is een meewegend uitgangspunt.
We hebben vier doelen die we samen met de waterketenpartners nastreven: ▶ kostenbesparing (beperking van de kostenstijging), ▶ kwaliteitsverhoging ▶ vermindering van kwetsbaarheid ▶ versterking van duurzaamheid
We signaleren mogelijkheden om bij te dragen aan de transitie naar een energie-neutrale en circulaire samenleving. Bijvoorbeeld door kansen voor energiewinning uit (afval)water of hergebruik van (afval)water te delen binnen onze organisatie. Waar mogelijk en doelmatig dragen we vanuit de waterketen bij. We dragen de zorg dat grondwater de functie van de leefomgeving niet structureel belemmerd. We monitoren het grondwater en voor klachten en
De samenwerking in de waterketen is erop gericht het hele waterketensysteem te beheren en te onderhouden alsof wij één beheerder zijn. We werken samen met inwoners en bedrijven. We zijn het aanspreekpunt voor vragen, meldingen en klachten over water- en riolering in onze gemeente. We informeren onze inwoners wanneer we in hun buurt aan de slag gaan en betrekken ze bij het totstandkomen van plannen.
15
Partnerschap om doelstellingen te bereiken
Goede gezondheid en welzijn
Leven in het water Klimaat actie
Schoon water en sanitair
Verantwoorde consumptie en productie
Duurzame steden en gemeenschappen Industrie, innovatie en infrastructuur
Figuur 8: bijdrage aan de duurzaamheidsdoelen vanuit riolering en water (in een werksessie is bovenstaande score bepaald).
Cittaslow Gemeente Borger-Odoorn is onderdeel van het Cittaslow-netwerk. Dit is een wereldwijd netwerk van steden die zich richten op duurzame ontwikkeling, waarbij de eigen identiteit en authenticiteit van de gemeente behouden blijft. Dit gedachtegoed sluit aan bij de insteek om vanuit de duurzaamheidsdoelen het water- en rioolbeleid vast te leggen. Met het vervullen van de doelen en het uitvoeren van onze werkzaamheden hebben we aandacht voor de culturele waarden en de omgeving.
16
4
Plan
Samen zijn we verantwoordelijk
17
4.1
Gemeentelijke zorgplicht Als gemeente zijn we verantwoordelijk voor een goede invulling van onze gemeentelijke watertaken. Riolering staat niet op zichzelf, maar is onderdeel van de waterketen. Vanuit discipline riolering stemmen we ons beleid af met andere gemeentelijke disciplines en andere overheden. Zoals in de Wet milieubeheer is aangegeven, zijn dat in ieder geval de beheerder van de zuiveringen waarop we het door ons ingezamelde (afval)water lozen en de beheerder van de oppervlaktewateren waarop wordt geloosd. Voor onze gemeente zijn dat de waterschappen Vechtstromen en Hunze en Aa’s.
Figuur 9: wie heeft welke verantwoordelijkheid in de waterketen
Daarnaast volgt uit het Ontwerpbesluit kwaliteit leefomgeving (onderdeel 3.4) dat de gemeente er zorg voor draagt dat een openbaar riool zo wordt ontworpen, gebouwd en onderhouden dat: ▶ het zoveel mogelijk berekend is op de eigenschappen, samenstelling en hoeveelheid van het afvalwater; ▶ lekkage zoveel mogelijk wordt voorkomen; ▶ het aantal overstortingen zo beperkt is als voor een doelmatig beheer van afvalwater mogelijk is.
1
Onder de Omgevingswet verhuist een aantal regels van het Rijk naar gemeenten en waterschappen. Het Rijk zorgt er met het Invoeringsbesluit voor dat deze regels automatisch in het omgevingsplan of de waterschapsverordening komen. Dit heet ook wel de ‘bruidsschat’.
18
4.2
Opstellen Omgevingsplan We werken regionaal samen om straks onder de Omgevingswet een Omgevingsplan op te stellen. De bruidsschat1 is tot 2029 geldig, daarom hebben we tot dan de tijd voor het opstellen van een Omgevingsplan. Op het moment dat de Omgevingswet van kracht wordt, geldt de bruidsschat. Samen gaan we kijken of we deze regels overnemen in het Omgevingsplan of dat we hier aanpassingen in doen. Voor de waterketen besteden we extra aandacht aan hoe we de volgende zaken gaan regelen: ▶ lozen van huishoudelijk afvalwater; ▶ waterberging en bovengrondse afvoer hemelwater inclusief afkoopregeling; ▶ bedrijfsafvalwater in het buitengebied; ▶ aansluiten op de riolering; ▶ geen uitlogende bouwmaterialen; ▶ beperking van chemische bestrijdingsmiddelen; ▶ ruimtelijke bescherming van drinkwaterleidingen; ▶ aanleg van bodemenergiesystemen.
Wij verwachten dat: ▶ inwoners en bedrijven het riool, de IBA’s en septic tanks gebruiken zoals bedoeld is; ▶ rioolaansluitingen zorgvuldig worden aangelegd en onderhouden. Bij verstoppingen in de aansluitingen geldt: - het ontstoppingsstuk opgraven en laat vaststellen of de verstopping in het gemeentelijk deel of het particuliere deel van de aansluiting zit. De kosten voor het opgraven van het ontstoppingsstuk zijn te allen tijde voor de opdrachtgever; - zit de verstopping in het gemeentelijk deel, dan lost de gemeente dit op en betaalt de gemeente de kosten voor het ontstoppen. U kunt dit melden via melding openbare ruimte op de gemeentelijke website of via het klantcontactcentrum; - staat het ontstoppingsstuk leeg dan zit de verstopping in het particuliere deel, dan moet u dit zelf oplossen en zijn de kosten voor eigen rekening. ▶ inwoners en bedrijven hemelwater zelf opvangen en bergen als dat redelijkerwijs mogelijk is; ▶ hinder (water-op-straat) vaker wordt geaccepteerd; ▶ inwoners en bedrijven bij grondwateroverlast controleren of de vloer van hun woning of bedrijf voldoende waterdicht is; ▶ inwoners in het buitengebied geen hemelwater lozen op de riolering.
Het Omgevingsplan moet worden uitgewerkt aan de hand van de Omgevingsvisie. Bouwstenen voor deze onderdelen van het Omgevingsplan zijn uitgewerkt in ’Water in de Omgevingswet Noordelijke Vechtstromen’. Hierin staan voorbeeldteksten die kunnen worden opgenomen in het gemeentelijke Omgevingsplan. 4.3
Wat verwachten we van inwoners en bedrijven Een groot deel van het gemeentelijke gebied is niet in handen van de overheid. Klimaatadaptatie, waaronder het tegengaan van wateroverlast, is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van burgers, bedrijven, gemeente en waterschap. De overheden kunnen niet alles oplossen. Perceeleigenaren hebben ook een belangrijke rol in de verwerking van hemelwater dat op hun eigen terrein valt. Dat is wettelijk onderkend door de eigen verantwoordelijkheid die in de Waterwet (artikel 3.5 en 3.6) is opgenomen. Uitgangspunt is dat de perceeleigenaar de neerslag die op zijn perceel valt, zelf verwerkt. Als dat redelijkerwijs niet kan, zijn wij als gemeente aan zet omdat we een ontvangstplicht hebben. Wij kunnen veel regelen en sturen in het functioneren van de riolering, maar we kunnen niet alles zelf uitvoeren. Inwoners en bedrijven hebben ook een belangrijke invloed op het functioneren. Wij willen dat zij bijdragen aan het goed laten functioneren van de riolering.
Plaatsen verticale infiltratie
19
5 Beheer
Het huidige areaal
20
5.1
We werken vanuit het huidige areaal We zamelen vuilwater in en transporteren dit richting de zuivering. Voor zover bekend zijn alle bebouwde percelen binnen de gemeente aangesloten op de riolering of hebben een alternatieve voorziening (IBA). Startpunt voor alle werkzaamheden is het huidige areal. Er liggen namelijk al vele kilometers vrijvervalriolen, vele gemalen en een groot aantal sloten en watergangen die samen ervoor zorgen dat water wordt opgevangen, verwerkt en afgevoerd. Als we aanpassingen doen, dan kijken we hoe dit past binnen het al bestaande areaal aan voorzieningen.
Object
Aantal
Eenheid
% t.o.v. geheel
Vrijvervalriolen
288
km
100%
- gemengd - hemelwaterriool - infiltratieriool - vuilwaterriool - duiker - overstortriool
175 44 8 48 9 4
km km km km km km
61% 15% 3% 17% 3% 1%
Gemalen
48
stuks
-
Drukrioolunits
371
stuks
-
Pers- en drukriolen
110
km
-
IBA’s
92
stuks
-
BBB
1
stuks
-
319
stuks
-
Overstorten Tabel 5 1: objecten
Figuur 10: vrijvervalstelsel
Vrijvervalriolering In de kernen voeren we het afvalwater en een deel van het hemelwater af met vrijvervalriolering. Dit zijn rioolbuizen die met een kleine helling zijn aangelegd, zodat het water naar de laagste plek stroomt waar het wordt verpompt naar de rioolwaterzuivering. De grafiek in figuur 11 laat zien in welke periode de riolen zijn aangelegd.
Figuur 11: opbouw vrijvervalstelsel
21
5.1.1 Drukriolen en drukunits We hebben een groot buitengebied. Bijna alle woningen en bedrijven in het buitengebied zijn gerioleerd, de overige woningen zijn aangesloten op een Individuele Behandeling Afvalwater (IBA). We zamelen het afvalwater in met 110 km drukleiding, 371 drukrioolgemalen.
5.1.6 Grondwater In de gemeente Borger-Odoorn zijn twee grondwaterbeschermingsgebieden en een drinkwaterwingebied. De grondwaterbeschermingsgebieden vormen een buffer om de drinkwaterwingebieden te beschermen. In gebieden waar drinkwater wordt gewonnen, gelden strengere regels voor bijvoorbeeld lozingen om de kwaliteit van het grondwater te beschermen. Daarnaast zijn enkele locaties aangemerkt als potentieel drinkwaterwingebied in de toekomst. Ook is een wateroogstgebied aangewezen (zie figuur 13). Dat is een gebied waarin zo veel mogelijk water wordt vastgehouden, als compensatie voor de grondwaterwinningen in nabijgelegen lagere delen.
5.1.2 IBA’s We hebben 92 IBA’s in eigendom. Alle IBA’s worden onderhouden door waterschap Hunze en Aa’s, ook de IBA’s op grondgebied van waterschap Vechtstromen. 5.1.3 Bergbezinkbassin (BBB) In Exloo ligt het enige bergbezinkbassin in onze gemeente. Dit is een grote bergingskelder waarin bij hevige neerslag het overtollige water tijdelijk kan worden opgeslagen. Deze loopt terug het riool in zodra er weer capaciteit beschikbaar is. Hierdoor is het minder vaak nodig om vervuild water in sloten, vijvers en kanalen te storten.
Het waterschap heeft peilbuizen in beheer waarmee we gezamenlijk de grondwaterstand in stedelijk en landelijk gebied meten.
5.1.4 Gemalen en persleidingen Binnen de samenwerking hebben we een gezamenlijke hoofdpost voor de gemalen opgezet. In een gezamenlijke hoofdpost verzamelen we gegevens van aangesloten objecten en kunnen we stappen maken in het gezamenlijk beheer van de gemalen. Het ingezamelde afvalwater transporteren we naar de rioolwaterzuiveringen in Gieten, Sleen en 2e Exloërmond. Hiervoor hebben we 43 hoofdgemalen en persleidingen die afvalwater verpompen richting de zuivering en 5 poldergemalen die oppervlakte water verpompen. 5.1.5 Hemelwatervoorzieningen We hebben diverse voorzieningen voor het verwerken van hemelwater. In 35% van ons stelsel hebben we gescheiden riolering. Het hemelwater wordt in deze gebieden afgevoerd naar het grondwater (met infiltratievoorzieningen) of naar oppervlaktewateren. Figuur 13: grondwater in de regio
5.1.7 Oppervlaktewater Gemeente Borger-Odoorn ligt in twee waterschappen. Voor het grootste deel in Waterschap Hunze en Aa’s en voor een klein deel in Waterschap Vechtstromen. Het oppervlaktewater binnen de gemeente wordt door deze twee waterschappen beheerd. Als gemeenten beheren we zelf ook watergangen en sloten. Deze zijn nodig om hemelwater van wegen en uit de directe omgeving in te zamelen, op te vangen en af te voeren. Figuur 12: plaatsing infiltratiekratten
22
5.2
Technische staat
5.3
5.2.1 Vrijvervalriolen De vrijvervalriolen worden regelmatig geïnspecteerd. De inspecties worden beoordeeld om te zien of er reparaties of vervangingen nodig zijn. Deze worden vervolgens ingepland en uitgevoerd.
Hoe werken we samen?
5.3.1 Regionale samenwerking We werken binnen het vakgebied water en riolering samen in de regio. Met de omliggende gemeenten Coevorden, Emmen, Hardenberg, Ommen, waterschap Vechtstromen en Drinkwatermaatschappij Drenthe vormen we de samenwerking Noordelijke Vechtstromen. We streven naar een waterketen die we beheren als ware we één beheerder.
5.2.2 Gemalen en drukunits Hoewel de gemalen en drukrioolunits goed functioneren, is er beperkt inzicht in de technische staat hiervan. In het verleden zijn vervangingen van onderdelen niet altijd goed geregistreerd in het beheerbestand. Het is nodig om een nulmeting uit te voeren die inzicht geeft in de technische staat. Dit gaan we vervolgens vastleggen in een beheerpakket. Op basis van deze informatie stellen we een vervangingsplanning op.
5.3.2 Interne samenwerking op klimaatadaptatie We werken binnen de gemeentelijke organisatie samen met andere sectoren in de openbare ruimte, bijvoorbeeld de afdelingen ruimtelijke ordening, wegen, verkeer en openbaar groen. Integraal werken is belangrijk en dat betekent ook participatie en afstemming met belanghebbenden bij het opstellen van plannen en bij de uitvoering van projecten.
Het beheer van de IBA’s is uitbesteed aan het waterschap Hunze en Aa’s. Onze ervaring is dat het onderhoud van de IBA’s veel inspanning vergt. Ook voor inzicht in de technische staat van de IBA’s is een nulmeting nodig, waarin de staat en de werking worden vastgelegd.
Het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DRPA) is een plan van Nederlandse overheden om wateroverlast, hittestress, droogte en de gevolgen van overstromingen te beperken. Het doel van het plan is dat Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht. Binnen de gemeente Borger-Odoorn geven we hier met verschillende disciplines integraal invulling aan. Vanuit het vakgebied water en riolering zijn wij nauw betrokken bij het tegengaan van wateroverlast.
5.2.3 Hydraulische voorzieningen In een basisrioleringsplan rekenen we uit of de rioolbuizen groot genoeg zijn. De basisrioleringsplannen (BRP) van de gemeente Borger-Odoorn zijn verouderd. De nieuwe benaming van een BRP is een Systeemoverzicht Stedelijk Water (SSW). In een SSW wordt de hydraulische en milieutechnische capaciteit van het watersysteem doorgerekend. Ook merken we dat we behoefte hebben aan een regenwaterstructuurplan per kern, waarin op globaal niveau de afwatering van onze gemeente is vormgegeven. Dit helpt om bij nieuwe ontwikkelingen het waterbelang mee te laten wegen in de keuzes die worden gemaakt.
23
6 Programma
Wat gaan we doen
24
6.1
Onze aanpak voor de komende jaren We beschrijven voor stedelijk afvalwater, hemelwater, grondwater, oppervlaktewater en samenwerken wat we willen bereiken en wat we de komende planperiode gaan doen. Per onderdeel geven we aan welke duurzaamheidsdoelen we daarmee nastreven.
mag de initiatiefnemer bij nieuwbouw ook kiezen om zelf een IBA te plaatsen en deze in eigen beheer te houden. Rioolbeheer functiegericht uitvoeren We voeren ons rioolbeheer functiegericht uit. We weten steeds meer over de werking en de staat van de objecten van de riolering. Daarom weten we ook steeds beter wanneer we moeten ingrijpen door te vervangen, leeftijdsverlengende maatregelen te treffen of te monitoren in het rioolstelsel. Dit inzicht in ons stelsel zorgt ervoor dat we de risico’s steeds beter kunnen inschatten en effectiever beheren.
▶ Doel 3: Goede gezondheid en welzijn ▶ Doel 4: Kwaliteitsonderwijs ▶ Doel 6: Schoon water en sanitair ▶ Doel 9: Industrie, innovatie en infrastructuur ▶ Doel 11: Duurzame steden en gemeenschappen ▶ Doel 12: Verantwoorde consumptie en productie ▶ Doel 13: Klimaatactie ▶ Doel 14: Leven in het water ▶ Doel 17: Partnerschappen om doelstellingen te bereiken 6.2
Functiegericht beheer We bepalen vervangingen van riolen op basis van hun functioneren. Daarbij kijken we naar:
Aanpak stedelijk afvalwater In deze paragraaf beschrijven we hoe we omgaan met stedelijk afvalwater. Hiermee volgen we de wettelijke benaming, die gaat over al het huishoudelijk afvalwater en combinaties van huishoudelijk afvalwater met andere waterstromen. Met ons rioleringsstelsel en IBA’s zamelen we het afvalwater in. Met ons rioleringsstelsel transporteren we dit naar de zuivering. Hiermee dragen we bij aan:
▹ de werkelijke toestand van het riool, op basis van inspecties en beoordelingen; ▹ het belang van het riool in het afvalof hemelwaterstelsel; ▹ de locatie van het riool (bijvoorbeeld: aan een riool onder een doorgaande weg of in grondwaterbeschermings-gebied stellen we hogere eisen).
Het prioriteren van beheeractiviteiten doen we aan de hand van de stresstest, mogelijkheden om werk met werk te maken, klachten en meldingen en uitgevoerde inspecties. De inspecties geven inzicht in de technische staat en het hydraulisch functioneren. Door analyses van de achteruitgang van de toestand van het riool worden werkzaamheden op de planning gezet. Voor de korte termijn (tot en met 2029) bepalen we vervangingen en reparaties die nodig zijn op basis van de inspecties.
6.2.1 Wat willen we bereiken? Als gemeente zijn wij verplicht stedelijk afvalwater in te zamelen en te transporteren naar een zuiveringstechnisch werk. Hierbij houden we ons aan de kwalitatieve en kwantitatieve stappen zoals benoemd in 6.3.1. Met de kwalitatieve stappen wordt bedoeld: schoonhouden, gescheiden houden, zuiveren. Met de de kwantitatieve stappen wordt bedoeld: bergen, vasthouden, afvoeren. Alle percelen in de bebouwde kom zijn aangesloten op de riolering. Bij nieuwbouw (in- of uitbreidingsplannen) wordt het afvalwater aangesloten op de gemeentelijke riolering en draagt de gemeente zorg voor de inzameling van het afvalwater. Aansluiting op de riolering vindt plaats conform het bouwbesluit.
Voor riolen die aan vervanging toe zijn bepalen we passende maatregelen. Waar mogelijk pakken we maatregelen integraal op en zoeken we de samenwerking met andere disciplines. Vaker inzetten op relinen Een deel van de vrijvervalriolen kunnen we relinen, een levensduurverlengde maatregel. Bij het relinen van een riool wordt er een nieuwe buis in de bestaande buis aangebracht. De liner wordt via de putten in de oude buis gebracht, waardoor er niet gegraven hoeft te worden. De liner wordt binnen in de buis gebracht en uitgehard waardoor een nieuwe buis in de oude buis ontstaat die weer decennia mee kan. De bestaande (huis)aansluitingen worden beoordeeld of aanvullende maatregelen nodig zijn.
In het buitengebied zamelen we stedelijk afvalwater in middels drukriolering en transporteren dit naar het overnamepunt van het waterschap. Voorheen zijn hiervoor, in bepaalde gebieden om doelmatige redenen, soms IBA’s aangelegd. Als het binnen het wettelijk kader is toegestaan (op basis van afstand tot het gemeentelijk riool en aantal bewoners), dan
▹▹ 25
We schatten in dat 40% van ons areaal geschikt is om te relinen. Deze riolen zijn op onderstaande kaart in het geel weergegeven.
Figuur 14: aanpassingsmogelijkheden
Kansen voor duurzaamheid Onder een duurzame waterketen verstaan we dat we bij het inrichten van de waterketen de knelpunten in waterkwantiteit en -kwaliteit niet afwentelen op aangrenzende gebieden (mits doelmatig) of op toekomstige generaties. Ook willen we de kansen voor verduurzamen pakken die er in het gebied zijn. Er zijn verschillende mogelijkheden voor het verduurzamen van de waterketen: ▶ Grondstoffen uit afvalwater hergebruiken: in afvalwater zitten waardevolle grondstoffen die, wanneer ze teruggewonnen worden, (her)gebruikt kunnen worden. Deze kans ligt met name bij de RWZI (rioolwater- zuiveringsinstallatie). ▶ Energie uit water halen: het is mogelijk om energie te winnen uit verschillende waterstromen. Thermische energie kan gewonnen worden uit Drinkwater, Afvalwater en Oppervlaktewater (respectievelijk TED, TEA en TEO). Op een aantal locaties zijn deze technieken al toegepast. - Hemelwater (her)gebruiken: hemelwater kan, wanneer het wordt opgevangen, lokaal gebruikt worden voor verschillende doeleinden zoals het doorspoelen van het toilet of het sproeien van de tuin. - Rekening houden met toekomstige ontwikkelingen: bij het doorrekenen, ontwerpen en aanleggen van stelsels houden we rekening met toekomstige ontwikkelingen, zoals uitbreidingen en inbreidingen, in de capaciteit van het stelsel.
Er is landelijk steeds meer aandacht voor nieuwe vormen van (her)gebruik, sanitatie en decentrale zuivering. Vanuit Borger-Odoorn volgen we de landelijke ontwikkelingen en houden veelbelovende technieken in de gaten en passen deze waar mogelijk en doelmatig toe. 26
6.2.2 Wat gaan we doen? 6.2.2.1 Aansluiten De gemeente verzorgt de aansluiting tot aan de perceelgrens. De aanvrager verzorgt de aansluiting op het perceel. Bij een nieuwe rioolaansluiting zijn de kosten voor de aanvrager. We verwachten de komende jaren een stijging van 10 aansluitingen per jaar. 6.2.2.2 Onderhoud De werkzaamheden voor het onderhoud zijn inspecteren, reinigen en repareren. Per object hebben we beschreven hoe we deze (functiegericht) beheren. Het is belangrijk dat we beschikken over actuele en correcte gegevens in onze beheersystemen. Hiervoor houden we de gegevens bij over onze objecten. We werken conform de WIBON, dit betekend onder andere dat revisies binnen 30 dagen moeten zijn verwerkt. Reinigen en inspecteren Voor vrijvervalriolen kiezen we ervoor om nieuwe riolen, naast de opleverinspectie, pas na 30 jaar te inspecteren. De ervaring is dat nieuwe riolen de eerste jaren in goede staat zijn en goed functioneren. Pas na 30 jaar zijn de reguliere inspecties van 1x in de 10 jaar nodig. Object
Reinigen
Inspecteren
Vrijvervalriolen
1x per 10 jaar
Na 30 jaar 1x per 10 jaar Op basis van de uitkomsten van de inspecties voeren we onderhoudswerkzaamheden uit
Putten
Putten nemen we waar nodig mee in dit onderhoud
-
Drukrioolunits
Jaarlijks
Jaarlijks, periodiek NEN-3140 keuring
Drukriolen/ persleidingen
Bij calamiteit
n.v.t.
Gemalen
Jaarlijks
Jaarlijks, periodiek NEN-3140 keuring
IBA’s
Door Hunze en Aa’s
Door Hunze en Aa’s
Tabel 6 1: onderhoud en areaal
Figuur 15: gemalenbeheer
Klachten en meldingen Via een melding openbare ruimte (MOR) kunnen inwoners ons als gemeente wijzen op gebreken in de leefomgeving. Inwoners kunnen via de website een melding maken, door het daarvoor bestemde formulier in te vullen met een duidelijke omschrijving van de klacht en eventueel foto’s of tekeningen toe te voegen.
27
6.2.2.3 Onderzoek Voor onderzoek hebben we elk jaar een budget beschikbaar. In de komende periode willen we in elk geval de volgende onderzoeken uitvoeren. ▶ Een nulmeting van de gemalen en drukrioolunits. We brengen de huidige staat van de objecten in beeld om een goede inschatting te kunnen maken van hoe lang de onderdelen nog mee kunnen en wanneer vervanging nodig is. Dit leggen we op een eenduidige manier vast in ons beheerpakket, zodat dit voor de komende jaren inzichtelijk is. Op basis van deze informatie stellen we onder andere de vervangingsplanningen op. ▶ Opstellen van regenwaterstructuurplannen per kern. In deze plannen leggen we vast hoe we de regenwaterstructuur willen inrichten. De regenwaterstructuur bepalen we aan de hand van onze kennis van het stelsel, de ervaringen uit het gebied en de kansen die we zien. De regenwaterstructuur gaan we op termijn zo inrichten dat er bovengronds en ondergronds ruimte is om water in te zamelen, te bergen en af te voeren. ▶ Opstellen nieuwe SSW’n. We stellen nieuwe actuele Systeemoverzichten Stedelijk Water op, waarin we het hydraulisch en milieutechnisch functioneren van het stelsel doorrekenen. ▶ Nulmeting van de IBA’s. We brengen de huidige staat en de werking van de IBA’s in onze gemeente in beeld, om een goede inschatting te maken hoe ze functioneren. Dit doen we in samenwerking met het waterschap.
De resultaten leggen we op een éénduidige manier vast, zodat deze voor de komende jaren inzichtelijk zijn.
gekomen. De maatregelen zijn opgedeeld in vier categorieën: kleine ingrepen (zoals boomwortels frezen), reparatie, renovatie of vervangen. Het opstellen van de jaarplannen doen we zoveel mogelijk integraal. Dat wil zeggen dat we onze werkzaamheden zoveel mogelijk koppelen aan de werkzaamheden die vanuit andere vakgebieden (zoals ruimtelijke ordening, groen, verkeer en wegen) plaatsvinden. Ook kansen voor klimaatadaptatie (DPRA) nemen we in de planning mee. 6.3
Aanpak hemelwater In deze paragraaf beschrijven we hoe we omgaan met hemelwater. Hiermee dragen we bij aan:
6.3.1 Wat willen we bereiken? Wij zijn als gemeente verantwoordelijk voor inzameling van afstromend hemelwater van percelen waarvan de eigenaren niet zelf kunnen voorzien in afvoer naar het oppervlaktewater of de bodem. Duurzame afvoer van hemelwater Voor het verwerken van hemelwater volgen we de trits vasthouden-bergen-afvoeren. Dat betekent dat we het hemelwater zoveel mogelijk willen vasthouden op de plek waar het valt, en het daar in de bodem laten infiltreren. Wanneer dit niet kan, bijvoorbeeld omdat de ondergrond het water slecht doorlaat, of het grondwater hoog staat of het hemelwater vervuild is, bergen we het water op een plek waar het niet of nauwelijks tot overlast of schade leidt. Pas als dat niet kan, voeren we het water af naar het oppervlaktewatersysteem, zoals sloten, vijvers en kanalen.
Regionaal werken we aan een gezamenlijke hoofdpost voor de gemalen. De komende jaren rollen we dit systeem verder uit en gaan we het beheer gezamenlijk oppakken. We bekijken hoever we gaan met het gebruik van de gezamenlijke hoofdpost, er zijn namelijk veel mogelijkheden in het meten, monitoren, valideren en analyseren van de gegevens. Dit kan ons helpen om op basis van inzicht in het functioneren van het systeem beter onderbouwde investeringsbeslissingen te nemen.
Figuur 16: vijver
6.2.2.4 Maatregelen Op basis van de resultaten van de inspecties voeren we op diverse locaties reparaties en vervangingen uit. In een studie naar functiegericht rioolbeheer hebben we in beeld gebracht waar we de komende jaren aan de slag gaan. In deze studie zijn de inspectieresultaten gekoppeld aan de staat, ligging en grootte van de riolen. Hieruit is een inschatting van de benodigde maatregelen
28
Figuur 19: bui 08 uit de Kennisbank van brancheorganisatie Stichting Rioned
Bovengrondse afvoer van hemelwater heeft de voorkeur boven ondergrondse voorzieningen, omdat: ▶ zichtbaarheid bijdraagt aan bewustwording; ▶ eventuele foutaansluitingen van stedelijk afvalwater op het hemelwatersysteem makkelijker op te sporen zijn; ▶ water kan worden verzameld, bij voorkeur in een centrale wadi. Dit biedt ook mogelijkheden voor het creëren van extra ruimtelijke kwaliteit en natuurontwikkeling.
We maken onderscheid in drie categorieën: ▶ Bestaande bouw: de mogelijkheden voor perceeleigenaren om zelf het hemelwater te verwerken zijn vaak beperkt, doordat er geen oppervlaktewater aanwezig is of geen mogelijkheid is voor infiltreren (zonder daarvoor aanpassingen hoeven te doen). Daarom blijven we voor deze percelen hemelwater inzamelen en transporteren naar een zuiveringstechnisch werk (bij gemengde riolering) of naar het oppervlaktewater of de bodem (bij gescheiden riolering). Bij het vervangen van een gemengd rioolstelsel voor een gescheiden stelsel biedt de gemeente éénmalig aan om het aanliggende pand af te koppelen op kosten van de gemeente, mits dit doelmatig is.
Figuur 17: water vasthouden-bergen-afvoeren
Figuur 18: berging en biodiversiteit (l) en wadi Borger-centrum (r) Figuur 20: bui 09 uit de Kennisbank van brancheorganisatie Stichting Rioned
Een deel van het water voeren we ondergronds af, via het hemelwaterstelsel. In bestaande situaties moet het hemelwaterriool het wateraanbod kunnen verwerken van een bui waarin per uur 19,8 mm water valt (bui 08 van de Kennisbank Stedelijk Water), zonder dat er water op straat staat. Leggen we een nieuw stelsel aan, dan is de norm dat het hemelwaterriool een bui van 29,4 mm in een uur kan verwerken (bui 09 van de Kennisbank Stedelijk Water). Het verloop van beide buien is in figuren 19 en 20 weergegeven.
▶ Nieuwbouw: bij nieuwbouw wordt hemelwater gescheiden van afvalwater. De eigenaar van het perceel verwerkt het hemelwater zelf binnen de perceelgrens. Wanneer dit technisch onmogelijk is, kan in overleg met de gemeente het water afgevoerd worden naar een openbare (infiltratie) voorziening of naar een oppervlaktewater. In dat geval wordt het hemelwater gescheiden van het afvalwater aangeboden aan de erfgrens. ▶ Buitengebied: in gebieden met drukriolering zamelt de gemeente geen hemelwater in, omdat het drukrioolstelsel niet ontworpen is op het transporteren van dit hemelwater. De particulier verwerkt het hemelwater op het eigen terrein of voert het hemelwater af naar oppervlaktewater. Het hemelwater mag niet worden aangesloten op de drukriolering of IBA. ▹▹
Vanuit de Wet milieubeheer (10.29a) hanteren we het uitgangspunt dat gebouwen en percelen geen hemelwater lozen op de gemeentelijke riolering, tenzij dit in het belang van de leefbaarheid of volksgezondheid noodzakelijk is.
29
Klimaatverandering Hevige regenbuien hebben een grote invloed op het functioneren van de riolering en dit zal door klimaatverandering alleen maar sterker worden. Op dit moment komt het al voor dat de riolering zware buien niet altijd aan kan en dat zal naar verwachting vaker gaan gebeuren. We streven naar een klimaatbestendig Borger-Odoorn in 2050. Om dit te bereiken richten we de leefomgeving in om rekening te houden met drie situaties:
Afkoppelen Omdat we water schoon willen houden en we regenwater het liefst houden daar waar het valt, koppelen we hemelwater af als dat relatief makkelijk uitvoerbaar is en geen hoge kosten geeft. Afkoppelen vermindert het aantal overstortingen en infiltratie vermindert ook de wateroverlast bij hevige neerslag en gaat droogte tegen. We gaan door met onze afkoppelstrategie. We maken hierbij werk met werk: we koppelen af in combinatie met andere werkzaamheden aan de riolering. In bestaand gebied bieden we particulieren de mogelijkheid om hun particuliere terrein af te koppelen. Wanneer wij een hemelwaterriool of infiltratieriool aanleggen, bieden we particulieren de mogelijkheid om hun terrein ook af te koppelen op kosten van de gemeente. De gemeente heeft hiervoor een eigen afkoppelploeg en op deze manier koppelen we bijna alle woningen af. Daarbij hebben we aandacht voor de kwaliteit van het af te koppelen water. Water mag geloosd worden, mits het de kwaliteit van het ontvangende water niet negatief beïnvloed.
Hinder, overlast en schade We bereiden onze leefomgeving voor op hevige neerslag en houden hiervoor aan dat een bui van 70mm (in overeenstemming met de in 2019 uitgevoerde stresstest) in een uur zo min mogelijk problemen mag geven. Maar ondanks dat we maatregelen nemen kunnen we niet alle gevolgen voorkomen. ▹ Hinder, we accepteren dat: - Water mag op straat staan, de wegen zijn dan gedurende een korte periode minder goed begaanbaar.
Autowasplaatsen De gemeentelijke autowasplaatsen gaan we geleidelijk uitfaseren. Deze zijn ooit aangelegd in gebieden met een gescheiden riool, om te voorkomen dat het waswater in het hemelwaterriool komt. Op de gemeentelijke website is een overzicht te vinden van de locaties hiervan. Tegenwoordig zijn er voldoende professionele autowasplaatsen beschikbaar, waar het water wordt gefilterd, gezuiverd en hergebruikt. Van deze professionele autowasplaatsen wordt veel gebruik gemaakt, in tegenstelling tot de gemeentelijke autowasplaatsen. De vaste kosten van de gemeentelijke autowasplaatsen zijn relatief hoog, door de olieafscheiders, het vastrecht van water en de zuiveringsheffing. Daarbij verwachten we dat incidenteel waswater in het hemelwaterriool slechts een beperkt effect heeft op het milieu. Daarom vervangen we de gemeentelijke autowasplaatsen niet meer en leggen we ook geen nieuwe aan.