CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Eindrapport terugblikonderzoek ondermijning en weerbaarheid

RAAD: Raadscommissie 12 september 2024, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Rekenkamer terugblikonderzoek ondermijning en weerbaarheid10.833 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Eindrapport Quickscan rekenkamer Borger-Odoorn

Terugblikonderzoek ondermijning en weerbaarheid

Groningen, mei 2024

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

Inhoud 1

2

3

4

Inleiding

2

1.1 Aanleiding voor het onderzoek 1.2 Wat houdt een doorwerkingsonderzoek in? 1.3 Onderzoeksvragen en -aanpak 1.4 Aanpak 1.4.1 Onderzoeksactiviteiten 1.4.2 De zelfevaluatie 1.4.3 Interviews 1.4.4 Vragenlijstonderzoek

2 3 3 4 4 4 4 4

1.5

4

Leeswijzer

Bevindingen in 2020 en de aanbevelingen

6

2.1 2.2

6 8

Inleiding Aanbevelingen

Opvolging en doorwerking van de aanbevelingen

10

3.1 Aanbeveling 1 ‘Prioriteit’ 3.1.1 Conclusie 3.1.2 Toelichting

10 10 10

3.2 Aanbeveling 2, ‘Bewustzijn’ 3.2.1 Conclusie 3.2.2 Toelichting 3.2.3 Uitkomsten digitale enquête

11 12 12 13

3.3 Aanbeveling 3 ‘Kwetsbare processen’ 3.3.1 Conclusie 3.3.2 Toelichting

17 17 17

3.4 Aanbeveling 4 ‘’Capaciteit’ 3.4.1 Conclusie 3.4.2 Toelichting

19 19 19

3.5 Aanbeveling 5 ‘Rol van de raad’ 3.5.1 Conclusie 3.5.2 Toelichting

21 21 21

3.6 Aanbeveling 6 ‘Onderzoek naar opvolging aanbevelingen’ 3.6.1 Conclusie

24 24

Conclusies en beantwoording onderzoeksvragen

25

4.1 Conclusies 4.2 Beantwoording onderzoeksvragen 1 Maatschappelijke weerbaarheid en ondermijningsbewustzijn

25 26 37

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

1 Inleiding

1.1

Aanleiding voor het onderzoek In 2020 heeft de toenmalige rekenkamercommissie van de gemeente Borger-Odoorn een onderzoek laten uitvoeren naar de aanpak van ondermijning in Borger-Odoorn en de weerbaarheid van de ambtelijke organisatie en gemeenteraad. De vraagstelling die in dat onderzoek centraal stond luidde: Heeft de gemeente Borger-Odoorn zicht op ondermijnende criminaliteit, is de gemeente voldoende weerbaar tegen pogingen van criminele ondermijning gericht tegen de gemeentelijke organisatie, is er voldoende bewustzijn over de maatschappelijke risico’s van ondermijning, wat is de effectiviteit van het beleid en de uitvoering ter bestrijding van georganiseerde criminaliteit, is dit voldoende toekomstbestendig en wat is hierbij de rol van de gemeenteraad? Onderzoeksbureau Pro Facto heeft in 2020 op basis van documentstudie, interviews en vragenlijstonderzoek in beeld gebracht hoe de aanpak van ondermijning in de gemeente Borger-Odoorn eruit ziet en in welke mate de ambtelijke organisatie en gemeenteraad weerbaar zijn tegen ondermijningsrisico’s en onaanvaardbare beïnvloedingspogingen. Op basis van de bevindingen van dit onderzoek heeft de rekenkamer een zestal aanbevelingen geformuleerd.

In de bestuurlijke reactie geeft het college aan dat het een compleet rapport is geworden, logisch en systematisch in de opbouw en daarmee prettig leesbaar en herkenbaar ten aanzien van de bevindingen en aanbevelingen. Het college geeft aan dat Borger-Odoorn net als andere gemeenten voor behoorlijke uitdagingen staat als het gaat om de aanpak van ondermijning en het weerbaarder maken van de ambtelijke organisatie en raadsleden. Het college geeft in de bestuurlijke reactie aan hiermee aan de slag te gaan. In het raadsbesluit van 8 april 2021 heeft de gemeenteraad van Borger-Odoorn besloten de conclusies van het rekenkameronderzoek integraal over te nemen en het college te vragen de aanbevelingen over te nemen. Eind 2023 heeft de rekenkamer besloten dat het tijd is om opvolging te geven aan aanbeveling 6 van het onderzoek: het onderzoeken of de aanbevelingen zijn opgevolgd en hebben doorgewerkt. Daarop heeft de rekenkamer Pro Facto gevraagd een quickscan uit te voeren

2

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

naar de opvolging en doorwerking van de aanbevelingen. Dit rapport doet verslag van dat onderzoek.

1.2

Wat houdt een doorwerkingsonderzoek in? Doorwerkingsonderzoek is een specifieke vorm van rekenkameronderzoek en richt zich op de vraag of aanbevelingen uit eerder onderzoek zijn opgevolgd en welke (beleids-)effecten deze opvolging heeft gehad. Dit terugblikonderzoek gaat dus over doorwerking, maar wat dient daaronder te worden verstaan? Doorwerking zou opgevat kunnen worden als het inzichtelijk maken of aanbevelingen wel of niet zijn overgenomen, maar dat zou een wat beperkte opvatting zijn. Met die insteek wordt namelijk niets gezegd over de (beleids-)effecten van het rekenkameronderzoek. We hanteren daarom de volgende (gangbare) definitie van doorwerking: Het beïnvloeden van (besluitvormings)processen door middel van het bieden van toepassingsgerichte kennis op basis van beleidsonderzoek, verricht door of in opdracht van een Rekenkamer. Doorwerkingsonderzoek richt zich in beginsel dus op de effecten van de opgevolgde aanbevelingen voor de beleidsontwikkeling en de uitvoering in de praktijk (output), en dus niet op de (maatschappelijke) effecten die daar vervolgens weer uit voortvloeien (outcome). Daarvoor is nader verdiepend onderzoek nodig en wat zou betekenen dat het rekenkameronderzoek uit 2020 opnieuw moet worden uitgevoerd. Deze quickscan beperkt zich tot de doorwerking van de aanbevelingen.

1.3

Onderzoeksvragen en -aanpak De centrale onderzoeksvraag van deze quickscan luidt als volgt: In hoeverre zijn de aanbevelingen uit 2020 doorgevoerd en zijn deze nog steeds actueel? Om de centrale onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden zijn de volgende deelvragen geformuleerd: 1. 2. 3.

Hoe hebben de aanbevelingen doorgewerkt in de organisatie van de gemeente BorgerOdoorn? Indien aanbevelingen niet of onvoldoende zijn opgevolgd, wat is daarvan de reden? Welke wijzigingen zijn met kennis van de huidige ontwikkelingen rondom ondermijning nodig?

3

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

1.4

Aanpak

1.4.1

Onderzoeksactiviteiten Het onderzoek bestaat uit drie onderdelen: een zelfevaluatie, interviews en een vragenlijstonderzoek. Deze worden hieronder kort toegelicht.

1.4.2

De zelfevaluatie De overgenomen aanbevelingen zijn in tabelvorm aan de gemeente gestuurd met het verzoek daarin zo precies mogelijk aan te geven wat er met die aanbevelingen is gedaan. De antwoorden zijn zoveel mogelijk met stukken (‘bewijs’) onderbouwd. Als de aanbevelingen niet of onvoldoende zijn opgevolgd diende daarvoor indien mogelijk een reden te worden gegeven. Een aantal aanbevelingen zijn zodanig geformuleerd dat ze bestaan uit meerdere onderdelen/onderwerpen. Deze zijn dan ook afzonderlijk uitgevraagd in de tabel en zijn voor zover mogelijk ook afzonderlijk beantwoord en onderbouwd.

1.4.3

Interviews Na het ontvangen van de zelfevaluatie is een elftal interviews afgenomen waarin een toelichting kon worden gegeven op de antwoorden uit de zelfevaluatie. Voorafgaand aan de gesprekken is een gespreksagenda toegestuurd waarin een toelichting is gegeven op het onderzoek en zijn de betreffende aanbevelingen gemarkeerd die relevant waren voor dat betreffende gesprek.

1.4.4

Vragenlijstonderzoek Er zijn twee vragenlijsten uitgezet, één onder alle ambtelijke medewerkers en één onder alle raadsleden. In 2020 hebben beide doelgroepen ook zo’n zelfde vragenlijst ingevuld. De uitkomsten van de vragenlijst uit 2020 kan in dit verband als nulmeting worden gezien. Door dezelfde vragen in 2024 nogmaals te stellen, kan inzicht worden verkregen in de ontwikkelingen sinds het vorige onderzoek. De enquête onder medewerkers heeft een responspercentage van 40 procent.1 De vragenlijst onder raadsleden had een responspercentage van 62 procent2. De bevindingen uit de vragenlijst onder medewerkers zijn met name relevant in het licht van aanbeveling 2 en de bevindingen uit de vragenlijst onder raadsleden is relevant voor aanbeveling 5.

1.5

Leeswijzer Dit rapport is gestructureerd aan de hand van de aanbevelingen. In hoofdstuk 2 wordt een korte samenvatting gegeven van de bevindingen van het onderzoek uit 2020. Deze bevindingen kunnen worden aangemerkt als ‘nul-situatie’ die kan worden afgezet tegen de uitkomsten van deze quickscan. In hoofdstuk 3 wordt vervolgens per aanbeveling ingegaan op de vraag hoe en in welke mate de aanbevelingen zijn opgevolgd en welke onderbouwing en voorbeelden daarbij zijn te benoemen. Daar waar de bevindingen uit het vragenlijstonderzoek een belangrijke indicator zijn voor het bepalen of de aanbeveling is opgevolgd zijn deze weergegeven in de hoofdtekst. In hoofdstuk 4 worden de conclusies weergegeven en de onderzoeksvragen beantwoord. In de bijlage zijn de bevindingen uit het vragenlijstonderzoek integraal overgenomen en worden deze vergeleken met de resultaten van het

1 2

126 van de 315 medewerkers hebben de vragenlijst ingevuld. 13 van de 21 raadsleden hebben de vragenlijst ingevuld.

4

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

vragenlijstonderzoek uit 2020. In de bijlage is eveneens een uitgebreide toelichting opgenomen ten aanzien van aanbeveling 2.

5

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

2 Bevindingen in 2020 en de aanbevelingen

2.1

Inleiding Om te kunnen beoordelen in hoeverre de aanbevelingen zijn opgevolgd en wat daarvan in de praktijk terecht is gekomen, is het zinvol om nog even terug te blikken op de bevindingen uit het onderzoek uit 2020. De bevindingen uit dat rapport kunnen worden gezien als vertreksituatie. Inzicht in en bewustzijn van de risico’s Er is bij de medewerkers in de basis een bewustzijn van de potentiële aanwezigheid van ondermijnende criminaliteit in de gemeente. De ernst en de risico’s daarvan worden door de meeste medewerkers niet hoog ingeschat. Op basis van dit onderzoek kan geconcludeerd worden dat de informatiepositie van de gemeente zwak en kwetsbaar is. Er is een ondermijningsbeeld, maar dat wordt niet actueel gehouden. Niet alle medewerkers zijn in staat signalen te herkennen die mogelijk duiden op ondermijning. Bestuurlijke en beleidsmatige borging Bestuurlijk is er notie en besef van het belang van aandacht voor ondermijning, integriteit en weerbaarheid. Dit krijgt echter weinig tot geen doorvertaling naar de organisatie. Er is geen integraal beleid gericht op het weerbaar maken van de organisatie en haar medewerkers tegen ondermijning. Organisatorische borging Voor wat betreft de werkprocessen geldt dat deze voor een deel zijn beschreven.

Dat geldt bijvoorbeeld voor de afdeling burgerzaken (mutaties in de Basisregistraties), voor het inkoop- en aanbestedingsbeleid en de financiële processen en het doen van betalingen. Voor de processen omtrent subsidies geldt dit evenzeer. Er is een voor de gehele organisatie geldende gedragscode voor ambtenaren vastgesteld evenals daaraan verwante regelingen. De bekendheid met de inhoud van die regelingen en protocollen varieert met dien verstande dat geen van de regelingen die voor alle medewerkers van toepassing zijn bij iedereen voldoende bekend zijn. De verankering in de organisatie voor het dragen van de bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit en het versterken en borgen van de weerbaarheid en integriteit is kwetsbaar. De kwetsbaarheid zit met name in:

6

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

— — —

de beperkte formatiecapaciteit voor OOV taken; beperkte integratie en verinnerlijking van aandacht voor risico’s van ondermijning in de (kwetsbare) werkprocessen; aandacht voor risico’s van ondermijning bij het MT.

Qua beheersmaatregelen is er geen beleid gericht op kwetsbare functies en screening van medewerkers. Kijkend naar de persoonlijke waarborgen stelt ruim een kwart van de medewerkers niet bekend te zijn met de ‘spelregels’ die gelden voor integriteit. Daarnaast stelt slechts 24% van de medewerkers dat zij door de gemeente voldoende worden geïnformeerd over de risico’s van ondermijning en slechts 12% van de medewerkers vindt dat zij voldoende geholpen worden om weerbaar te zijn tegen onaanvaardbare beïnvloeding en ondermijning. Normen en waarden Ruim driekwart van de ondervraagde medewerkers vindt dat integriteitsregels in al het handelen strikt moeten worden gehanteerd. Voor zover medewerkers zich daarover uit spreken, vindt respectievelijk ongeveer de helft tot twee derde dat het bestuur en management integriteit actief als waarde uitdragen en daar vervolgens het goede voorbeeld in geven. Desondanks is ongeveer driekwart van de medewerkers van oordeel dat er in de organisatie geen cultuur bestaat waarin collega’s elkaar aanspreken op niet-integer gedrag. Feitelijk handelen Van de ondervraagde medewerkers heeft 11% wel eens meegemaakt dat een burger hem of haar op onaanvaardbare wijze heeft proberen te beïnvloeden.

De meldingsbereidheid om signalen van ondermijning door te geven is hoog; 90% van de medewerkers zegt bij het opvangen van signalen deze te zullen melden binnen de organisatie. Rol van de raad Er is een klein aantal raadsleden dat de afgelopen jaren te maken heeft gehad met onaanvaardbare beïnvloeding van burgers of ondernemers. Ook geven verschillende raadsleden aan twijfels te hebben over de wijze waarop binnen de raad door een enkeling met integriteit wordt omgegaan. De meerderheid van de raadsleden is van mening dat het thema integriteit en ondermijning ten onrechte te weinig aandacht krijgt. Ook zijn nagenoeg alle raadsleden van oordeel dat zij onvoldoende geholpen en geïnformeerd worden over risico’s van ondermijning en hoe zij zich als raadslid weerbaar(der) kunnen maken tegen onaanvaardbare beïnvloeding. Gevraagd naar het eigen oordeel over de mate van weerbaarheid zijn raadsleden daar erg positief over. Over de weerbaarheid van de raad als geheel is men minder positief maar desalniettemin wordt het gemiddeld gezien als voldoende ingeschat. Bestuurlijke aanpak van ondermijning Waar de aanpak van georganiseerde criminaliteit voorheen vooral binnen het instrumentarium van het strafrecht werd gezocht, wordt tegenwoordig vooral de bestuurlijke aanpak effectief geacht.

De gemeente neemt deel aan het casusoverleg waarin op basis van ingebrachte signalen van een van de partners wordt onderzocht welke middelen, instrumenten

7

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

en bevoegdheden effectief ingezet kunnen worden om georganiseerde criminaliteit te bestrijden. Dit casusoverleg heeft inmiddels – tenminste, dat blijkt uit interviews – tot concrete resultaten geleid. Daarnaast is de gemeente Borger-Odoorn indirect als convenantpartner vertegenwoordigd in de regiegroep van het RIEC, die met name gericht is op het proces. De samenwerking met partners wordt als positief ervaren, maar tegelijkertijd valt er ook nog veel terrein te winnen. Integrale controles en handhaving zoals die op dit moment in de gemeente Emmen reeds haar vruchten afwerpt, vindt nog niet plaats in Borger-Odoorn.

2.2

Aanbevelingen 1. Straal als gemeentebestuur uit dat je belang hecht aan de (bestuurlijke) aanpak van georganiseerde criminaliteit onder meer door het versterken van de weerbaarheid van de organisatie. Gelet op het feit dat er veel criminogene factoren/omstandigheden zijn bestaat het risico dat het tegengaan van ondermijning onvoldoende is georganiseerd. Stel hiertoe helder beleid op, beleg de rollen duidelijk en draag dit proactief uit. 2. Stel medewerkers in staat om hun antenne te ontwikkelen en effectief te handelen rond ondermijning. Werk aan bewustwording van de risico’s van ondermijning, ontwikkel hun competenties en bied medewerkers handelingsperspectief. Voorbeelden: breng het thema regelmatig onder de aandacht, maak het onderdeel van de introductie voor nieuwe medewerkers voorafgaand aan het afleggen van de eed of belofte. Bied medewerkers in kwetsbare functies een handreiking, draag zorg voor training en opleiding in het herkennen van signalen van ondermijning. 3. Maak een overzicht van alle kwetsbare processen en functies binnen de gemeente en welke waarborgen getroffen worden om kwetsbaarheden weg te nemen. Zorg voor extra waarborgen daar waar beheersmaatregelen onvoldoende zijn. 4. Ga voor het uitbreiden van de formatie voor het cluster openbare orde en veiligheid (OOV) om beleid en uitvoering toekomstbestendig te maken en te houden. 5.

Ga als gemeenteraad met elkaar in gesprek om een veilig klimaat te creëren waarin signalen van misplaatste of veronderstelde beïnvloeding op een niet-politieke manier met elkaar besproken kan worden, waarbij dit tevens geldt als een voorbeeldfunctie voor de rest van de organisatie. Organiseer jaarlijks een kennis sessie “ondermijning” door het RIEC voor de gemeenteraad. 6. Stel over twee jaar een quickscan in om te toetsen waar de organisatie staat ten opzichte van deze nulmeting

8

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

9

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

3 Opvolging en doorwerking van de aanbevelingen

3.1

Aanbeveling 1 ‘Prioriteit’ Straal als gemeentebestuur uit dat je belang hecht aan de (bestuurlijke) aanpak van georganiseerde criminaliteit onder meer door het versterken van de weerbaarheid van de organisatie. Gelet op het feit dat er veel criminogene factoren/omstandigheden zijn bestaat het risico dat het tegengaan van ondermijning onvoldoende is georganiseerd. Stel hiertoe helder beleid op, beleg de rollen duidelijk en draag dit proactief uit.

3.1.1

Conclusie De aanbeveling is grotendeels opgevolgd. Bij het aantreden van het nieuwe college in 2022 is de aanpak van ondermijning uitdrukkelijk benoemd als ambitie van de collegevormende partijen en als taak specifiek bij de burgemeester belegd. Bestuurlijk is de aanpak van ondermijning goed geborgd. Het gemeentebestuur straalt uit belang te hechten aan de aanpak van georganiseerde criminaliteit. Dit komt mede tot uitdrukking in het feit dat de gemeente Borger-Odoorn een voortrekkersrol heeft gespeeld bij het opstellen van de Drentse Aanpak Ondermijning. Ambtelijk is de ondermijningsaanpak nu primair belegd bij het team OOV. De aanpak van ondermijning en de weerbaarheid tegen ondermijnende criminaliteit is echter een organisatiebrede verantwoordelijkheid die in de gehele organisatie verankerd moet zijn.

3.1.2

Toelichting In het coalitieakkoord voor de periode 2022 – 2026 is de aanpak van ondermijning uitdrukkelijk benoemd als ambitie van de collegevormende partijen. Deze taak is binnen het college specifiek belegd bij de burgemeester. Daarin onderscheidt Borger-Odoorn zich van andere Drentse gemeenten waar de aanpak van ondermijning niet als zelfstandige portefeuille bij een collegelid is belegd. De burgemeesters van Emmen, Borger-Odoorn en Coevorden hebben samen met het OM en de politie de thema’s ‘Tegengaan van ondermijnende criminaliteit’, ‘Cybercriminaliteit’ en ‘Jonge Aanwas’ als speerpunten/prioriteiten in het jaarwerkplan van het politiebasisteam

10

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

opgenomen. Vanaf het jaarwerkplan 2023 werken de drie gemeenten, het OM en het basisteam Zuidoost Drenthe gedurende het jaar samen aan deze speerpunten door middel van gezamenlijke acties en activiteiten. De gemeente Borger-Odoorn heeft een voortrekkersrol gespeeld bij het ontwikkelen van de ‘Drentse Aanpak Ondermijning’. In deze aanpak worden 28 concrete ambities benoemd om als Drentse overheden nog weerbaarder te worden tegen inbreuken van ondermijnende criminaliteit. De medewerkers van het cluster OOV hebben samen met het RIEC en een aantal andere Drentse overheden gewerkt aan de opstelling van de Drentse aanpak. Borger-Odoorn straalt daarmee uit de aanpak van ondermijnende criminaliteit belangrijk te vinden. Het nieuwe bestuurlijk ondersteuningsteam van het Netwerk Weerbaar Bestuur gaat de gemeente helpen bij het maken van een concreet uitvoeringsplan op basis van de Drentse Aanpak Ondermijning. Ook wordt er samen met het RIEC gewerkt aan een nulmeting om te kijken waar Borger-Odoorn staat bij het realiseren van de 28 ambities van de Drentse Aanpak. Voorafgaand aan de ondertekening van de Drentse Aanpak op 2 februari 2024 heeft het team OOV een presentatie over deze aanpak verzorgd voor de leden van het college en het MT.

Deze presentatie heeft bijgedragen aan de bewustwording binnen de organisatie en het opfrissen van het thema weerbaarheid tegen ondermijning en het zicht krijgen dat dit het gehele bestuur en alle afdelingen raakt en alleen succesvol kan zijn als op alle plaatsen binnen de organisatie (ook op eigen initiatief) de schouders er onder worden gezet. Binnen de gemeente Borger-Odoorn heeft het team OOV een leidende rol bij de aanpak van ondermijning. De aanpak van ondermijning is echter niet uitsluitend een OOVverantwoordelijkheid; elk organisatieonderdeel en elke medewerker heeft hierin ook een eigen verantwoordelijkheid binnen zijn/haar taken en werkzaamheden. Dit dient uiteindelijk ook zijn weerslag te krijgen in de beschrijving van de processen en de feitelijke uitvoering in de praktijk. Team OOV en HR dienen hierbij ondersteunend en faciliterend te zijn (zie ook aanbeveling 2 en 3).

3.2

Aanbeveling 2, ‘Bewustzijn’

11

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

Stel medewerkers in staat om hun antenne te ontwikkelen en effectief te handelen rond ondermijning. Werk aan bewustwording van de risico’s van ondermijning, ontwikkel hun competenties en bied medewerkers handelingsperspectief. Voorbeelden: breng het thema regelmatig onder de aandacht, maak het onderdeel van de introductie voor nieuwe medewerkers voorafgaand aan het afleggen van de eed of belofte. Bied medewerkers in kwetsbare functies een handreiking, draag zorg voor training en opleiding in het herkennen van signalen van ondermijning.

3.2.1

Conclusie De aanbeveling wordt grotendeels opgevolgd. Er zijn sinds 2021 veel activiteiten ondernomen en inspanningen verricht die gericht zijn op het versterken van het bewustzijn van ondermijningsrisico’s en weerbaarheid. Het gaat om activiteiten gericht op de organisatie als geheel, maar ook afdelingsspecifiek. Ook worden door team OOV verschillende trainingen en sessies bijgewoond om op de hoogte te blijven van actuele ontwikkelingen. Daarnaast zijn activiteiten ondernomen gericht op maatschappelijke weerbaarheid. Nieuwe activiteiten en ‘opfristrainingen’ staan inmiddels gepland. Het verschilt verder per afdeling hoe en in welke mate er aldaar op een doorlopende wijze aandacht wordt gegeven aan het onderwerp weerbaarheid. Vanuit HR, maar ook vanuit de afdeling Borg en Realisatie liggen er kansen en mogelijkheden om de vergroting van het bewustzijn van ondermijningsrisico’s en weerbaarheid op een systematische manier in de organisatie te borgen.

3.2.2

Toelichting De aanbeveling wordt in belangrijke mate opgevolgd, omdat het van belang is dat nu, maar ook in toekomst blijvende aandacht wordt besteed aan het thema bewustzijn van ondermijningsrisico’s. Het is geen aanbeveling die je kan ‘afvinken’ om over te gaan tot de orde van de dag. Sinds 2021 zijn er verschillende acties en initiatieven georganiseerd die bijdragen aan het versterken van het bewustzijn van ondermijningsrisico’s en het herkennen van signalen. De acties en initiatieven waren gericht op medewerkers, MT-leden en bestuur, maar ook op maatschappelijke weerbaarheid. Het team OOV heeft bij deze initiatieven voornamelijk de lead gehad. Naast het organiseren van kleine en grote evenementen, trainingen en cursussen is het team OOV ook in de praktijk van alledag actief op het onderwerp weerbaarheid en aanpak ondermijning door bij de verschillende afdelingen langs te gaan, zichtbaar te zijn, nieuwe collega’s bij te praten, te informeren etc. De belangrijkste initiatieven die in de periode 2021 – 2024 hebben plaatsgevonden (of binnenkort nog zullen plaatsvinden) staan hieronder puntsgewijs opgesomd. Voor een uitgebreidere toelichting op alle ondernomen acties en initiatieven, zie bijlage 3. — — — —

Ondermijningsdag RIEC, georganiseerd voor de gehele organisatie Presentatie aan het MT over de Drentse Aanpak ondermijning Cursus signalen herkennen voor medewerkers burgerzaken Posters met signalen van ondermijning op de verschillende afdelingskamers

12

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

— — — — — — — — —

Ondermijningsitems op de monitoren in de publiekshal Voorlichting en cursus voor verschillende afdelingen over toepassing Wet Bibob Training aan toezichthouders over het herkennen van signalen van ondermijning Acties gericht op digitale weerbaarheid van medewerkers Bijwonen actualiteitencursussen ondermijning door team OOV Veiligheidsscan woningen wethouders inclusief presentatie Acties gericht op maatschappelijke weerbaarheid: agrarische ondermijningsdag gericht met als doelgroep agrariërs Themadag ondermijning voor het notariaat en makelaardij Aansluiting bij MeldMisdaadAnoniem als bron voor signalen van ondermijnende criminaliteit binnen het gemeentelijke grondgebied.

Het proces rondom de indiensttreding van nieuwe medewerkers is stevig neergezet. Daarin krijgt met name het thema integriteit veel aandacht. Het thema ondermijning wordt hierin kort aangestipt, maar wordt niet nader uitgewerkt. Dit komt omdat een extra onderdeel als ondermijning momenteel niet goed binnen het programma past. De ambitie is om in de nabije toekomst het thema ondermijning een nadrukkelijkere rol te geven in het inwerkprogramma. Een belangrijke ontwikkeling is dat ingehuurde/externe medewerkers nu ook het volledige programma doorlopen. Nadat medewerkers de eed of belofte hebben afgelegd3 krijgen medewerkers een ‘buddy’ toegewezen op de vakafdeling waar zij terecht kunnen met vragen, moeilijkheden, dilemma’s etc. De duur waarvoor een buddy wordt toebedeeld is afhankelijk van de ervaring en behoefte van de medewerker. Het werken met buddy’s is recentelijk geëvalueerd en werd positief beoordeeld. Het team P&O heeft buiten de introductie om beperkte betrokkenheid bij het thema weerbaarheid. Er liggen desondanks wel mogelijkheden om vanuit P&O het thema weerbaarheid binnen de organisatie op een systematische manier beter te borgen. Zo zou er in het personeelshandboek meer aandacht aan besteed kunnen worden door goed uit te leggen wat ondermijning inhoudt, hoe het medewerkers in hun werk kan raken en hoe daarnaar gehandeld dient te worden.

Daarnaast zou in het periodieke personeelsgesprek tussen leidinggevende en medewerker het thema ondermijning en weerbaarheid expliciet aandacht kunnen krijgen. P&O zou hiervoor samen met team OOV handvatten kunnen ontwikkelen. Een mogelijkheid die nog onvoldoende benut wordt, is het effectief gebruik maken van de signaalfunctie van medewerkers van de afdeling Beheer en Realisatie. Met zo’n vijftig medewerkers die elke dag op pad zijn vormen zij in potentie een belangrijke oog- en oorfunctie om signalen van ondermijning te herkennen en te melden. Door hen duidelijke handvatten mee te geven, bijvoorbeeld door signaalkaarten van het RIEC, kan relevante informatie over ondermijnende activiteiten bijeen worden gebracht. 3.2.3

Uitkomsten digitale enquête In deze paragraaf worden de bevindingen uit de digitale enquête weergegeven die in het licht van deze aanbeveling relevant zijn. Hieronder is ten aanzien van een aantal relevante indicatoren de ontwikkeling weergegeven ten opzichte van de situatie in 2020. De indicatoren

3

Externe inhuurkrachten volgen wel het volledige inwerkprogramma, maar leggen niet de eed of belofte af.

13

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

(vragen) waarin geen opvallende verschillen zijn te zien ten opzichte van het vorige onderzoek zijn opgenomen in de bijlage.4 Bewustzijn van ondermijningsrisico’s Ik verwacht dat ik staat ben verdachte feiten of omstandigheden te herkennen die kunnen duiden op betrokkenheid bij criminele activiteiten door burgers of ondernemers 2020 2024 Ja: 74% Nee: 16% Weet niet/geen mening:10%

Ja:86% Nee: 2% Weet niet/geen mening: 12%

Ik ben me ervan bewust dat de werkzaamheden die ik verricht interessant kunnen zijn voor criminelen 2020 2024 Ja: 30% Nee: 45% Weet niet/geen mening: 25%

Ja:75% Nee: 16% Weet niet/geen mening:10%

Bovenstaande vragen gaan over bewustzijn van ondermijningsrisico’s en de alertheid daarop. Op vraag of medewerkers in staat zijn verdachte feiten of omstandigheden te herkennen, scoorden de medewerkers in 2020 al hoog met 75 procent, maar in 2024 nog hoger met een percentage van 86 procent. Op de vraag of medewerkers zich ervan bewust zijn dat zij werkzaamheden verrichten die mogelijk interessant zijn voor criminelen is zelfs een stijging te zien van 30 procent in 2020, naar 75 procent in 2024. Organisatie en ondersteuning Ik weet waar ik binnen de organisatie terecht kan als ik (mogelijke) signalen van ondermijning opvang 2020 2024 Ja: 63% Nee: 23% Weet niet/geen mening: 13%

Ja: 82% Nee: 4% Weet niet/geen mening: 16%

Op de vraag of medewerkers weten waar ze in de organisatie terecht kunnen met meldingen antwoordt 82 procent van de medewerkers dat te weten, een behoorlijke stijging ten opzichte van 2020.

4

Vanwege afrondingen telt bij een aantal vragen het percentage niet precies op tot 100%.

14

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

Ik word door de gemeente voldoende geïnformeerd over wat kwetsbare werkprocessen en handelingen kunnen zijn in mijn werk en wat de risico’s kunnen zijn 2020 2024 Ja: 24% Nee:48% Weet niet/geen mening:27%

Ja: 51% Nee: 33% Weet niet/geen mening: 17%

Gevraagd naar de mate waarin medewerkers geïnformeerd worden over wat kwetsbare werkprocessen en handelingen zijn, antwoordt 51 procent dat dit in voldoende mate gebeurt, terwijl in 2020 slechts 24% aangaf dat daarvan sprake was. Een positieve ontwikkeling dus. De gemeente helpt me voldoende om weerbaar te zijn tegen onaanvaardbare beïnvloedingspogingen door burgers of ondernemers, bijvoorbeeld in de vorm van scholing, training, coaching of intervisie 2020 2024 Ja:12% Nee:58% Weet niet/geen mening:30%

Ja: 49% Nee: 33% Weet niet/geen mening: 17%

In het verlengde van de voorgaande bevinding is ook een positieve ontwikkeling te zien ten aanzien van de mate waarin medewerkers geholpen worden om weerbaar te zijn tegen onaanvaardbare beïnvloedingspogingen. Waar in 2020 slechts 12 procent aangaf dat daarvan sprake was, antwoordt in 2024 49 procent van de respondenten dat dit gebeurt. Organisatiecultuur Integriteitsregels vormen een uitgangspunt voor het handelen, maar er moet wel ruimte zijn voor maatwerk 2020 2024 Mee eens: 48% Niet mee eens: 32% Weet niet/geen mening: 20%

Mee eens: 57% Niet mee eens: 23% Weet niet/geen mening: 19%

In 2020 is medewerkers gevraagd in hoeverre zij integriteitsregels als uitgangspunt voor het handelen zien. Daarop antwoordde toen 48 procent dat op die manier te zien. In 2024 is het percentage iets toegenomen tot 57 procent.

15

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

In onze organisatie wordt met collega’s open gesproken over mogelijke integriteitsrisico’s en integriteitsschendingen 2020 2024 Ja: 44% Nee: 24% Weet niet/geen mening: 32%

Ja: 47% Nee: 19% Weet niet/geen mening: 33%

Op de vraag in hoeverre er binnen de organisatie openlijk wordt gesproken over integriteitsschendingen en -risico’s is de beantwoording in 2024 vergelijkbaar met die in 2020; iets minder dan de helft van de medewerkers geeft aan dat hiervan sprake is. Bestuur en management dragen integriteit als waarde actief uit in de organisatie 2020 2024 Mee eens: 66% Niet mee eens: 12% Weet niet/geen mening: 20%

Mee eens: 59% Niet mee eens:15% Weet niet/geen mening: 25%

Op de vraag in hoeverre het bestuur en management integriteit actief als waarde uitdragen is sinds 2024 een lichte daling te zien en antwoordt 59 procent dat hiervan sprake is.

16

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

3.3

Aanbeveling 3 ‘Kwetsbare processen’ Maak een overzicht van alle kwetsbare processen en functies binnen de gemeente en welke waarborgen getroffen worden om kwetsbaarheden weg te nemen. Zorg voor extra waarborgen daar waar beheersmaatregelen onvoldoende zijn.

3.3.1

Conclusie De aanbeveling is deels opgevolgd Sinds het vorige rekenkameronderzoek heeft er vanuit de doelstelling van deze aanbeveling geen organisatiebrede doorlichting van de kwetsbare processen plaatsgevonden. Wel is er een aantal positieve ontwikkelingen te noemen. Zo heeft er in 2022 vanuit de afdeling financiën een organisatiebrede frauderisicoanalyse plaatsgevonden waarin alle kwetsbare processen binnen de organisatie zijn doorgelicht. De doorlichting was echter alleen gericht op financiële en juridische rechtmatigheid, niet op ondermijningsrisico’s Het instrument kan (en zal) in de toekomst ook ondermijningsrisico’s meenemen in de analyse. In het sociaal domein heeft daarnaast een belangrijk onderzoek plaatsgevonden naar kwetsbaarheden in de zorgprocessen waarin ook ondermijningsrisico’s zijn meegenomen.

3.3.2

Toelichting Het duidelijk beschrijven van processen, daarin taken en verantwoordelijkheden toebedelen en passende waarborgen en maatregelen treffen, blijft, net als in 2020, een punt van aandacht. Uit de gesprekken is gebleken dat (kwetsbare) processen weliswaar veelal beschreven zijn, maar dat deze niet met een ‘ondermijningsbril’ zijn bekeken. Het belang om dit alsnog in de toekomst te gaan doen wordt over het algemeen onderschreven in de verschillende gesprekken. Een verklaring voor het ten dele uitblijven van opvolging kan worden gevonden in het feit dat de aanbeveling onvoldoende is geadresseerd. Ook het feit dat er op managementniveau veel wisselingen hebben plaatsgevonden sinds 2021, kan een verklaring zijn voor het feit dat deze aanbeveling op onderdelen is blijven liggen. Er is desalniettemin in het licht van deze aanbeveling een aantal positieve ontwikkelingen te noemen. Zo is er in 2022 vanuit team Financiën een frauderisicoanalyse uitgevoerd. In deze risicoanalyse zijn alle kwetsbare processen binnen de organisatie in beeld gebracht, zijn de risico’s ingeschat en is gekeken naar de maatregelen en waarborgen. De frauderisicoanalyse is primair gericht op financiële en juridische rechtmatigheid en niet zozeer op ondermijningsrisico’s. Wel zijn de risico’s op misbruik en oneigenlijk gebruik meegenomen.

Uit de frauderisicoanalyse is gebleken dat bij een aantal risicogebieden beheersmaatregelen in het proces zijn ingebed. Bij andere processen is de beheersing geborgd door achteraf gegevensgerichte controles uit te voeren. Bij een aantal processen waar een verhoogd risico is vastgesteld, zijn concrete voorstellen gedaan om de risico’s af te dekken of te beheersen. Uit de interviews is gebleken dat deze Frauderisicoanalyse, die ook voor 2024 gepland staat, ook heel geschikt kan zijn om ondermijningsrisico’s in mee te nemen. Het voornemen is om dat in 2024 te gaan doen. Een ander vehikel waarop het thema ondermijning in de toekomst mogelijk zou kunnen

17

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

worden meegenomen is het bedrijfscontinuïteitsplan. Dit plan geeft inzicht in de verschillende processen binnen de organisatie en welke kwetsbaarheden daarin zijn aan te wijzen in geval van uitval van personeel. Een andere ontwikkeling die in dit verband genoemd moet worden is een onderzoek dat in 2023 is verricht naar kwetsbaarheden in de zorgprocessen. Gedurende het jaar 2023 hebben de gemeenten Emmen, Coevorden en Borger-Odoorn met RIEC-gelden door Visible Onderzoek & Advies een onderzoek laten doen naar de weerbaarheid van de eigen organisatie tegen zorgfraude en ondermijnende criminaliteit in de zorgbranche. De focus lag daarbij de gemeentelijke processen en het beleid. De aanleiding voor het onderzoek waren zorgen vanuit zowel de raad als de organisatie over (ondermijnings)risico’s die zich kunnen voordoen binnen het zorgdomein. De gemeente gaat aan de slag met de opvolging van de aanbevelingen die uit dat rapport naar voren kwamen. Naast het onderzoek dat Visible heeft uitgevoerd naar de processen, heeft het bureau ook controles uitgevoerd naar gecontracteerde zorgaanbieders en zorgaanbieders die zich in Borger-Odoorn gevestigd hebben. Hier zijn geen onregelmatigheden uit naar voren gekomen.

Fraude- en ondermijningsrisico’s met PGB zijn in Borger-Odoorn relatief klein, omdat de gemeente de zorg in natura goed georganiseerd heeft waardoor maar weinig zorgontvangers gebruik maken van PGB. Doordat met name zorg in natura wordt verleend geeft dit de gemeente meer mogelijkheden om te sturen en toezicht te houden.

18

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

3.4

Aanbeveling 4 ‘’Capaciteit’ Ga voor het uitbreiden van de formatie voor het cluster openbare orde en veiligheid (OOV) om beleid en uitvoering toekomstbestendig te maken en te houden.

3.4.1

Conclusie De aanbeveling is volledig opgevolgd Sinds het vorige rekenkameronderzoek is de formatie van het cluster OOV binnen de gemeente Borger-Odoorn meer dan verdubbeld. Op het moment van verschijnen van het rapport in oktober 2020 was de formatie 0,9 fte, inmiddels is dat 2,0 fte.

3.4.2

Toelichting De gemeenteraad van Borger-Odoorn heeft tijdens de bespreking van het rekenkamerrapport op 8 april 2021 de in het rapport gedane aanbevelingen overgenomen. Na dit besluit van de gemeenteraad heeft het college aan de toenmalige interim-manager van de afdeling BCO de opdracht gegeven te onderzoeken of de formatie van het cluster OOV toereikend was en op dat punt met een terugkoppeling en eventueel een aanbeveling te komen. De interimmanager is samen met het team OOV met deze opdracht aan de slag gegaan. In het kader van dat onderzoek is door de leden van het team OOV een schets gegeven van ontwikkelingen in het OOV domein in voorgaande jaren, is een benchmarktabel met de OOV-bezetting in andere Drentse gemeenten besproken en is de formatietool OOV van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) ingevuld. Deze formatietool kwam uit op een formatie van ongeveer 4,0 fte voor een gemeente met de omvang van Borger-Odoorn. Een formatie van dergelijke omvang bleek echter veel groter dan wat op dit moment gangbaar is bij andere Drentse gemeenten, waar doorgaans 2,0 en incidenteel 3,0 fte beschikbaar is. Met een formatieomvang van 4,0 fte zou het team OOV meermaals over de kop gaan met het risico dat er binnen het team een groeistuip zou optreden.

Gelet op deze factoren hebben het team OOV en de toenmalige interim-manager afgesproken te gaan voor een formatie-uitbreiding van 1,0 fte. Dit voorstel van de interim-manager is door het MT van Borger-Odoorn overgenomen en als voordracht aan het college gedaan. Het college heeft deze MT-voordracht overgenomen en besloten de gemeenteraad te vragen bij de begroting van 2022 middelen beschikbaar te stellen om de formatie van het team OOV structureel met 1,0 fte uit te breiden. Op 4 november 2021 heeft de gemeenteraad door vaststelling van de begroting met deze formatieuitbreiding ingestemd. De totale formatie-omvang van het team OOV kwam daarmee op 2,0 fte structureel. Ter invulling van deze formatie-uitbreiding heeft één van de teamleden van OOV extra uren gekregen en is daarnaast parttime een extra medewerker aangetrokken. Als gevolg van het vertrek van deze medewerker begin 2023 is de formatieruimte van het team OOV een aantal maanden niet volledig bezet geweest. In het najaar van 2023 is opnieuw een parttime medewerker aangenomen. De huidige formatie van het team Openbare Orde en Veiligheid in

19

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

Borger-Odoorn is daarmee weer op volle sterkte. Van de totale formatie van 2,0 fte is 0,2 fte coördinatie boa’s domein-1 als OOV-branche vreemde taak.

20

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

3.5

Aanbeveling 5 ‘Rol van de raad’ Ga als gemeenteraad met elkaar in gesprek om een veilig klimaat te creëren waarin signalen van misplaatste of veronderstelde beïnvloeding op een niet-politieke manier met elkaar besproken kan worden, waarbij dit tevens geldt als een voorbeeldfunctie voor de rest van de organisatie. Organiseer jaarlijks een kennis sessie “ondermijning” door het RIEC voor de gemeenteraad.

3.5.1

Conclusie De aanbeveling is in beperkte mate opgevolgd. De gemeenteraad van Borger-Odoorn is zich ervan bewust wat het fenomeen ondermijning inhoudt, maar de eigen kwetsbaarheid als raadslid blijft een aandachtspunt. Raadsbreed is er de overtuiging dat er geïnvesteerd moet worden in weerbaarheid en de aanpak van ondermijning, maar het met elkaar in gesprek gaan om een veilig klimaat te creëren waarin signalen van onaanvaardbare vormen van beïnvloeding op een niet-politieke manier met elkaar besproken worden is maar in beperkte mate gebeurd. Uit de quickscan is niet gebleken dat de raad in dit verband een voorbeeldfunctie vervuld richting de ambtelijke organisatie. Sinds het verschijnen van het rekenkamerrapport in 2020 zijn er een aantal sessies voor de raad georganiseerd over het thema ondermijning. Met het aantreden van de nieuwe gemeenteraad is er meer ruimte ontstaan om hier onderling en met elkaar het goede gesprek over te voeren.

3.5.2

Toelichting Raadsleden in Borger-Odoorn hebben een goed beeld wat ondermijning inhoudt. Sinds het verschijnen van het rekenkamerrapport in 2020 is het bewustzijn onder raadsleden over ondermijningsrisico’s in de buitenwereld toegenomen. Zo heeft een aantal raadsleden deelgenomen aan de ondermijningsdag in juli 2022. Op 14 maart 2024 heeft een bijpraatsessie plaatsgevonden onder leiding van het Ondersteuningsteam Weerbaar Bestuur van het RIEC. In juli 2024 staat er een bijpraatsessie voor de raad gepland rondom het thema ondermijning. Deze editie zal vooral in het teken staan van de ‘Drentse Aanpak Ondermijning’. Onderstaande resultaten uit de vragenlijst onder raadsleden laten een toegenomen bewustzijn rondom ondermijningsrisico’s zien. In 2020 gaven vier raadsleden aan het niet aannemelijk te achten dat er ondermijning/georganiseerde criminaliteit plaatsvindt binnen de gemeentegrenzen van Borger-Odoorn. In 2024 gaven slechts twee raadsleden aan dit niet aannemelijk te achten. Stelling: ik acht het aannemelijk dat er ondermijning/ georganiseerde criminaliteit plaatsvindt binnen de gemeentegrenzen van Borger-Odoorn 2020 n=18 2024 n=13 (Zeer) mee eens: 8 Niet mee eens: 4 Weet niet/geen mening: 6

(Zeer) mee eens: 11 Niet mee eens: 2

De eigen weerbaarheid als raadslid tegen ondermijning blijft een punt van aandacht. Uit de gesprekken komt naar voren dat niet alle raadsleden een goed beeld hebben of ze –

21

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

bijvoorbeeld door een of meerdere van hun nevenfuncties – beïnvloedbaar zouden kunnen zijn. Tijdens de gesprekken is aangegeven dat de kwetsbaarheid van raadsleden ten aanzien van ondermijning en beïnvloeding de laatste jaren niet of in beperkte mate gespreksonderwerp met en binnen de raad is geweest. Raadsleden schatten zelf overigens in dat zij voldoende weerbaar zijn tegen pogingen tot ondermijnende beïnvloeding. Op een schaal van 1 tot en met 10 geven raadsleden hun eigen weerbaarheid een gemiddeld cijfer van 8,7. In 2020 was dit een 8,0. Uit de vragenlijst onder raadsleden komt het beeld naar voren dat raadsleden veronderstellen dat er weinig sprake is van poging tot beïnvloeding. Slechts één raadslid geeft aan hiermee te maken gehad te hebben. Heeft u in uw werk als raadslid zelf wel eens te maken gehad met (een poging tot) beïnvloeding door middel van bedreiging/intimidatie/omkoping? 2020 n=18 2024 n=13 Ja: 2 Nee: 16

Ja: 1 Nee: 12

In de vragenlijst geven nu meer raadsleden dan in 2020 aan dat ze voldoende worden geholpen en geïnformeerd om weerbaar te zijn als raadslid tegen onaanvaardbare beïnvloedingspogingen (vijf raadsleden nu, één raadslid in 2020). Daarbij moet wel de kanttekening worden geplaatst dat door een van de raadsleden wordt opgemerkt dat raadsleden veelal hun eigen interpretatie geven van het integriteitsprotocol en daar dus verschillend tegenaan kijken. Uit de gevoerde gesprekken komt dit ook naar voren. Wordt u voldoende geholpen en geïnformeerd om weerbaar te zijn als raadslid tegen onaanvaardbare beïnvloedingspogingen? 2020 n=18 2024 n=13 Ja: 1 Nee: 11 Weet niet/geen mening: 6

Ja: 5 Nee: 3 Weet niet/geen mening: 5

In de vragenlijst is aan raadsleden ook gevraagd of er in de raad voldoende aandacht wordt besteed aan het thema ondermijning. Het aantal raadsleden dat het eens is met deze stelling is nu groter dan in 2020 (8 raadsleden nu tegenover 2 in 2020). Er zijn na het aantreden van de nieuwe raad in 2022 een aantal sessies voor de raad georganiseerd over ondermijning. Zo waren raadsleden welkom bij de ondermijningsdag met presentatie in juli 2022. Een aantal raadsleden is hier ook bij aanwezig geweest. Omdat een aantal raadsleden hierbij niet aanwezig was, is de presentatie opnieuw gegeven waarbij het merendeel van de raadsleden nu wel aanwezig was. In de vragenlijst wordt opgemerkt dat bij de raadsvoorlichting over ondermijning maar een beperkt deel van de raad aanwezig was. Een van de raadsleden merkt op dat er weinig wordt gedaan met het thema ondermijning in de raad.

22

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

Vindt u dat in de raad voldoende aandacht wordt besteed aan het thema ondermijning en de risico's daarvan? 2020 n=18 2024 n=13 Ja: 2 Nee: 16

Ja: 8 Nee: 2 Weet niet/geen mening: 3

Uit de gesprekken komt het beeld naar voren dat sinds het aantreden van de nieuwe gemeenteraad meer ruimte is ontstaan om onderling en met elkaar het goede gesprek te voeren over het thema ondermijning en weerbaarheid. Het met elkaar in gesprek gaan om een veilig klimaat te creëren waarin signalen van onaanvaardbare vormen van beïnvloeding op een niet-politieke manier met elkaar besproken worden is echter slechts in beperkte mate gebeurd. Om een niet-politiek gesprek over signalen van beïnvloeding te kunnen voeren, zijn goede onderlinge relaties een voorwaarde. Binnen de raad leeft de opvatting dat raadsleden elkaar aan moeten kunnen spreken, al is het onzeker of dit in voldoende mate gebeurd, zo blijkt uit de gesprekken.

23

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

3.6

Aanbeveling 6 ‘Onderzoek naar opvolging aanbevelingen’ Stel over twee jaar een quickscan in om te toetsen waar de organisatie staat ten opzichte van deze nulmeting

3.6.1

Conclusie Met het uitvoeren van dit terugblikonderzoek is opvolging gegeven aan de aanbeveling.

24

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

4 Conclusies en beantwoording onderzoeksvragen

4.1

Conclusies Het rapport uit 2020 was kritisch getoonzet, maar de ontvangst ervan was positief. Op verschillende onderdelen moest de aanpak van ondermijning versterkt worden evenals de weerbaarheid van de ambtelijke organisatie en de gemeenteraad. Het college en de raad gaven aan zich te herkennen in het rapport en stelden zich ten doel aan de slag te gaan met de aanbevelingen van de rekenkamer. Er zijn in de jaren daarna zichtbaar en aantoonbaar stappen gezet in het versterken van de weerbaarheid van de organisatie tegen ondermijningsrisico’s. De organisatie heeft een hogere mate van volwassenheid bereikt in de mate van weerbaarheid. Er is veel ondernomen om het bewustzijn van ondermijningsrisico’s in de organisatie te vergroten, wat het fundament vormt voor een weerbare organisatie. Daarnaast heeft Borger-Odoorn in Drents verband voorop gelopen in het formuleren van een provincie brede aanpak van ondermijning en heeft daarmee ook bestuurlijke prioriteit gegeven aan het onderwerp. Het vergroten van de capaciteit voor team OOV is daarnaast een duidelijk gevolg geweest van die prioritering. Uit de gesprekken blijkt bovendien dat er belang wordt gehecht aan voldoende en blijvende aandacht voor het onderwerp. Er zijn, kortom, zowel beleidsmatig en qua bewustzijn, organisatie en middelen aantoonbare stappen gezet.

Het is vooral team OOV geweest dat een leidende rol heeft gehad in de organisatiebrede aandacht voor ondermijningsrisico’s, maar het op peil houden daarvan is uiteindelijk ook een verantwoordelijkheid van de organisatie als geheel. Team OOV kan hierin faciliteren – en heeft dat de afgelopen jaren ook aantoonbaar gedaan – maar de urgentie én borging hiervan moet uiteindelijk ook uit de verschillende afdelingen zelf komen. Aanpak van ondermijning en weerbaarheid is en blijft, zoals ook in het onderzoek van 2020 werd benadrukt, een organisatiebrede verantwoordelijkheid. Hierin ligt dan ook een mogelijke verklaring voor het feit dat de opvolging van aanbeveling 3 onvoldoende tot uitdrukking is gekomen; het uitblijven van een integrale doorlichting van kwetsbare processen op ondermijningsrisico’s, al is dit op onderdelen wel gebeurd. De reden dat dit niet organisatiebreed is gebeurd kan verklaard worden door het feit dat de aanbeveling onvoldoende is geadresseerd; het heeft ontbroken aan eigenaarschap over de opvolging. De

25

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

personele wisselingen op managementniveau kunnen hierbij mede debet zijn geweest aan het feit dat het is blijven liggen. Kijkend naar de effecten van alle inspanningen en activiteiten die de afgelopen jaren zijn ondernomen, kan geconcludeerd worden dat de organisatie op belangrijke indicatoren in het vragenlijstonderzoek onder medewerkers beter scoort dan in 2020. Dit laat zien dat de gemeente op de goede weg is in het vergoten van de weerbaarheid tegen ondermijningsrisico’s. Het is van belang dit vast te houden, maar, zo laat deze quickscan zien, liggen er ook nog voldoende kansen om verdere stappen te zetten om de aanpak van ondermijnende criminaliteit en weerbaarheid te versterken en beter in de organisatie te verankeren. Wat betreft de raad komt uit het onderzoek naar voren dat raadsleden een goed beeld hebben van wat ondermijning inhoudt en zich er meer van bewust zijn dat ook in Borger-Odoorn ondermijnende criminaliteit kan voorkomen. De eigen weerbaarheid als raadslid blijft een punt van aandacht; uit de quickscan komt naar voren dat raadsleden zich mogelijk niet altijd voldoende bewust zijn van de risico’s die ze lopen om beïnvloedt te worden. Met het aantreden van de nieuwe gemeenteraad meer ruimte is ontstaan om onderling en met elkaar het goede gesprek over het thema ondermijning te voeren.

Het met elkaar in gesprek gaan om een veilig klimaat te creëren waarin signalen van onaanvaardbare vormen van beïnvloeding op een niet-politieke manier met elkaar besproken worden is maar in beperkte mate gebeurd.

4.2

Beantwoording onderzoeksvragen 1. Hoe hebben de aanbevelingen doorgewerkt in de organisatie van de gemeente BorgerOdoorn? Ten aanzien van aanbeveling 1, 2, 4 en 6 moet geconcludeerd worden dat er aantoonbaar sprake is van doorwerking. Wat betreft aanbeveling 1 heeft de gemeente een leidende rol gehad bij het ontwikkelen van een Drentse aanpak van ondermijning en straalt het bestuur daarmee uit belang te hechten aan de aanpak van ondermijning. Van aanbeveling 2, die ziet op het versterken van het bewustzijn van ondermijningsrisico’s en het versterken van de weerbaarheid van medewerkers kan eveneens geconcludeerd worden dat er sprake is van doorwerking gezien de vele acties en initiatieven die op dat punt zijn ondernomen. Op belangrijke indicatoren wordt in de vragenlijst beter gescoord dan in 2020. Desondanks zijn er nog verbeterpunten aan te wijzen waarmee de organisatie aan de slag kan. Wat betreft aanbeveling 4 is de opvolging evident; er is extra capaciteit toegevoegd aan de formatie om de aanpak van ondermijning en weerbaarheid van de organisatie verder te ontwikkelen. 2.

Indien aanbevelingen niet of onvoldoende zijn opgevolgd, wat is daarvan de reden?

Aanbeveling 3 is ten dele uitgevoerd, een integrale doorlichting van processen op ondermijningsrisico’s heeft er niet plaatsgevonden. Het adequaat beschrijven van kwetsbare processen en het aanwijzen van specifieke risico’s is nog een aandachtspunt. De reden dat deze aanbeveling niet is opgevolgd is gelegen in het feit dat deze onvoldoende is geadresseerd

26

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

en door personele wisselingen op managementniveau is deze opdracht ‘blijven liggen’. Er is onvoldoende eigenaarschap geweest over het opvolgen van deze aanbeveling. Aanbeveling 5 is slechts in beperkte mate opgevolgd, met name omdat het niet politiekegesprek met elkaar voeren maar in beperkte mate heeft plaatsgevonden. Daarnaast blijft weerbaarheid van raadsleden een punt van aandacht. 3.

Welke wijzigingen zijn met kennis van de huidige ontwikkelingen rondom ondermijning nodig?

Alle aanbevelingen zijn in het licht van de bestuurlijke aanpak van ondermijning en weerbaarheid van de organisatie blijvend relevant. Daarnaast zijn in dit verband twee belangrijke opmerkingen te maken: Eigenaarschap In dit verband is het belangrijk nogmaals te benadrukken dat zowel de aanpak van ondermijning als weerbaarheid van de organisatie, een verantwoordelijkheid is van de organisatie als geheel. Team OOV heeft de afgelopen tijd veel initiatief genomen ter vergroting van het bewustzijn van ondermijningsrisico’s, maar uiteindelijk moet dit ook geborgd zijn binnen de afdelingen zelf. Team OOV en HR kunnen vanuit inhoudelijke expertise op dit vraagstuk ondersteunen en adviseren, maar er moet eigenaarschap zijn op dit thema binnen de gehele organisatie. Lokaal overleg ondermijning Een positieve ontwikkeling die hier tot slot benoemd kan worden en die kan bijdragen aan een effectieve (lokale) aanpak van ondermijning is het voornemen een lokaal ondermijningsoverleg in het leven te roepen. Bij de bestuurlijke aanpak van ondermijning is het namelijk van cruciaal belang dat relevante informatie over een bepaald ondermijnend fenomeen bij elkaar wordt gebracht. De gemeente beschikt over veel informatiebronnen waarin stukjes van een informatiepuzzel gevonden kunnen worden.

Door een gremium als een lokaal ondermijningsoverleg in te richten, creëer je een voorziening waar die informatie samengebracht kan worden. Op regionaal niveau gebeurt dit al in RIEC-verband, maar voor de aanpak van ondermijning op lokaal niveau is een lokaal overleg ondermijning nog niet ingericht. Bij dit overleg dienen vertegenwoordigers vanuit verschillende afdelingen aan te sluiten die allen vanuit hun afdeling en werkproces informatie kunnen inbrengen. Een belangrijke randvoorwaarde daarbij is om medewerkers te betrekken die affiniteit hebben met het thema ondermijning en die vanuit een intrinsieke motivatie hier een bijdrage aan willen leveren. Daarnaast moeten de deelnemers aan het overleg voor die taak uren ter beschikking krijgen zodat deelneming aan het lokaal overleg ondermijning ‘niet erbij wordt gedaan’. Het dient te worden vastgelegd in de functieomschrijving.

27

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

Bijlage 1: Vragenlijstonderzoek ambtelijke organisatie

In deze bijlage zijn de resultaten opgenomen van het digitale vragenlijstonderzoek onder medewerkers. De resultaten worden gepresenteerd naast de resultaten uit het vragenlijstonderzoek uit 2020. Verwacht u dat u in uw werk verdachte feiten of omstandigheden zou kunnen aantreffen die kunnen duiden op ondermijning en/of criminele activiteiten? 2020

2024

Ja: 30% Nee:45% Weet niet/geen mening 25%

Ja: 40% Nee: 38% Weet niet/geen mening: 20%

Ik verwacht dat ik staat ben verdachte feiten of omstandigheden te herkennen die kunnen duiden op betrokkenheid bij criminele activiteiten door burgers of ondernemers 2020 2024 Ja: 74% Nee:10% Weet niet/geen mening 16%

Ja:86% Nee: 2% Weet niet/geen mening: 12%

Ik meld het altijd als ik in mijn werk zie dat burgers of ondernemers betrokken zijn bij criminele activiteiten

28

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

2020

2024

Ja: 90% Nee: 10% Weet niet/geen mening: 0%

Ja:80% Nee: 4% Weet niet/geen mening: 16%

Ik weet waar ik binnen de organisatie terecht kan als ik (mogelijke) signalen van ondermijning opvang 2020 2024 Ja: 63% Nee: 23% Weet niet/geen mening 13%

Ja: 82% Nee: 4% Weet niet/geen mening: 16%

Ik word door de gemeente voldoende geïnformeerd over wat kwetsbare werkprocessen en handelingen kunnen zijn in mijn werk en wat de risico’s kunnen zijn 2020 2024 Ja: 24% Nee:48% Weet niet/geen mening: 27%

Ja: 51% Nee: 33% Weet niet/geen mening: 17%

De gemeente helpt me voldoende om weerbaar te zijn tegen onaanvaardbare beïnvloedingspogingen door burgers of ondernemers, bijvoorbeeld in de vorm van scholing, training, coaching of intervisie 2020 2024 Ja: 12% Nee: 58% Weet niet/geen mening: 30%

Ja: 49% Nee: 33% Weet niet/geen mening: 17%

Ik verwacht weerstand te kunnen bieden tegen onaanvaardbare pogingen van burgers of ondernemers om iets gedaan te krijgen bij mij 2020 2024 Ja: 88% Nee/weet niet/geen mening 12%

Ja: 90% Nee: 2% Weet niet/geen mening: 8%

29

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

Heeft u in de afgelopen drie jaar in uw werk weleens meegemaakt dat een burger of ondernemer onaanvaardbare druk op u uitoefende om iets gedaan te krijgen, bijvoorbeeld door intimidatie, bedreiging of omkoping? 2020 2024 Ja: 11% Nee: 88% Weet niet/geen mening: 1%

Ja: 12% Nee: 85% Wil ik niet zeggen: 2%

Ik vind het verdedigbaar dat economische of andere maatschappelijke belangen in sommige gevallen zo zwaar wegen dat een oogje dichtgeknepen wordt als het gaat om integriteit 2020 2024 Mee eens: 5% Niet mee eens: 76% 18%

Mee eens: 5% Niet mee eens: 77% Weet niet/geen mening: 17%

Bestuur en management dragen integriteit als waarde actief uit in de organisatie 2020 2024 Mee eens: 66% Niet mee eens: 12% Weet niet/geen mening: 20%

Mee eens: 59% Niet mee eens:15% Weet niet/geen mening: 25%

Bestuur en management geven het goede voorbeeld als het gaat om integer gedrag 2020 2024 Mee eens: 52% Niet mee eens: 8% Weet niet/geen mening: 39%

Mee eens: 51% Niet mee eens: 7% Weet niet/geen mening: 41%

Ik vind dat integriteitsregels strikt moeten worden gevolgd, er is geen ruimte om daarvan af te wijken 2020 2024 Mee eens: 60% Niet mee eens: 24% Weet niet/geen mening: 17%

Mee eens: 60% Niet mee eens: 19% Weet niet/geen mening: 21%

30

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

In onze organisatie wordt met collega’s open gesproken over mogelijke integriteitsrisico’s en integriteitsschendingen 2020 2024 Mee eens: 44% Niet mee eens: 24% Weet niet/geen mening: 32%

Mee eens: 47% Niet mee eens 19% Weet niet/geen mening: 33%

Ik voel me voldoende vrij om vermoedens van integriteitsschendingen te melden bij een vertrouwenspersoon en/of mijn leidinggevende 2020 2024 Mee eens: 90% Niet mee eens: 5% Weet niet geen mening: 6%

Mee eens: 85% Niet mee eens: 3% Weet niet/geen mening 11%

In onze organisatie heerst een cultuur waarin collega's elkaar aanspreken op niet-integer gedrag 2020 2024 Mee eens: 28% Niet mee eens: 26% Weet niet/geen mening: 47%

Mee eens: 29% Niet mee eens: 21% Weet niet/geen mening: 49%

Integriteitsregels vormen een uitgangspunt voor het handelen, maar er moet wel ruimte zijn voor maatwerk 2020 2024 Mee eens: 48% Niet mee eens: 32% Weet niet/geen mening: 20%

Mee eens: 57% Niet mee eens: 23% Weet niet/geen mening: 19%

Ik ken de volgende protocollen en gedragslijnen en vind deze duidelijk 2020 2024 Gedragscode integriteit: 71% 10 Gouden regels AVG: 65% Agressieprotocol:17 % Regeling Vertrouwenspersoon: % 63%

Gedragscode integriteit: 60% 10 Gouden regels AVG: 43% Agressieprotocol: 23% Regeling Vertrouwenspersoon: 57%

Cijfer eigen weerbaarheid 2020 7.4

2024 7.5

Cijfer weerbaarheid gehele organisatie 2020 6.6

2024 6.6

31

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

Bijlage 2: Uitkomsten vragenlijstonderzoek gemeenteraad

In deze bijlage zijn de resultaten opgenomen van het digitale vragenlijstonderzoek onder raadsleden. De resultaten worden gepresenteerd naast de resultaten uit het vragenlijstonderzoek uit 2020. Gezien het geringe aantal respondenten zijn de bevindingen in absolute aantallen weergegeven in plaats van procenten. Stelling: ik acht het aannemelijk dat er ondermijning/ georganiseerde criminaliteit plaatsvindt binnen de gemeentegrenzen van Borger-Odoorn 2020 n=18 2024 n=13 (Zeer) mee eens: 8 Niet mee eens: 4 Weet niet/geen mening: 6

(Zeer) mee eens: 11 Niet mee eens: 2

Heeft u in uw werk als raadslid zelf wel eens te maken gehad met (een poging tot) beïnvloeding door middel van bedreiging/intimidatie/omkoping? 2020 n=18 2024 n=13 Ja: 2 Nee: 16

Ja: 1 Nee: 12

Heeft u in de afgelopen drie jaar wel eens vermoedens gehad dat een collega-raadslid niet-integer handelde en waarbij ondermijning in het spel was? 2020 n=18 2024 n=13 Ja: 5 Nee: 11 Wil ik niet beantwoorden: 2

Ja: 1 Nee: 12 Weet niet/geen mening: 0

Heeft u als raadslid wel eens vermoedens gehad van (pogingen tot) infiltratie in de gemeenteraad?

32

TERUGBLIKONDERZOEK ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID

2020 n=18

2024 n=13

Ja: 5 Nee: 11 Wil ik niet zeggen: 2

Ja: 1 Nee: 12 Weet niet/geen mening: 0

Vindt u dat in de raad voldoende aandacht wordt besteed aan het thema ondermijning en de risico's daarvan? 2020 n=18 2024 n=13 Ja: 2 Nee: 16

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=e92f0176-6042-4fb3-8513-c14090960def