Eindrapport RKC-onderzoek samenwerkingsverband BOCE - deel II
Tekst van het document
Eindrapport Twee
27
onderzoekers niet. Navraag leerde dat de onderbouwing bij de factuur wordt gedaan op basis van de categorieën uit de catalogus, die niet helemaal overeenkomen met de indeling op de voorkant van de factuur. Daarbij is een complicerende factor dat een deel van de kosten per product/aantal is, een ander deel een abonnementstarief en weer een ander deel onderdeel van de jaarlijkse overhead afspraken. De medewerker van Borger-Odoorn geeft daarover aan dat de facturen worden gecontroleerd op basis van de afspraken uit de DVO en de aantallen producten (kosten naar aanleiding van het gebruik). In de deelovereenkomst staat dat de tarieven voor dienstverlening eens per 3 jaar vergeleken worden in een benchmark. Deze benchmarks worden niet uitgevoerd en de opdracht daartoe is in de conceptovereenkomst van 2022 niet terug te vinden. Aan de start van de samenwerking is er een vergelijkend onderzoek geweest, maar sindsdien niet meer.7 Vergelijken levert volgens de medewerkers ook geen goed beeld op: appels met peren.
4.4.3 Oordeel medewerkers over doelmatigheid Alle respondenten (wethouders, secretaris, medewerkers) geven aan: als het gaat om ICT kunnen we dit niet meer zelf doen - in die zin is het doelmatig. Door het grotere volume in BOCE verband neemt de kwetsbaarheid van de ICT-systemen af. De medewerkers hebben echter geen mogelijkheid om te vergelijken met hoe het zou zijn als de gemeente Borger-Odoorn deze taak nog zelf zou uitvoeren. Ook worden er geen benchmarks uitgevoerd die de medewerkers helpen bepalen of het doelmatig is. Soms hebben de medewerkers de indruk dat de kosten aan de hoge kant zijn in vergelijking met commerciële aanbiedingen, maar dat is niet echt vergelijkbaar. Bovendien is er het besef: voldoen aan de eisen van de Rijksoverheid vraagt nu eenmaal een investering. Het gastheergemeentemodel houdt onder andere in dat Emmen geen winst mag maken en daar vertrouwen de medewerkers op. Bovendien zijn ook de medewerkers uit Borger-Odoorn betrokken bij de adviezen over de prijsafspraken in de producten- en dienstencatalogus. De medewerkers uit Emmen zijn zich bewust van de impact van keuzes van Emmen op de kosten voor Borger-Odoorn, daarom betrekken ze de medewerkers eerder dan voorheen bij nieuwe ontwikkelingen.
Vanuit de stuurgroep wordt aangegeven: het zou fijn zijn als er een vorm van benchmark is, maar dan niet op het niveau van producten, de informatie mag wel iets abstracter zijn. Hoewel de medewerkers de doelmatigheid niet op basis van cijfers kunnen beoordelen, is er consensus over de doelmatigheid van de uitvoering.
4.5
Beoordeling doelmatigheid
Als het gaat om de doelmatigheid dan zijn er geen concrete doelstellingen geformuleerd: het moet efficiënt zijn. Die doelstelling is niet uitgewerkt in een streefbedrag of norm, wel zijn er afspraken gemaakt over de
7 De onderzoekers hebben dit onderzoek (het M&I rapport) opgevraagd, maar het bleek vernietigd op basis van de
Archiefwet.
Eindrapport Twee
28
wijze waarop kosten worden berekend en gefactureerd. De kosten worden bij ICT voornamelijk bepaald door de kosten per product/aantal producten en de afspraken over overhead die gezamenlijk worden bepaald. Bij Sociale Zaken is dat het aantal processen, de inzet en inschaling van medewerkers en de afspraken over overhead. Voor het bepalen van de inzet gebruikt BOCE een formatiecalculatiemodel. Alle betrokkenen zijn ervan overtuigd dat de uitvoering doelmatig is - deze taken kan de gemeente Borger-Odoorn niet meer zelf uitvoeren. Het instandhouden van de expertise is ondoenlijk met alle expertise en systeemkennis die is vereist. De medewerkers zijn betrokken bij de prijsafspraken en hebben er vertrouwen in dat het doelmatig is omdat er immers geen winst op deze taken gemaakt mag worden. Tegelijk worden evaluaties en benchmarks niet gedaan en kunnen de medewerkers de doelmatigheid niet op basis van cijfers beoordelen. Een vorm van benchmarking op een wat abstracter niveau zou wel gewaardeerd worden.
4a Wat zijn de bedrijfseconomische doelstellingen van de twee dienstverleningsovereenkomsten? Er zijn heldere bedrijfseconomische doelstellingen geformuleerd
Alleen efficiency is genoemd, maar dit is niet verder uitgewerkt.
4b Welke resultaten / kengetallen zijn aan de bedrijfseconomische doelstellingen verbonden? De bedrijfseconomische doelstellingen zijn vertaald naar concrete te bereiken resultaten
Er zijn afspraken gemaakt over de wijze waarop de kosten worden berekend. Bij ICT is dat vooral per product. Bij Sociale Zaken is dat per proces/aanvraag, de inzet/inschaling van personeel en de afspraken over overhead.
4c Hoe worden deze resultaten gemonitord? De voortgang in het bereiken van de resultaten die bij bedrijfseconomische doelstellingen zijn geformuleerd, wordt bijgehouden en er wordt over gerapporteerd aan de ambtelijke organisatie Borger-Odoorn
Over de kosten wordt gerapporteerd, er zijn kwartaalfacturen die van een onderbouwing zijn voorzien. De kwartaalfacturen van Sociale Zaken zijn in lijn met de afspraken, de facturen van ICT zijn niet één op één te herleiden naar de productcatalogus, maar voor de medewerkers in Borger-Odoorn wel herleidbaar.
4d Wat zijn - in de ogen van de uitvoerders van beide gemeenten - de randvoorwaarden voor een doelmatige uitvoering en zijn deze randvoorwaarde in orde? De randvoorwaarden voor een doelmatige uitvoering zijn volgens de ambtelijke uitvoerders in orde
De medewerkers zijn tevreden over de gemaakte afspraken. Er worden geen benchmarks of evaluaties gedaan. Er is daarmee geen vergelijkingsmateriaal voor de medewerkers.
4e Wat is - in de ogen van de uitvoerders van beide gemeenten - de doelmatigheid van de uitvoering? De dienstverlening is volgens de ambtelijke uitvoerders doelmatig
De medewerkers kunnen niet beoordelen of het daadwerkelijk doelmatig is, maar vertrouwen op de gemaakte afspraken en het principe dat de gemeente Emmen geen winst mag maken op de aan Borger-Odoorn geleverde diensten.
4f In hoeverre worden de bedrijfseconomische doelstellingen behaald? De bedrijfseconomische doelen worden behaald
Eindrapport Twee
Nu er geen concrete doelen of streefwaarden zijn benoemd, kunnen de onderzoekers dit niet beoordelen.
29
5. Rol van de raad 5.1
Inleiding
Dit hoofdstuk verkent de rol van de raad bij het opstellen en aanpassen van de raamovereenkomst en de positie van de raad bij de raamovereenkomst en deelovereenkomsten. De kernvraag die dit hoofdstuk beantwoordt, is of de raad voldoende in positie is om kaders te kunnen stellen en te kunnen controleren. Om dat te beoordelen bespreekt het hoofdstuk achtereenvolgens bevoegdheid van de raad, de informatievoorziening aan de raad en de mate waarin de raad zich bewust is van zijn bevoegdheden en tevreden is over de informatievoorziening. Het hoofdstuk sluit af met een analyse van de bevindingen en het invullen van het normenkader.
5.2
Bevoegdheid
In beginsel is het aangaan van overeenkomsten voor de uitvoering van taken een collegebevoegdheid. Het college heeft zowel het visiedocument als de raamovereenkomst wel voorgelegd aan de gemeenteraad, omdat het college, gelet op het onderwerp, de mening van de raad belangrijk vond. Het instemmen met de visie werd door het college gezien als een kaderstellende taak voor de raad. Het visiedocument bevat informatie over het gekozen gastheergemeentemodel, de uitgangspunten en principes en de reikwijdte. In het raadsvoorstel wordt dit uitgebreid beargumenteerd. De raad heeft het raadsvoorstel, het visiedocument, de concept raamovereenkomst en de bijbehorende verordening op 10 november 2009 ontvangen en in de vergadering van 7 januari 2010 aangenomen. De verordening geeft aan welke onderdelen onder de voorgenomen constructie vallen en geeft aan dat het college bevoegd is het aantal onderwerpen uit te breiden. Ook geeft de raamovereenkomst aan dat het college bevoegd is om de raamovereenkomst en de daarop gebaseerde deelovereenkomsten uit te voeren. In de toelichting wordt hieraan toegevoegd: als het operationele zaken betreft kan de stuurgroep dit besluiten, bij onderwerpen met gevolgen voor personeel of beleidsmatige/bestuurlijke zaken beslist het college of eventueel de raad. Het is daarmee aan het college om te beslissen de raad wel of niet kaderstellend te betrekken.
De raad heeft daarmee een beperkte bevoegdheid. De raad is kaderstellend betrokken geweest bij het instemmen met de visie op de samenwerking BOCE en heeft ook ingestemd met het sluiten van de raamovereenkomst. Onderdeel van het toen gestelde kader is dat het college de ruimte heeft gekregen om het aantal onderwerpen waarop wordt samengewerkt uit te breiden. De raad is daarmee niet automatisch betrokken bij aanpassingen in de overeenkomsten of uitbreiden van de onderwerpen voor samenwerking. De op de raamovereenkomst gebaseerde deelovereenkomsten zijn in lijn daarmee niet meer voorgelegd aan de raad. Aan de start was de raad nog kaderstellend betrokken, tegenwoordig is de raad vooral in de
Eindrapport Twee
30
controlerende rol betrokken. Voor de positie van de raad is dan ook van belang om te weten of de raad voldoende informatie heeft om de uitvoering van de overeenkomsten te kunnen controleren.
5.3
Informatievoorziening aan de raad
In de raamovereenkomst zelf zijn geen specifieke afspraken gemaakt over informatievoorziening. In de deelovereenkomsten is een paragraaf opgenomen over informatievoorziening, maar dat betreft de informatie van de gastheergemeente aan de afnemer. Wel is in het raadsvoorstel beschreven op welke wijze het college de raad zal informeren: -
Voor de onderdelen waarop samenwerking is voorzien zijn kosten opgenomen in de begroting; In de reguliere planning en controlcyclus zal het college rapporteren over de gevolgen van de samenwerking; In het geval van nieuwe samenwerkingsinitiatieven zal het college de raad informeren.
Het college heeft als voornemen om de raad te informeren bij uitbreiding van samenwerking onder de verordening
dat versterkt de kaderstellende positie van de raad. Als het gaat om de informatie, zijn de
belangrijkste bron van informatie de documenten uit de planning & control cyclus. Dat wordt ook bevestigd in de interviews: het informeren van de raad over de uitvoering van de overeenkomsten gaat via de begroting. In de praktijk bevatten de laatste jaarstukken geen specifieke informatie over de uitvoering van de deelovereenkomsten. De kosten voor ICT zijn onderdeel van de paragraaf bedrijfsvoering, maar dat betreft een post waarin alle kosten voor automatisering en informatisering zijn opgenomen, het deel dat de dienstverleningsovereenkomst betreft is niet specifiek genoemd en niet herleidbaar. Wel wordt genoemd dat Emmen het netwerk-en systeembeheer doet. Maar
daarmee heeft een raadslid geen zicht op wat de
uitvoering onder de deelovereenkomst inhoudt en kost en oplevert. Ook de kosten voor de dienstverlening in het sociaal domein zijn niet direct herleidbaar. De inkomensregelingen zijn als totaalpost herleidbaar, maar daarbinnen zijn de kosten van de uitvoering op basis van de dienstverleningsovereenkomst niet specifiek opgenomen. De samenwerking met Emmen komt ook niet terug in de paragraaf verbonden partijen met daarin een duiding van de omvang van de samenwerking of de kosten die daarmee gemoeid zijn. In de interviews wordt door alle betrokkenen aangegeven: dit is echt uitvoering, er komen geen vragen van de raad, het is voor de raad niet relevant/interessant. Als de raad vragen stelt, gaat het meer over de beleidsagenda en wat de inwoners in algemene zin hebben aan de samenwerking. Vanuit de organisatie wordt het informeren van de raad over de kosten en feitelijke uitvoering als niet nodig/relevant gezien.
5.4
Beleving raadsleden
In een groepsinterview met de raad zijn twee raadsleden gesproken die de totstandkoming van de overeenkomsten niet hebben meegemaakt. Er waren meer raadsleden uitgenodigd, maar er was ook een
Eindrapport Twee
31
andere activiteit gepland, die een aantal raadsleden niet wilden missen. Daarmee geeft het interview geen beeld van de mening van de gehele raad. Gevraagd naar het gastheergemeentemodel, de onderwerpen van de overeenkomsten en de beleidsagenda, geven de twee raadsleden aan een globaal beeld te hebben. De concrete afspraken zijn niet bekend, wel kunnen de raadsleden zich herinneren dat het onder andere gaat om ICT en sociaal domein en dat er bij sociaal domein een aantal veranderingen zijn geweest. Als de raadsleden wordt gevraagd naar wat ze zouden willen weten, geven ze aan dat ze zouden willen controleren of de kwaliteit van de uitvoering geborgd is en dat er een goede afweging is gemaakt over de kosten van het uitbesteden (bijvoorbeeld door benchmarks). Raadsleden gaan vragen stellen als ze signalen krijgen uit de samenleving dat de kwaliteit niet op orde is. Ze hebben niet paraat of hier al eens vragen over zijn gesteld, maar hebben vertrouwen dat als ze dat doen, er de juiste en gevraagde informatie komt. Tegelijk geven ze ook aan: dit is geen urgent thema, er spelen belangrijker zaken waar vragen over worden gesteld.
De raadsleden hebben de verwachting dat als er wijzigingen komen in de overeenkomsten, ze richting kunnen geven en dat in de jaarstukken informatie te vinden is over de kosten van de dienstverlening door eens willen weten hoe het voor inwoners is dat ze voor sommige zaken naar Emmen moeten. De raadsleden die de onderzoekers hebben gesproken zijn positief over de samenwerking. Sommige zaken kan Emmen nu eenmaal beter uitvoeren en dan moet je daar gebruik van maken. Ze gaan er wel vanuit dat een ambtenaar uit Borger-Odoorn de kwaliteit controle de raadsleden in op samenwerking met Emmen. Zeker als het gaat om ICT is de verwachting dat je dat zoveel mogelijk samen moet doen. Bij het sociaal domein geven de raadsleden aan: wat je daar samendoet moet je laten afhangen van de beleidskeuzes van Borger-Odoorn in het sociaal domein. De gesproken raadsleden zijn blij met de samenwerking - ze willen per thema de juiste schaal zoeken. Ze hebben geen duidelijk beeld van wat dat op alle onderwerpen inhoudt, maar steunen de ingezette koers.
5.5
Rol van de raad beoordeeld
De dienstverleningsovereenkomsten zijn een verantwoordelijkheid van het college. De raad is aan de start kaderstellend betrokken geweest en het college heeft destijds toegezegd de raad bij uitbreiding te zullen informeren. De keuze voor het aangaan van deze samenwerking was bewust en wordt ondersteund: je moet niet zelf doen wat samen beter kan. Bij aanpassingen in de deelovereenkomsten is de raad niet kaderstellend bevoegd, hoewel de raadsleden wel verwachten daarin te kunnen sturen.
Eindrapport Twee
32
De raad heeft rond de overeenkomsten vooral een controlerende rol. De raadsleden die gesproken zijn, geven ook aan te willen controleren op de kwaliteit van de uitvoering. De informatie om dat te kunnen doen verwachten ze in de jaarstukken of als antwoord op gestelde vragen. De jaarstukken bevatten echter geen informatie over de kwaliteit van de uitvoering (bijvoorbeeld klanttevredenheidscijfers). De informatie over de kosten en resultaten is ook niet herkenbaar als afzonderlijke posten in de jaarstukken. In de praktijk blijkt de raad over dit onderwerp ook geen vragen te stellen
al zijn de raadsleden er wel nieuwsgierig naar. Zo is dit
onderwerp genoemd als relevant voor rekenkameronderzoek. Hoewel de raad op reguliere basis dus geen informatie krijgt om te kunnen sturen, geven de raadsleden die in het onderzoek gesproken zijn aan wel het vertrouwen te hebben dat als de informatie wordt gevraagd, deze ook wordt geleverd. 5a Wat was de rol van de raad bij het opstellen en eventueel bijstellen van de raamovereenkomst en de verordening? De raad heeft het besluit tot het sluiten van de raamovereenkomst en de verordening genomen. In het raadsvoorstel is helder omschreven wat de doelen en te verwachten effecten van het sluiten van de raamovereenkomst zouden zijn.
De raad heeft het raadsvoorstel aangenomen en daarbij de concept raamovereenkomst en verordening gezien. In het raadsvoorstel staan zowel het gastheermodel, de uitgangspunten en de voordelen van de raamovereenkomst genoemd, maar deze zijn niet specifiek uitgewerkt.
5b Wat is de keuzeruimte/zeggenschap van de raad in de huidige constructie? De raad is op de hoogte van de beperkte bevoegdheden (vaststellen raamovereenkomst, geen betrokkenheid deelovereenkomsten en bijsturen via de P&C cyclus)
De raad is niet op de hoogte van wat precies zijn bevoegdheden zijn en verwacht betrokken te zijn bij de deelovereenkomsten, terwijl dat niet hoeft en in de praktijk niet gebeurt. Bijsturen is op basis van de P&C cyclus niet mogelijk omdat de stukken daarvoor geen relevante informatie bevatten (informatie over kwaliteit en kosten/opbrengsten).
De raad is op de hoogte van de samenhang en het verschil tussen de raamovereenkomst /deelovereenkomsten en de samenwerkingsagenda.
Samenhang en verschil wordt niet specifiek benoemd. Wel is de steun voor zowel het uitbesteden van taken als het verkennen van verdere samenwerking op andere onderdelen
5c Wat is afgesproken over de informatievoorziening aan de raad over de resultaten? De raad is tevreden over de informatievoorziening over de binnen de raamovereenkomst en deelovereenkomsten bereikte resultaten
Maar een tweetal raadsleden is gesproken, dat levert geen basis op voor een conclusie over tevredenheid van de raad. De gesproken raadsleden hebben vertrouwen in de informatievoorziening. De raad krijgt in de praktijk geen informatie over de resultaten/kwaliteit.
5d Vindt verantwoording plaats volgens de afspraken? De raad wordt via de P&C cyclus geïnformeerd over de doeltreffendheid, doelmatigheid en rechtmatigheid van de uitvoering van taken op basis van de deelovereenkomsten.
In de P&C cyclus is de informatie niet herleidbaar. De gesproken raadsleden hebben wel vertrouwen dat indien gewenst de informatie zal worden aangeleverd, maar er zijn te weinig raadsleden gesproken om deze conclusie hard te maken.
5e Heeft de raad voldoende zicht op de factoren die van invloed zijn op de doeltreffendheid en de doelmatigheid van de twee dienstverleningsovereenkomsten? De raad is tevreden over de informatievoorziening over de ontwikkelingen in de raamovereenkomst en deelovereenkomsten.
Eindrapport Twee
Er zijn te weinig raadsleden gesproken om hier een conclusie over tevredenheid te trekken. De raad wordt niet specifiek geïnformeerd over de ontwikkeling in de overeenkomsten en heeft geen zicht op de factoren die van invloed zijn op doeltreffendheid en doelmatigheid.
33
Bijlagen 1. Bestudeerde documenten 2. Geïnterviewde personen
Eindrapport Twee
39
Bijlage 1 Bestudeerde documenten Documenten raamovereenkomst Raamovereenkomst BOCE, 2009, incl. verordening uitvoering gemeentelijke dienstverlening Artikelsgewijze toelichting op de raamovereenkomst samenwerking BOCE, 2009 Visie-documenten BOCE, intentieverklaring van de gemeenten Borger-Odoorn, Coevorden en Emmen tot samenwerking, 16 november 2009 Raadsvoorstel Samenwerking tussen de gemeenten Borger-Odoorn, Coevorden en Emmen (BOCE), 10 november 2009 Raadsbesluit Samenwerking tussen de gemeenten Borger-Odoorn, Coevorden en Emmen (BOCE), 7 januari 2010 Documenten ICT Dvo facilitaire ondersteuning, 2015-2017, inclusief toelichting en bijlagen A t/m I, 2015-2017 Dvo ICT, 2011, incl. toelichting en bijlage A Concept DVO facilitaire ondersteuning, 2022 (v6) Concept bijlage A: Product en Diensten Catalogus, 2022 Factuur ICT, 3e kwartaal 2021 Overzicht aantallen producten, 3e kwartaal 2021 Factuur ICT, 3e kwartaal 2021 Afrekening DVO ICT 4e kwartaal 2021 Jaarlijkse kosten ICT, 2016-2022 Jaarrapportage incident management 2020, gemeente Emmen Documenten Sociale Zaken Dvo Sociale Zaken, 2010, inclusief bijlagen Dvo Sociale Zaken, 2015, inclusief bijlagen Bijlage 1 overzicht regelgeving Borger-Odoorn bij de DVO Sociale Zaken, 2015 Brief Emmen aan college Borger-Odoorn: pro forma opzeggen DVO onderdeel re-integratie, 14 december 2016 Dvo Sociale Zaken, 2017, incl.
mandaatbesluit Bijlage 1 overzicht regelgeving Borger-Odoorn bij de DVO Sociale Zaken, 2017 Dvo Sociale Zaken, 2018, incl. mandaatbesluit Concept DVO Sociale Zaken, 2022 Concept mandaatbesluit bij concept DVO Sociale Zaken, 2022 Afrekening Sociale Zaken, 2020 Afrekening Sociale Zaken, 2016
Eindrapport Twee
40
Afrekening Sociale Zaken, 2017 Formatiecalculatiemodel Emmen, januari 2018 Ingediende aanvragen Sociale Zaken, 2017 Eindafrekening Sociale Zaken, 2017 op basis van formatiecalculatiemodel Ingediende aanvragen Sociale Zaken, 2018 Eindafrekening Sociale Zaken, 2018 op basis van formatiecalculatiemodel Afrekening Sociale Zaken, 2019 Afrekening Sociale Zaken, 2020 Voorschotnota Sociale Zaken, 2021 Aantallen cliënten en deeluitkeringen, 2021 Afrekening 4e kwartaal 2021 Raadsvoorstel DVO Sociale Zaken, 2010 Raadsbesluit DVO Sociale Zaken, 2010 Raadsbrief wijziging DVO Sociale Zaken per 2015, 7 april 2014 Collegevoorstel en collegebesluit DVO Sociale Zaken 2015 en het addendum bij de Raamovereenkomst, 31 maart 2015 Collegevoorstel en collegebesluit vaststellen DVO 2010, 1 april 2010 Collegevoorstel en collegebesluit vaststellen DVO 2017, 9 januari 2018 Collegevoorstel en collegebesluit vaststellen DVO 2018, 7 december 2018 Actielijst ambtelijk overleg, 16 maart 2022 Memo afspraken rechtmatigheidsaudits, 21 juni 2017 Klachtenoverzicht 2021, gemeente Borger-Odoorn Overige documenten Evaluatie Sociaal Domein Borger-Odoorn, Pro Facto, op raadsagenda mei 2020 Evaluatie van de BOCE-beleidsagenda, expertisecentrum Emmen, 2021
Eindrapport Twee
41
Bijlage 2 Lijst van geïnterviewde personen Naam
Functie
Dorine Rensen
BO: gemeentesecretaris
Wim Kanon
BO: teamleider facilitaire zaken
Daniëlle Weggemans
Emmen: programmamanager moderne werkplek
Maarten Visser
Emmen: adviseur informatisering
Brigitte Romani
BO: manager sociaal domein
Edwin Jongejan
Emmen: teamleider team inkomensondersteuning en handhaving Sociaal Domein
Gerald Ensing
Emmen: consulent inkomen
Bernard Jansen
BO: huidig wethouder, portefeuille participatie
Nynke Houwing
BO: voormalig wethouder, portefeuille participatie
Anita van de Schuur
BO: beleidsmedewerker sociaal domein
Rensina van der Velde
Directeur/bestuurder Stichting Sociale Teams Borger-Odoorn
Margreet Wegman-Post
BO: raadslid
Albertus Steenbergen
BO: raadslid
Eindrapport Twee
42