Eindrapport RKC-onderzoek Recreatie en Toerisme (deel II)
Tekst van het document
RKC-Onderzoek Recreatie en Toerisme Borger-Odoorn Eindrapport
1
RKC-Onderzoek Recreatie en Toerisme Borger-Odoorn Eindrapport
Aangeboden aan: Rekenkamercommissie gemeente Borger-Odoorn 5 mei 2023 Auteur(s): Bart van Rijkom (Bureau BUITEN) Adriana Stam (Bureau BUITEN) Projectnummer 1779 Bron foto voorpagina & andere afbeeldingen uit deze rapportage: Beeldbank UNESCO Geopark De Hondsrug
2
Inhoudsopgave 1
Inleiding
4
1.1 1.2 1.3 1.4 1.5
Aanleiding Vraagstelling Doel van het onderzoek Methoden Leeswijzer
4 4 4 5 5
2
Vrijetijdseconomie Borger-Odoorn
6
2.1 2.2 2.3
Karakterisering Recreatie & Toerisme in Borger-Odoorn Economisch & maatschappelijk effect Type bezoekers & doelgroepen Borger-Odoorn
6 7 8
3
Evaluatie & Resultaten Toeristisch-Recreatief Beleid
10
3.1 3.2 3.3 3.4 3.5
Beleidsreconstructie, doelen en methoden Beoordelingskader Toets op behalen hoofdbeleidsdoelen Kanttekeningen bij het R&T-beleid Financiële overzichten en kanttekeningen
10 12 13 18 19
4
Stand van zaken & ontwikkelingen 2023
22
5
Conclusies
24
5.1 5.2
Beantwoording hoofdvraag Beantwoording deelvragen
24 25
6
Aanbevelingen
31
Bijlage 1: Beoordelingskader
34
Bijlage 2: Leefstijlen van de Leefstijlvinder
36
3
1 Inleiding De Rekenkamercommissie van de gemeente Borger-Odoorn heeft in afstemming met de gemeenteraad een onderzoek naar het recreatie en toerismebeleid van de gemeente BorgerOdoorn opgenomen in het jaarprogramma van 2022 – 2023. 1.1 Aanleiding De vrijetijdssector is in de gemeente Borger-Odoorn van groot belang. Er zijn jaarlijks 1,3 miljoen overnachtingen in de gemeente en die leveren meer dan €1,5 miljoen euro toeristenbelasting op en veel werkgelegenheid. Ook zorgen de bezoekers voor uitgaven in de gemeente. Dat zorgt ervoor dat er in verschillende kernen een bovengemiddeld hoog voorzieningenniveau is dan verwacht mag worden op basis van het inwoneraantal. En daar profiteren bewoners en lokale bedrijven ook van. De Nota Recreatie en Toerisme 2017 beschrijft de voornaamste doelen van de gemeente Borger-Odoorn: behouden en stimuleren van een vitale lokale vrijetijdseconomie en minimaal in de pas blijven lopen met ontwikkelingen in Drenthe. De Rekenkamercommissie (hierna: RKC) wil onderzoeken in welke mate de gemeente bijdraagt aan een vitale vrijetijdseconomie.
ontwikkeling en versterking van de R&T-sector en aanpalende beleidsterreinen, in hoeverre profiteren inwoners van de gemeente Borger-Odoorn hiervan en welke beleidslessen zijn hieruit te trekken?” De deelvragen die in dit onderzoek worden beantwoord zijn als volgt: 1. Hoe ziet het huidige beleid er uit en welke doelen dient het beleid? 2. Welke rol en welke invloed heeft de gemeenteraad de afgelopen jaren gehad op gebied van recreatie en toerisme? 3. Hoe heeft het beleidsveld recreatie en toerisme zich ontwikkeld in de gemeente Borger-Odoorn? 4. In hoeverre heeft het gemeentelijk beleid bijgedragen aan de ontwikkelingen? 5. Wat is de invloed van andere beleidsvelden op de vrijetijdssector? 6. Wat is de impact van het gevoerde beleid op de samenleving in de gemeente Borger-Odoorn? 7. Welke (toekomstige) ontwikkelingen doen zich voor en hoe kan zich dat vertalen naar nieuw beleid? 8. Wat zijn aandachtspunten voor de gemeenteraad bij het stellen van nieuwe kaders?
1.3 Doel van het onderzoek
1.2 Vraagstelling
De Rekenkamercommissie van de gemeente Borger-Odoorn heeft het onderzoek naar het toeristisch recreatief beleid gestart met als doel de gemeenteraad inzicht te geven in de doelmatigheid en doeltreffendheid van het gevoerde beleid en hen te ondersteunen in de controlerende taak die zij hebben. Gevraagd is om de raadsleden concrete aanbevelingen te geven voor het stellen van kaders in de toekomst.
De hoofdvraag van het onderzoek is als volgt geformuleerd: “Wat heeft het Recreatie en Toerismebeleid van de gemeente Borger-Odoorn tussen 2017-2021 opgeleverd, in hoeverre draagt het beleid bij aan de
Uit dit onderzoek wordt helder hoe de uitvoering van het beleid in de periode 2017-2021 heeft bijdragen aan de doelen (onder meer voorzieningen, werkgelegenheid) en hoe de gemeente, en in het
4
bijzonder de gemeenteraad, in de toekomst nog beter kan bijdragen aan het behalen van de doelen door onder meer beleidskaders en rolneming.
1.4 Methoden Er zijn verschillende methoden gebruikt in dit onderzoek. De uitspraken die in deze rapportage gedaan worden, komen tot stand op basis van informatie die verkregen is uit verschillende onderzoeksmethoden die ingezet zijn in dit onderzoek. Deze zijn: • Beleidsanalyse: er is een analyse gedaan van de beschikbare beleidsstukken om tot een beleidsreconstructie te komen, om achterliggende doelen inzichtelijk te krijgen en om inzichtelijk te maken hoe het beleid uitgevoerd wordt en of de beoogde resultaten behaald worden of niet; • Data-analyse: Er is een aantal bronnen (LISA, Ecorys, bezoekersaantallen, toeristenbelasting, CBS data) geraadpleegd die de kwantitatieve ontwikkeling van de vrijetijdssector in de gemeente Borger-Odoorn ten opzichte van andere gemeenten weergeven. We hebben data geanalyseerd die informatie bevatten over de ontwikkeling van de recreatie en toerismesector in de gemeente Borger-Odoorn. • Inzetten van een kort en beknopt beoordelingskader voor het kwantitatief en kwalitatief toetsen van de hoofdbeleidsdoelen. We hebben – waar mogelijk – de hoofdbeleidsdoelstellingen getoetst, zowel kwantitatief (met data in een kwantitatieve benchmark) als kwalitatief (uit (groeps)interviews, de beleidsanalyse en het informatiedossier dat door de Gemeente Borger-Odoorn overgedragen is).
• (Groeps)interviews: we hebben (groeps)interviews gehouden om meer kwalitatieve informatie op te halen bij het ‘waarom’ en ‘hoe’ van het beleid. We hebben verschillende interviews gehouden:
– Ambtelijk groepsinterview met verschillende ambtelijke disciplines
(waaronder wonen, mobiliteit, veiligheid, openbare ruimte, recreatie en toerisme, economie, cultuur, groen); – Bestuurlijk gesprek met wethouder Jeroen Hartsuiker; – Groepsinterview met marketing- en uitvoeringsorganisaties: Marketing Drenthe, Recreatieschap Drenthe en Stichting Bestemming Borger-Odoorn (hierna SBBO). – Gesprek met HISWA-RECRON, Koninklijke Horeca Nederland, drie sectorpartijen (recreatie en toerisme en hierna R&T) en de provincie Drenthe. – Gesprek met Staatsbosbeheer. • Inzetten van bestaande (en eigen) regionale kennis uit eerdere projecten. Voor het vaststellen van de effectiviteit van het gevoerde beleid hebben we naar drie aspecten gekeken: • Zijn de doelen bereikt (doeltreffendheid)? • Is het behalen van doelen toe te schrijven aan het beleid en/of de acties die zijn uitgevoerd (causaliteit of oorzakelijk verband)? • Is het beleid efficiënt geweest (doelmatigheid)?
1.5 Leeswijzer In hoofdstuk twee beschrijven we de vrijetijdssector van de gemeente Borger-Odoorn. In hoofdstuk drie komt de evaluatie van het ToeristischRecreatief Beleid – zoals vastgelegd in de Nota Recreatie en Toerisme 2017 – aan bod. In hoofdstuk vier geven we informatie over de laatste stand van zaken en ontwikkelingen anno 2023. In hoofdstuk vijf trekken we conclusies. In hoofdstuk zes doen we beleidsaanbevelingen. In bijlage 1 staat het beoordelingskader weergegeven.
5
2 Vrijetijdseconomie BorgerOdoorn
• Het toeristisch recreatief aanbod bevindt zich merendeels op de Hondsrug en voor een kleiner deel in de veenkoloniën en wordt onder meer door recreatieve infrastructuur met elkaar verbonden. Figuur 2.1: Gemeente Borger-Odoorn
In dit hoofdstuk geven we een algemene beschrijving van de Vrijetijdseconomie van de gemeente Borger-Odoorn. 2.1 Karakterisering Recreatie & Toerisme in Borger-Odoorn Gemeente Borger-Odoorn is een landelijke gemeente, gelegen in OostDrenthe. De gemeente heeft 25.598 inwoners (CBS, 2021). De gemeente Borger-Odoorn is meerkernig en heeft maar liefst 25 officiële kernen, waarvan Borger de grootste is. De gemeente is relatief groot en uitgestrekt. Het totale oppervlakte van de gemeente is 278km² (gemiddeld in Nederland: 89km²). Een van de bepalende economische sectoren in de gemeente is de vrijetijdseconomie. De aanwezigheid van de unieke hunebedden in de afwisselende landschappen van het UNESCO Geopark de Hondsrug met bosgebieden en de veenkoloniën en een kwalitatief hoogwaardig aanbod van dag- en verblijfsrecreatie maken dat de gemeente Borger-Odoorn aantrekkelijk is voor toeristen en recreanten. Het is daarom niet verassend dat Borger-Odoorn vele bezoekers trekt; zowel internationaal, nationaal als regionaal. En ook lokaal wordt er veel gerecreëerd. De bezoekers die het meest recreëren in de gemeente, zijn de lokale bewoners. Zij zijn jaarrond een deel van hun tijd recreant, in plaats van incidenteel. Ook zij lopen of fietsen graag door de mooie bossen, besteden hun vrije tijd bij horecavoorzieningen en dergelijke.
Kijkend naar de vrijetijdssector in Borger-Odoorn valt een aantal zaken op:
6
• Deze ongelijkmatige verdeling heeft tot gevolg dat economische factoren zoals overnachtingen, bezoekers, bestedingen en werkgelegenheid op de zandgronden hoger zijn dan in het veengebied. Deze clustering zorgt ook voor iets meer toeristischrecreatieve druk in dit gebied. Hier wordt tijdens de interviews met stakeholders ook op gewezen. • Er is veel dag- en verblijfsrecreatief aanbod in een aantrekkelijke landelijk omgeving. In de gemeente liggen de grootste hunebedden van het land, zij zijn onderdeel van het UNESCO Geopark de Hondsrug. • De verblijfsrecreaties zijn grootschalig en hebben een hoog investeringsniveau. Met de komst van bijvoorbeeld Landal Puur Exloo is de capaciteit en diversiteit van de verblijfsrecreatie verder vergroot. • Aanbieders van dagrecreatie zijn onder meer attractiepark Drouwenerzand, Kabouterland, het buitencentrum Boomkroonpad, aanbieder van Eko-Tours en kleinere musea in het oostelijk veengebied. De diversiteit van dit aanbod draagt bij aan de kracht van het toeristisch recreatieve product en heeft aantrekkingskracht op bezoekers die elders verblijven. • Er is volgens de gesproken publieke en private stakeholders nog veel potentie voor de sector, met name in de schouderseizoenen en de winter, omdat het verblijfsaanbod ook overwegend winterhard is. En er zijn relatief weinig vaste plaatsen (zoals stacaravans).
2.2 Economisch & maatschappelijk effect De vrijetijdssector is in de gemeente Borger-Odoorn van groot belang voor de lokale economie. Er zijn jaarlijks ruim 1,3 miljoen overnachtingen in de gemeente en die leveren meer dan €1,5 miljoen euro toeristenbelasting op en veel werkgelegenheid. Ecorys (2017) heeft becijferd dat ruim een kwart van de werkgelegenheid van de gemeente Borger-Odoorn gerelateerd is aan de vrijetijdseconomie. Dat wil zeggen: het aandeel directe- en afgeleide toeristisch-recreatieve werkgelegenheid in de totale werkgelegenheid per gemeente (zie figuur 2.2). Daarmee scoort de gemeente Borger-Odoorn het hoogste van heel Drenthe. Kijkend naar de LISA-werkgelegenheidsdata is het beeld dat iets meer dan 11% van de werkgelegenheid directe werkgelegenheid is in de R&T-sector in Borger-Odoorn (In Nederland en Drenthe allebei 7%; Bron: LISA, 2021). Figuur 2.2: Aandeel directe- en afgeleide toeristisch-recreatieve werkgelegenheid in totale werkgelegenheid per gemeente (Bron: Ecorys, 2017).
Gemeente Borger-Odoorn is een Cittaslow gemeente. Dat betekent dat zij zich richten op de mens in een duurzame omgeving; kwaliteit van leven voor inwoners, bezoekers en ondernemers. Een Cittaslow streeft naar een duurzame omgeving die verbonden is met een kwalitatief hoogwaardig landschap, waar een krachtige sociale gemeenschap aanwezig is die door de gemeente ondersteund wordt. Een Cittaslow is innovatief, maar gaat tegelijkertijd terug naar de oorsprong. Identiteit en cultuurhistorie zijn hierbij belangrijke elementen. Dit wordt ondersteund door waarden als authenticiteit, gastvrijheid, respect, tijd en aandacht voor elkaar. Met het permanent en consequent vanuit deze filosofie werken als gemeente onderscheiden zij zich van andere gemeenten.
7
Recreanten en toeristen zorgen voor veel uitgaven in de gemeente (ongeveer €110 miljoen euro per jaar, Ecorys 2019). Dat zorgt ervoor dat er in verschillende kernen een bovengemiddeld hoog voorzieningenniveau is dan verwacht mag worden op basis van het inwoneraantal. Met name in de kernen Exloo en Borger is sprake van een relatief hoog voorzieningenniveau. Een voorbeeld zijn supermarkten in Borger: afgaand op het Nederlands gemiddelde (1 supermarkt per 2.757 bewoners; CBS 2021) en het gemiddelde van Drenthe1 (0,39 supermarkten per 1.000 inwoners) zouden er met de omvang van Borger van 4.885 inwoners 1,77 tot 1,90 supermarkten zijn, maar er zijn drie grote supermarkten (Aldi, Boni, Albert Heijn) en twee kleine (één op het Roompot park en een kleine natuurvoeding supermarkt). Dat zijn dus vijf supermarkten, of drie supermarkten als je alleen de grote telt. En dat is (veel) meer dan je op basis van het aantal inwoners mag verwachten. Er zijn veel voorzieningen in de gemeente Borger-Odoorn voor bewoners die mede te danken zijn aan de vele bezoekers, zoals retailvoorzieningen, horecavoorzieningen, een vernieuwd dorpshuis (voor bewoners en bezoekers), een openluchtzwembad, musea en bezoekerscentra (behoud cultuur) en verschillende evenementen (dus meer levendigheid) en sportmogelijkheden zoals de golfbaan.
De meeste andere landelijke gemeenten die niet toeristisch zijn hebben geen musea, bezoekerscentra, zwembaden en bijvoorbeeld ook geen golfbaan inclusief restaurant. De gemeente Borger-Odoorn is zich terdege bewust dat de vrijetijdssector bijdraagt aan het lokale voorzieningenniveau en dus ook de algehele leefbaarheid van de gemeente. De bewoners profiteren hiervan, direct omdat de opbrengsten zoals toeristenbelasting naar de algemene middelen van de gemeente vloeien en zo bijdragen aan woon- en leefklimaat. Indirect omdat bezoekers ook bestedingen doen buiten de 1 Retail Insiders & Locatus (2022)
https://www.retailinsiders.nl/branches/levensmiddelenzaken/supermarkten/
sector zoals het kopen van kleding of gebruik maken van het lokale zwembad. Door investeringen van bedrijven in de vrijetijdssector zoals nieuw- en verbouw, inkoop van eten en materialen of bijvoorbeeld het uitbesteden van het reinigen van linnengoed wordt de lokale economie ook versterkt.
2.3 Type bezoekers & doelgroepen Borger-Odoorn De Nederlandse recreatieve en toeristische bezoekers kunnen ingedeeld worden naar hun vrijetijdsgedrag met de Leefstijlvinder2. Er zijn zeven leefstijlen die laten zien waar mensen in hun vrije tijd of op vakantie behoefte aan hebben. De informatie over deze leefstijlen staat in bijlage 2. De bezoekers aan Drenthe in het hoogseizoen zijn over het algemeen harmoniezoekers wat overeenkomt met het profiel van de bewoners. Buiten het hoogseizoen zijn het voornamelijk inzichtzoekers en rustzoekers. Er is mede door de toename van Nederlandse bezoekers in de coronapandemie, die meer plezierzoekers en stijlzoekers zijn, meer aandacht geweest voor aanbod dat zij aantrekkelijk vinden (dit blijkt ook uit interviews in het kader van dit onderzoek; hierover in hoofdstuk 3 meer). Voor alle doelgroepen is beleving en betekenis in meer of mindere mate belangrijk bij uitstapjes en vakanties. De vrijetijdsbesteding moet een echte ervaring zijn, uniek en leerzaam op een leuke manier. Bijzondere ervaringen die uniek, authentiek en het liefst op maat gemaakt zijn afgestemd op persoonlijke wensen en interesses van de lokale bewoners en toeristisch-recreatieve bezoekers. Het aanbod in BorgerOdoorn moet dus afgestemd zijn op wat mensen zoeken in de gemeente enerzijds, maar anderzijds zoeken mensen ook steeds vaker op wat er te doen is in de gemeente.
2 https://leefstijlvinder.nl/
8
Recreatie en toerisme zijn de belangrijkste vormen van vrijetijdsbesteding in de gemeente Borger-Odoorn. Terwijl toerisme zich richt op alle activiteiten waarin reizen centraal staat, omvat recreatie ook activiteiten thuis of in de woonomgeving. Daarnaast is er ook de MICE markt (meetings, incentives, congressen, evenementen) maar die is minder relevant voor de gemeente Borger-Odoorn.
9
3 Reconstructie, Evaluatie & Resultaten ToeristischRecreatief Beleid In dit hoofdstuk wordt het recreatief-toeristisch beleid van de gemeente Borger-Odoorn, zoals vastgelegd in de Nota Recreatie & Toerisme Borger-Odoorn 2017 – onder de loep genomen. 3.1 Beleidsreconstructie, doelen en methoden Algemene beschrijving beleid De Nota Recreatie en Toerisme heeft in algemene zin een beschrijvend karakter. Er worden weinig doelen gesteld en de beleidsinzet is vrij geformuleerd. Er wordt een beschrijving gegeven van de huidige stand van zaken in de sector, cijfers en feiten, relevante bedrijfsontwikkelingen en overige ontwikkelingen en het Recreatie en Toerisme cluster in BorgerOdoorn. Verder beschrijft de gemeente de rollen en verantwoordelijkheden van diverse actoren in de recreatie en toerisme sector en regionale samenwerking en structuren. Hierbij ziet de gemeente Borger-Odoorn voor zichzelf een faciliterende rol: de sector heeft een regierol en is aan zet. De gemeente houdt wel de regierol met betrekking tot de ruimtelijke kwaliteit, gebiedsregie in regionale samenwerkingsverbanden en de recreatieve infrastructuur. De gemeente werkt samen met verschillende gemeentelijke actoren en betaalt enkele organisaties ook voor de uitvoering van het gemeentelijk beleid of voor regionale samenwerking. De belangrijkste rol hierbij is weggelegd voor SBBO.
De schematische beleidsreconstructie van het
lokale en regionale toerisme en recreatiebeleid staat weergegeven in figuur 3.1. Belangrijkste beleidsdoelen & overwegingen Er zijn twee beleidsdoelen geformuleerd waar de Nota Recreatie en Toerisme 2017 zich op richt: 1. Minimaal in pas te blijven lopen met de ontwikkelingen (bestedingen, werkgelegenheid) die zich Drenthe-breed voordoen. 2. Behouden en stimuleren van een vitale lokale vrijetijdseconomie; We merken op dat dit betrekkelijk weinig, en ook niet specifieke beleidsdoelstellingen zijn, maar deze beleidsdoelstellingen zijn wel in samenwerking met ondernemers en gemeenteraad tot stand gekomen. Er zit in beleidsdoelstelling 1 de aanname dat toerisme en recreatie een sector is met ups en downs, en dat klopt ook, want de toerisme en recreatiesector is conjunctuurgevoelig, net als de rest van de economie. Daarom is het verstandig dat de beleidsdoelstelling relatief geformuleerd is (dus Borger-Odoorn versus de rest van Drenthe); ups en downs in de sector hebben dan geen invloed op het wel- of niet halen van de beleidsdoelen. Pas als je het relatief beter (of relatief slechter) doet dan Drenthe-breed kan je stellen dat je beter danwel slechter presteert. De beleidsdoelstelling kijkt zo als het ware over economische conjunctuur heen. Ook gaat de beleidsdoelstelling over het behouden van het marktaandeel. Ook is beleidsdoelstelling 1 goed te toetsen met cijfers (zie §3.3).
Voor beleidsdoelstelling 2 geldt dat bijna alle acties die uitgevoerd worden wel een direct verband houden met dit doel, maar met dit beleidsdoel is minder goed te toetsen en doelbereik (of causaliteit) is lastiger te bepalen. Dit onderdeel gaat verder op pagina 12.
10
Figuur 3.1: Beleidsreconstructie Recreatie en Toerisme Borger-Odoorn
11
De beleidsdoelstellingen zijn niet volledig SMART3-geformuleerd. Beleidsdoel 1 is wel specifiek, meetbaar en acceptabel en realistisch, maar niet tijdgebonden. Beleidsdoel 2 is niet specifiek wel acceptabel, wel realistisch, maar ook niet tijdgebonden. Bovendien is het doel lastig meetbaar (want wat is een ‘vitale lokale vrijetijdseconomie’?; dat is niet gedefinieerd en wordt in het kader van dit onderzoek daarom kwalitatief getoetst en beoordeeld door Bureau BUITEN). De beleidsdoelen zijn dus haalbaar omdat het realistische doelen zijn, maar het geeft tegelijkertijd geen richting en/of gefocuste inzet van de gemeente door middel van beleid weer, die uitgezet wordt in de tijd (dus tijdgebonden). Zo is er bijvoorbeeld ook geen uitvoeringsprogramma aan het beleid gekoppeld. De kans dat de doelen behaald wordt is dus sowieso groot, ongeacht de inzet van de gemeente. Verder kan van bijna alle acties die op het vlak van toerisme en recreatie uitgevoerd worden gesteld worden dat deze een bijdrage leveren aan de vitaliteit van de vrijetijdseconomie (want daar dragen bijna alle R&T-acties op zijn minst indirect aan bij), maar het aantonen van causaliteit en/of een oorzakelijk verband is niet mogelijk. Methoden van toetsen hoofdbeleidsdoelen • Het eerste beleidsdoel wordt kwantitatief getoetst door middel van een kwantitatieve benchmarkanalyse.
Zo toetsen we of de gemeente Borger-Odoorn ‘in de pas’ heeft gelopen met andere Drentse gebieden waar veel toerisme en recreatie plaatsvindt. De bevindingen van de kwantitatieve benchmark zijn geverifieerd bij gesprekken met stakeholders en stakeholders hebben hierover aanvullende kwalitatieve informatie gedeeld. Dit beschrijven we bij de toets op de hoofdbeleidsdoelen (§3.3). • Het tweede beleidsdoel wordt geheel kwalitatief getoetst, door middel van informatie vanuit de stakeholdergesprekken. 3 SMART: Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch, Tijdgebonden
3.2 Beoordelingskader Kort en beknopt beoordelingskader Wat uit de vorige paragraaf blijkt, is dat de gemeente Borger-Odoorn in het beleidskader relatief weinig beleidsdoelen stelt. De beleidsinzet (visie op ontwikkeling van de sector, doelen en actie) wordt vanuit het beleidskader maar beperkt duidelijk. Met die reden is er een zeer beknopt beoordelingskader gehanteerd. De beoordeling is met name van kwalitatieve aard, gericht op de samenwerking tussen verschillende partijen (overheid en privaat) en hoe die wederzijds ervaren wordt. Hierover is ook met de Rekenkamercommissie in het proces afstemming geweest. De manier waarop we toetsen (zowel kwantitatief als kwalitatief) beschrijven we hieronder. Kwantitatieve toets Of de gemeente Borger-Odoorn bovenstaande beleidsdoelen behaalt wordt getoetst door middel van een kwantitatieve benchmark met Drenthe en gemeenten uit Drenthe (Midden-Drenthe, Tynaarlo, Westerveld en Noordenveld). Op de volgende cijfers wordt getoetst:
Figuur 3.2: Cijfers ten behoeve van R&T-Benchmark Benchmark cijfers (performance) Bron data toets
12
Ontwikkeling R&T werkgelegenheid 2017-2021 (geïndexeerd in grafiek) Ontwikkeling R&T vestigingen 20172021 (geïndexeerd in grafiek) % van totaal aantal banen 2021 % van totaal aantal vestigingen 2021 Aantal R&T-banen per 1.000 inwoners 2021 Aantal overnachtingen per 1.000 inwoners 2021 Dashboard Impact Toerisme 2019
LISA werkgelegenheidsdata LISA werkgelegenheidsdata LISA werkgelegenheidsdata LISA werkgelegenheidsdata LISA werkgelegenheidsdata Provincie Drenthe ZKA Leisure Consultants
Kwalitatieve toets De kwalitatieve toets voeren we uit op het niveau van de ambitie. We toetsen op de volgende stelling: De gemeente heeft gedaan wat in haar macht staat om de ambitie "samen met ondernemers en initiatiefnemers te zorgen voor een sterke vrijetijdseconomie, te werken aan een aantrekkelijke gemeente, waardoor de werkgelegenheid, bestedingen, toeristische overnachtingen en bedrijfsontwikkeling van de vrijetijdseconomie in de gemeente en de regio gestimuleerd worden" te bereiken. Hierover geven we een algemeen kwalitatief oordeel: een integrale visie op de effectiviteit, interventielogica en doeltreffendheid van het beleid. Dat doen we in de vorm van verdere kwalitatieve onderbouwing van de stappen die gezet zijn m.b.t. de hoofdbeleidsdoelen. Dit algemene oordeel wordt gegeven op basis van deskresearch, interviews met de gemeente, gesprekken met ondernemers en belangenorganisaties en aan de hand van het beoordelingskader van beleidsdoelen. Ook wordt meegewogen of er een logische/relevante relatie is tussen de uitgevoerde acties en de beleidsdoelen, en of de middelen voor vrijetijdseconomie aan de juiste zaken besteed worden. Ook analyseren we in hoeverre het
beleid hieraan heeft bijgedragen. De kwalitatieve toets is onderdeel van 3.3. en hierover trekken we ook conclusies in hoofdstuk 4.
3.3 Toets op behalen hoofdbeleidsdoelen Toets beleidsdoel 1: ‘in de pas lopen met Drenthe-brede ontwikkeling’ Door middel van de kwantitatieve toets bepalen we of de gemeente Borger-Odoorn het eerste beleidsdoel namelijk “Minimaal in de pas te blijven lopen met de ontwikkelingen (bestedingen, werkgelegenheid) die zich Drenthe-breed voordoen” behaald heeft of niet. De bevinding is dat de gemeente Borger-Odoorn in de pas heeft gelopen met de ontwikkelingen die Drenthe-breed speelden afgelopen jaren, ook tijdens de coronacrisis. De gesproken stakeholders onderschrijven deze bevinding. Nuances, bronnen en onderbouwing bij daarbij zijn als volgt: • In de jaren 2017-2019 groeide de werkgelegenheid in recreatie en toerisme in Borger-Odoorn met 10% (LISA werkgelegenheidsdata). Dat is een sterkere groei dan in de meeste de benchmarkgebieden (Midden-Drenthe 9%, Aa en Hunze 2%, Noordenveld -5%, Westerveld 4%, provincie Drenthe 3%). In Tynaarlo groeide de werkgelegenheid met 11% en dus een fractie hoger dan Borger-Odoorn. Aangezien Borger-Odoorn bij de koplopers ligt op dit aspect, concluderen we dat Borger-Odoorn in de pas heeft gelopen met de werkgelegenheidsontwikkelingen die Drenthe-breed speelden in deze jaren; • Vanaf maart 2020 waren er de beperkingen vanwege corona.
De neergang in Borger-Odoorn (kijkend naar de R&T-werkgelegenheid) was tijdens de coronacrisis sterker dan in andere gemeenten. In Borger-Odoorn nam de werkgelegenheid tussen 2019-2020 af met 16%, in de andere gemeenten minder (Midden-Drenthe -6%, Aa en Hunze -1%, Noordenveld -8%, Tynaarlo -12%, Westerveld -1%, Drenthe -6%) (LISA werkgelegenheidsdata). Een mogelijke verklaring voor de sterke afname van de werkgelegenheid in Borger-Odoorn zijn de grote
13
vakantieparken die veel mensen met flexibele contracten in dienst hadden, die dus relatief veel personeel hebben afgestoten. Hier wordt door de gesproken stakeholders tijdens interviews in het kader van dit onderzoek op gewezen. Het werkgelegenheidsniveau van recreatie en toerisme is momenteel nog niet op het niveau van voor de coronacrisis, maar dat is in lijn met de andere benchmarkgemeenten (m.u.v. Westerveld) en de provincie Drenthe. Ook daarom concluderen we dat Borger-Odoorn in de pas heeft gelopen in Drenthe; de ontwikkelingen zijn vergelijkbaar met de andere gemeenten. De verwachting is dat de werkgelegenheid in de recreatie en toerismesector weer gaat groeien de komende jaren, maar er zijn wel problemen met de krapte op de arbeidsmarkt. In bijna alle R&Tbedrijven is het lastig om aan personeel te komen. • Tegelijkertijd heeft de coronacrisis ertoe geleid dat er meer mensen naar Borger-Odoorn zijn gekomen, blijkt uit de groei van het aantal overnachtingen (cijfers toeristische overnachtingen en inkomstenbelasting, gemeente Borger-Odoorn). Er is dus een verschil tussen de werkgelegenheid (die kromp) en het aantal overnachtingen (die stegen).
Het aantal overnachtingen is in Borger-Odoorn gegroeid in de periode van 2017-2021, namelijk van 1,12 miljoen overnachtingen in 2017 naar 1,29 miljoen overnachtingen in 2021 (15% groei; Bron: toeristische overnachtingen en inkomsten toeristenbelasting gemeente Borger-Odoorn). Cijfers van het Recreatieschap Drenthe (die op een andere manier opgebouwd worden uit bronnen van bedrijven, gemeente en het CBS en dus verschillen) spreken van groei in Borger-Odoorn tussen 2020 en 2021 van 42% groei (van 1,1 miljoen naar 1,6 miljoen; en een sterkere groei dan elders in Drenthe). We concluderen dus op basis van verschillende bronnen dat er substantiële groei heeft plaatsgevonden. De betrokken stakeholders geven tijdens interviews aan dat de groei van het aantal overnachtingen in de gemeente Borger-Odoorn mede te danken is aan de soorten en typen verblijfsaccommodaties in de gemeente. Dat zijn voornamelijk campings en vakantieparken. Deze waren in de
coronaperiode zeer in trek bij bezoekers uit eigen land. In Emmen, Coevorden en Assen was er een afname van het aantal overnachtingen te zien in deze periode. Dat is in lijn met de landelijke trend dat de verblijfsaccommodaties in steden harder geraakt werden door de coronabeperkingen dan die in het landelijke gebied. De gesproken stakeholders spreken tijdens de interviews unaniem over groei van het aantal overnachtingen en bestedingen in de coronaperiode in BorgerOdoorn, maar dit is dus niet terug te lezen uit de werkgelegenheidscijfers over recreatie en toerisme. Figuur 3.3: Benchmark R&T cijfers Drenthe 2021 Gebied Aantal R&T R&T banen R&T inwoners Banen / 1000 inw. banen % Gemeente Borger-Odoorn 25.598 960 38 11% Gemeente Midden-Drenthe 33.381 850 25 6% Gemeente Aa en Hunze 25.399 1.010 40 12% Gemeente Noordenveld 31.214 970 31 9% Gemeente Tynaarlo 33.978 1.120 33 9% Gemeente Westerveld 19.661 1.050 53 11% Provincie Drenthe 494.771 14.970 30 7% Bron: LISA werkgelegenheidsdata & CBS inwonerdata, bewerking Bureau BUITEN • Uit de gesprekken met de stakeholders blijkt dat het ‘type bezoekers’ in de coronacrisis anders was dan daarvoor. Waar voorheen het type bezoekers kon worden getypeerd als harmoniezoekers (in het hoogseizoen) en inzichtzoekers en rustzoekers (buiten het hoogseizoen), vond al voor (en verder versterkt in) de coronacrisis een verschuiving plaats.
Ook andere Nederlandse doelgroepen die voorheen naar het buitenland reisden hebben volgens de stakeholders de schoonheid van het eigen land als het ware ‘herontdekt’ en kwamen ook naar Borger-Odoorn. Dit zijn de stijlzoekers,
14
plezierzoekers, en avontuurzoekers (zie bijlage 2). Dit zijn ook doelgroepen die doorgaans meer besteden, maar ook meer en hogere eisen hebben als het gaat om het aanbod en de beleving. Ze verwachten een kwalitatief hoge standaard. ‘Een kop koffie verandert zo naar een latte machiatto met havermelk’, zo vertelt een ondernemer. Het toeristisch-recreatief aanbod verandert wel mee met de vraag, maar hier liggen in de gemeente Borger-Odoorn nog wel opgaven voor ondernemers, zo geven de ondernemers zelf aan tijdens de interviews. • Er zijn in Borger-Odoorn 38 R&T banen per 1.000 inwoners (LISA werkgelegenheidsdata). Dat is hoger dan in Midden-Drenthe (25), Noordenveld (31), Tynaarlo (33) en de provincie Drenthe (30). Het is lager dan in Aa en Hunze (40) en Westerveld (53). Kijkend naar het percentage R&T banen als onderdeel van de totale werkgelegenheid, zit Borger-Odoorn (11%) wel bij de koplopers, samen met Aa en Hunze (12%) en Westerveld (11%). De andere gemeenten scoren enkele procentpunten lager. Daarmee is Borger-Odoorn één van de meest toeristische gemeenten van Drenthe, wat de getrokken conclusie onderschrijft. De benchmarkcijfers zijn terug te vinden in figuur 3.3. • In alle benchmarkgebieden groeit het aantal R&T-vestigingen in de periode 2017-2021; de groeipercentages van Borger-Odoorn en de benchmarkgebieden zijn vergelijkbaar.
Dit is in lijn met de flexibilisering van de arbeidsmarkt (waardoor het aantal vestigingen stijgt door de groei van het aantal ZZP’ers) en is niet opvallend. • De conclusie dat de gemeente Borger-Odoorn in de pas heeft gelopen met de ontwikkelingen die Drenthe-breed speelden afgelopen jaren trekken we ook op basis van de Dashboards Impact Toerisme van ZKA Leisure Consultants (2019) naar de R&T-sectoren in Borger-Odoorn4,
4 https://www.recreatieschapdrenthe.nl/files/Eindrapport-Dashboard-Impact-
Toerisme-Borger-Odoorn.pdf
Tynaarlo , Westerveld en De Wolden . De rapportcijfers voor de thema’s ‘economie’, ‘samenleving’, en ‘omgeving’ zijn hieronder weergegeven in de tabel. De rapportcijfers zijn gebaseerd op analyses op gemeenteniveau en zijn in Borger-Odoorn vergelijkbaar met de andere gemeenten. ZKA Leisure Consultants trekt hierover in BorgerOdoorn de volgende conclusie: “In de gemeente Borger-Odoorn is toerisme en recreatie echter ongelijkmatig verdeeld. De impact van toerisme en recreatie op de economie is met name op de zandgronden van de gemeente erg groot. Op het vlak van overnachtingen, bezoeken, bestedingen en werkgelegenheid presteren deze gebieden aanmerkelijk beter en zouden rapportcijfers (zie figuur 3.4) hoger zijn. De bevolking ziet ook de gevolgen: de bijdrage aan het voorzieningenniveau is met name in dat deel van de gemeente hoog, aanmerkelijk hoger dan het gemiddelde in de gemeente (met meer supermarkten, mogelijkheden tot gebruik voorzieningen op vakantieparken, meer horeca-aanbod). Wel zorgt de clustering van toeristisch-recreatieve activiteiten ook voor iets meer toeristischrecreatieve druk”. Figuur 3.4 Rapportcijfers Dashboard Impact Toerisme (Bron: ZKA 2019) Gemeente Economie Samenleving Omgeving Borger-Odoorn 7,5 7,1 6,6 Tynaarlo 6,0 7,4 6,9 Westerveld 7,2 7,5 7,2 De Wolden 5,8 8,0 6,9
Figuur 3.5: Ontwikkeling R&T werkgelegenheid absoluut, 2017-2021 1.400 1.200 1.000 800 600 400 200
15
Bron: LISA werkgelegenheidsdata, bewerking Bureau BUITEN Figuur 3.6: Ontwikkeling R&T vestigingen absoluut, 2017-2021 300 250 200 150 100 50 0
Borger-Odoorn Midden-Drenthe Aa en Noordenveld Tynaarlo Hunze 2017 2018 2019 2020 2021
Westerveld
Bron: LISA werkgelegenheidsdata, bewerking Bureau BUITEN
Toets beleidsdoel 2: ‘Behouden en stimuleren van een vitale lokale vrijetijdseconomie’
Door middel van de kwalitatieve toets bepalen we of de gemeente Borger-Odoorn het tweede beleidsdoel, namelijk “behouden en stimuleren van een vitale vrijetijdseconomie” behaald heeft of niet. De bevinding is dat de gemeente Borger-Odoorn dit beleidsdoel gehaald heeft; de vrijetijdseconomie is in Borger-Odoorn vitaal, zeker vergeleken met andere gemeenten. De gesproken regionale stakeholders bevestigen dit beeld unaniem. Nuances en duidingen bij deze bevinding zijn als volgt: • De bezoekersaantallen van verblijfsaccommodaties groeien, het voorzieningenniveau krimpt niet (breidt iets uit) en de bezoekersaantallen van bijvoorbeeld het Hunebedcentrum zijn stabiel, terwijl het aanbod (en dus de concurrentie!) toeneemt. Dat duidt op een vitale vrijetijdssector die in ontwikkeling is. • De vitaliteit van de vrijetijdssector blijkt onder andere uit de analyse in het kader van het Programma Vitale Vakantieparken Drenthe. In de vitaliteitsscan die onderdeel is van het Programma Vitale Vakantieparken Drenthe is geconcludeerd dat het positief gesteld is met de kwaliteit van de vakantieparken in de gemeente BorgerOdoorn: – Er zijn in de gemeente Borger-Odoorn geen vakantieparken van slechte kwaliteit waar opgaven rondom ondermijning spelen. Wel gaat er vanuit de gemeente Borger-Odoorn aandacht uit naar permanente bewoning op vakantieparken.
Er is sprake van bewoning op een tweetal parken, waarvoor al een aanpak ontwikkeld wordt in het kader van Vitale Vakantieparken. De algemene tendens van krapte op de woningmarkt kan er voor zorgen dat woningzoekers ook naar vakantieparken kijken voor permanente bewoning. – De verblijfsaccommodatiesector in Borger-Odoorn is grootschalig van aard. De verblijfsaccommodaties (Roompot, Landal) zijn in handen van investeerders. Er is daardoor enerzijds een hoog investeringsniveau (wat vooralsnog zorgt voor instandhouding van de kwaliteit en het tegengaan van ongewenst / oneigenlijk gebruik
16
van de parken), anderzijds kan het er ook voor zorgen dat – wanneer parken afgeschreven raken of verouderen – investeerders hun handen er vanaf trekken omdat het rendement afneemt. Er zijn dus ook risico’s aan verbonden, maar daar heeft een gemeente weinig invloed op. De (private) stakeholders geven over deze ontwikkeling wel aan dat de laagdrempeligheid van samenwerking afneemt; zij ervaren dat de organisaties van de parken steeds meer op afstand staan, er is minder maatwerk in samenwerkingen mogelijk en om samen te werken wordt steeds meer commissie gevraagd, in plaats van samen ondernemen en samen profiteren van initiatieven. Zo moet het Hunebedcentrum tegenwoordig commissie afstaan om te adverteren bij Landal en Roompot; er is minder 1-op-1 te regelen dan vroeger het geval was. • Grote verbeteringen aan de toeristisch-recreatieve infrastructuur zijn doorgevoerd op basis van eerdere beleidswensen. Zo zijn onder andere het verknopen van het fiets- en wandelpuntensysteem in de gemeente gerealiseerd en de versnippering van marketing en promotie tegengegaan en is er substantieel geïnvesteerd in nieuwe verbindingen: – Het was een beleidsvoornemen (dit staat beschreven in de Nota Recreatie en Toerisme Borger-Odoorn, p. 7) om het fiets- en wandelknooppuntensysteem beter te verknopen in de gemeente Borger-Odoorn en in de Hunzevallei, zowel binnen de gemeente als met buurgemeenten.
Dat is helemaal uitgevoerd in de gemeente Borger-Odoorn. Hieraan hebben bewoners uit de gemeente BorgerOdoorn ook bijgedragen en zo zijn er ook nog extra routes aan het netwerk toegevoegd. Er is geïnvesteerd in een nieuwe fietsroute van Borger naar Exloo. Het totale tracé in Borger-Odoorn is van Borger naar Valthe en dan naar Emmen, waarvan voor het eerste deel (Borger naar Exloo) ruim €2 miljoen is aanbesteed. De totale kosten beslaan ruim €4 miljoen waarvan de provincie de helft bijdraagt. Dit valt te scharen onder het beleidsvoornemen (Nota Recreatie en Toerisme, p.7) dat er
door middel van nieuwe fiets- en wandelmogelijkheden de belevingswaarde van het gebied vergroot wordt en diverse voorzieningen met elkaar verbonden worden. Naast utiliteit voor bewoners is het bijvoorbeeld ook een betere verbinding tussen verblijfsrecreatievoorzieningen en dagrecreatievoorzieningen. – De communicatie (en versnippering van communicatie) vanuit diverse R&T-actoren was in 2017 een belangrijk aandachtspunt. Hier zijn stappen in gezet in de afgelopen jaren (bijvoorbeeld voor herkenbaarheid, huisstijl e.d.), waarvoor ook veelvuldig regionaal samengewerkt wordt. Voorbeelden hiervan zijn dat de SBBO website nu onder het UNESCO Geopark de Hondsrug valt, en dat het UNESCO Geopark de Hondsrug onder Marketing Drenthe valt. Er wordt zo steeds meer samengewerkt om zichtbaarheid en herkenbaarheid te vergroten. De communicatie en promotiematerialen van SBBO hanteren nu de zelfde vormgeving/stijl als van Marketing Drenthe. Marketing Drenthe, SBBO, UNESCO Geopark de Hondsrug en het Recreatieschap Drenthe weten elkaar hiervoor goed en steeds beter te vinden. De gemeente heeft hierin een faciliterende rol (en draagt ook financieel bij aan SBBO en het Recreatieschap Drenthe) en draagt bij waar nodig en mogelijk direct bij vanuit de gemeente. Ook de komende jaren worden hier nog stappen in gezet.
• Een kanttekening bij de vitaliteit van de sector valt te maken over arbeidsmarktontwikkelingen. Sommige R&T-voorzieningen (bijvoorbeeld horeca) zijn gesloten op maandag, dinsdag en woensdag, omdat ze geen personeel kunnen vinden. Het gebrek aan personeel is dus een beperkende factor voor de ontwikkeling van de R&T-sector in Borger-Odoorn; hierdoor kan de vitaliteit van de sector ook onder druk komen te staan. • Er is in de zomer voor bewoners ook enige overlast van toerisme en recreatie, en dan met name in Borger en Exloo. Er loopt een parkeeronderzoek, maar dit leidt wel tot de vraag: “hoeveel is het oplossen van piekbelastingen waard?”. Het oplossen van dit probleem
17
vergt namelijk grote investeringen, terwijl het slechts enkele keren per jaar een overlastgevende situatie is. Gesteld kan wel worden dat de bewoners van de gemeente Borger-Odoorn doorgaans positief zijn over de omvang van de sector van de gemeente. Het draagvlak onder de bevolking krijgt het rapportcijfers 7,6 (ZKA Dashboard Impact Toerisme). Het bovenstaande beeld is bevestigd tijdens gesprekken met de belangrijkste recreatie en toerisme stakeholders in de gemeente BorgerOdoorn en de provincie Drenthe.
3.4 Kanttekeningen bij het R&T-beleid 2017-2021 Er zijn enkele kanttekeningen te maken bij het beleid zoals vastgelegd in de Nota Recreatie en Toerisme 2017. Deze worden hieronder toegelicht: • Bij het behalen van de hoofdbeleidsdoelen kan nadrukkelijk geen causaliteit worden aangetoond met het beleidsstuk. Er kan daardoor ook niet met enige zekerheid gesteld worden dat het opstellen van het beleidskader ertoe geleid heeft dat ontwikkelingen mogelijk gemaakt zijn en/of uitgevoerd zijn. We maken hierbij wel een duidelijk onderscheid tussen a) het beleidsstuk en b) de daadwerkelijke uitvoering van R&T-werkzaamheden bij de gemeente Borger-Odoorn. De acties die zijn uitgevoerd vloeien namelijk niet voort uit het beleidsstuk en er is ook geen uitvoeringsprogramma of uitvoeringsagenda verbonden aan het beleidsstuk. Er is dus geen (of naar het inzicht van de onderzoekers niet voldoende sterke) koppeling gemaakt tussen het beleidsstuk en de uitvoering van acties (zoals beschreven in §3.3). Daarom kan er geen causaliteit worden aangetoond met het opstellen van het beleidsstuk, maar wel met de acties die de gemeente Borger-Odoorn heeft uitgevoerd. Want die dragen zeker bij aan de hoofddoelen van het R&T beleid, namelijk in de pas te blijven lopen met de ontwikkelingen (bestedingen,
werkgelegenheid) die zich Drenthe-breed voordoen en het behouden en stimuleren van een vitale lokale vrijetijdseconomie. • De Nota Recreatie en Toerisme Borger-Odoorn 2017 is betrekkelijk onbekend; zowel intern (!) als extern is men niet bekend met de inhoud. Het dient intern ook niet als toetsingskader voor initiatieven die vanuit de markt komen. Het is daarmee niet duidelijk welk toetsingskader gebruikt wordt om initiatieven die uit de markt komen systematisch en transparant te beoordelen. Initiatieven vanuit de markt moeten namelijk getoetst kunnen worden aan wenselijkheid, waartoe beleid (of een ander separaat toetsingskader dat als zodanig gebruikt wordt) kan dienen. Er zijn door ondernemers tijdens de interviews voor dit onderzoek signalen gegeven dat er enige willekeur zou kunnen ontstaan doordat het beleidskader weinig sturing geeft en niet dient als toetsingskader. Een duidelijk en helder geformuleerd beleidskader met beleidsdoelen, inzet en dat kan dienen als toetsingskader zorgt voor eenduidige beoordeling van marktinitiatieven. Er wordt door Bureau BUITEN beoordeeld dat hier een duidelijk verbeterpunt ligt voor toekomstig beleid.
• Wel kan gesteld worden dat de resultaten en ontwikkelingen van de afgelopen jaren het resultaat zijn van de inzet van de gemeente, regionale stakeholders en ondernemers, maar daar heeft het opstellen van de Nota Recreatie en Toerisme 2017 waarschijnlijk niet aan bijgedragen, maar het uitvoeren van diverse acties door de gemeente Borger-Odoorn wel. Voor de toelichting in het onderscheid dat hiertussen gemaakt kan worden verwijzen we naar het eerste punt in deze opsomming. • De samenwerking en uitvoeringsstructuur van de gemeente BorgerOdoorn wordt als prettig ervaren door de belangrijkste stakeholders (Recreatieschap Drenthe, Marketing Drenthe, UNESCO Geopark Hondsrug Drenthe, SBBO en enkele lokale R&T en horecaondernemers). Dat werd tijdens de groepsinterviews in het kader van dit onderzoek gedeeld. De betrokkenen wijzen op de korte lijnen, dat ze elkaar goed weten te vinden en in veel gevallen kennen
18
ze elkaar. Men ervaart bij elkaar de wil om dingen te verbeteren en een aantal acties zijn succesvol uitgevoerd (voorbeelden: verknopen wandel- en fietsroutenetwerken en tegengaan versnippering in lokale en regionale communicatie). Dat vindt niet alleen de gemeente zelf, maar dit beeld wordt gedragen door de gesproken (publieke en private!) stakeholders. • Ook ervaren de betrokken stakeholders een toegankelijk bestuur van de gemeente (college van B&W en gemeenteraad). Dit kan enerzijds ten goede komen aan de slagvaardigheid van de gemeente (het nemen van besluiten en goed geïnformeerd lokaal bestuur) maar kan anderzijds ook willekeur in de hand werken. Er zijn vanuit dit onderzoek nadrukkelijk geen aanwijzingen dat dit het geval is. • De samenwerkingspartners zijn zeer positief over de inzet van de beleidsadviseur recreatie en toerisme van de Borger-Odoorn. Wel ervaren verschillende partijen, waaronder de beleidsadviseur en samenwerkingspartners, dat er relatief weinig capaciteit uitgaat naar recreatie en toerisme. Tot de komst van een nieuwe collega in 2020 was er slechts een bezetting van 14 uur per week voor specifieke R&Tactiviteiten; de balans is nu beter (ca. 24 uur per week, 0,67 fte o.b.v. 36 uur als voltijd). Gebruikelijk is ongeveer 1 FTE (o.b.v.
36 uur als voltijd contract) bij een gemeente van de grootte van Borger-Odoorn (oordeel van interne vrijetijdseconomie-experts Bureau BUITEN). Ondanks de lage capaciteit zijn er wel de nodige stappen gezet in de R&T-sector afgelopen jaren. Dit alles beschouwende blijkt dat de praktische uitvoering van het R&Tbeleid goed gaat, en op de juiste lagen (lokaal waar het kan, regionaal waar het moet door middel van bijdragen aan SBBO en het Recreatieschap Drenthe) uitgevoerd wordt. De formele organisatie en vastgestelde inhoudelijke richting kan en moet scherper, om de gemeentelijke inzet richting te geven, duidelijkheid te bieden aan marktpartijen, richting een meer gespecificeerd en bekend beleidskader. Het geëvalueerde beleidsstuk – de Nota Recreatie en Toerisme 2017 – is
zowel intern en extern nauwelijks bekend en wordt niet gebruikt als toetsingskader en dat is onwenselijk, omdat het tot enige willekeur zou kunnen leiden.
3.5 Financiële overzichten en kanttekeningen In onderstaande tabellen geven we informatie over financiële aspecten bij de R&T-sector. We geven een overzicht van: • Gerealiseerde uitgaven in recreatie en toerisme in Borger-Odoorn tussen 2017-2021; • Jaarlijks te besteden gelden in recreatie en toerisme in Borger-Odoorn; • Opbrengsten van recreatie en toerisme in Borger-Odoorn (van de gemeente; niet van bestedingen elders) van 2017-2021. Ook geven we enkele financiële kanttekeningen.
Financieel overzicht
19
Figuur 3.7: (Gerealiseerde) Uitgaven gemeente Borger-Odoorn Toerisme en Recreatie Uitgaven aan 2017 2018 2019 2020 2021 €34.000 €77.000 €44.000 €43.000 €36.000 Uitvoering beleidsplan RT €0 €0 €50.000 €50.000 €26.000 Wandelknoop puntennetwerk €9.000 €0 €0 €0 €0 Stichting Recreatieve voorzieningen €39.000 €39.000 €70.000* €57.000 €57.000 SBBO €90.000 €95.000 €97.000 €103.000 €104.000 Recreatieschap Drenthe €20.000 €20.000 €20.000 €20.000 €20.000 Vitale Vakantieparken €27.000 €27.000 €27.000 €22.000 Hondsrug Drenthe €27.000 €219.000 €258.000 €310.000 €300.000 €265.000 Totaal Bron: aangeleverde financiële gegevens Gemeente Borger-Odoorn, bewerking Bureau BUITEN *Extra geld voor SBBO in 2019 voor verbouwing/uitbreiding en verhuizing Figuur 3.8: Jaarlijks te besteden gelden gemeente Borger-Odoorn Toerisme en Recreatie Te besteden Doorlopend (2017- heden) €25.000 Via subsidies €20.000 Vrij ad hoc besteedbaar
Figuur 3.9: Inkomsten gemeente Borger-Odoorn Toerisme en Recreatie
Inkomsten uit Tarief toeristenbelasting Opbrengsten toeristenbelasting
2017
2018
2019
2020
2021
€1,05 €1,3 M
€1,10 €1,3 M
€1,15 €1,4 M
€1,20 €1,3 M
€1.25 €1,6 M
(afgerond op €100.000)
Financiële kanttekeningen • De gemeente Borger-Odoorn betaalt SBBO voor de uitvoering van het gemeentelijke R&T beleid middels de coördinatorrol. Daarmee heeft de gemeente ook een duidelijke sturende rol naar SBBO toe en vervult ze deze ook. De betrokkenen geven aan positief in de samenwerking te staan; dat hebben ze medegedeeld tijdens de gesprekken. We kunnen dit niet nader onderbouwen op basis van de beschikbare en gedeelde informatie. • De gemeente Borger-Odoorn levert ook een bijdrage aan het Recreatieschap Drenthe. De recreatie en toerismesector is een regionale sector. Daarvoor is het Recreatieschap Drenthe bezig om regionale ontwikkelingen in de sector te bestendigen, regionale toeristisch-recreatieve ontwikkelingen door te voeren en om gemeentelijk beleid op elkaar af te stemmen. De gemeente BorgerOdoorn heeft dus ook een sturende rol naar het Recreatieschap toe. Uit het gesprek met het Recreatieschap Drenthe blijkt dat de samenwerking met de ambtelijke organisatie goed is. Het Recreatieschap Drenthe geeft aan dat zij vanuit de gemeenteraad weinig kaders krijgen.
Ook geeft het Recreatieschap Drenthe wel aan dat die mogelijkheid er is en meer genomen kan worden en nodigt de gemeenteraad uit om meer kaderstellend op te treden en meer richting te geven in de toeristisch-recreatieve sector waar mogelijk, bijvoorbeeld door middel van moties of – een meer informele manier – door het recreatieschap uit te nodigen een presentatie te komen geven over de acties die zij uitvoeren. Daarbij merken we op dat het wellicht deels logisch is dat de gemeenteraad van Borger-Odoorn wat op afstand staat ten opzichte van het Recreatieschap Drenthe; bij een
20
regionale gemeenschappelijke regeling is de invloed van één gemeenteraad per definitie minder, omdat het slechts één geluid is binnen een samenwerkingsverband van 13 gemeenten. • De inkomsten vanuit de toeristenbelasting vloeien in de gemeente Borger-Odoorn naar de algemene middelen. Hiermee levert de toerisme en recreatiesector dus ook een directe financiële bijdrage aan de gehele gemeente. Bij sommige gemeenten worden inkomsten uit de toeristenbelasting geoormerkt en ingezet voor enkel toerisme en recreatie. Dat is in Borger-Odoorn dus niet zo; de bijdrage van toerisme aan de brede leefbaarheid van de gemeente is dus evident, ook financieel gezien. De opbrengsten van toerisme zijn ook substantieel (factor 6; berekening Bureau BUITEN op basis van gemeentelijke cijfers over inkomsten toeristenbelasting en structurele R&T-budgetten van de gemeente Borger-Odoorn, zie figuur 3.7 en 3.9) hoger dan door de gemeente (structureel) aan toerisme uitgegeven wordt. Er zijn wel incidentele investeringen van de gemeente BorgerOdoorn in voorzieningen en infrastructuur die ook bijdragen aan de recreatieve infrastructuur. Een voorbeeld hiervan is het fietspad tussen Exloo en Borger, waarvan voor het eerste deel (Borger naar Exloo) ruim € 2 miljoen is aanbesteed. De totale kosten beslaan ruim € 4 miljoen waarvan de provincie de helft bijdraagt.
Naast utiliteit voor bewoners is het bijvoorbeeld ook een betere verbinding tussen verblijfsrecreatievoorzieningen en dagrecreatievoorzieningen. • Kijkend naar financiën concluderen we dat het beschikbare geld voor recreatie en toerisme goed besteed wordt. Recreatie en toerisme is een sector waarin veel opgaven regionaal spelen; in de uitvoering, samenwerking en financiële structuur is hiervoor uitgebreid aandacht, met structurele jaarlijkse bijdragen aan SBBO, het Recreatieschap Drenthe, De Hondsrug en het programma Vitale Vakantieparken. Ook zijn er aanvullende subsidies beschikbaar voor ondernemers met goede plannen en is er een vrij besteedbaar budget voor projecten die door de sector zelf aangedragen worden, die ten goede komen aan de
gehele sector. Dit laatstgenoemde budget wordt niet altijd geheel gebruikt.
21
4 Stand van zaken & ontwikkelingen 2023 In dit hoofdstuk beschrijven we opvallende inhoudelijke opbrengsten die niet direct raken aan het gevoerde beleid van 2017-2021, maar die wel relevant zijn om mee te geven als aanknopingspunten en adviezen voor nieuw op te stellen beleid. Deze zaken zijn naar voren gekomen uit de interviews met ondernemers en andere stakeholders in het kader van dit onderzoek. Steeds meer vraag naar kwaliteitstoerisme & verduurzaming Het beleidsstuk dat geëvalueerd is, is anno 2022 gedateerd. Er zijn bij de formulering van het beleid met name kwantitatieve doelstellingen (groei bestedingen, groei overnachtingen e.d.) gesteld, maar we concluderen dat in de afgelopen jaren Nederland, en zo ook de vraag naar toerisme en recreatie in Borger-Odoorn, veranderd is. Ondernemers geven aan dat er momenteel steeds meer, en meer dan voorheen, ingezet wordt op kwaliteitstoerisme en dat hun klanten en/of bezoekers dat ook van ondernemers vragen. Zij geven aan dat het steeds meer gaat het om de balans tussen natuur, cultuur, dier, mens en erfgoed. Voorbeelden die gegeven zijn, gaan over de druk en draagkracht van gebieden, eerlijke producten voor eerlijke prijzen, authenticiteit en duurzaamheid. Dat zijn volgens de ondernemers en stakeholders nu thema’s die veel meer aandacht krijgen.
Deze thema’s staan ook nog niet of nauwelijks beschreven in de Nota Recreatie en Toerisme Borger-Odoorn 2017. Met de toenemende vraag naar kwaliteit en verduurzaming, moeten verblijfsaccommodaties en horecavoorzieningen ook veranderen om goed aan te blijven sluiten bij de vraag van de markt. De betrokken
stakeholders dringen er ook op aan dat hier in Borger-Odoorn meer aandacht naar moet gaan dan voorheen het geval was. Dat biedt dus aanknopingspunten voor volgend beleid: de groei is geen doel meer op zich, volgens betrokkenen. Aandacht gaat uit naar kwalitatieve groei, blijkt uit de interviews met ondernemers. Spreiding in tijd en ruimte; op het zand en naar het veen De betrokken stakeholders, zoals ook de gemeente zelf, zien nog groeipotentie voor de sector recreatie en toerisme in de gemeente Borger-Odoorn, maar met name in het voor-, na-, en laagseizoen (grofweg de maanden van oktober t/m april). Wat hen betreft moet het beleid zich hier ook op gaan richten. Ook wordt het beleid om toerisme en recreatie te verspreiden (en met name van de zandgronden en bosgebieden richting de veenkoloniën) onderschreven door de stakeholders, om zo de potentie van de R&T-sector voor alle gemeentelijke gebieden te vergroten. De betrokken stakeholders zouden deze strategie willen voortzetten. Er ligt druk op de natuur, o.a. door de coronacrisis Door het gestegen aantal bezoekers aan de gemeente Borger-Odoorn ligt er wel meer druk op de natuur. Mensen komen doorgaans met de auto naar de gemeente Borger-Odoorn. Het groeiende aantal bezoekers zorgt dus ook voor meer verkeersbewegingen in de gemeente. Dat leidt dus ook tot extra verstoring en legt ook druk op de natuur.
Staatsbosbeheer heeft dit beeld bevestigd in gesprekken. Steeds meer internationale bezoekers & diversifiëring herkomst Er worden steeds meer internationale bezoekers aangetrokken naar de gemeente Borger-Odoorn. Bezoekers uit Duitsland kwamen al langere tijd, maar er zijn steeds meer Engelstalige en Spaanstalige bezoekers. Dit leidt er ook toe dat R&T-ondernemers ook de informatievoorziening moeten aanpassen, zich verdiepen in de cultuur en het aanbod in verschillende talen moeten aanbieden.
22
Belevening en betekenis nemen toe, zeker in Borger-Odoorn De ondernemers en sectorpartijen geven aan dat het uitje dat toeristen en recreanten ondernemen niet meer zomaar een uitje is; zij geven aan dat het steeds meer een ervaring moet zijn. Zij geven aan dat men steeds meer op zoek gaat bijzondere ervaringen; uniek, authentiek en het liefst op maat gemaakt, namelijk afgestemd op persoonlijke wensen en interesses. Het is volgens hen daarom noodzakelijk om onderscheidend aanbod te ontwikkelen. Het is belangrijk daar in beleid ruimte voor te bieden of het te stimuleren. Inflatie door macro-economische ontwikkeling leidt mogelijk tot crisis Door de hoge inflatie – wat een autonome macro-economische ontwikkeling is – is het volgens ondernemers ook mogelijk dat consumentenbestedingen in toerisme en recreatie gaan dalen komende jaren. Dit is afhankelijk van externe factoren op internationale schaal; hier heeft de gemeente Borger-Odoorn geen invloed op.
23
5 Conclusies In dit hoofdstuk trekken we de belangrijkste conclusies over het recreatie en toerismebeleid van de gemeente BorgerOdoorn van 2017 – 2021 en beantwoorden we de gestelde hoofd- en deelvragen. De conclusies zijn gebaseerd op het deskresearch, de data-analyse en benchmark met andere gemeenten, de interviews met de gemeente, gesprekken met ondernemers, belangen- en uitvoeringsorganisaties en aan de hand van het beoordelingskader van beleidsdoelen. 5.1 Beantwoording hoofdvraag De hoofdonderzoeksvraag is: “Wat heeft het Recreatie en Toerismebeleid van de gemeente BorgerOdoorn tussen 2017-2021 opgeleverd, in hoeverre draagt het beleid bij aan de ontwikkeling en versterking van de R&T-sector en aanpalende beleidsterreinen, in hoeverre profiteren inwoners van de gemeente Borger-Odoorn hiervan en welke beleidslessen zijn hieruit te trekken?” De R&T-sector in de gemeente Borger-Odoorn heeft tussen 2017 en 2021 een positief effect gehad (onder meer economisch, voorzieningenniveau). De ontwikkelingen lopen in de pas met die in Drenthe. De manier waarop het beleid wordt uitgevoerd draagt bij aan de ontwikkeling en versterking van de R&T-sector maar er is geen lange termijn visie waar naartoe gewerkt wordt. Het beleidsstuk dat geëvalueerd is, is betrekkelijk onbekend, zowel intern als extern.
Dat is ook begrijpelijk want het dient niet als toetsingskader en beschrijft weinig beleidsdoelen, acties of inzet. Daar zit volgens Bureau BUITEN een duidelijk verbeterpunt voor de toekomst. Tegelijkertijd merken we hierbij wel op dat bij het proces van
het opstellen van de nota wel diverse ondernemers betrokken zijn geweest; de nota is een uitkomst hiervan en de gemeenteraad heeft de nota vastgesteld. Er is geen verband aangetoond dat de Nota Recreatie & Toerisme Borger-Odoorn 2017 zelf heeft bijgedragen aan de gestelde beleidsdoelen, maar de acties die door de gemeente uitgevoerd worden wel. Mede omdat het beleidsstuk weinig richting of duidelijkheid geeft voor een kwalitatieve en kwantitatieve toets is de doeltreffendheid van het beleid integraal geanalyseerd (zie figuur 3.1). Op basis daarvan trekken we de conclusie dat de regionale samenwerking waarin de gemeente Borger-Odoorn een belangrijke rol speelt zijn vruchten afwerpt, goed ontvangen wordt door de sector en dat de gemeente Borger-Odoorn in de uitvoering van het beleid dus wel een belangrijke rol speelt in de het aanjagen van de vitaliteit van de vrijetijdseconomie. De inzet en middelen van de gemeente voor de vrijetijdseconomie zijn aan de juiste zaken besteed (zie onderdeel 4.2) en opgepakt door organisaties die opereren op een schaal van de opgaven (vaak gaan opgaven over gemeentegrenzen heen; waar dat zo is acteert de gemeente Borger-Odoorn op een bovenlokale schaal). De inwoners profiteren van de bezoekers doordat de opbrengsten van de toeristenbelasting terugvloeien naar de algemene middelen.
De financiële bijdragen dragen zo bij aan een verhoogd investeringsniveau van de gemeente Borger-Odoorn. Dit verhoogde investeringsniveau zorgt voor meer investeringen in onder andere de openbare ruimte, bereikbaarheid en verduurzaming, maar dit kan niet verder meetbaar gemaakt worden. De gemeente Borger-Odoorn heeft ongeveer 5 keer meer inkomsten van toerisme en recreatie dan wat er structureel aan recreatie en toerisme uitgegeven wordt (zie §3.5, gerekend over de periode 2017-2021), maar incidenteel wordt er vanuit de algemene middelen wel geïnvesteerd in zaken die ook de toerisme en recreatiesector verbeteren. Ook is het goed
24
voor de gemeente Borger-Odoorn en haar bewoners dat er een bovengemiddeld hoog voorzieningenniveau is in verschillende kernen, dan op basis van het aantal inwoners verwacht mag worden (meer informatie in §2.2). Hieronder worden de door de Rekenkamercommissie gestelde deelvragen beknopt beantwoord. Nadere onderbouwing vindt u terug in hoofdstuk 3.
5.2 Beantwoording deelvragen 1. Hoe ziet het huidige beleid er uit en welke doelen dient het beleid? Het is een nota met een beschrijvend karakter waarbij weinig doelen gesteld worden en bovendien ook niet SMART. Naast de huidige situatie en relevante ontwikkelingen worden rollen en verantwoordelijkheden benoemd van de gemeente en andere stakeholders, de regionale samenwerkingen en structuren. Verder beschrijft de gemeente de rollen en verantwoordelijkheden van diverse actoren in de recreatie en toerisme sector en regionale samenwerking en structuren. Hierbij ziet de gemeente Borger-Odoorn voor zichzelf een faciliterende rol: de sector heeft een regierol en is aan zet. De gemeente houdt wel de regierol met betrekking tot de ruimtelijke kwaliteit, gebiedsregie in regionale samenwerkingsverbanden en de recreatieve infrastructuur. De gemeente werkt samen met verschillende gemeentelijke actoren en betaalt enkele organisaties ook voor de uitvoering van het gemeentelijk beleid of voor regionale samenwerking. De beleidsreconstructie staat weergegeven in figuur 3.1. a. Wat zijn de visie, ambitie en doelstellingen? De Nota Recreatie en Toerisme heeft in algemene zin een heel beschrijvend karakter. Er worden geen of weinig doelen gesteld en de beleidsinzet is vrij geformuleerd. De echte visie op de R&T-sector ontbreekt of is onduidelijk.