Deel II Rapport onderzoek schuldhulpverlening in de gemeente Borger-Odoorn
Tekst van het document
Inhoudsopgave
1. Inleiding
5
1.1 Aanleiding
5
1.2 Probleemstelling en onderzoeksvraag
5
1.3 Onderzoeksopzet en verantwoording
6
1.4 Leeswijzer (en begrippenlijst)
7
1.5 Begrippenlijst
8
1.6 Samenvatting
9
2. De mensen
10
2.1 Korte kennismaking
10
2.2 De omgeving
13
2.3 Samenvatting
13
3. Het begin van de reis van de inwoner
14
3.1 De situatie voor hulpverlening start
14
3.2 De houding van de inwoners
16
3.3 Samenvatting
17
4. Het systeem en de instrumenten
19
4.1 De wettelijke taak van de gemeente
19
4.2 Het gemeentelijk beleid - Het Regenboogmodel
19
4.3 Fasen van de hulpverlening
20
Preventie (schulddienstverlening)
20
Vroegsignalering (schulddienstverlening)
21 2
Schuldhulpverlening
21
Nazorg (schulddienstverlening)
21
4.4 De gemeente en haar samenwerkingspartners
22
De rol van de gemeente
22
De rol van Stichting Sociale Teams Borger-Odoorn
22
De rol van welzijnsorganisatie Andes
22
De rol van de Gemeentelijke Kredietbank Drenthe
23
Afspraken tussen de samenwerkingspartners
23
Informatievoorziening aan de raad
24
4.5 Beeld van de hulpverleners
24
Gebrek aan visie
25
Samenwerking tussen de ketenpartners
26
Nazorg
26
Beeld van de hulpvragers
26
4.6 Beeld van de hulpvragers
26
Geen onderscheid in hulpverlening
26
Wederkerigheid en verantwoordelijkheid
27
Persoonlijk vertrouwen
27
Eigen netwerk
28
Positief over hulpverlening
28
4.7 Samenvatting
29
5. De “zelfredzame” inwoner
31
5.1 Zelfredzaamheid
31
5.2 Duurzaam zelfredzaam
31
3
5.3 Samenvatting
32
Bijlage 1. Lijst met gesproken professionals
33
Bijlage 2. Schuldhulpverleningsbeleid in Nederland en beleid in Borger-Odoorn
34
Bijlage 3. Literatuur
47
4
1. Inleiding Naar schatting heeft één op de vijf huishoudens financiële problemen. Waarbij 500.000 tot 700.000 huishoudens te maken heeft met ernstige financiële problemen (Schonewille & Crijnen, 2018). In een vergelijking tussen de jaarcijfers van de NVVK en een enquête van het Nibud blijkt dat bepaalde groepen zich niet of minder vaak aanmelden bij de schuldhulpverlening. Huishoudens die zich vaker niet melden bij de schuldhulpverlening zijn onder andere gezinnen met kinderen, met een koopwoning en jongere huishoudens. Het duurt gemiddeld vijf jaar voordat een huishouden aanklopt voor schuldhulpverlening. In deze tijd is een relatief kleine schuld vaak uitgegroeid tot een grote schuld (Schonewille & Meijers, 2019).
1.1 Aanleiding De rekenkamercommissie van de gemeente Borger-Odoorn heeft het CAB Groningen gevraagd een onderzoek uit te voeren naar het beleid van de schuldhulpverlening van de gemeente Borger-Odoorn. Doel van het onderzoek is na te gaan welke beleidsdoelstellingen de gemeente Borger-Odoorn heeft met betrekking tot de schuldhulpverlening en hoe deze doelstellingen behaald worden. Het onderzoek vormt de basis voor conclusies en aanbevelingen aan de raad waardoor zij hun kaderstellende en controlerende rol beter uit kunnen voeren.
1.2 Probleemstelling en onderzoeksvraag Om een inzicht te krijgen in het schuldhulpverleningsbeleid van de gemeente Borger-Odoorn, is de volgende centrale onderzoeksvraag gesteld: “Welke beleidsdoelstellingen heeft de gemeente Borger-Odoorn met betrekking tot schuldhulpverlening en heeft de gemeente daarbij duidelijk in beeld hoe deze doelen via de uitvoeringsovereenkomst met de GKB bereikt moeten worden. Zijn deze doelstellingen vervolgens ook bereikt? En In hoeverre sluit het beleid aan bij de problemen van de mensen die schulden hebben?” De rekenkamercommissie heeft daarbij de volgende deelvragen geformuleerd: 1. Welk beleid en doelstellingen met betrekking tot schuldhulp heeft de gemeente ontwikkeld? 2. In hoeverre worden de beleidsdoelen gehaald? 3. Hoe effectief is de huidige methode van schuldhulpverlening? 4. Zijn er op basis van de deelvragen 1 t/m 3 faal- en succesfactoren te benoemen, vanuit het perspectief van cliënt en schuldenaar? 5. Hoe is de kaderstelling, controle van, en rapportage over, het beleid en uitvoering; door, aan of namens de gemeenteraad vormgegeven? 6. Is maatwerk mogelijk? Welke vrijheidsgraden worden gehanteerd? Is een beroep op de hardheidsclausule mogelijk? 7.
Hoe wordt het beleid aangepast aan veranderende situaties? Wordt daarbij ook rekening gehouden met ontwikkelingen in de schuldenproblematiek, bijvoorbeeld de positie van bijstandsontvangers, zzp’ers en dubbele inkomens? 5
8. Met welke organisaties naast de GKB werkt de gemeente samen en hoe is deze samenwerking vormgegeven?
1.3 Onderzoeksopzet en verantwoording Deze onderzoeksvragen zijn beantwoord met een mix van kwalitatief en beleidsonderzoek. Hierbij is de kern van het onderzoek het kwalitatieve onderzoek en zijn de beleidsdocumenten (2015 t/m 2019) gebruikt om de kwalitatieve resultaten aan te vullen. Door deze combinatie hebben wij de intentie van het beleid vastgesteld en hoe deze in de praktijk uitwerking heeft. Voor dit onderzoek hebben wij 12 mensen gesproken in tien huishoudens. Daarnaast zijn wij in gesprek gegaan met medewerkers van Stichting Sociale Teams Borger-Odoorn, welzijnsorganisatie Andes, de Gemeentelijke Kredietbank Drenthe (GKB), de wethouder en beleidsambtenaar en, tenslotte, een delegatie van de raad. Daarnaast zijn beleidsdocumenten (2015 t/m 2019) en relevante literatuur bestudeerd. Zolang alle cijfers zijn verzameld, kan alles worden verklaard. Met deze gedachte wordt getracht efficiëntie en effectiviteit van bepaalde programma’s aan te tonen. Wij stellen dat cijfers inderdaad een goed inzicht kunnen bieden in wat werkt, maar tegelijkertijd kunnen dezelfde cijfers ook verbanden tonen die in werkelijkheid helemaal niet plaatsvinden. De vraag “hoe werkt iets?” is veel moeilijker om te beantwoorden met deze cijfers en dat is juist de vraag die gesteld zou moeten worden wanneer het om effectiviteit en efficiëntie van beleid gaat.
Namelijk, in onderzoek naar mensen, gaat het vaak om complexe vraagstukken. Deze complexiteit is niet te bevangen in vooropgestelde vragenlijsten. Door in gesprek te gaan met mensen of mensen te observeren in hun eigen omgeving, kunnen relevante vragen worden beantwoord vanuit de gedragen en taal van de mensen zelf. Een voorbeeld hiervan geven wij in het volgende citaat van mevrouw Bakker. “Ik heb liefdevolle mensen om mij heen. Mensen die mij proberen te helpen, adviseren of stimuleren, wat af en toe nodig is. Als ik ze bel of een appje stuur, dan mag ik altijd langskomen. Mijn familie, daar heb ik niets aan. Financieel gaat het wel goed hoor, al kom je af en toe nog wel dingen tegen waar je even aan had moeten denken. Bijvoorbeeld, een rekening die niet op tijd betaald is. HIerdoor denk ik wel dat ik nog begeleiding nodig heb. Iemand die af en toe even meekijkt en advies kan geven. Al wil ik liever niet dat diegene inzicht krijg in mijn bankrekening.” - Mevrouw Bakker Mevrouw Bakker geeft hier de kern van de schuldhulpverlening aan zoals dat door een deel van de mensen zelf wordt gevoeld. Een precaire balans tussen zelfstandigheid en hulp, die lastig in een traject te vatten is. Kwalitatief onderzoek geeft een antwoord op de vraag “hoe werkt het?”. Het biedt een inzicht in de gelaagdheid en de complexiteit van de vraag en/of problematiek die aan de orde wordt gesteld.
Hierbij is er sprake van een hoge mate van interne validiteit. Dit betekent dat de gegevens die worden verzameld dicht bij de werkelijkheid liggen. Ondanks dat de generaliseerbaarheid van kwalitatief onderzoek minder lijkt te zijn dat die van kwantitatief onderzoek, kan er bij kwalitatief onderzoek alsnog sprake zijn van inhoudelijke generalisatie. 6
De resultaten van het onderzoek kunnen worden gebruikt bij vergelijkbare situaties. Waar de beschrijving van de gegevens van kwalitatief onderzoek gericht is op de specifieke situatie, is de analyse van deze gegevens juist gericht op het verklaren, abstraheren en op theorieontwikkeling. De methode die wij hiervoor gebruikt hebben in de gemeente Borger-Odoorn is het open interview. In een open interview staan de gespreksonderwerpen vast, maar afhankelijk van de situatie ontstaan hieruit alsnog unieke gesprekken. Dit biedt de onderzoeker meer vermogen om in te spelen op de unieke situatie van de geïnterviewde. Hierbij is het belangrijk om een indruk te krijgen van de gedragingen, belangrijke symbolen en de taal van de doelgroep. De onderzoeker is zich daarbij bewust van zijn eigen achtergrond en probeert hierin zo neutraal mogelijk over te komen naar de doelgroep. Een belangrijk onderdeel van kwalitatief onderzoek is de analyse. Dit is een cyclisch proces; zodra de eerste gesprekken worden gevoerd, vindt er direct een terugkoppeling plaats tussen de onderzoekers. De dataverzameling en de analyse verlopen dus gelijktijdig. De verzamelde gegevens worden geanalyseerd, waarna reflectie optreedt over de (voorlopige) bevinden. Deze terugkoppeling wordt gebruikt in gesprekken met volgende leden uit de doelgroep, maar ook welke andere actoren van belang zijn om te benaderen.
Om de betrouwbaarheid en validiteit te verhogen, is het cyclische proces belangrijk. Door continu te overleggen, wordt voorkomen dat de onderzoeker zich te veel gaat identificeren met de doelgroep en worden te achterliggende thema’s steeds scherper omschreven. Dit resulteert in een typologie, concept of een veronderstelling van een relatie tussen twee of meer actoren. Vervolgens wordt er gebruik gemaakt van gegevens uit de (sociale) omgeving (bv. beleidsdocumenten) om tot meer abstracte uitspraken te komen. Met dit onderzoek hebben wij inzichtelijk gemaakt hoe het schuldhulpverleningsbeleid terecht komt in de samenleving zelf. Met deze inzichten wordt de diversiteit en complexiteit van het schuldenprobleem in kaart gebracht. Met de conclusies en aanbevelingen (zie bestuurlijke nota (deel I)) geven wij de raad handvatten voor haar controlerende en kaderstellende rol. Helemaal met de nieuwe Wgs die op 1 januari 2021 in gaat, is dit onderzoek maatschappelijk zeer relevant.
1.4 Leeswijzer (en begrippenlijst) In dit onderzoek maken wij een onderscheid tussen de leefwereld en de systeemwereld. De leefwereld is de wereld van de inwoner zelf, het gaat hier om wat voor mensen zelf belangrijk is; sport, eten, kinderen, familie, etc. Dit een holistisch perspectief. In dit geval gaat het nooit alleen om schulden, het gaat om schulden in relatie tot de andere leefgebieden van een inwoner. De systeemwereld is hierbij de wereld van wetten, regels en instanties. Hierbij is het probleem van schulden een probleem op zichzelf en wordt beleid geschreven puur op het financiële aspect. Onder de leefwereld verstaan wij de reis van de inwoner die in aanmerking kan komen met schulden (zie ook figuur 1), dit begint vaak al voordat een inwoner daadwerkelijk hulp zoekt in zijn of haar omgeving (waaronder bij de gemeente) en gaat door nadat de beleidsreis formeel is afgesloten. De systeemwereld noemen wij de beleidsreis, dit is het gedeelte waar 7
de inwoner daadwerkelijk de professionele instanties (de gemeente, Gemeentelijke Kredietbank Drenthe, Stichting Sociale Teams Borger-Odoorn, Welzijnsgroep Andes) heeft gevonden (of de instanties de inwoner) en waarbinnen actief hulp wordt geboden.
Figuur 1. De reis van de inwoner en de beleidsreis
In hoofdstuk 2 hebben wij de mensen en de context beschreven waarbinnen het onderzoek plaatsvindt. In hoofdstuk 3 is het begin van de reis van de inwoner inzichtelijk gemaakt. Vervolgens is in hoofdstuk 4 de beleidsreis beschreven, waarbij ook de perspectieven van de professionals zijn weergeven. In hoofdstuk 5 is de situatie beschreven van de inwoner nadat hulp officieel is afgelopen. In elk hoofdstuk staat de leefwereld van de inwoner centraal.
1.5 Begrippenlijst Bbz: Besluit bijstandverlening zelfstandigen . Zelfstandigen kunnen in (tijdelijke) financiële problemen komen die het voortbestaan van hun bedrijf bedreigen. In bepaalde gevallen kunnen zij dan een beroep doen op het Bbz. Beslagvrije voet: De beslagvrije voet is in Nederland het bedrag dat bij inkomensbeslagen moet worden vrijgelaten. Dit is een minimum aan inkomen dat de beslagene ter beschikking staat voor zijn of haar levensonderhoud. Bewindvoering is een juridische maatregel die in verschillende situaties kan worden ingesteld, er zijn verschillende soorten van bewind, de twee meest voorkomende in dit onderzoek zijn beschermingsbewind en bewindvoering op grond van de schuldsanering. Beschermingsbewind is een maatregel die een rechter kan uitspreken ten behoeve van een meerderjarige die naar objectieve maatstaven niet in staat is zijn belangen van vermogensrechtelijke aard zelf te behartigen. Bewindvoering op grond van de schuldsanering valt onder de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp). Budgetbeheer: Onder budgetbeheer wordt in Nederland in de maatschappelijke hulpverlening verstaan dat het inkomen van iemand tegen betaling door een onafhankelijke derde wordt beheerd. 8
Divosa: Divosa is de vereniging van gemeentelijke directeuren in het sociaal domein. Divosa-leden helpen inwoners bij het vinden van werk, voldoende inkomen krijgen, hulp bij problematische schulden, deelname aan de samenleving, integratie, maatschappelijke ondersteuning, jeugdhulp of onderwijs. GKB: Gemeentelijke Kredietbank. De GKB is een overheidsinstelling voor hulp bij schulden, preventie van schulden, inkomensbeheer en sociale kredietverlening. MEE Drenthe: MEE heeft uitgebreide kennis over het herkennen van en omgaan met mensen met een kwetsbaarheid of beperking. En jarenlange ervaring in het versterken van de eigen kracht van mensen en hun netwerk. Minnelijk traject: Bij een minnelijk traject probeert de gemeente afspraken te maken met de schuldeisers. De gemeente kan hiervoor ook een schuldhulpverlener inschakelen (in Borger-Odoorn kunnen dit Andes, Stichting Sociale Teams Borger-Odoorn en de GKB zijn). Een minnelijk traject betekent dat de schuldeisers vrijwillig meewerken aan een schuldregeling. NVVK: de branchevereniging voor schuldhulpverlening, sociaal bankieren en bewindvoering Nibud: Wij zijn een onafhankelijke stichting die informeert en adviseert over financiën van huishoudens. Wgs: Wet gemeentelijke schuldhulpverlening. De verplichting voor de gemeente om inwoners met schulden te helpen, is vastgelegd in de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening.
Wsnp: Wet schuldsanering natuurlijke personen. Het wettelijke traject om van schulden af te komen. Meestal duurt dit 36 maanden.
1.6 Samenvatting Het CAB is door de rekenkamercommissie van de gemeente Borger-Odoorn gevraagd om een onderzoek uit te voeren naar de schuldhulpverlening in de gemeente Borger-Odoorn. Door middel van kwalitatief onderzoek, zullen de vragen van de rekenkamercommissie worden beantwoord. Met dit onderzoek wordt een inzicht gegeven in de complexiteit van de schuldenproblematiek, zowel vanuit de schuldenaar als vanuit de samenwerkende organisaties. De rode draad in dit onderzoek is dat de mens centraal staat.
9
2. De mensen In totaal zijn wij in contact gebracht met 15 huishoudens; waarvan zes huishoudens door het sociaal team, vijf door Andes en vier door de GKB. Deze huishoudens zijn tussen juli 2020 en september 2020 benaderd voor een gesprek. Wij hebben in totaal met 12 mensen gesproken in tien huishoudens. De gemiddelde duur van deze gesprekken was ongeveer 45 minuten. Er is bewust gekozen om mensen te spreken met verschillende achtergronden. Zo spraken wij met alleenstaanden zonder kinderen, alleenstaanden met kinderen en gezinnen met kinderen. Ook spraken wij met zzp’ers en laaggeletterden. In totaal zijn er vijf huishoudens benaderd die niet mee hebben gedaan aan het onderzoek. Er waren drie huishoudens waarbij een afspraak gepland stond, maar er niet werd opengedaan toen wij voor de deur stonden. Vervolgens werd er niet meer opgenomen wanneer wij belden voor een nieuwe afspraak. Daarnaast gaf één huishouden aan dat door ziekte van een kind het gesprek niet door kon gaan, ook hierbij werd bij nabellen niet meer opgenomen. Met één huishouden is in overleg besloten het gesprek niet door te laten gaan. Om een idee te krijgen van de 12 mensen die wij hebben gesproken, lichten wij een aantal van hun situaties uit. Hierbij zijn de namen gefingeerd en zijn de gegevens geanonimiseerd. Dit om de vertrouwelijkheid van de gesprekspartners te kunnen waarborgen.
2.1 Korte kennismaking Meneer Jansen, alleenstaande van middelbare leeftijd, een aantal jaren geleden ontstonden de problemen. Tijdens de financiële crisis ging zijn bedrijf failliet en in dezelfde tijd scheidde hij van zijn vrouw. Mentaal ging het steeds slechter en meneer Jansen raakte aan de alcohol. In eerste instantie kreeg hij veel steun vanuit zijn familie en buren, maar doordat hij moest verhuizen kon hij sneller in een isolement raken. De verslaving werd erger en meneer belandde hierdoor in het ziekenhuis. Voor meneer was dit het punt om te beslissen of hij door zou gaan of er een einde aan zou maken. Hij koos voor het eerste en schakelde hulp in bij het sociaal team. Het sociaal team verwees hem daarbij door naar verslavingszorg en er werd gekeken of meneer weer langzaamaan aan het werk kon. Hierbij heeft meneer niet het idee dat er rekening wordt gehouden met zijn persoonlijke situatie. Er was al een Wsnp traject aangevraagd, maar dit werd afgewezen door de rechter ‘meneer moest eerst maar voor zichzelf gaan zorgen’. Dit voelde als een grote tegenslag. Op dit moment zit meneer in budgetbeheer en gaat het goed met hem. Hij heeft mensen om zich heen met wie hij graag afspreekt, al gaat dat in deze tijd wel minder gemakkelijk. Henk en Jan. Twee vrienden. Henk was 20 toen hij een huis erfde. De twee vrienden werkten beiden in een bedrijf op grote afstand.
Toen één van beide depressief werd stopte ook het werk van de ander, omdat hij geen rijbewijs had om alleen naar het werk te gaan. Ze leven nu van een ziektewetuitkering, omdat de WW van de andere is afgelopen. Ze hebben geen contact met familie in Nederland, de meeste familie woont in het buitenland. Omdat ze maar €1000 inkomsten per maand hebben en grote uitgaven voor gas, licht en hypotheek zijn ze in de schulden gekomen. Via het sociaal team komen ze bij Andes, die hen helpt om het huis te verkopen. Ze waren eerst bij de GKB, maar die kon hen niet zo goed helpen, vonden ze. Het sociaal team kon sneller met hen meedenken over een oplossing voor hun 10
probleem, terwijl bij de GKB alles veel formeler moest verlopen. Met Andes en sociaal team zijn ze tevreden. Het sociaal team heeft hen ook geholpen met taallessen. Als ze het huis verkocht hebben willen ze verhuizen naar een ander deel van het land, waar meer werk is. ‘We willen deze hoofdstuk van leven afsluiten en iets nieuws beginnen’. Mevrouw de Jong. Nadat haar man overleed kwam ze in geldproblemen vanwege kosten van de notaris. Ze is afgekeurd voor haar werk en lijdt aan depressies. Ze krijgt ondersteuning via het sociaal team. Daar is ze erg tevreden over. Maar “het enige wat ik moeilijk vind is dat ze mijn bankrekening in wil zien. Dat vind ik te persoonlijk.” Op de vraag of ze nog tips heeft voor de gemeente zegt ze, “dat weet ik zo niet, ik ben eigenlijk wel heel blij met de hulp die ik heb. Ik ben nog wel begeleiding nodig, dat voel ik aan mezelf. Sommige dagen voel ik me goed maar andere dagen is het een puinhoop, dan maak ik er niks van. Ik sta al wat stevig in mijn schoenen, maar nog niet stevig genoeg”. Mevrouw Smid, 39 jaar getrouwd. Haar man had tot 10 jaar geleden een bedrijf. Dat moest stoppen omdat de belangrijkste klant niet betaalde. Via de gemeente kwamen ze in aanmerking voor Bbz. Omdat ze een huurachterstand had, kwam ze via de woningbouwcorporatie in contact met het sociaal team. Die begeleidde hen naar de GKB, die voor hen budgetbeheer deed.
Omdat ze vond dat de GKB te weinig persoonlijk contact had - “Ik vind wel dat de GKB ietsjes beter contact met de cliënten moet hebben” - stapte ze over naar de bewindvoerder, die ook haar dochter hielp. Ze is vooral te spreken over het contact en de bereikbaarheid van deze bewindvoerder. Ze had geen schulden, maar de “rekeningen werden niet betaald en we hadden een huurachterstand”. Alle rekeningen worden nu wel betaald door de bewindvoerder. “Ik denk dat het zo blijft. Het bevalt goed. We krijgen elke dinsdag ons weekgeld, daar moeten we ons mee redden”. Ze heeft nu ook meer geld omdat de bewindvoering door de gemeente wordt betaald. Bij de GKB moesten ze €72 per persoon per maand betalen. Mevrouw Bakker, alleenstaand, heeft altijd gewerkt en is net met pensioen. Ze kwam in contact met de GKB via het sociaal team. Ze heeft een bewogen leven achter zich, wat heeft geleid dat ze bijna niemand meer vertrouwt; alleen Gea van de GKB en de mevrouw van de Trans. Haar broer deed lang haar financiën, maar bleek dat niet goed te doen. Ze heeft het contact met haar familie verbroken. Mevrouw Bakker heeft een lening afgesloten om haar schulden af te lossen. De lening betaalt ze nog steeds af. Met de gemeente heeft ze slechte ervaringen: “sommigen willen de baas over je spelen”. Ze heeft een sterk gevoel voor rechtvaardigheid.
Eerder regelde ze dat soms fysiek, nu kan ze dat beter met woorden. Door allerlei oorzaken - waaronder de hulp van de Trans en de GKB - is haar leven stabieler geworden en heeft ze weer vertrouwen in de toekomst. “Maar ik kom niet zoveel bij mensen. Ik wil dat ook niet.” Mevrouw Visser, alleenstaande moeder. Mevrouw heeft nooit schulden gehad. Na een scheiding kwam mevrouw in de bijstand en zij besloot om haar eigen bedrijf te beginnen. Doordat zij haar eigen uren in kan delen, kan zij ook zorg dragen voor een ziek familielid. Gedurende de jaren heeft mevrouw wel voor andere ondersteuning hulp gevraagd bij het sociaal team. Mevrouw heeft het niet breed, maar heeft wel goede hoop voor de toekomst. “Twee jaar geleden was er wel een twijfel. Van de ene kant zou ik beter kunnen zeggen ‘ik ga in de bijstand’, dan zou ik net zoveel hebben als dat ik hier mijn zweet en tranen en alles 11
in stop. Maar ik ben niet iemand die thuis gaat zitten en niets doen en profiteren van een uitkering… ….En er komt een tijd, dan heb ik echt wel meer, veel meer heb dan de bijstand. Ga ik vanuit.” Meneer Ali, is met zijn gezin in Borger-Odoorn komen wonen nadat hij is gevlucht uit zijn thuisland. Hij woont nu een aantal jaren in Nederland en geeft aan dat hij moeite heeft met alle regelingen die er beschikbaar zijn. Hij is blij wanneer hij weer aan het werk kan. Dit is voor hem belangrijk. Via Vluchtelingenwerk heeft meneer ondersteuning gehad. Hij heeft familie in de buurt wonen en goed contact met zijn buren. Doordat meneer nu direct hulp zoekt op het moment dat hij een vraag heeft, ontstaan er geen problemen. Hierbij geeft hij aan dat hij in eerste instantie wel kijkt of hij het zelf op kan lossen. Voor hem is het ook fijn als hij werk heeft zodat hij überhaupt geen gebruik hoeft te maken van alle regelingen. Meneer en mevrouw Tuinier, zijn een aantal jaren geleden bij elkaar gekomen. Daarvoor hadden zij beiden een andere relatie. De kinderen wonen nu bij hun. Na de scheiding vroeg mevrouw Tuinier bijstand aan. Dit beviel haar niet, waardoor ze snel weer aan het werk ging. Mevrouw geeft aan dat zij onderdeel was van de kindertoeslagaffaire van de belastingdienst. De juiste papieren kon zij niet overleggen, waardoor er een grote schuld terugbetaalt moest worden.
Het gezin heeft een lange tijd geprobeerd afspraken te maken en de problematiek zelf aan te pakken. Op een gegeven moment werden de wekelijkse deurwaarders te veel voor het gezin, waardoor er contact opgenomen werd met het sociaal team om de formulieren voor de GKB te krijgen. Op dit moment zit het gezin in een Wsnp traject, daarna hoopt mevrouw dat zij nog een tijdje in budgetbeheer kan blijven zodat zij langzamerhand de controle weer zelf kunnen krijgen. Mevrouw Wikkel, heeft een aantal jaren in budgetbeheer gezeten. Onlangs heeft ze besloten dat dit niet meer nodig was. Budgetbeheer was aangevraagd doordat zij na een scheiding geen stress wilde hebben over haar financiën. Schulden die haar ex man heeft gemaakt werden op haar verhaald, deze heeft zij betaald. Daarnaast heeft mevrouw nog een schuld bij de gemeente, waar een schuldenregeling voor getroffen is. Zelf ziet mevrouw dit niet direct als haar schuld, doordat het niet door haar, maar door een kennis is ontstaan. Zij heeft altijd gewerkt en doordat er verschillende problemen waren, heeft ze voor meerdere redenen contact gehad met het sociaal team. Daarbij is ze altijd goed geholpen. Mevrouw WIkkel heeft veel kennis over de bestaande regelingen door haar sociale omgeving. Vooral door moeders op school. Mevrouw Hoop, is een alleenstaande moeder. Mevrouw is afgekeurd door mentale problemen.
Zij geeft aan dat dit ook de reden is dat de schulden in eerste instantie zijn ontstaan. Daarbij ziet zij zichzelf puur verantwoordelijk voor het ontstaan van de schulden. Op het moment dat haar haar ex haar verliet en zij met de kinderen achterbleef, heeft zij hulp gezocht. Daarbij wilde mevrouw hulp voor haar financiële problemen zodat zij zich kon focussen op haar eigen gezondheid. Ook als het Wsnp traject is afgerond, blijft mevrouw graag in budgetbeheer. Dit geeft haar rust. In haar omgeving krijgt ze veel steun van familie, vrienden en haar buren.
12
2.2 De omgeving Om een inzicht te krijgen in de situatie van de mensen, is het ook belangrijk om een schets te geven van de context waarbinnen deze mensen leven en de hulpverlening plaatsvindt. Uit onze gesprekken met inwoners en professionals, blijkt dat er in Borger-Odoorn een groot verschil is tussen ‘het zand’ en ‘het veen’. Veenkoloniale dorpen zijn over het algemeen van een lagere sociaaleconomische status, laaggeletterdheid, intergenerationele problematiek, veel schulden en mensen komen veel minder snel voor hulp. Op de zanddorpen woont een ander type mensen. Vaker hoger opgeleid, in de dorpen zelf staan vaak ook grotere en luxere huizen. Echter, hier zijn net zo goed problemen, maar wel een ander type (bijv. scheidingen, psychiatrie). Dit verschil komt naar voren in de gesprekken die wij hebben gevoerd en de signalen die wij vanuit de hulpverleners en de raad hebben gekregen. Hierbij wordt aangegeven dat schulden zich overal in de gemeente Borger-Odoorn voordoen, niet alleen in de gebieden waar al een lagere sociaaleconomische status is. Voor de hulpverleners betekent dit eenzelfde aanpak met een andere nadruk op de benadering en verwoording richting de inwoners.
2.3 Samenvatting Wij hebben in totaal met 12 mensen gesproken in tien huishoudens. Er is bewust gekozen om mensen te spreken met verschillende achtergronden. Zo spraken wij met alleenstaanden zonder kinderen, alleenstaanden met kinderen en gezinnen met kinderen. Ook spraken wij met zzp’ers en laaggeletterden. Deze gesprekken geven goed de diversiteit van de mensen aan die met financiële vragen of schuldenproblematiek te maken krijgen. Deze mensen hebben allen een andere achtergrond en daarbij vonden wij een onderscheid tussen mensen van ‘het zand’ en ‘het veen’.
13
3. Het begin van de reis van de inwoner Uit onderzoek blijkt dat het gemiddeld vijf jaar duurt voordat er hulp wordt gezocht (Schonewille & Meijers, 2016). Dit is niet altijd een tijd waarin een inwoner of gezin aan het wachten is, of de problematiek aan het negeren is. Er zijn verschillende manieren waarop inwoners met hun eerste schulden in aanraking komen, maar ook hoe zij hiermee omgaan. Schuldenproblematiek komt vaak niet alleen en dit zien wij ook terug in onze gesprekken. De reis van de inwoner, zoals in figuur 2 weergeven, laat dit ook zien. In de volgende secties citeren wij mensen die wij hebben gesproken. Voor de leesbaarheid hebben wij de citaten geredigeerd.
Figure 2. De reis van de inwoner
3.1 De situatie voor hulpverlening start “Ik vertrouwde mensen gewoon. Bijvoorbeeld, mijn broer regelde veel voor mij, waaronder mijn bankzaken. Hierdoor ben ik in de schulden gekomen. Mijn broer gaf aan dat mijn zorgverzekering werd betaald, maar dat deed hij niet. Mijn huursubsidie ging ook rechtstreeks naar mijn broer. De hulpverlener die ik nu heb bij de Trans heeft ervoor gezorgd dat alles weer in orde is gemaakt. Nu gaat het allemaal goed.” - Mevrouw Bakker “En ik heb alle mogelijke oplossingen geprobeerd met de belastingdienst. Ik heb brieven geschreven en een afspraak gehad op het kantoor van de belastingdienst in Emmen. Ik ben daar wel goed geholpen, maar dan merk je goed dat je in een soort web zit waar je niet meer uitkomt. Dat was wel het moment voor mij om de hulp van de GKB in te schakelen. Maar als ik de brieven van de GKB en die van mij naast elkaar leg, dan is het bijna een één op één kopie. Echter, van de normale burger wordt het niet geaccepteerd en van de instanties wel.” - Mevrouw Tuinier Mevrouw Tuinier voelt zich verantwoordelijk voor haar eigen situatie en probeert er alles aan te doen om de controle zelf te behouden en een oplossing te vinden. Zij accepteerde pas hulp op het moment dat er voor haar geen enkel uitzicht meer was op een mogelijke 14
uitkomst. Eenzelfde houding als van mevrouw Tuinier en Bakker zien wij ook terug bij andere inwoners. “Als ik geen hulp wou, dan vroeg ik dat ook niet. Dus dan kunnen ze natuurlijk ook niet weten dat ik dat nodig had. Ik wil altijd eerst alles zelf proberen te regelen, pas als het niet lukt vraag ik een anders. Interviewer: Maar dat kan natuurlijk ook net te laat zijn. In het begin was dat bij mij vaak zo. Nu wacht ik gewoon niet meer, maar vraag ik direct om hulp.” - Mevrouw Wikkel “Wij moesten een uur rijden om bij ons werk te komen. Een half jaar geleden kreeg ik de diagnose depressie, waardoor ik moest stoppen met werken. Jan en ik werkten in dezelfde fabriek en omdat Jan geen rijbewijs heeft kon hij ook niet meer werken. Hier in de buurt is het moeilijk om een baan te vinden.” - Henk en Jan “Een jaar voordat wij bij de GKB kwamen, hebben wij hulp gevraagd bij de gemeente. Die heeft toen een onderzoek uitgevoerd, waarbij er uit kwam dat wij beter konden stoppen met het bedrijf en een Bbz konden aanvragen. Onze opdrachtgever is ons ongeveer 30.000 euro verschuldigd. Wij hadden een deurwaarder ingeschakeld, maar die is er niet achteraan gegaan. De opdrachtgever zelf zat ook in een schuldenregeling. Toen zei onze deurwaarder tegen ons ‘dan moet je even drie jaar wachten, dan gaan we er weer achteraan’. De GKB weet er ook van.
Ik reken er niet op dat we het geld nog krijgen.” - Mevrouw Smid Daarnaast zien wij ook dat er vaak kantelpunten zijn in de leefsituatie van een inwoner waarop een keuze gemaakt moet worden die neerkomt op ‘het is nu of nooit’. Dit beschreven wij al voor meneer Jansen, maar ook voor mevrouw Hoop was dit belangrijk. Haar leefsituatie liet het voor haar niet toe om bij de pakken neer te gaan zitten. Echter, hierin maakte zij de bewuste afweging om financiële hulp te zoeken, zodat dit geen extra belasting was voor haar om met haar eigen gezondheid bezig te gaan, zoals ook uit het volgende citaat blijkt. “Op het moment dat mijn relatie was verbroken wist ik dat ik hulp nodig had voor mijn depressies, paniekaanvallen en shopverslaving. Ik had natuurlijk ook kinderen, dus ik dacht ‘als ik hulp krijg voor mijn schulden, kan ik hun dat gewoon laten doen en kan ik mij richten op mijn eigen gezondheid’.” - Mevrouw Hoop Uit de gesprekken die wij hebben gevoerd met zowel inwoners als hulpverleners, blijkt dat mensen de neiging hebben om hun eigen situatie zo lang mogelijk zelf op te lossen. Op het moment dat hulp wordt gezocht, is het stabiliseren van de eigen situatie minstens zo belangrijk als het oplossen van alle schulden. “Ik heb een lange tijd geprobeerd het zelf op te lossen.
Aan de ene kant voel je een stukje falen omdat je weet dat jouw brieven inhoudelijk hetzelfde zijn als die van de GKB. Aan de andere kant kom je er als normale burger niet doorheen, dit geeft wel een gevoel van machteloosheid. Op den duur moet je gewoon hulp zoeken en, achteraf, ben ik ook heel blij dat we hulp hebben gezocht. In het eerste jaar bij de GKB is er gezorgd dat wij naast
15
stabiliteit in de situatie en inkomen ook een stukje rust kregen. Dat stukje rust was belangrijk, want je wilt alles gewoon zo goed regelen en er is gewoon niemand die naar je luistert.” - Mevrouw Tuinier De hulpverleningsinstanties worden hierbij gevonden door eigen zoekwerk, zoals in het geval van mevrouw Tuinier, maar ook vaak doordat een kennis (bijvoorbeeld een familielid, andere moeders op school, een van de buren) al weet heeft van het bestaan van de verschillende organisaties. In het geval van mevrouw Bakker, krijgt zij hulp via de Trans, terwijl mevrouw Tuinier zelf uit heeft gezocht dat zij een aanmeldformulier voor de GKB kan krijgen via het sociaal team. Ook wanneer mensen al bekend zijn bij de gemeente of een andere professionele instantie (bv. VNN, vluchtelingenwerk), weten zij hulp eerder te vinden (of te krijgen). “Je hoort wel via-via waar je kunt zijn voor welke hulp. Via school vertellen moeders bijvoorbeeld waar ik extra hulp kan krijgen voor mijn kinderen. En ik heb een buurvrouw die werkte bij het sociaal team.” - Mevrouw Wikkel Het is lang niet altijd duidelijk wat schuld is: het is niet altijd het gevolg van gedrag van mensen, vaak zijn maatschappelijke verhoudingen zo dat je zonder opleiding, zonder stabiele opvoeding bijna automatisch in de schulden komt. Armoede veroorzaakt veel van de schulden.
Een deel van de mensen zegt dat ‘schulden’ alleen bestaan uit wat ze zelf veroorzaakt hebben, bijvoorbeeld: huurachterstand is geen schuld, daar kun je niets aan doen als je geen geld hebt. Te grote uitgaven zijn wel schulden, omdat je dat zelf gedaan hebt. Omdat schulden bij armoede horen en veel armoede door generaties blijft bestaan (overerfbaar) blijven schulden ook door generaties bestaan. Daardoor is er veel kennis over bijvoorbeeld bewindvoerders, die overgaat van ouder op kind of omgekeerd. “Ik heb geen schuld meer. Alleen de lening van eh.. nog wat. Eerst kon ik die niet krijgen. Maar toen de schuld niet zo hoog was, kon het wel. later wel omdat de schuld niet zo hoog was.” - Mevrouw Bakker
3.2 De houding van de inwoners Om beleid te kunnen schrijven is het belangrijk om zicht te hebben hoe de inwoners in het leven staan. In de gemeente Borger-Odoorn merken wij vanuit de gesprekken met inwoners, hulpverleners en raadsleden dat er een onderscheid is in de veendorpen en zanddorpen. Toch zien wij ook grote overeenkomsten. Zo komt de houding ‘ja zeggen, nee doen’ terug uit de gesprekken, bijvoorbeeld bij meneer Jansen. “Maar zeker ook wel in die tijd, dan zei ik wel ‘ja’, maar ik liep de deur nog niet uit en dacht ik ‘uh-uh, gaan we niet doen’. En dat heb ik inmiddels wel geleerd, om niet meer direct ja te zeggen op wat dan ook. Ik denk er nu eerst even over na. Ik had de GKB ook niet direct geaccepteerd, want je wilt niet direct je zelfstandigheid kwijt. Maar in het gesprek zei ik ‘Ja, is goed.’ Maar dan liep ik de deur uit en dacht ik ‘uh-uh, gaat niet gebeuren”. - Meneer Jansen Ook zien wij dat er schaamte is omtrent het onderwerp van schulden of het zoeken van hulp. 16
Dit kan een barrière zijn om hulp te zoeken. Zoals ook blijkt uit onderstaande citaat. “Op het moment dat je bij het sociaal team terecht komt, dan mankeert er al iets. Maar weet je, dat stukje, dat heeft natuurlijk ook te maken met trots en schaamte.” - Mevrouw Tuinier Mensen die wij hebben gesproken geven aan dat er een bepaalde wederkerigheid zit in de hulp die zij aangeboden krijgen. Op het moment dat men hulpverlening krijgt, is men bereid hier ook iets voor terug te doen. Daarbij geeft men aan dat er alleen hulp wordt geaccepteerd op het moment dat het ook daadwerkelijk nodig is en niet omdat het beschikbaar is. Men heeft wel de indruk dat anderen dit wel doen. Zoals ook blijkt uit onderstaande citaten. “In het begin maakte ik wel gebruik van de voedselbank. Ondanks dat ik er nu wel recht op heb, maak ik er geen gebruik van. Er zijn mensen die het beter kunnen gebruiken dan ik.” - Mevrouw Hoop “Een moeder van school, die was zo actief, die wist van elke regeling in de gemeente. Dat gaat mij een beetje te ver. Kijk, als je kinderen op voetbal willen omdat ze het leuk vinden, dan moeten ze dat gewoon kunnen doen. Maar ze moeten niet op voetbal omdat er toevallig een potje voor is en het dus gratis kan.
Die vrouw die maakte gewoon gebruik van alles wat gratis was.” - Mevrouw Wikkel Uit bovenstaande citaten komt ook een waardeoordeel naar voren over de zelfredzaamheid die elke inwoner zou moeten hebben volgens de mensen. Hierbij willen wij opmerken dat het gaat om een bepaalde zelfredzaamheid binnen de grenzen van een inwoner zijn of haar eigen kunnen. Een voorbeeld hiervan dat wij tegenkomen in onze gesprekken met de inwoners is dat het welzijn van de inwoner boven financiële zelfredzaamheid gaat. Wanneer men in budgetbeheer is en elke week of elke maand de rekening bekijkt om te zien of alle vaste lasten zijn betaald, kunnen inwoners zich al betrokken voelen en zichzelf daarbij als zelfredzaam zien.
3.3 Samenvatting Voordat mensen in contact komen met de schuldhulpverlening, zijn er vaak al andere problemen aanwezig. Hierbij is er een groot verschil in de mate waarin inwoners de professionele instanties weten te vinden. In het ene geval is een inwoner zeer actief in het zoeken van geschikte hulp, terwijl in andere gevallen alleen financiële hulp wordt gezocht omdat er in de omgeving van een inwoner al hulpverlening is of een kennis die kennis heeft van de beschikbare hulp in de gemeente. Daarnaast zien wij dat het lang kan duren voordat een inwoner daadwerkelijk in aanraking komt met het schuldhulpverleningsbeleid van de gemeente, maar dat dit niet per se een periode is waarin een inwoner passief is. Sommige inwoners zien hun schulden niet als problematisch en zoeken daarom geen hulp, anderen proberen hun schulden eerst zelf op te lossen. Er is vaak een ‘breekpunt’ waarop de inwoner zelf besluit dat hij of zij hulp nodig heeft. 17
De problemen in eerste instantie zelf op willen lossen, lijkt voort te komen uit het niet willen verliezen van de controle op de financiën. Dit heeft dan ook te maken met een stukje trots (of schaamte).
18
4. Het systeem en de instrumenten Om een beter beeld te krijgen van het systeem en de instrumenten, hebben wij naast een documentstudie ook gesprekken gevoerd met de wethouder en de beleidsambtenaar van de gemeente, de teamcoördinator en een sociaal werker/regisseur van het sociaal team, een budgetcoach en een budgetmaatje van Andes en, ten slotte, een inkomensbeheerder en manager extern van de GKB. Daarnaast hebben wij raadsleden telefonisch geïnterviewd. Hieronder geven wij een beknopte overzicht van het landelijke en gemeentelijke beleid. Voor een meer technisch overzicht (inclusief beschikbare cijfers van de samenwerkingspartners) verwijzen wij u graag naar bijlage 2.
4.1 De wettelijke taak van de gemeente De Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) is op 1 juli 2012 in werking getreden. Gemeenten hebben bij deze wet veel meer vrijheid gekregen in het in te vullen schuldhulpverleningsbeleid. Het wetsvoorstel geeft aan dat: 1. Gemeenten richting moeten geven aan beleidsplannen omtrent integrale schuldhulpverlening, waarbij preventie een belangrijk onderdeel is. 2. Deze plannen voor maximaal vier jaar opgesteld moeten worden. 3. De schuldhulpverlening voor iedereen toegankelijk moet zijn. 4. De maximale wacht- en doorlooptijden bedragen 4 weken. De gemeente moet hierbij inzicht geven in de doorlooptijd; het aantal weken tussen het eerste gesprek en het bereiken van resultaat.
4.2 Het gemeentelijk beleid - Het Regenboogmodel In de ‘Uitvoeringsnota Integrale schulddienstverlening Borger-Odoorn 2013-2016’ is te lezen dat het hebben van (problematische) schulden ‘meedoen’ en volwaardige participatie in de weg staat. Waarbij wel wordt aangegeven dat de verantwoordelijkheid van het probleem bij het individu zelf ligt. Dit zien wij ook terug in het beleidsplan van het sociaal domein ‘Vanzölf saomen! Vanzelfsprekend samen!’ en de ‘Uitvoeringsnota Integrale schulddienstverlening Borger-Odoorn 2013-2016’ . Uit deze documenten komt naar voren dat de gemeente Borger-Odoorn werkt met een zogeheten ‘regenboogmodel’. Hierin zijn twee vormen van ondersteuning te onderscheiden. Ten eerste is er een lichte vorm van ondersteuning in de vorm van het gezin, het sociale netwerk en algemene voorzieningen (waaronder het sociaal team) waar elke inwoner ‘gratis’ recht op heeft. Daarnaast is er een duurdere, zwaardere vorm van ondersteuning die vorm krijgen in de collectieve voorzieningen en individuele voorzieningen. De kern van het beleid van de gemeente Borger-Odoorn is vroegsignalering, preventie en afschaling. Waarbij het financieel én emotioneel voordeliger is om te voorkomen dat een gezin of individu in de schuldhulpverlening terecht komt. De middelen die de gemeente hiervoor beschikbaar stelt zijn de schulddienstverlening en de schuldhulpverlening.
In de gemeente Borger-Odoorn worden vier fasen onderscheiden (zie ook figuur 3), namelijk:
19
1. 2. 3. 4.
preventie (schulddienstverlening) vroegsignalering (schulddienstverlening) schuldhulpverlening nazorg (schulddienstverlening)
Figuur 3. De beleidsreis
De schulddienstverlening valt binnen de algemene voorzieningen. De belangrijkste partijen hierbij zijn de sociale teams en Andes. Beide partijen zijn belangrijke ketenpartners in preventie, vroegsignalering en nazorg. Indien de schulddienstverlening een te ‘lichte’ maatregel is, kan een inwoner worden overgedragen aan de schuldhulpverlening. Deze wordt uitgevoerd door de GKB. Het doel van het beleid is dat een inwoner zo snel mogelijk zelfstandig verder kan. Figuur 3 geeft schematisch weer hoe het de beleidsreis verloopt en waar de gemeente de meeste impact heeft.
4.3 Fasen van de hulpverlening Uit de beleidsdocumenten, blijkt dat de gemeente geen expliciete instrumenten benoemt. Er worden wel twee duidelijke vormen van hulpverlening omschreven met betrekking tot inwoners met financiële problemen. Dit zijn de schulddienstverlening en de schuldhulpverlening. Binnen deze twee vormen worden vier verschillende fasen onderscheiden
Preventie (schulddienstverlening) Wanneer een inwoner om hulp vraagt, kijkt het sociaal team verder dan naar alleen de schuld. Zij willen eerst achterhalen wat achterliggende oorzaken en problemen zijn. Door middel van een ‘keukentafelgesprek’ wordt inzichtelijk gemaakt wat het probleem is en hoe groot het probleem is. Op basis hiervan wordt gekeken hoe de inwoner het beste kan worden geholpen (ondersteuning, doorgeleiding naar hulpverlening, 100% schuldenvrij of hanteerbare schulden). Indien er specialistische hulp nodig is, kan een inwoner worden doorverwezen naar MEE Drenthe of welzijnsorganisatie Andes. “Wij hadden geen schulden. De laatste jaren waren we vrijwillig bij de GKB. In 2010 is mijn man gestopt met zijn bedrijf. Daar kwamen nog wel rekeningen binnen, maar die werden niet betaald. Daar kwam nog een huurachterstand bij. Toen ik een regeling wilde treffen met
20
Woonservice, gaven zij aan dat wij naar de GKB toe moesten. Zo zijn wij bij de GKB gekomen.” - Mevrouw Smid Daarnaast wordt aangegeven dat er inwoners zijn die altijd ondersteuning nodig hebben om te voorkomen dat er een complexere situatie ontstaat. Belangrijk hierbij is om inzichtelijk te krijgen op welke manier deze beslissing vorm krijgt. Dit kan namelijk per individueel geval verschillen, waardoor het noodzakelijk is om dit in gesprekken met het gebiedsteam en welzijnsgroep Andes verder uit te diepen.
Vroegsignalering (schulddienstverlening) Er wordt niet expliciet gemaakt hoe de gemeente Borger-Odoorn vroegsignalering bewerkstelligt. Impliciet wordt gesteld dat de fysieke aanwezigheid van het sociaal team zal zorgen dat inwoners hulp zoeken. Andere instanties die de gemeente van informatie verstrekt met betrekking tot vroegsignalering zijn nutsbedrijven, woningcorporaties en scholen (met betrekking tot armoede). Met name woningcorporaties spelen hierin een rol met betrekking tot het melden van huurachterstanden.
Schuldhulpverlening Vanuit de gemeente heeft het GKB de mandaat gekregen met betrekking tot de uitvoering van de schuldhulpverlening in de gemeente Borger-Odoorn. In een raamovereenkomst opgesteld in 2013 zijn hierin afspraken gemaakt, die sindsdien niet zijn veranderd.
Nazorg (schulddienstverlening) Nadat een inwoner een schuldhulpverleningstraject bij de GKB heeft doorlopen, is er sprake van nazorg. Het sociaal team en vrijwilligers nemen deze taak op zich. In principe valt nazorg hierdoor onder preventie; het voorkomen dat een inwoner opnieuw in de schulden komt. Voor de inwoner is dit belangrijk, aangezien een inwoner niet hetzelfde traject binnen twee jaar mag doorlopen. “Ik ben blij dat ik straks van de schuld af ben. Dat heb ik dan zelf gedaan. Er werd 600 euro op mijn rekening gestort en ik zei tegen Gea ‘als ik straks zelf dat geld heb, dan koop ik een wasmachine’. Ik heb nooit een nieuwe wasmachine gehad, altijd tweedehands rommel.” - Mevrouw Bakker Een vraag die hierbij gesteld kan worden is in hoeverre aan het eind van een schuldhulpverleningstraject er daadwerkelijk sprake is van een financieel zelfredzame inwoner. Dit maakt het belangrijk om, door middel van een gesprek, bij de inwoners die een traject hebben doorlopen na te gaan in hoeverre zij zelf behoefte hebben aan deze nazorg. En indien dit zo is, welke specifieke elementen hiervan belangrijk zijn om te voorkomen dat iemand opnieuw in de schulden komt. “Interviewer: is er een einde aan de schulden? Nou ik hoop volgend jaar. Ik moet het hebben van mijn eigen uitkering. Mijn man was in de 80 en ik ben 56. Ik krijg echter geen pensioen van mijn man.” - Mevrouw De Jong
21
4.4 De gemeente en haar samenwerkingspartners De rol van de gemeente De gemeente is de opdrachtgever en de financier van het schuldhulpverleningsbeleid. Hierbij is er in de laatste drie jaren een grote wisseling geweest in medewerkers. De gemeente realiseert zich dat hij niet al te belerend moet overkomen in de integrale benadering van het probleem van de klant, die dat als controle kan ervaren. Zodra iemand naar de gemeente komt, moet diegene wel bereid zijn keuzes te maken die niet altijd leuk zijn. “We zijn bij het sociaal team geweest en die hebben ons doorverwezen naar de GKB en Andes. We hebben geprobeerd deze schulden op te lossen. Samen met Henk van Andes hebben wij nu besloten dat we dit huis willen verkopen. Henk helpt ons met alle dingen.” - Henk en Jan
De rol van Stichting Sociale Teams Borger-Odoorn Stichting Sociale Teams Borger-Odoorn is de uitvoerder en regisseur van het hulpverleningstraject van de inwoner. In totaal zijn er drie sociale teams, waarbij elk gebied zijn eigen zwaartepunten en problematiek heeft. Over het algemeen blijft de aanpak hetzelfde, maar de benadering richting de inwoners verschilt hierin wel. Via verschillende kanalen kunnen signalen bij het sociaal team binnen komen. Zo wordt er officieel bij twee maanden huurachterstand een signaal afgegeven, maar in de praktijk zijn deze lijntjes korter, waardoor signalen sneller bij het sociaal team terecht komen. Vanuit het regenboogmodel proberen zij te voorkomen dat een inwoner een te zware vorm van hulp nodig heeft. In de praktijk betekent dit dat een sociaal werker/regisseur werkt volgens het principe van zelfredzaamheid. Allereerst wordt afgewogen wat de inwoner zelf kan doen. Indien er een lichte vorm van ondersteuning nodig is, wordt een inwoner doorgestuurd naar Andes. Is de problematiek te ernstig, dan wordt een inwoner direct doorverwezen naar de GKB. Het sociaal team bepaalt uiteindelijk, in samenspraak met de inwoner, welke route het meest geschikt is.
De rol van welzijnsorganisatie Andes Welzijnsorganisatie Andes ondersteunt mensen met lichte financiële problemen. Er worden ongeveer 80-100 inwoners per jaar geholpen. Dit gaat vaak om meer dan één bezoek. Een van de budgetcoaches geeft hierbij aan dat de complexiteit van de hulpvragen toe lijkt te nemen. Indien een vraag complex is, wordt deze behandeld door een budgetcoach. Indien het om lichtere ondersteuning gaat, wordt een inwoner gekoppeld aan een budgetmaatje. Op dit moment zijn er ongeveer 20 vrijwilligers werkzaam als budgetmaatjes. Budgetmaatjes krijgen trainingen en beschikken over een map waarin informatie met betrekking tot verschillende beschikbare regelingen (bv. toeslagen) in de gemeente terug te vinden is. De budgetcoaches geven binnen twee weken een indicatie aan het sociaal team of de problematiek van een inwoner toch te complex is en deze doorgestuurd moet worden naar de GKB of dat een lichtere vorm van ondersteuning voldoende is.
22
“Ik heb via-via contact opgenomen met stichting Andes en aan hen de situatie uitgelegd. Toen hebben zij mij hartstikke snel geholpen. Daarnaast heeft het sociaal team mij ook goed geholpen. Trouwens, ik heb ook nog een hulp in de huishouding. Door mijn depressie, de grootte van het huis en de honden de katten, kan ik dat niet allemaal alleen. Als ik deze hulp niet had, dan zou ik, denk ik, weer in het verval schieten. Ik help wel altijd mee als de hulp er is, hoe ik mij ook voel. Ook als ik depressief ben.” - Mevrouw De Jong
De rol van de Gemeentelijke Kredietbank Drenthe De aanvragen komen binnen vanuit het sociaal team. Dan heeft de inwoner eerst een gesprek met een consulent van de GKB; binnen vijf werkdagen na aanmelding. De consulent kijkt waar er problemen zijn op financiën. Hier kunnen twee trajecten uitkomen. Ten eerste, wanneer de financiële situatie stabiel is, wordt er budgetbeheer opgestart. Dit betekent dat, tegen betaling van de inwoner zelf, zijn of haar inkomen wordt beheerd door de GKB. Indien de financiën niet stabiel zijn, wordt er een schuldregeling (minnelijk traject) gestart. De GKB gaat daarvoor in gesprek met alle schuldeisers, om een regeling te treffen voor afbetaling op basis van wat de inwoner maximaal terug kan betalen per maand. Mocht dit ook geen uitkomst bieden, er hoeft slechts één schuldeiser niet in te stemmen met de minnelijke regeling, dan wordt er een Wsnp aangevraagd. Hier moet een rechter uitspraak in doen en op het moment dat een Wsnp toegewezen wordt, krijgt een inwoner een Wsnp bewindvoerder toegewezen door de rechter. Een inwoner heeft daarbij recht op de beslagvrije voet (dit is een minimum aan inkomen dat de beslagene ter beschikking staat voor zijn of haar levensonderhoud) en in drie jaar tijd worden de extra inkomsten naar rato terugbetaald aan de schuldeisers. Na deze drie jaar wordt een inwoner schuldenvrij verklaard.
“Wij wilden geld lenen om de schulden direct af te betalen en die lening vervolgens terug te betalen met het geld dat wij zouden krijgen door de verkoop van het huis. Wij hebben dit eerst met de GKB geprobeerd, maar die gaven aan dat dit niet kon. We hadden genoeg van de situatie en de schuld werd ook alleen maar groter. Henk van Andes heeft ons uiteindelijk veel beter geholpen.” - Henk en Jan
Afspraken tussen de samenwerkingspartners Het doel van deze samenwerking is een gezamenlijk streven om de gevolgen van problematische schulden te verlichten en mensen duurzaam uit de schulden te helpen zodat financiële en sociale uitsluiting worden voorkomen. Daarnaast is het een gezamenlijk streven om de financiële en/of sociale zelfredzaamheid van degene die gebruik maken van integrale schulddienstverlening te versterken tot het maximaal haalbare niveau. De motivatie, gedrag en leerbaarheid van de inwoner zijn hierbij leidend. Dit betekent dat Stichting Sociale Teams de schulddienstverlening aanbiedt voor diegenen die hier behoefte aan hebben. Daarnaast betekent dit dat de GKB gemakkelijk ‘terug’ kan verwijzen naar de lichtere vorm van hulpverlening; de schulddienstverlening. Binnen vier weken na de aanmelding bij het sociaal team moet er een intakegesprek plaatsvinden, dit is drie werkdagen indien er sprake is van bedreigende schulden. Het sociaal team brengt het schulddienstverleningstraject in kaart, waarop een inwoner zelf zijn of haar aanvraag bij de
23
GKB moet indienen. Tijdens dit proces blijft het sociaal team betrokken voor psychosociale hulpverlening, voor zover dit relevant is aan de schulddienstverlening. Van de betrokken instanties krijgen wij verschillende, tegenstrijdige signalen te horen. Er lijkt een verschillende interpretatie bij de visie zoals gehanteerd door de gemeente. Hierbij is er, op beleidsniveau, weinig overleg tussen de GKB en de overige ketenpartners. Hierin kan het idee ontstaan dat de GKB de regisseursrol van het sociaal team ziet als een extra controle en extra tijdverlies, terwijl het sociaal team zich als concurrent van de GKB op kan stellen. Door meer mensen een lichte ondersteuning aan te bieden, houden zij deze mensen ‘in eigen beheer’. Op uitvoeringsniveau, wordt aangegeven dat de samenwerking wel goed verloopt. De medewerkers kennen elkaar en weten elkaar snel te vinden. De verschillende partijen geven aan dat de samenwerking met de gemeente het afgelopen jaar weer goed is. Er wordt snel overleg gepleegd en de beleidsmedewerker is betrokken bij de problematiek. Verder heeft de gemeente geen harde prestatieafspraken gemaakt met de Stichting Sociale Teams. Daarnaast levert de GKB elke maand een rapportage op met daarin de geleverde diensten. Daarbij vindt ook inhoudelijk overleg over de cijfers en ontwikkelingen plaats (zie bijlage 2).
Eerder deed de GKB dit ook uitvoerig per klant, dit is door de gemeente opgezegd. Dit was voor de gemeente te duur.
Informatievoorziening aan de raad Uit de gesprekken met de raad komt naar voren dat het onderwerp belangrijk gevonden wordt, maar er is weinig kennis over het huidige schuldhulpverleningsbeleid in de eigen gemeente. Uit de raadsstukken komt naar voren dat er ook vrij weinig aandacht aan het onderwerp wordt besteed. Hierbij valt op dat het college de raad niet informeert, maar dat de raad zelf ook geen vragen over het onderwerp heeft gesteld. Via bijpraatsessies met het sociaal team wordt de raad op de hoogte gehouden, dit wordt niet door elk raadslid optimaal gebruikt. Sommigen geven aan dat dit helpt om een goed zicht te geven op het thema schuldhulpverlening, terwijl anderen niet op de hoogte zijn van deze sessie. Zij willen op de hoogte gehouden worden van de huidige stand van zaken en welke mogelijkheden er zijn om effectievere schuldhulpverlening aan te bieden. Daarnaast is de raad benieuwd naar de oorzaken waardoor inwoners in de schuldenproblematiek komen. Om zo beter beleid te formuleren om de problemen van schulden op te lossen. Er is niet bij iedereen evenveel zicht is op het huidige beleid. Daarbij is er behoefte aan meer inhoudelijke bijpraatsessies. Er is meer behoefte om te weten hoe de gemeente en de bewoners er op dit moment voor staan en welke mogelijkheden er zijn.
4.5 Beeld van de hulpverleners Uit de gesprekken die wij met de hulpverleners hebben gevoerd, komen enkele duidelijke punten naar voren: 1. Er is weinig visie vanuit de gemeente met betrekking tot hoe de samenwerkingspartners het beste hulp kunnen bieden in het voorkomen en oplossen van de schuldenproblematiek bij de inwoners. 24
2. Er is weinig samenwerking tussen de ketenpartners (op beleidsniveau). 3. De nazorg ontbreekt. 4. Inwoners zijn maar tot een bepaalde hoogte zelfredzaam.
Figuur 4. De rol van de hulpverleners in de reis van de inwoner
In figuur 4 geven wij een weergave van de rol die de hulpverlening heeft binnen de gemeente Borger-Odoorn. Aan de ene kant werkt de hulpverlening altijd binnen de regels van het beleid. Aan de andere kant moet er maatwerk worden geboden aan de inwoners die een hulpvraag hebben. Daarbij heeft de hulpverlening vaak zicht op hoe de systeemwereld in elkaar zit, maar heeft zij ook veel kennis over de leefwereld. Hieronder diepen wij bovenstaande vier punten verder uit die uit de gesprekken met hulpverleners naar voren zijn gekomen..
Gebrek aan visie Vanuit verschillende ketenpartners krijgen wij te horen dat er een soort status quo wordt gehanteerd waarbij elke organisatie haar eigen invulling geeft aan de werkzaamheden die bij het schuldhulpverleningsbeleid van de gemeente hoort. Hierbij wordt wel erkend dat als er wel sprake is van ernstige problematiek, men elkaar wel weet te vinden. De verantwoordelijkheid voor het gebrek aan communicatie tussen de partijen wordt daarbij gelegd bij de gemeente, die als opdrachtgever duidelijker zou moeten communiceren. Daarnaast wordt aangegeven dat het schuldhulpverleningsbeleid is verouderd en dat het ontbreken van de visie ook doorspeelt in de begroting; veel incidenteel beschikbaar, maar dit kan ook weer wegvallen. Daarnaast geven medewerkers aan dat in hun aanpak van problematiek geen rekening wordt gehouden met laaggeletterdheid, waarbij zij ook het belang van een goede samenwerking tussen de verschillende partijen aangeven. Bijvoorbeeld, een ketenpartner die na overdracht een brief stuurt, waarna een situatie opnieuw verergert doordat een inwoner laaggeletterd is. Ook wordt aangegeven dat er weinig ruimte en kennis is om statushouders goede hulp te bieden. De taalbarrière zorgt hierbij voor de hulpverleners dat zijn een intensievere hulpverlening moeten bieden dan gewenst.
25
Samenwerking tussen de ketenpartners Voortkomend uit het gebrek aan visie is er weinig samenwerking tussen de verschillende ketenpartners op beleidsniveau. Alle drie de partijen geven aan dat zij met de gemeente een goede samenwerking hebben (met name het afgelopen jaar), maar dat er tussen de GKB aan de ene kant en de sociale teams en Andes aan de andere kant nagenoeg geen contact is. In tegenstelling tot het beleidsniveau, geven medewerkers op uitvoeringsniveau aan dat er sprake is van korte lijntjes. Een medewerker van het GKB zit daarbij af en toe ook op locatie bij de sociale teams en geeft daarbij aan dat met name de informele contacten veel informatie opleveren. Ook het hechte contact tussen de budgetcoaches van Andes en de medewerkers van het sociaal team wordt erkend. Dit komt ook doordat medewerkers van beide partijen elkaar vaak al langere tijd kennen (voordat sociale teams werd afgesplitst van Andes). Medewerkers van zowel Andes als sociaal team geven daarbij aan dat zij het liefste zo dicht mogelijk bij elkaar zitten (fysiek als wel in overleg).
Nazorg In de praktijk vindt er wel nazorg plaats, maar een specifieke invulling hiervan ontbreekt op papier. Er wordt wel aangegeven dat Andes ondersteuning blijft bieden indien hiernaar gevraagd wordt, maar de verantwoordelijkheid voor het krijgen van nazorg blijft bij de inwoner liggen. Veel van de hulpvragers die wij gesproken hebben, zeggen meer nazorg nodig te hebben. Ook hulpverleners geven aan dit beeld te herkennen.
Beeld van de hulpvragers Er is een dunne lijn tussen armoedebeleid (o.a. budgetbeheer) en schuldhulpverlening. Hierbij geven hulpverleners aan dat inwoners niet snel een vraag zullen stellen, ongeacht hoe laagdrempelig de hulp wordt aangeboden. Hulpverleners stellen daarbij dat vertrouwen een sleutelrol speelt in het traject. Daarnaast zijn hulpverleners zich bewust van de verschillen tussen mensen op ‘het veen’ en ‘het zand’. Dit uit zich voornamelijk in een andere benadering van de hulpverleners naar de inwoners toe.
4.6 Beeld van de hulpvragers Uit de gesprekken met hulpvragers komen een aantal opvallende zaken naar voren: 1. Inwoners zien niet altijd onderscheid tussen budgetcoach en budgetmaatjes die bij Andes werkzaam zijn, het sociaal team en de gemeente. 2. Er is een erkenning van wederkerigheid en sprake van eigen verantwoordelijkheid. 3. Persoonlijk vertrouwen is belangrijk. 4. Eigen netwerk is niet altijd een uitkomst. 5. Men is positief over de hulpverlening, als men eenmaal wordt geholpen.
Geen onderscheid in hulpverlening Voor inwoners van Borger-Odoorn gaat het in veel gevallen om de persoonlijke relatie die men heeft met een hulpverlener. Daarbij wordt er in veel gevallen verwezen naar of de
26
gemeente of het sociaal team. Een onderscheid tussen de verschillende organisaties is voor veel inwoners moeilijk te maken. De GKB wordt daarbij wel als aparte instantie genoemd.
Wederkerigheid en verantwoordelijkheid Veel van de inwoners die wij hebben gesproken vinden het logisch dat men iets terug moet doen voor de hulpverlening. “Slecht hebben wij het niet. Ik kan gewoon mijn boodschappen doen. Gekke dingen kunnen wij niet doen, maar dat hoeft ook niet. Dit is gewoon een periode die je door moet en af en toe is dat wel lastig. Tuurlijk wil je ook weleens iets wat een ander heeft en dat kan nu gewoon niet. Ik vind niet dat wij te klagen hebben. Ik heb elke dag eten op mijn bord, ik kan de kinderen een ijsje geven met warm weer en mijn man heeft gewoon zijn auto, die hij nodig heeft voor werk, kunnen houden, dat is ook in veel gevallen niet mogelijk. Het is voor ons goed geregeld. Ik heb niets te klagen over de GKB, absoluut niet.” - Mevrouw Tuinier “Ik kan heel goed rondkomen hoor. Eerst kreeg ik 50 euro per week, maar de medewerker van de GKB heeft dit verhoogd naar 80 euro per week. Zij zei dat 50 euro veel te weinig was voor een moeder met vier kinderen. Maar ik, en mijn kinderen, kunnen gelukkig wel goed omgaan met geld. Daarnaast zijn mijn kinderen ook blij met heel weinig. Dat is wel in hun voordeel geweest.” - Mevrouw Visser Daarnaast komt uit de gesprekken met hulpvragers naar voren dat zij zich verantwoordelijk voelen voor hun eigen situatie, zoals ook uit onderstaande citaten blijkt: “Natuurlijk zit ik er bovenop.