Bijlage 7 - Onontplofbare oorlogsresten
Tekst van het document
Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten Netversterking Noordoost Nederland 110kV Locaties 1 en 3 t/m 5
projectnummer 0479579.100 definitief revisie 00 29 maart 2023
Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten Netversterking Noordoost Nederland 110kV Locaties 1 en 3 t/m 5 projectnummer 0479579.100 definitief revisie 00 29 maart 2023
Auteur AVG Explosieven Opsporing NL
Opdrachtgever TenneT TSO B.V. Utrechtseweg 310 6812 AR ARNHEM
Gecontroleerd:
datum 29 maart 2023
beschrijving definitief
vrijgave
Inhoudsopgave
Blz.
1
Inleiding
1
1.1 1.2
Projectomschrijving Scope
1 1
6 2
Conclusie en aanbevelingen
2.1 2.2
Conclusie Advies vervolgtraject
Bijlage 1 Onderzoek AVG Explosieven Opsporing NL
6 6
Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten Netversterking Noordoost Nederland 110kV projectnummer 0479579.100 29 maart 2023 revisie 00 TenneT TSO B.V.
1
Inleiding
1.1
Projectomschrijving Om capaciteitsknelpunten in het huidige elektriciteitsnet op te lossen en in de toekomst te voorkomen, gaat TenneT het hoogspanningsnet in onder andere Groningen en Drenthe verzwaren. Onderdeel van deze netversterking vormt het versterken van de bestaande 110kVverbinding ‘Zwolle-Meeden’ tussen masten 097 en 201. Dit om te zorgen voor een goede aan- en afvoer van elektriciteit van het (verstopte) onderliggende 110kV-hoogspanningsnet op het hoofdnet (380kV). Aanpassing en/of verzwaring van verschillende masten, opstijgpunten en verbindingen op dit deel van het tracé is daarom nodig. In opdracht van TenneT TSO B.V. voert Antea Group diverse veld- en bodemonderzoeken uit ten behoeve voor het project Netversterking Noordoost Nederland 110kV (NNON). Dit rapport omvat de resultaten van het onderzoek naar ontplofbare oorlogsresten (OOO).
1.2
Scope De scope van het project is verdeeld in de volgende vijf locaties, afgebeeld in figuur 1.1: • Locatie 1: 1. Aanpassen bestaande inlussing mast 097 • Locatie 2: Locatie 2 is in tijdens het opstellen van deze definitieve rapportage komen te vervallen. Aangezien er wel informatie is ingewonnen over locatie 2 is deze toch opgenomen in bijlage 1. • Locatie 3: 3a. Aanpassen mast 152 en locatie mast 092 en 094 3b. Verkabeling (kabeltracé) mast 092 – 152 – 094 • Locatie 4: 4a. Uitbreiding station MSKZ110 4b. Amoveren mast 1 (portaal) 4c. Verkabeling (kabeltracé) mast 181 naar station MSKZ110 4d. Aanpassing mast 181 4e. Verkabeling (kabeltracé) mast 181 – station MSK 110 • Locatie 5: 5a. Locatie mast 081 en 201. Aanpassingen op mast 201 hier worden een drietal opstijgpunten gerealiseerd. Aanpassingen aan mast 81, hier wordt eveneens een opstijpunt gerealiseerd. 5b. Aanpassing kabeltracé mast 201 naar mast 081. Lijnen worden hier verkabeld.
Blad 1 van 5
Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten Netversterking Noordoost Nederland 110kV projectnummer 0479579.100 29 maart 2023 revisie 00 TenneT TSO B.V.
Figuur 1-1. 5 locaties. Genummerd van zuid (1) naar noord (5).
Blad 2 van 5
Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten Netversterking Noordoost Nederland 110kV projectnummer 0479579.100 29 maart 2023 revisie 00 TenneT TSO B.V.
Dit rapport heeft betrekking op locatie 1 t/m 5, afgebeeld in figuur 1.2 t/m 1.6.
Figuur 1-2 Locatie 1.
Figuur 1-3 Locatie 3.
Blad 3 van 5
Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten Netversterking Noordoost Nederland 110kV projectnummer 0479579.100 29 maart 2023 revisie 00 TenneT TSO B.V.
Figuur 1-4 Locatie 4.
Blad 4 van 5
Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten Netversterking Noordoost Nederland 110kV projectnummer 0479579.100 29 maart 2023 revisie 00 TenneT TSO B.V.
Figuur 1-5 Locatie 5.
2
Conclusie en aanbevelingen
2.1
Conclusie Antea Group heeft in samenwerking met AVG en in opdracht van TenneT een vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten uitgevoerd voor het onderzoeksgebied TenneT Netversterking Noordoost Nederland 110 kV. Op basis van de beoordeelde feiten is geconcludeerd dat er onvoldoende, of te globale, indicaties zijn voor de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied. Derhalve zijn de onderzoeksgebieden, locaties 1 t/m 5, niet verdacht op de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten.
2.2
Advies vervolgtraject Antea Group adviseert TenneT om de werkzaamheden onder reguliere condities uit te voeren. De kans op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten is net zo groot als de gemiddelde kans op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten op als ‘onverdacht’ aangemerkte locaties in de rest van Nederland. Grondroerende werkzaamheden kunnen in het onderzoeksgebied op reguliere wijze worden uitgevoerd en een vooronderzoek na-conflictperiode (zie ook bijlage 1 hoofdstuk 3.4 van het CS-VROO d.d. februari 2021) is daarom niet van toepassing, ( zie ook bijlage 1 tekening BBK-D2).
Antea Group Heerenveen maart 2023.
Blad 5 van 5
Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten Netversterking Noordoost Nederland 110kV projectnummer 0479579.100 29 maart 2023 revisie 00 TenneT TSO B.V.
Bijlage 1 Onderzoek AVG Explosieven Opsporing NL
AVG Explosieven Opsporing NL
TenneT Netversterking Noordoost Nederland 110 kV Dalen-Coevorden-Stadskanaal Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten
OPDRACHTGEVER LOCATIE ONS PROJECTNR. UW PROJECTNR. VERSIE DATUM
: Antea Group : Dalen-Emmen-Ter Apelkanaal-Stadskanaal : 146000013 : 473417 : 05 : 15-3-2023
AVG Bouwstoffen
AVG Explosieven Opsporing Nederland Veerweg 10, 5171 PW Kaatsheuvel Postbus 160, 6590 AD Gennep T +31 416 700220
AVG Explosieven Opsporing
eo@avg.eu www.avg.eu KvK 12029421
AVG Infra
AVG Transport
BTW-id: NL801449455B01 Betaalrekening: NL24RABO0353306797 G-rekening: NL46RABO0991487540
Distributielijst
Antea Group AVG Explosieven Opsporing Nederland
Dit document is bestemd voor de opdrachtgever. Opdrachtgever
Antea Group
Rapport
146000013
Naam
TenneT Netversterking Noordoost Nederland 110 kV Dalen-Coevorden-Stadskanaal
Versie
VO-05, definitief, opgesteld conform het CS-VROO d.d. februari 2021
Datum
15-03-2023
Vrijgegeven door:
Menno Abee (manager)
Paraaf:
Vrijgegeven door:
Jeffry van den Bout (coördinator / senior deskundige OOO)
Paraaf:
Opgesteld door:
Berdien de Wilde MA (historica)
Paraaf:
Afbeelding voorblad. Luchtfoto van (een deel van) het onderzoeksgebied. (Bron: Luftbilddatenbank, sortie 3GTUD-S136, fotonr. 5103 d.d. 15-4-1945). Rechten voorbehouden. De in deze rapportage aanwezige informatie, waaronder de tekst en het kaartmateriaal, is eigendom van AVG. Het is de opdrachtgever toegestaan deze rapportage als één geheel aan derden kenbaar te maken, met het doel waarvoor het is vervaardigd. De verstrekking van afbeeldingen uit de rapportage, of de separaat meegestuurde digitale bijlagen die hiertoe behoren, is zonder toestemming van de auteur niet toegestaan in verband met mogelijke (beeld)rechten.
146000013-VO-05
NNON 110 kV
2
INHOUD 1
INLEIDING ............................................................................................... 6 1.1
Aanleiding ................................................................................................ 6
1.2
Probleemstelling........................................................................................ 7
1.3
Doelstelling .............................................................................................. 7
1.4
Onderzoeksgebied ..................................................................................... 7
1.5
Onderzoeksmethode .................................................................................. 8
1.5.1
Algemeen .............................................................................................. 8
1.5.2
Inventarisatie bronnenmateriaal..............................................................20
1.5.3
Beoordeling bronnenmateriaal ................................................................22
1.5.4
Verantwoording ....................................................................................22
1.5.5
Personele deskundigheid ........................................................................22
1.5.6
Leeswijzer ............................................................................................23
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ......................................................24 2.1
Eerder uitgevoerde onderzoeken ................................................................24
2.1.1
Rapportages AVG ..................................................................................24
2.1.2
Derden ................................................................................................24
2.2
Literatuur ................................................................................................25
2.2.1
Meidagen 1940 .....................................................................................25
2.2.1.1 Beknopt algemeen historisch kader .........................................................25 2.2.1.2 Het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940 .......................................25 2.2.2
Luchtoorlog 1940-1945 ..........................................................................27
2.2.3
Bevrijding in april 1945 ..........................................................................29
2.2.3.1 Het onderzoeksgebied in april 1945 .........................................................29 2.2.4
Munitieruimingen ..................................................................................31
2.3
Collectie stafkaarten Topografische Dienst Kadaster .....................................32
2.3.1
Geallieerde stafkaarten ..........................................................................32
2.3.2
Duitse stafkaarten .................................................................................38
2.4 Gemeentearchieven Oosterhesselen, Dalen, Odoorn, Onstwedde, Emmen en Coevorden .......................................................................................................38 2.5
Nieuwsberichten.......................................................................................44
2.5.1
AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek ..............................44
2.6
Explosieven Opruimingsdienst Defensie .......................................................45
146000013-VO-05
NNON 110 kV
3
2.6.1
Collectie ruimrapporten ..........................................................................45
2.6.2
Collectie mijnenkaarten ..........................................................................50
2.7
Nederlands Instituut voor Militaire Historie ..................................................50
2.7.1
Collectie Duitse verdedigingswerken ........................................................50
2.7.2
Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 ...............................................51
2.7.3
Beeldbank NIMH ...................................................................................53
2.8
Provinciaal archief / Militair Gezag ..............................................................53
2.8.1
Militair Gezag........................................................................................53
2.8.1.1 Militair Gezag Drenthe ...........................................................................53 2.8.1.2 Militair Gezag Groningen ........................................................................55 2.9
Nationaal archief ......................................................................................56
2.9.1
Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen..............................56
2.9.2
Korps Hulpverleningsdienst ....................................................................56
2.10 Semi-Statisch Informatiebeheer .................................................................57 2.10.1 Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst ..............................................57 2.11 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie ...........................................57 2.11.1 Collecties Departement van Justitie en Generalkommissariat für das Sicherheitswesen ..............................................................................................58 2.11.2 Beeldbank Tweede Wereldoorlog .............................................................58 2.12 The National Archives Londen ....................................................................59 2.12.1 Daily Logs ............................................................................................59 2.13 The National Archives and Records Administration ........................................59 2.14 Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg ............................................................60 2.15 Imperial War Museums .............................................................................60 2.16 Library and Archives Canada......................................................................60 2.16.1 Collectie Defence Overprints ...................................................................60 2.17 The Polish Institute and Sikorski Museum
....................................................60 2.18 Locatie deskundige ...................................................................................61 2.19 Luchtfoto’s ..............................................................................................63 2.19.1 Geraadpleegde luchtfoto’s ......................................................................63 2.19.2 Veranderingen na-conflictperiode ............................................................71 CHRONOLOGIE RELEVANTE GEBEURTENISSEN ........................................................77 2.20 Gebeurtenissentabel en gebeurtenissenkaart ...............................................77
146000013-VO-05
NNON 110 kV
4
3
BEOORDELING BRONNENMATERIAAL ..........................................................80 3.1
Indicaties voor explosieven in het onderzoeksgebied ....................................80
3.2
Leemten in kennis bronnenmateriaal ..........................................................80
3.3
Soort, verschijningsvorm en aantallen ........................................................81
3.4
Horizontale en verticale begrenzing verdacht gebied .....................................81
3.5
Bodembelastingkaart ................................................................................81
4
CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN ...............................................................83 4.1
Conclusie ................................................................................................83
4.2
Advies vervolgtraject ................................................................................83
5
BIJLAGEN ................................................................................................84 5.1
Bronnenlijst .............................................................................................84
5.1.1
Archieven en overige instanties ...............................................................84
5.1.2
Literatuur .............................................................................................84
5.1.3
Websites ..............................................................................................85
5.1.4
Overig .................................................................................................86
5.2
Certificaat vooronderzoek en risicoanalyse ..................................................87
5.3
Motivatie luchtfotobestelling ......................................................................88
5.4
Afkortingenlijst ........................................................................................90
146000013-VO-05
NNON 110 kV
5
1 INLEIDING 1.1
Aanleiding
AVG Explosieven Opsporing Nederland (hierna: AVG) heeft in opdracht van Antea Group een vooronderzoek naar de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten uitgevoerd ter plaatse van de projectlocatie TenneT Netversterking Noordoost Nederland 110 kV DalenCoevorden-Stadskanaal (zie de kaarten vanaf pagina 10 met de situatie tijdens de Tweede Wereldoorlog en de huidige situatie). Hier worden in de toekomst diverse civieltechnische bodemingrepen uitgevoerd. Om capaciteitsknelpunten in het huidige elektriciteitsnet op te lossen en in de toekomst te voorkomen, gaat TenneT het 110kV-net in onder andere de provincies Groningen en Drenthe verzwaren. Onderdeel van deze netversterking (NNON) vormt het versterken van de bestaande 110kV verbinding "Zwolle-Meeden", tussen masten 97 en 201. Dit om te zorgen voor een goede aan- en afvoer van elektriciteit van het (verstopte) onderliggende 110kV-net op het 380 kV-net. Aanpassing en/of verzwaring van verschillende, masten, opstijgpunten en kabelverbindingen op dit deel van het tracé is daarom nodig. Het gaat hier met name om de aanleg van opstijgpunten en (korte) verkabelingen in plaats van aanpassingen aan de bestaande kabels. De werkzaamheden omvatten het verzwaren van lijn- en kabelverbindingen, het verkabelen van lijnverbindingen en het toevoegen van opstijgpunten op de plaatsen waar de lijnverbinding wordt verkabeld.
Het gaat specifiek om de volgende onderzoekslocaties:
Locatie 1:
1. Aanpassen bestaande inlussing mast 097
Locatie 2:
2a. Aanpassen mast 146 2b. Verzwaring verbinding (kabeltracé) mast 146 naar EMW110
Locatie 3:
3a. Aanpassen mast 152 en locatie mast 092 en 094 3b. Verkabeling (kabeltracé) mast 092 – 152 – 094
Locatie 4:
4a. Uitbreiding station MSKZ110 4b. Amoveren mast 1 (portaal) 4c. Verkabeling (kabeltracé) mast 181 naar station MSKZ110 4d. Aanpassing mast 181 4e. Verkabeling (kabeltracé) mast 181 – station MSK 110
146000013-VO-05
NNON 110 kV
6
Locatie 5:
5a. Locatie mast 081 en 201. Aanpassingen op mast 201 hier worden een drietal opstijgpunten gerealiseerd. Aanpassingen aan mast 81, hier wordt eveneens een opstijpunt gerealiseerd. 5b. Aanpassing kabeltracé mast 201 naar mast 081. Lijnen worden hier verkabeld. De aanpassingen van bestaande masten waarvoor grondroering nodig is, betreffen merendeels het inlussen en/of realiseren van opstijgpunten. Hierbij wordt ontgraven tot een 2,5 m -mv om de mast heen en een werkterrein aangebracht. Bestaande kabeltracés worden versterkt (door vervanging van de kabel of het aanbrengen van een extra kabel) en hoogspanningsverbindingen worden verkabeld. Hiervoor wordt een werkstrook van 30 m breed tot een diepte van 2,2 m -mv ontgraven, en een deels wordt middels een HDDboring aangebracht.
1.2
Probleemstelling
Er kunnen ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied zijn achtergebleven door gevechtshandelingen of dumpingen. Er ontstaat bij het spontaan aantreffen en beroeren van ontplofbare oorlogsresten uit de Tweede Wereldoorlog mogelijk een verhoogd veiligheidsrisico. Onbedoelde detonaties kunnen bij de uitvoering van werkzaamheden in het ergste geval leiden tot dodelijk letsel en zware schade aan materieel en omgeving. Spontane vondsten van ontplofbare oorlogsresten kunnen resulteren in meerwerkkosten door stagnatie van de uitvoeringswerkzaamheden.
1.3
Doelstelling
Het doel van het vooronderzoek is om aan de hand van een breed scala aan historisch feitenmateriaal een zo genuanceerd mogelijk beeld met betrekking tot het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog te verkrijgen. Aan de hand van deze gegevens wordt een antwoord gegeven op de vraag of en zo ja in welke delen van het onderzoeksgebied er sprake is van een verhoogd risico op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten. Er wordt daarnaast ingegaan op de te verwachten soort(en) ontplofbare oorlogsresten, de verschijningsvorm en de mogelijke hoeveelheid. Het onderzoek resulteert in een horizontale afbakening van het verdachte gebied door middel van GIS kaartmateriaal en het advies om de werkzaamheden onder reguliere omstandigheden uit te voeren, of om vervolgstappen te zetten in de vorm van bijvoorbeeld een (projectgebonden) risicoanalyse of direct een detectieonderzoek.
1.4
Onderzoeksgebied
De deellocaties van het onderzoeksgebied bevinden zich te Dalen, Emmen, Ter Apelkanaal en Stadskanaal in de gemeenten Coevorden, Emmen, Borger-Odoorn, Stadskanaal en Westerwolde. De locatie te Dalen wordt globaal begrensd door de Broekkampsdijk en de Nijlandsweg. De locaties te Emmen wordt globaal begrensd door de Weerdingerstraat en de Valtherzandweg en de Woldweg en Veenakkers. De locatie te Ter Apelkanaal wordt globaal begrensd door de dorpsgrenzen tussen Zandberg en Tweede Valthermond en
146000013-VO-05
NNON 110 kV
7
Avebeweg. De locatie te Stadskanaal wordt globaal begrensd door Dwarsweg en Vledderbos. In deze rapportage worden feiten omschreven van oorlogshandelingen die in en nabij de deellocaties van het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Er wordt bij het bepalen van de relevantie onderscheid gemaakt in vier opties:
Het feit wordt niet in de rapportage opgenomen wanneer de locatie van de gevechtshandeling verder dan ca. 500 meter van het onderzoeksgebied af ligt. Binnen deze rapportages worden alle noemenswaardige feiten binnen een straal van ca. 500 meter rondom het onderzoeksgebied opgenomen, waarbij één van de volgende relevanties wordt benoemd: Het feit krijgt de relevantie “nee” wanneer deze buiten het onderzoeksgebied ligt en op voorhand al kan worden bepaald dat deze geen invloed heeft op het onderzoeksgebied. Het feit wordt niet opgenomen in de gebeurtenissentabel in deze rapportage en krijgt geen nummer op de gebeurtenissenkaart. Het feit krijgt de relevantie “mogelijk” wanneer het een melding betreft die buiten het onderzoeksgebied ligt en mogelijk van invloed is op het onderzoeksgebied, of wanneer de melding een groter gebied betreft dan binnen het onderzoeksgebied ligt. Het feit wordt opgenomen in de gebeurtenissentabel, wordt wel of niet afgebakend, en krijgt een nummer op de gebeurtenissenkaart, mits het feit binnen de contouren van de kaart valt. Het feit krijgt de relevantie “ja” wanneer met zekerheid kan worden bepaald dat deze binnen het onderzoeksgebied ligt en een afbakening invloed heeft op het onderzoeksgebied. Het feit wordt opgenomen in de gebeurtenissentabel, de afbakening wordt gemotiveerd en het feit wordt van een nummer op de gebeurtenissenkaart voorzien.
Het onderzoeksgebied ligt in de volgende gemeenten: Huidige gemeenten
Gemeenten tijdens de Tweede Wereldoorlog Oosterhesselen
Coevorden
Dalen
Emmen
Emmen
Borger-Odoorn
Odoorn
Stadkanaal
Onstwedde
Westerwolde
Vlagtwedde
1.5 1.5.1
Onderzoeksmethode Algemeen
Bij het vooronderzoek worden literatuur en historische bronnen verzameld en gestructureerd geordend. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende bodembelastingkaart. Het vooronderzoek dient conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse te worden uitgevoerd. Het vooronderzoek heeft tot doel om te beoordelen of er in het onderzoeksgebied sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, en indien
146000013-VO-05
NNON 110 kV
8
deze concrete aanwijzingen er zijn, om het verdachte gebied af te bakenen. Dit komt samen in de gebeurtenissentabel in hoofdstuk 3. Het vooronderzoek bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van bronnenmateriaal. Eindresultaat is een rapportage en een bijbehorende bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten. Dit vooronderzoek heeft betrekking op de periode 1940-1945.
146000013-VO-05
NNON 110 kV
9
GEALLIEERDE STAFKAART MET NORD DE GUERRE KAARTVIERKANT RASTER DEELGEBIED 1
V3057 V2957
3206
Deelgebied 1
US Map Service, Kadaster; Kadaster, US Map Service
3306
LEGENDA Onderzoeksgebied
Stafkaart: Odoorn sheet 3107
0
100
200
400
600 Meter
±
SITUATIE W.O.II DEELGEBIED 2
Deelgebied 2
Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)
LEGENDA Onderzoeksgebied
0
125
250
500
750 Meter
±
SITUATIE W.O.II DEELGEBIED 3
Deelgebied 3
Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)
LEGENDA Onderzoeksgebied
0
250
500
1.000
1.500 Meter
±
SITUATIE W.O.II DEELGEBIED 4
Deelgebied 4
Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)
LEGENDA Onderzoeksgebied
0 125 250
500
750 Meter
±
SITUATIE W.O.II DEELGEBIED 5
Deelgebied 5
Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)
LEGENDA Onderzoeksgebied
0
250
500
1.000
1.500 Meter
±
ACTUELE SITUATIE DEELGEBIED 1 Gemeente: Coevorden
Deelgebied 1
LEGENDA Onderzoeksgebied
0
50
100
200
300 Meter
±
ACTUELE SITUATIE DEELGEBIED 2 Gemeente: Emmen
Deelgebied 2A
Deelgebied 2B
LEGENDA Onderzoeksgebied
0
50
100
200
300 Meter
±
ACTUELE SITUATIE DEELGEBIED 3 Gemeente: Emmen
Deelgebied 3A (92)
Deelgebied 3A (152) Deelgebied 3B
Deelgebied 3A (94)
LEGENDA Onderzoeksgebied
0
75
150
300
450 Meter
±
ACTUELE SITUATIE DEELGEBIED 4 Gemeente: Stadskanaal
Gemeente: Westerwolde
Deelgebied 4E
Deelgebied 4C
Deelgebied 4D
Deelgebied 4B Deelgebied 4A
Esri Nederland, Community Map Contributors Esri Nederland, Community Map Contributors
LEGENDA Onderzoeksgebied
0
250
500
1.000
1.500 Meter
±
ACTUELE SITUATIE DEELGEBIED 5 Gemeente: Stadskanaal
Deelgebied 5B
Deelgebied 5A (81)
LEGENDA Onderzoeksgebied
0
125
250
500
750 Meter
±
1.5.2
Inventarisatie bronnenmateriaal
Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van:
Gebeurtenissen die hebben geleid tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten (indicaties); Gebeurtenissen die hebben geleid tot de verwijdering van ontplofbare oorlogsresten (contra-indicaties).
Medewerkers van AVG hebben (in het verleden) ten bate van dit vooronderzoek diverse archieven bezocht. Er was in alle gevallen sprake van fysiek archiefbezoek, tenzij het archief reeds gedigitaliseerd was, zoals ingeval de toegangen 409 en 575 van het NIMH en de via de website van Delpher te raadplegen krantencollectie van het Nationaal Archief. Wij hebben de volgende archieven en collecties wel/niet geraadpleegd: Verplichte bronnen Bron
Korte omschrijving
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Literatuur
O.a. De luchtverdediging in de meidagen 1940 en de groene serie
Ja
2.2
Gemeentearchieven Stadskanaal, Odoorn, Emmen, Oosterhesselen en Dalen
Vermeldingen oorlogshandelingen
Ja
2.4
Provinciale archieven / Drents Archief en Groninger Archieven
Vermeldingen oorlogshandelingen
Ja
2.8
Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Amsterdam)
Toegangen 216k en 077
Ja
2.11
Nationaal Archief (’s-Gravenhage)
Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (toegang 2.04.53.15), Korps Hulpverleningsdienst (toegang 2.04.110)
Ja
2.9
Semi-Statisch Informatiebeheer (Rijswijk)
Mijn- en Munitie Opruimingsdienst
Ja
2.10
Explosieven Opruimings Dienst Defensie
Geruimde explosieven (mora’s/wo’s), mijnenkaarten
Ja
2.6
Luchtfotocollectie Bibliotheek Universiteit Wageningen
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Ja
2.18
Luchtfotocollectie Topografische Dienst (Kadaster)
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Ja
2.18
Luchtfotocollectie National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh)
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Ja
2.18
Koninklijke Bibliotheek / Delpher
Oude krantenberichten betreffende ontplofbare oorlogsresten
Ja
2.5
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)
Toegang 575
Ja
2.7
146000013-VO-05
NNON 110 kV
20
Bron
Korte omschrijving
Geraadpleegd
Hoofdstuk
The National Archives (Londen)
Gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force 1
Ja
2.12
Bundesarchiv-Militärarchiv (Freiburg)
Gegevens Luftwaffenführungsstab
Ja
2.14
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Aanvullende bronnen Bron
Korte omschrijving
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)
Toegang 409
Ja
2.7
The National Archives (Londen)
Gegevens aangaande artilleriebeschietingen 2
Nee
--
The National Archives and Records Administration (Washington)
Kriegstagebuch Admiral in den Niederlanden. 1-31 december 1944, Kriegstagebuch Marinebefehlshaber Niederlande. 19401941 3
Ja
2.13
Kadaster Zwolle
Collectie Stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle / naoorlogs kaartmateriaal
Ja
2.3
Getuigenverklaringen
Getuigenverslagen uit de eerste hand 4
Nee
--
Niet in het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse benoemde bronnen Bron
Korte omschrijving
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Bedrijfsarchief AVG
Gegevens uit binnen- en buitenlandse archieven
Ja
2.1, 2.5
Bedrijfsdatabase AVG
O.a. oude webartikelen
Ja
2.1, 2.5
In het verleden uitgevoerde (voor) onderzoeken
(Voor)onderzoeken
Ja
2.1
Luchtfotocollectie Luftbilddatenbank
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Ja
2.18
Imperial War Museums
Beeldmateriaal Tweede Wereldoorlog
Ja
2.15
1 De War Diaries bij The National Archives Londen zijn niet geraadpleegd. De geallieerde troepen aanwezig in het onderzoeksgebied tijdens de bevrijdingsperiode waren de Poolse eerste pantserdivisie. Derhalve is een War Diary uit het Sikorski Institute Londen geraadpleegd. 2 Er zijn in de geraadpleegde verplichte bronnen geen aanwijzingen aangetroffen waaruit blijkt dat er geallieerde beschietingen met geschutmunitie in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Derhalve zijn er geen gegevens aangaande artilleriebeschietingen bij The National Archives in Londen geraadpleegd. 3 Er zijn in de geraadpleegde verplichte bronnen geen aanwijzingen aangetroffen waaruit blijkt dat er Amerikaanse luchtaanvallen in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Derhalve zijn er geen gegevens van the 8th Air Force en 9th Air Force geraadpleegd. 4 Er zijn geen getuigen gevonden die geraadpleegd konden worden t.g.v. dit onderzoek.
146000013-VO-05
NNON 110 kV
21
Bron
Korte omschrijving
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Library and Archives Canada
Defence Overprints
Ja
2.16
The Polish Institute and Sikorski Museum
Poolse gevechtsverslagen
Ja
2.17
1.5.3
Beoordeling bronnenmateriaal
In deze fase van het vooronderzoek worden de indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek beoordeeld. Op basis van deze gegevens wordt gemotiveerd vastgesteld of er sprake is van een op ontplofbare oorlogsresten verdacht gebied. Indien er sprake is van een verdacht gebied, dan wordt tevens bepaald: de (sub)soort, de mogelijke aantallen en de verschijningsvorm van de vermoedelijk aanwezige ontplofbare oorlogsresten, alsmede de horizontale afbakening van het verdachte gebied. Bij de beoordeling van het bronnenmateriaal is gebruikgemaakt van het geografisch informatie systeem (GIS). De indicaties en contra-indicaties zijn vertaald naar een locatie in het RD-coördinatenstelsel en verwerkt in GIS. De GIS dataset wordt mede gebruikt om te beoordelen of het onderzoeksgebied, of delen daarvan, verdacht is op de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten.
1.5.4
Verantwoording
Het vooronderzoek is tot stand gekomen dankzij de volgende personen:
Mevr. B. de Wilde MA (historica): opstellen van het vooronderzoek en het GIS-kaartmateriaal Dhr. P. Gieben (GIS-coördinator): luchtfoto interpretatie Dhr. M.A. Abee (manager): interne beoordeling opzet en inhoud rapportage Dhr. Dr. W. van den Brandhof (historicus/afdelingshoofd vooronderzoeken): interne beoordeling inhoud rapportage Dhr. J. van den Bout (coördinator / senior deskundige OOO): interne beoordeling inhoud rapportage
1.5.5
Personele deskundigheid
Het opstellen van het vooronderzoek vereist een multidisciplinaire aanpak. Hierbij is personeel (of zijn derden) betrokken die deskundige zijn op het gebied van meerdere expertises. Bij het vooronderzoek dienen meerdere deskundigen betrokken te zijn, die tenminste beschikken over de volgende expertises: deskundigheid op het gebied van het opstellen van een historisch vooronderzoek, deskundigheid op het gebied van ontplofbare oorlogsresten, deskundigheid op het gebied van de civiele techniek, deskundigheid op het gebied van luchtfoto-interpretatie en deskundigheid op het gebied van geografische informatiesystemen (GIS). In de hierop volgende tabel staat weergegeven wie er bij dit vooronderzoek betrokken zijn en op welk gebied zij deskundige zijn.
146000013-VO-05
NNON 110 kV
22
Historisch onderzoek
Naam
Deskundigheid ontplofbare oorlogsresten
Civiele techniek
Luchtfoto-interpretatie
Geografische Informatiesystemen
Wouter van den Brandhof
X
X
X
Berdien de Wilde
X
X
X
Paul Gieben
X
X
X
X
X
X
X
Menno Abee
X
Jeffry van den Bout
1.5.6
X
Leeswijzer
Hoofdstuk 2 bevat de resultaten van het literatuur- en archiefonderzoek. In hoofdstuk 3 zijn de relevante indicaties en contra-indicaties chronologisch in een lijst van gebeurtenissen geordend en middels een kaart weergegeven. In dit hoofdstuk is tevens bepaald of de lijst met gebeurtenissen voldoende indicaties bevat voor de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ter plaatse van de onderzoeklocatie. Hoofdstuk 4 is het resultaat van de beoordeling van bronnenmateriaal. Hierin is tevens de bijbehorende bodembelastingkaart opgenomen. Conclusies en aanbevelingen komen aan de orde in hoofdstuk 5.
146000013-VO-05
NNON 110 kV
23
2 INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL 2.1
Eerder uitgevoerde onderzoeken
2.1.1
Rapportages AVG
Medewerkers van AVG hebben in het verleden vooronderzoeken op het grondgebied van de gemeenten Coevorden, Emmen en Borger-Odoorn uitgevoerd. Het betreft de volgende rapportages:
AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Pottendijk d.d. 5-12-2019. Projectnummer 1962183 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek PGO-Drenthe (RON-105) d.d. 18-09-2017. Projectnummer 1662151 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek NAM-locaties PL338, PL339 & PL340 d.d. 25-05-2021. Projectnummer 1962183
De aangetroffen relevante informatie is in deze rapportage verwerkt (zie o.a. paragraaf 2.2).
2.1.2
Derden
Er is in het AVG bedrijfsarchief één door een concullega een uitgevoerd vooronderzoek aanwezig dat relevant is voor deze rapportage. Het betreft het volgende rapport:
T&A Survey, Vooronderzoek 5-tal TenneT stations d.d. 31-12-2017. Projectnummer GPR6890.0
Bovengenoemd vooronderzoek is geanalyseerd. Er is in deze rapportage geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen. Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd:
De VEO bommenkaart De gemeenten Coevorden, Emmen, Borger-Odoorn en Stadskanaal Rijkswaterstaat
Er is zijn bij deze bronnen geen relevante vermeldingen naar voren gekomen met betrekking tot het onderzoeksgebied. Een zoekslag naar vooronderzoeken op het internet heeft geen relevante informatie opgeleverd.
146000013-VO-05
NNON 110 kV
24
2.2
Literatuur
2.2.1
Meidagen 1940
2.2.1.1 Beknopt algemeen historisch kader Het Zesde en het Achttiende Duitse leger vielen op 10 mei 1940 Nederland binnen in kader van het door Hitler bevolen Fall Gelb. Het Zesde Leger trok door het zuidelijk deel van Nederland richting het Albertkanaal. De hoofdaanval van het Achttiende Leger was gericht op de Moerdijkbruggen die door Duitse parachutisten waren veroverd. De Moerdijkbruggen waren de toegangspoort naar Vesting Holland waar het Nederlandse opperbevel, koningin Wilhelmina en de regering zetelden. Nederland was van groot belang voor de Luftwaffe (de Duitse luchtmacht). De vliegvelden zouden worden gebruikt voor de strijd tegen Groot-Brittannië en tegelijkertijd kon het Ruhrgebied alleen afdoende worden beschermd tegen vijandelijke luchtaanvallen wanneer er Nederlands grondgebied aan het Derde Rijk was toegevoegd. 2.2.1.2 Het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940 Op 10 mei 1940 werd Noord-Nederland gewekt door een reusachtige Duitse luchtvloot die richting West-Nederland trokken, waar Nederlandse doelen werden aangevallen. De Duitse grondtroepen trokken niet veel later o.a. via Drenthe en Groningen binnen. Zij waren gericht op de Afsluitdijk. De Nederlanders verdedigden de noordelijke provinciën met de O- en Q-lijn. De O-lijn was een 75 km lange linie die bemand werd door grensbewakende manschappen. Her en der stonden er stukken geschut en een mitrailleurs.
De voornaamste taak van deze soldaten is het alarm slaan en het vernielen van de bruggen om de Duitsers te vertragen. De Q-lijn is een verdedigingslinie bestaande uit kanalen. Jacob Veenbaas, de noordelijke commandant voor Drenthe, Groningen en Friesland stond met 3000 soldaten aan de linies, tegenover 12.000 Duitse soldaten. Een van de zwaarste gevechten in Noordoost Nederland werd gevoerd bij Coevorden. Daar hielden de Nederlandse militairen vanuit hun mitrailleurnesten urenlang de Duitse opmars tegen. Desondanks verliep de Duitse opmars in het noorden snel. In de hierop volgende tabellen staan de onderzoeksresultaten m.b.t. de meidagen van 1940. Datum
Gebeurtenis (bron: G. Groenhuis, Emmen in bezettingstijd. Een grensgemeente kort voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog)
Relevant
10 mei 1940
De vijfdaagse mei-oorlog duurde in Emmen nauwelijks 5 uur. Voor veel Emmenaren goed en wel wakker waren, was de strijd voorbij. (p. 45)
Nee
Het betreft hier een algemene vermelding.
10 mei 1940
De Duitse opmars door de gemeente Emmen stuitte op heel weinig tegenstand en verliep vrijwel zonder incidenten. (p. 45)
Nee
Het betreft hier een algemene vermelding.
Onbekend
In de bossen tussen Odoorn en Exloo werden explosieven gevonden, die door Engelse vliegmachines waren afgeworpen. (p. 70)
Nee
De locatie is te globaal gebleken. Derhalve kan niet worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
146000013-VO-05
NNON 110 kV
Motivatie
25
Datum
Gebeurtenis (bron: E.H. Brongers, De gebroken vleugel van de Duitse adelaar: inventarisatie van de Duitse verliezen in de luchtoorlog van mei 1940 boven Nederland)
Relevant
Meidagen 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: E.H. Brongers, De oorlog in mei ‘40)
Relevant
Meidagen 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: H. Amersfoort en P. Kamphuis (red.), Mei 1940. De strijd op Nederlands Grondgebied)
Relevant
Meidagen 1940
In het midden moest het 2. Reiter Regiment, versterkt met een batterij rijdende artillerie, in totaal circa 2.000 man, bij Emmer-Compascuum de grens overschrijden en via Emmen en Sleen oprukken in de richting Assen en Beilen. Het zwaartepunt van de aanval van de 1. Kavallerie Division lag in de Duitse inham in Nederlands grondgebied ten zuiden van Coevorden. (p. 314)
Nee
Datum
Gebeurtenis (bron: V.E. Nierstrasz, De stelling van Den Helder , mei 1940)
Relevant
Meidagen 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: V.E. Nierstrasz, De territoriale verdediging van de noordelijke provincien)
Relevant
Meidagen 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: F.J. Molenaar, De luchtverdediging in de meidagen 1940. Deel 1 en deel 2)
Relevant
Meidagen 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
146000013-VO-05
NNON 110 kV
Motivatie
--
Motivatie --
Motivatie
Het betreft hier een algemene vermelding.
Motivatie --
Motivatie --
Motivatie --
26
2.2.2
Luchtoorlog 1940-1945
In de hierop volgende tabellen staan vermeldingen die betrekking hebben op de luchtoorlog in de periode 1940-1945. Datum
Gebeurtenis (bron: Gemeente Stadskanaal, '75 jaar bevrijding Onstwedde' in: Bevrijdingsmagazine)
Relevant
7 augustus 1942
Noodlanding vliegtuig; Messerschmitt Bf 110. (p. 11)
Nee
Het betreft hier geen vliegtuigcrash.
19 april 1943
Neergestort vliegtuig; Mosquito DZ 755. Het vliegtuig is neergeschoten boven Aschendorf. (p. 11)
Nee
Uit de geraadpleegde bornnen is gebleken dat de crashlocatie zich bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
8 oktober 1943
Neergestort vliegtuig; Messerschmitt Bf 110. Het vliegtuig is neergeschoten door een Engelse Thunderbolt. (p. 11)
Nee
Uit de geraadpleegde bornnen is gebleken dat de crashlocatie zich bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
Datum
Gebeurtenis (bron: G. Tipker Joh. Zn, K. Meijer en G. Schreuder, Schoenen met lusjes. Achtergronden van de 24 Onstwedder oorlogsslachtoffers 1940-1945)
Relevant
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: J.G. Onderwater, De bezettingstijd in Onstwedde)
Relevant
19 april 1943
In de nacht van 19 op 20 april 1943 maakt het dorp Onstwedde voor het de eerste keer kennis met de luchtoorlog. In de buurt van Smeerling stort die nacht een Engels vliegtuig neer. Het is een Mosquito. (p. 251)
Nee
Datum
Gebeurtenis (bron: De historie van Emmen in woord en beeld: De oorlogsjaren 1940-1945)
Relevant
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: G. Groenhuis, Emmen in bezettingstijd. Een grensgemeente kort voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog)
Relevant
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: H.D. Minderhoud, et al. (red.), Dalen in oorlogstijd: 1940-1945)
Relevant
13 april 1945
Kort na de staking, in de nacht van 13 op 14 mei 1945, stort vlak bij het boerderijtje van de familie Veldhuis een Canadese bommenwerper neer. (p. 29)
146000013-VO-05
NNON 110 kV
Nee
Motivatie
Motivatie
--
Motivatie De betreffende locatie bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
Motivatie --
Motivatie
--
Motivatie De locatie is te globaal gebleken. Derhalve kan niet worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
27
Datum
Gebeurtenis (bron: Ab. A. Jansen, Wespennest Leeuwarden: de geschiedenis van de strijd van de Duitse nachtjagers en geallieerde luchtmachten boven NoordNederland in de jaren 1940-1945. Deel 1 t/m 3)
Relevant
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: M.A.W. Gerding / J. Hagen, Drenthe in de oorlog. Aspecten van de geschiedenis van Drenthe voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog)
Relevant
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: A. Korthals Altes, Luchtgevaar: luchtaanvallen op Nederland 1940-1945)
Relevant
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: C. Huurman, Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd 1939-1945)
Relevant
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945) 5
Relevant
Motivatie
22 december 1943
Bombardement op Vledderveen aan de weg naar Mussel. Getroffen werden de landerijen van H. Hoving en F. Eggens.
Mogelijk
Het Vledderveen ligt nabij het onderzoeksgebied.
6 maart 1944
Een Focke Wulf Fw 190 A-7 met Werkenummer 340003 Weisse I van het I./JG 1 is neergekomen op ca. 3 km westelijk van Dalen.
Nee
De locatie is te globaal gebleken. Derhalve kan niet worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
2 januari 1945
Bombardement op Emmen. Getroffen werd een woning aan de Oude Roswinkelerweg.
Mogelijk
De Oude Roswinkelerweg ligt nabij het onderzoeksgebied.
3 februari 1945
Bombardement met 2 brisantbommen op Oosterhesselen. Getroffen werd een terrein ten zuidwesten van Zwinderen.
Nee
De locatie is te globaal gebleken. Derhalve kan niet worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
16 maart 1945
Bombardement ten zuiden van Zwinderen. Van de negen bommen detoneerden er drie.
Nee
De locatie is te globaal gebleken. Derhalve kan niet worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
Motivatie
--
Motivatie
--
Motivatie --
Motivatie --
5 AVG weet uit ervaring dat niet alle vermeldingen van T. Eversteijn betrouwbaar zijn. Derhalve moet deze bron altijd in combinatie met andere bronnen (ter verificatie van de genoemde gebeurtenissen) worden gebruikt.
146000013-VO-05
NNON 110 kV
28
Datum
Gebeurtenis (bron: G.J. Zwanenburg, En nooit was het stil…Deel 1& 2)
Relevant
8 oktober 1943
In gevechten met Duitse jagers claimden ze (de geallieerden) er 12 te hebben neergeschoten, zelf verloren ze drie P-47’s, alle drie boven Nederland. Eén P-47 van de 56th Fighter Group kwam neer bij Osdorp, waarbij de piloot, Lt. Fleming om het leven kwam. Twee P-47’s van de 4th Fighter Group kwamen neer bij Stadskanaal en Ruinerwold, waarbij de beide piloten zich konden redden en gevangen werden genomen. (p. 98, deel 2)
Nee
Datum
Gebeurtenis (bron: SGLO crashregister, webeditie)
Relevant
13 december 1942
Hampden I, met het serienummer L4109, neergeschoten door een nachtjager Hptm. Hulsof. Neergekomen bij Molenwijk, Stadskanaal. (Bron: T1833)
Nee
De betreffende locatie bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
8 oktober 1943
P-47 D, serie 42-7911, neergeschoten door een Messerschmitt Bf 109. Neergekomen aan de Cereskade, Stadskanaal. (Bron: T2936)
Nee
De betreffende locatie bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
16 februari 1945
B-24 H serie 42-95080 neergeschoten door Flak. Neergekomen tussen Valthe en Nieuwe-Weerdinge. (Bron: T5264)
Nee
De locatie is te globaal gebleken. Derhalve kan niet worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
Datum
Gebeurtenis (bron: www.vergeltungswaffen.nl)
1944-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.2.3
Relevant --
Motivatie
De locatie is te globaal gebleken. Derhalve kan niet worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
Motivatie
Motivatie --
Bevrijding in april 1945
De bevrijding van Drenthe in april 1945 verloopt op sommige plaatsen moeizaam. De Franse parachutisten die in de nacht van 7 op 8 april 1945 worden gedropt in Drenthe moeten verwarring zaaien, echter dit plan slaagt niet zoals beoogd. Canadese, Poolse en Belgische troepen zijn van 6 tot 15 april 1945 bezig om Drenthe te bevrijden. Vanaf 11 april 1945 trekken de eerste troepen verder naar Groningen om deze provincie te bevrijden. 2.2.3.1 Het onderzoeksgebied in april 1945 Poolse divisies vertrekken op 7 april 1945 vanuit Breda naar het noorden om o.a. Emmen te bevrijden. Ze moeten de versterking vormen voor de Canadezen die zich bevinden in Coevorden. Het hoofdkwartier van de Poolse staf arriveert op 10 april 1945 bij Dalen. Majoor Wasilwski geeft daar opdracht om door te stoten naar Emmen. Op 11 april 1945 trekken er Poolse eenheden door naar Groningen. Bij Ter Apel komen ze echter voor een opgeblazen brug te staan. De provincie Groningen intrekken vanaf Ter Apel wordt hierdoor verhinderd. De nieuwe route gaat via Musselkanaal. Daarmee was Musselkanaal de eerste plaats in Groningen die bevrijd werd. Een dag later trekt de 1e Poolse pantserdivisie, onder leiding van generaal Maczek, door naar Stadskanaal.
146000013-VO-05
NNON 110 kV
29
In de hierop volgende tabellen staan vermeldingen over de bevrijding. Datum
Gebeurtenis (bron: T.J. van de Kamp / J.T. Wierenga (red.), Oorlogssporen. De jaren 1940-1945 in Borger en Odoorn)
Relevant
13 april 1945
Spoedig blijkt dat de kleine aanvalsgroep het onmogelijk kan volhouden, waarna de drie Cromwells een beschermend rookgordijn tussen hen en de vijand in Borger leggen. Met hun gewonde kameraden keren de dragonders weer terug naar de veilige zijde. Voor de Cromwells komen nu orders om de actie over te nemen. In snel tempo vuren zij hun 75 mm granaten, die onheilspellend gieren, vlak over het dorp en de Duitse verdediging heen. De meeste granaten slaan ver achter het dorp in, toch brengt het de vijandelijke verdediging in grote onzekerheid. (p. 14)
Nee
Datum
Gebeurtenis (bron: J.G. Onderwater, De bezettingstijd in Onstwedde)
Relevant
12 april 1945
De bevrijding komt voor Onstwedde op 12 april 1945. Kort voordat de Polen Onstwedde bereiken, hebben daar de Duitsers nog huis gehouden. Ze laten de brug bij de haven in de lucht vliegen. (p. 251)
Nee
Datum
Gebeurtenis (bron: R. Flamand / J.H. Jansen, Operatie Amherst. Franse para's vochten in Drenthe, april 1945)
Relevant
April 1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: M.H. Huizinga, Maple Leaf Up: de Canadese opmars in Noord-Nederland, april 1945)
Relevant
April 1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: J.F. van Klinken, Het laatste oorlogsjaar, Traces of War)
Relevant
1944-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: H.D. Minderhoud, Rond de Oosterhesselerbrug in: Herdenking Oosterhesselerbrug 4)
Relevant
1944-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
146000013-VO-05
NNON 110 kV
Motivatie
De betreffende locatie bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
Motivatie De betreffende locatie bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
Motivatie
--
Motivatie --
Motivatie --
Motivatie --
30
Datum
Gebeurtenis (bron: Gemeente Stadskanaal, '75 jaar bevrijding Onstwedde' in: Bevrijdingsmagazine)
Relevant
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: G.A. Bontekoe, Drentsche kroniek van het bevrijdingsjaar)
Relevant
8 april 1945
De parachutisten in het Spaarbankbosch worden door Duitse troepen verdreven. (p. 45)
Nee
De betreffende locatie bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
8 februari 1945
Bij Valtherond worden twee schepen beschoten. Een vrouw raakt gewond. (p. 18)
Nee
De betreffende locatie bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
20 januari 1945
Bij Dalen vallen vier brisantbommen. Eén blindganger. (p. 13)
Nee
De betreffende locatie bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
3 februari 1945
Ten zuidwesten van Zwinderen vallen twee brisantbommen. (p. 17)
Nee
De betreffende locatie bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
16 maart 1945
Ten zuiden van Zwinderen vallen negen brisantbommen, waarvan er drie ontploften. (p. 29)
Nee
De betreffende locatie bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
2.2.4
Motivatie --
Motivatie
Munitieruimingen
De onderzoeksresultaten betreffende literatuur inzake munitieruimingen zijn als volgt: Datum
Gebeurtenis (bron: A. Meijers, Achtung Minen – Danger Mines. Het ruimen van landmijnen in Nederland 1940-1947)
Relevant
1940-1947
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: J. van Woensel, Vrij van explosieven. De geschiedenis van het EOCKL en zijn voorgangers 1944-2004)
Relevant
1944-2004
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: S.L. Veenstra, In de schaduw van de glorie: overzicht van vliegtuigbergingen in Nederland)
Relevant
1960-1977
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
146000013-VO-05
NNON 110 kV
Motivatie
--
Motivatie
--
Motivatie
--
31
2.3 2.3.1
Collectie stafkaarten Topografische Dienst Kadaster Geallieerde stafkaarten
Het onderzoeksgebied staat op de stafkaarten Oosterhesselen sheet 3206 (Edition of 1944), Odoorn sheet 3107 (Edition of 1944), Wollinghuizen sheet 3008 (Edition of 1944) en Nieuwbuinen sheet 3007 (Second Edition of 1944) die zijn opgemaakt volgens het Nord de Guerre coördinatenstelsel. Deze stafkaarten hebben een schaal van 1:25.000 en geven een goed beeld van het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog.
Het deelgebied 1 ligt binnen de kaartvierkanten V. 2957, V. 3057, V. 2956 en V. 3056. Het deelgebied 2 ligt binnen de kaartvierkanten V. 4368 en V. 4468. Het deelgebied 3 ligt binnen de kaartvierkanten V. 4670, V. 4669 en V. 4769. Het deelgebied 4 ligt binnen de kaartvierkanten V. 5279, V. 5379, V. 5280, V. 5380, V. 5281 en V. 5381. Het deelgebied 5 ligt binnen de kaartvierkanten V. 4988, V. 5088, V. 4987 en V. 5087.
Stafkaarten worden tevens gebruikt om de locaties van geallieerde luchtaanvallen te achterhalen (zie hoofdstuk 2.13). Op de hierna volgende pagina’s zijn de stafkaarten weergegeven met de hierbij behorende nummering van de kaartvierkanten.
146000013-VO-05
NNON 110 kV
32
GEALLIEERDE STAFKAART MET NORD DE GUERRE KAARTVIERKANT RASTER DEELGEBIED 1
V3057 V2957
3206
Deelgebied 1
US Map Service, Kadaster; Kadaster, US Map Service
3306
LEGENDA Onderzoeksgebied
Stafkaart: Odoorn sheet 3107
0
100
200
400
600 Meter
±
GEALLIEERDE STAFKAART MET NORD DE GUERRE KAARTVIERKANT RASTER DEELGEBIED 2
V4468 V4368
3107
Deelgebied 2
US Map Service, Kadaster
LEGENDA Onderzoeksgebied
Stafkaart: Odoorn sheet 3107
0
100
200
400
600 Meter
±
GEALLIEERDE STAFKAART MET NORD DE GUERRE KAARTVIERKANT RASTER DEELGEBIED 3 V4770 V4670 V4570
Deelgebied 3 3107
V4769 V4669 V4569
US Map Service, Kadaster
LEGENDA Onderzoeksgebied
Stafkaart: Wollinghuizen sheet 3008
0
125
250
500
750 Meter
±
GEALLIEERDE STAFKAART MET NORD DE GUERRE KAARTVIERKANT RASTER DEELGEBIED 4 V4783
V4983
V4883
V4782
V4781
V4982
V4882
V4981
V4881
V5083
V5082
V5081
V5182
V5282
V5382
V5181
V5281
V5381
Deelgebied 4
V5482
V5582
V5481
V5581
V5480
V5580
V5479
V5579
3008
3007
V4780
V4779
V4778
V4880
V4879
V4878
V4980
V5080
V4979
V5079
V4978
V5078
V5280
V5380
V5179
V5279
V5379
V5178
V5278
V5378
V5180
3108
3107 V4777
V4877
V5478
V4977
V5077
US Map Service, Kadaster
LEGENDA Onderzoeksgebied
Stafkaart: Wollinghuizen sheet 3008
0100 200400600 Meter
±
GEALLIEERDE STAFKAART MET NORD DE GUERRE KAARTVIERKANT RASTER DEELGEBIED 5
V5188 V5088
V4988
V4888
Deelgebied 5 3007
V4887
LEGENDA Onderzoeksgebied
3008
V5187
V5087
V4987
Stafkaarten: Nieuwbuinen sheet 3007 Wollinghuizen sheet 3008
0
125
250
500
750 Meter
±
2.3.2
Duitse stafkaarten
Er zijn in het AVG bedrijfsarchief relevante Duitse stafkaarten aanwezig:
Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 17, Ost. Beilen, 3e uitgave d.d. maart 1941. Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 13, Boertange, 1e uitgave d.d. januari/maart 1941. Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 18, Roswinkel, 1e uitgave d.d. augustus 1941.
Deze stafkaarten zijn vergelijkbaar met de exemplaren uit de voorgaande paragraaf en worden hier derhalve niet afgebeeld.
2.4
Gemeentearchieven Oosterhesselen, Dalen, Odoorn, Onstwedde, Emmen en Coevorden
Er is in de gemeentearchieven gezocht naar de volgende stukken:
De luchtbeschermingsdienst Aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten Oorlogsschaderapporten
Bij het gemeentearchief van de gemeente Coevorden zijn de volgende inventarisnummers geraadpleegd: Oosterhesselen 1920-1997. Toegangsnummer onbekend.
Periode
33 - Openbare orde -correspondentie buitengewone voorvallen
1942-1945
77 - Identificatie en begraven van militairen
1945-1946
78 - Militaire graven
1957-1968
527 - Opsporing bom in Nieuwlande
1978
824 - Tentoonstelling "Tweede Wereldoorlog"
1980
972 - Vergoeding van oorlogsschade
1945-1948
1438 - Steun voor mobilisatieslachtoffers en oorlogsgewonden
1920-1933
2493 - Militaire graven
1974-1994
2623 - Luchtbeschermingsplan gemeente Oosterhesselen
1939-1942
2624 - Luchtbescherming – meldingen
1940-1945
2773 - Boerderijbouw (herbouw van door oorlogshandelingen of brand verwoeste boerderijen)
1943-1947
3005 - Oorlogsbuit
1945-1946
Gemeentearchief Dalen 1920-1997. Toegangsnummer onbekend.
Periode
544 - Overlijden van oorlogsvrijwilligers en oorlogsslachtoffers
1943-1946
622 - Monumenten - oorlogsmonumenten, gedenktekenen
1985-1995
888 - Vliegtuigbom nabij Stieltjeskanaal
1987-1988
146000013-VO-05
NNON 110 kV
38
Gemeentearchief Dalen 1920-1997. Toegangsnummer onbekend.
Periode
928 - Militaire graven
1961
1158 - Begraven van lijken – militairen
1941-1958
1185 - Militaire graven – overzicht
1984
1205 - Openbare veiligheid - berging neergestort Duits jachtvliegtuig (WO II) en neerstorten F-16 straaljager
1990
1308 - Bescherming tegen luchtaanvallen
1938-1945
1386 - Militaire wegen in Dalerveen algemeen
1959-1965
1699 - Zorg voor getroffen bij oorlog o.a. evacuatie
1950-1958
1772 - Openbare werken -correspondentie inzake oorlogsschade
1945-1947
1898 - Landsverdediging
1939-1945
2130 - Staat van oorlog en beleg - gegevens bominslag en opgaaf auto's
1944
Coevorden 1927-1997. Toegangsnummer onbekend.
Periode
67 - Financiële vergoeding oorlogsschade A.G. Holthuis
1944-1947
301 – Monumenten (o.a. herdenkingsmonument voor het bombardement van 21 februari 1944 bij de aardappelmeelfabriek en gesneuvelde Canadezen op 5 april 1945)
1937-1955
574 - Opruiming munitie e.d. na de Tweede Wereldoorlog
1945-1965
575 - Hulpverlening bij bominslag e.d.
1941-1944
606 t/m 608 - Luchtbescherming
1939-1943
611 - Luchtbescherming - circulaires en correspondentie
1939-1944
792 - Gebruik en onderhoud bruggen (o.a. herstel bruggen door militairen vernietigd)
1937-1943
798 - Opslaan van zand nabij bruggen i.v.m. mogelijke bombardering van brandbommen 1027 - Gesneuvelde militairen - begraving mei 1940
1943 1940-1945
1047 - Straatnaamborden en huisnummering – verordening
1951
1147 - Gesneuvelde militairen - begraving mei 1945
1945-1948
1154 - Oorlogsslachtoffers – declaraties
1944-1947
1199 - Wapenen en munitie
1943-1953
1212 - Sociale woningbouw - molestverzekering herstel oorlogsschade
1941-1953
1258 - Bijdrage wederopbouw publiekrechtelijke lichamen
1941-1952
1288 - Wederopbouw - administratie opgaven oorlogsschade
1940-1944
1289 - Wederopbouw - administratie opgaven
Ca. 1945
1290 - Wederopbouwgevallen oorlog A t/m E
1940-1945
1291 - Wederopbouwgevallen oorlog G t/m H
1940-1945
1292 - Wederopbouwgevallen oorlog J t/m N
1940-1945
1293 – Wederopbouwgevallen oorlog R t/m IJ
1940-1945
1294 - Wederopbouwplan Coevorden
1945-1954
1316 - Inlichtingen omtrent door oorlogsgeweld of vanwege de bezetter getroffen personen 1945/1946 oorlogsslachtoffers
1945-1946
1335 - Wederopbouw – puinonteigening
1945-1947
146000013-VO-05
NNON 110 kV
39
Coevorden 1927-1997. Toegangsnummer onbekend.
Periode
1351 - Inlevering van wapenen en munitie - voorschriften en correspondentie
1940-1943
1353 - Politionele maandrapporten
1943-1945
1525 - Schade door militairen aan Hotel de Harmonie
1940
1557 - Sociale woningbouw - bouw 30 woningwetwoningen Eendrachtswijk V 25 (o.a. oorlogsschade)
1923-1954
2214 - Bruggen - correspondentie inzake verrichte/herstelde bruggen in oorlogstijd
1943-1949
2234 - Duitse militaire rijksgraven
1955
2341 - Straatnamen
1955-1958
2519 - Luchtbescherming o.a. brisantbommen
1942-1943
2545 - Oorlogsschade, o.a. dichten bomtrechters
1942-1943
2557 - Straatnamen straatnaamgeving
1945-1948
2565 - Opgave oorlogsbuit
1945-1948
2580 - Gramsbergerweg -onderhoud/herstel oorlogsschade
1947-1950
2869 - Lijken/oorlogsslachtoffers - opgraving en vervoer
1954-1987
2876 - Nieuwbouw dhr. Brill boerderij i.v.m. verplaatsing bedrijf door vestiging munitiedepot
1982-1983
3070 - Straatnaamgeving
1960-1987
3343 - Straatnaamgeving
1951-1966
3386 - Straatnaamgeving
1938-1950
3518 - 10-jarenplan t.b.v. de wederopbouw
1942-1943
3712 - Straatnaamgeving
1988-1997
4021 - Opruimen explosieven uit WO II 1986/1995 bommen Tweede Wereldoorlog
1986-1995
4736 - Brandweer gem. Coevorden- Brandrapporten
1941-1962
4762 - Processen verbaal en rapporten over bommen, beschietingen, strooibiljetten, bombardementen en luchtaanvallen
1940-1944
4776 - Bijzondere gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog
1940-1945
4783 – Bentheimerbrug (o.a. vergoeding van schade door springen der brug)
1935-1941
4784 - Herstel Bentheimerbrug
1940-1952
Bij het gemeentearchief Borger-Odoorn zijn de volgende inventarisnummers geraadpleegd: Gemeentebestuur Odoorn 1945-1997. Toegang: NL-ExGBO-000063-000001.
Periode
833 - Militaire graven. Verzamelmap.
1940-1985
834 - Militaire graven. Opgaven.
1944-1959
835 - Militaire graven. Graf capt. Stachon.
1945-1962
1492 - Luchtbescherming. Verzamelmap.
1940-1946
1497 - Oorlogstuig. Opruiming.
1945-1969
2074 - Bruggen. Schaderapport c.a.
1945
2076 - Bruggen. Oorlogsschade Scholtensbrug in Odoornerveen.
1946-1964
2542-2546 - Oorlogsslachtoffers. Declaraties en uitkeringen.
1946-1960
146000013-VO-05
NNON 110 kV
40
Gemeentebestuur Odoorn 1945-1997. Toegang: NL-ExGBO-000063-000001.
Periode
2553-2564 - Oorlogsschade. Meerdere documenten
1940-1961
2577 - Oorlogsslachtoffers. O.V.W.
1948-1957
3012 - Monumenten. Algemeen oorlogsmonumenten in Valtherloo
1945-1970
3013 - Monumenten. Monument voor gevallenen in de oorlog in Odoorn
1949-1953
3014 - Monumenten. Gedenkteken fusillade plaats boswachterij Odoorn
1972
3018 - Monumenten. Verzamelmap (W.W.V.)
1944-1991
3307 - Landsverdediging. Verdedigingswerken
1940-1945
3310 - Landsverdediging. Militaire terreinen
1987
3947 - Politie. Maandrapporten betreffende politionele aangelegenheden oorlog
1943-1945
3948 - Politie. Politie berichten LABAS bezettingstijd oorlog
1940-1945
4007 - Distributiedienst. Meldings geschillen oorlog
1943-1948
4012 - Luchtbeschermingsdienst. Begroting, benodigdheden gereedschappen, auto's, meldingen, opgaven, rapporten, processen verbaal, personeel
1940-1945
4033 - Wapenen en munitie. Wapen vergunningen in bezettingstijd
1940-1945
4663 - Opruiming oorlogstuig
1970-1997
4696 - Oorlogsgraven. consul en namen
1963
Stelling 4 - Publicatieblad Militair Gezag / Verordeningenblad
1940-1943
Bij het gemeentearchief Stadskanaal zijn de volgende inventarisnummers geraadpleegd: Inventaris gemeente Onstwedde 1934-1968.
Periode
Doos 219 (1.784.2) Brandmelding en -alarmering
1940-1958
Doos 220 (1.784.38) Uitoefening van de dienst; brandrapporten